w^-:

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220341

5. 68

10 S

*

.

’ V

/

t

'

.

♦

/

.

/

V.

l

:

\y

'

WIELKA ENCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

J "’}

V

'

■

\

■

«

:

:V\

I

o/j {obr

y'

WIELKA

ILUSTROWANA

TOM XIX.

V-

t:

WARSZAWA

Drukarnia Artystyczna S. Sikorskiego.

Ulica Nowy Świat Nr 47.

/-A

O .rCV¹" K

Ł *\*vVx S *<$$ £À

V

25

CT.

z&i \#

' ——1 ■ r-

(si

er

CJ\

ÆO3B0JÏEH0 D.EH3yP0K) Bapmasa — 12 Ma» 1897 roaa.

(T

Akc. Nr. k~ %

E.

Waga

Niedźwiadek njfg Strzelec ^ Koziorożec Wodnik Ryby +£

Ekliptyka, wielkie koło sfery niebieskiej, po którem środek słońca w ciągu roku przebiega. Droga ta słońca jest pozorna tylko, gdyż to ziemia obiega w ciągu roku drogę dokoła słońca; E. więo jest to rzeczywiście rzut drogi ziemi na pozorne sklepienie nieba, a nazwa jej, nadana przez starożytnych, pochodzi stąd, że zaćmienia (greo. ekii psi s) słońca i księżyca wtedy tylko miejsce mieć mogą, gdy księżyc znajduje się w pobliżu tej linii. Pobieżne już spostrzeżenia uczą, że E nie zbiega się z równikiem niebieskim, słońce bowiem przechodzi z północy na południe i przez jedno pół roku bawi na półkuli północnej nieba, przez drugie zaś na półkuli południowej, dwa rasy zatem na rok przekracza równik. E. przecina s’ę z równikiem pod kątem około 23V₂⁰, a kąt ten nazywa się pochyłością ekliptyki. W punktach, gdzie się oba te wielkie koła sfery niebieskiej przecinają, przepoławiają się też nawzajem: E. więc rozpada się na połowę północną i południową. Oba te punkty przecięcia są nawzajem między sobą oddalone o 180°, a gdy słońce w jednym z tych punktów przypada, wtedy, jak każda gwiazda na równiku położona, przy dziennym okresie sklepienia niebieskiego bawi przez jednakowy przeciąg czasu nad i pod poziomem każdego miejsca na ziemi, czyli w obu tych epokach jest na całej ziemi dzień równy nocy: dla tego punkty te przecięcia się E-i z równikiem nazwano punktami równonocnemi (ekwi-nokcyalnemi), a w szczególności punkt, w którym słońce przypada na początku wiosny, 21 marca, nazywa się punktem równonocnym wiosennym, drugi zaś, gdzie słońce znajduje się na początku jesieni, 23 września, punktem równonocnym jesiennym. Koło wielkie, przechodzące przez oba te punkty i bieguny świata, nazywa się kołem wrębnem równonocnem. W odległości 90° od punktów równonocnych przypadają najbardziej na półnoo i na południe wysunięte punkty E-i; pierwszy dzieli na połowy część jej północną, drugi południową. Przez pierwszy z nich przechodzi słońce na początku lata półkuli północnej ziemi, 21 czerwca, przez drugi na początku zimy, 21 grudnia. Ponieważ są to epoki najdłuższego dnia i najdłuższej nocy, punkty te

nazywają się punktami przesileń, letniego i zimowego, albo też stanowiskami słońca, dla tego, że w położeniach tych słońce nieznacznie tylko zmienia połoienie swe względem równika, jak gdyby się w biegu swym zatrzymywało; stąd też w epokach tych przez pewien czas długość dnia nieznacznej tylko zmianie ulega. Koło wielkie, idące przez oba punkty przesileń i przez bieguny świata, nazywa się kołem wrębnem przesileń; jest ono do koła wrębnego równonocne-go prostopadłe. Cztery wymienione punkty, t. j. punkty równonocne i punkty przesileń, dzielą E-ę na cztery części, z których każdą przebiega słońce w ciągu jednej pory roku. W rocznej tej drodze swej po E ce przechodzi słońce kolejno przez dwanaście gwiazdozbiorów, które, poczynając od punktu wiosennego, idą po sobie w porządku następującym:

Baran £»

Byt •m

Bliźnięta ^

Rak

Lew 5^

Panna -fc

Gwiazdozbiory te przypadają częścią na północ, część na południe E-i, w pasie, rozciągającym się mniej więcej na 10° po jej północnej i południowej stronie, obejmującym tedy szerokość około 20°. Pas ten stanowi tak zwany zodyak, czyli zwierzyniec niebieski, a nazwy powyższych, wypełniających go, gwiazdozbiorów, ułożył AnianuB w dziele „Computue manualis“ (1488) w dwuwiersz łaciński:

Sunt Aries, Taurus, Gemini, Cancer, Leo, Virgo, Libraque, Scorpius, Arcitenens, Caper, Amphora, Pisces—

co ksiądz Wyrwioz w swej geografii wyraził wierszem polskim:

Baran idzie przed Bykiem, po Bliźniętach Raki^

Lew przed Panną uchodzi — to są letnie znaki.

Waga chłodzi z Niedźwiadkiem, Strzelec zimnem grozi,

Koziorożec ląd wiąże, Wodnik Ryby mrozi.

Odpowiednio do tych gwiazdozbiorów dzielili starożytni E-ę na 12 równych części, które nazywali znakami. Podział ten i teraz jeszcze się używa, gdy mówimy, że słońce wstępuje w znak Barana, Byka i t. d. Gwiazdozbiory wszakże wy-* różniaó należy od znaków zwierzyńcowych, pierwsze bowiem niejednakięj są wielkości, posiadają różną długość i szerokość, gdy znaki mają dłu-

360°

gość jednaką, każdy po

S K.

J. U.

czyli 30°. Nadto,

punkty przecięcia się E-i z równikiem ulegają powolnemu przesuwaniu się, które się nazywa proces -syą czyli poprzedzaniem (ob.) punktów ró-wnonocnych, skąd z biegiem czasu znaki usuwają się od odpowiadających im gwiazdozbiorów, tak, że obecnie znak Barana przypada w gwiazdozbiorze Ryb, znak Byka w gwiazdozbiorze Barana i t. d. W punkcie równonoonym wiosennym rozpoczyna się znak Barana; między tym punktem wiosennym a punktem przesilenia letniego przypadają znaki: Barana, Byka, Bliźniąt; między punktem przesilenia letniego a punktem równonoonym jesiennym—znaki Raka, Lwa i Panny; między punktem jesiennym a punktem przesilenia zimowego znaki Wagi, Niedźwiadka, Strzelca, między punktem przesilenia zimowego a punktem równonoonym wiosennym wreszcie znaki Koziorożca, Wodnika i Ryb. Znaki wiosenne i letnie przypadają na północ, znaki jesienne i zimowe na południe równika. Gdy słońce znajduje się na północnej stronie równika, wtedy, jak każda gwiazda północna, przy obrocie dziennym nieba opisuje drogi dłuższe nad poziomem naszym, aniżeli pod poziomem: mamy więc wtedy dnie dłuższe od nooy; gdy zaś znajduje się na półkuli południowej nieba, jak każda gwiazda południowa, opisuje drogi dłuższe pod poziomem, aniżeli nad poziomem; dnie więc w półroczu tern krótsze są u nas aniżeli noce. Na półkuli południowej ziemi stosunki mają się przeciwnie: gdy słońce bawi na południe równika, są tam dnie dłulsze, gdy przypada na półnoo równjka, są dnie krótsze niż noce. Najdłuższe dnie i najdłuższe noce są wtedy, gdy słońce przechodzi przez punkty E-i najbardziej od równika oddalone. W ten sposób bieg słońca po ekliptyce powoduje zmiany pór roku; gdyby E. zbiegała się z równikiem i nie była doń pochyloną, zmiany takie w ciągu roku nie miałyby miejsca (ob. Rok, Pory Roku). E. przecina równik pod kątem 2372°, im dalej jednak od tych punktów przecięcia, czyli od punktów równonocnycb, przypadają jej części, tern bardziej w kierunku swym zbliżają się do kierunku równika, a w pobliżu punktów przesileń przebiega E. prawie równolegle do równika. Przy przesuwaniu się zatem słońca po E-ce odległość jego od równika nie zmienia się bynajmniej jednostajnie, ale najszybciej w pobliżu punktów równonoc-nych, a najwolniej w pobliżu punktów przesileń; za tern idzie niejednostajna zmiana długości dnia, jakoteż niejednostajna zmiana wysokości słońca, czyli wyniesienia jego nad poziom w chwili południa. Długość dnia naj wybitniej zmienia się w pobliżu epok równonocnycb, najpowolniej podczas przesileń. W szerokościach naszych, przez miesiąc mniej więcej przed lub po porównaniu, dzień przedłuża się lub skraca każdej doby o 4 do 5 minut; natomiast zaś, gdy słońce znajduje sie w pobliżu punktów przesileń, zmiana ta wynosi zaledwie 2 lub 1 minutę, przez 8 zaś dni przed i po przesileniu prawie zmiany długości dnia nie dostrzegamy.—Dodać tu jeszcze należy, że kąt E-i z równikiem nie jest stateczny, ale zmienia się, w okresach zresztą obejmujących wiele tysięcy lat, między 27° a 21°. Obecnie (1 stycznia 1897) kąt ten wynosi 23° 27' 9,46" i ulega zmniejszaniu się rocznemu o 0,46". Od początku bieżącego stulecia pochyłość E-i zmniejszyła się zaledwie o 45"; po upływie tysiąooleci, gdy pochylenie to zejdzie do najmniejszej swej wartości (21°), dnie i noce w ciągu roku najdłuższe staną się nieco krótsze, a sprzeczność lata i zimy nieoo o-słabnie; ale i wtedy nawet zmiany te będą jeszcze zbyt drobnemi, by na ogólne warunki klimatyczne ziemi wpływ wyraźny wywrzeć mogły. Co do pochodzenia nazw gwiazdozbiorów i znaków zwierzyńcowych, ob. Gwiazdozbiory, Rok, Pory Roku.

Ekloga. Wyraz ten jest pochodzenia greckiego (èxXéyeiv wybierać, ixXoy^=wybór, rzecz wybraua) i w zastosowaniu do utworów literackich oznacza wybór w jakiejś większej całości pewnych miejsc podobnej treści, pisanych wierszem lub prozą. Tak np. pierwsza część wyciągów Stobeusza z dzieł filozoficznych w rękopisach zwykle nosi tytuł „Eklogi“. Tak samo nazwane są wyciągi z hi story i Diona Kassyusza. W zastosowaniu specyal-nem do poezyi wyraz ten również nie oznaczał pierwotnie żadnego określonego jej rodzaju, lecz zbiór krótkich utworów jednakiej treści. Jakkolwiek bowiem uczeni i gramatycy łacińscy najczęściej stosowali to miano do poezyi sielskiej, czyli bukolioznej (ob. .Buko lic zna poezya*) Wergiliusza, Kalpurniusza, Nemezyaua i innych poetów, jednak nazwali niem również listy i satyry Horacyusza. Co się tyczy sielanek Wirgiliusza, to nazwa „Ecloga“, nadawana im, nie przez samego autora, lecz przez gramatyków późniejszych, zdaje się wskazywać, iż w zbiorze pomieszczone zostały, nie wszystkie tego rodzaju u-twory, napisane przez autora, lecz tylko najcelniejsze, wybrane. Z biegiem czasu, wskutek skojarzenia pojęć, jak również wskutek poczytności eklog Wergiliusza, nazwa ta tak ściśle przywiązaną została do sielanek, że i w poezyi łacińskiej Wieków Średnich była Btosowaną do tegoż samego rodzaju utworów; pod nazwę też „eciogae* podciągnięte zostały poezye, tylko formą do bukolik zbliżone. I w nowożytnej literaturze wło-skiej, hiszpańskiej i niemieckiej, miana Eklogi używa się dla oznaczenia utworów poetyckich, opiewających źyoie pasterzy.

Eklogit (geolog.). Skała, tworząca wydłużone pokłady wśród gneisów i łupków mikowych, w górach Kruszcowych, Jodłowych, w Saksonii, Styryi i t. d. Jest ona krystaliczno -ziarnistem, o ziarnie średniem do grubego, skupieniem żółtawego włó-

knistego lub trawiasto-zielonego omfacytu (augitu) i czerwonego granatu, w którem występuje niebieski cyamt, biała mika, a w drobnowidzowych cząsteczkach jeszcze rutyl, cyrkon i źeleziak magnetyczny, niekiedy zaś porfirowo wkropione kry-

K. j.

And S,

St. Rew.

Ekonomia polityczna. /. Określenie ekonomii politycznej i jej nązwy. Treść i zakres E-ii p-ej nie są dotąd ściśle określone, a nieokreśloność ta ujawnia się odraau, zarówno w nieustalonej, jak dotąd, nazwie tej dziedziny wiedzy, jak i w licznych jej, zasadniczo nieraz, różnych definicyaoh.—Z kilku nazw tej nauki, jak np. Ekonomia polityczna, E. narodowa, E. społeczna, najbardziej racyonalną byłaby może ostatnia, najbardziej jednak utartą i najdawniejszą jest pierwsza z nich, użyta po raz pierwszy w „Traité de l’économie politique” 1615 r. przez francuskiego ekonomistę „Montchrestien de Vatteville“.—Z mnóstwa deflnicyj ekonomii najwięcej, rozpowszechniona, określa ją jako gałąź wiedzy, zajmującą się badaniem zjawisk wytwarzania, wymiany i podziału dóbr gospodarczych. To najczęściej spotykane określenie byłoby może względnie najlepszem, gdyby konkretny termin „dóbr gospodarczych“, dla teoretycznego badania- mało podatny, zastąpić bardziej abstrakcyjnem i ogólniejszem pojęciem „wartości.*4 Określenie to jednak daje tylko ogólnikowe wskazanie treści ekouomii, bez żadnych bliższych wyjaśnień co do zasadniczych momentów, charakteryzujących zjawiska ekonomiczne, a zwłaszcza

ształy hornblendy.

Eknomos, EcnomusMons (dziś Punta San Nic colo), przylądek na południowem wybrzeżu Sycylii, między miastami Agrigentum (dziś Gir-genti) i Phintias (dziś Licata). Tu Agatokles, tyran Syrakuz, poniósł klęskę od Hamilkara, wodza Kartagińczyków w r. 311 przed Chr., a Kartagin-ozykowie od M. Atyliusza Regulusa, wodza Rzymian, w r. 255 przed Chr.

Ekonom, urzędnik gospodarczy, inaczej częBto dyspozytorem zwany, ponieważ głównym jego obowiązkiem jest wyznaczanie robotnikom polowym lub folwarcznym robót i dopilnowywanie ich wykonania, bądź osobiście, bądź przez podwładnych sobie, niższych oficyaliBtów. Lecz ini-cyatywa tych rozporządzeń należy do gospodarza głównego, czy nim będzie sam dziedzic, dzier żawca, administrator lub rządzca, jeśli dobra składają się z kilku folwarków, a w każdym z nieb znajduje się E., jako bezpośredni dozorca porządku gospodarczego. Jeśli gospodarz główny w jednym tylko folwarku część swoich attrybu-cyj przelewa na E-a i pozostawia mu inioyatywę w kierownictwie gospodarstwem, natenczas tenże rad przybiera aazwę rządzcy i usiłuje wynieść się nad podrzędne swe stanowisko, do czego wcale go nie upoważnia stopień, ani ogólnego, ani zawodowego wykształcenia. Natomiast otwiera mu się szerokie pole do nadużyć, ze szkodą chlebodawcy i podwładnych, co, niestety, powtarza się tak często, że aż wytworzyła się opinia bardzo niepochlebna dla całej klasy ofleyalistów tego rzędu.

' co do najbardziej charakterystycznego momentum: , gospodarczo ści".

2 Rozwój ekonomii politycznej w związku z rozwojem życia społecznego. E. p. należy ao liczby nauk, których treść wzbogacała się w miarę tego, jak stosunki ekonomiczne stawały się bardziej zło-źonemi i dawały początek bardziej skomplikowanym formom ekonomicznego współżycia.—Nic przeto dziwnego, że stosunkowo proste formy naturalnego gospodarstwa Greków i Rzymian nie dostarczyły materyału dla E-i, jako oddzielnej nauki w tern znaczeniu, w jakiem ją dziś pojmujemy. A jednak znajdujemy już u Arystotelesa zdumiewająco trafne poglądy, dotyczące zasadniczych pojęć ekoncmicz nych. Odróżnia on, naprzykład, wartość użytkową, którą nazywa naturalną, od wartości wymienmj, której daje miano sztucznej. Zdaje sobie jasno sprawę z funkcyi pieniędzy i źródła procentu, zastanawia się poważnie: dzięki Czemu, mianowicie, jakościowo różne przedmioty mogą być przy wymianie porównywane i zrównywane i, jakkolwiek (podobnie jak i współczesna E.) nie daje całkiem zadawalniającej odpowiedzi na to pytanie, jednakże samo już właściwe postawienie tego zasadniczego w E-i zagadnienia świadczy o niepospolitej potędze umysłowej tego genialnego myśliciela. — Rzymscy uczeni, przy swej niechęci ku abstrakcyjnym badaniom, nie umieli rozwinąć owych zawiązków E-i, pozostawionych przez Arystotelesa, a także Platona i Ksenofonta. Spotykamy wprawdzie u prawników rzymskioh, jak Cycerona, Seneki, Paulusa, u agronomów, jak Columelli i Varrona, refleksye natury gospodarczej; lecz luźne te uwagi,—dotyczące raozej administracyi prywatnej i pu-blioznej, aniżeli gospodarstwa społecznego—E-i, jako nauki, naprzód nie posunęły. Niewiele więcej przy czyniły się do rozwoju E i Wieki Średnie. Walki polityczne i religijne, wypełniające ich treść dziejową, usunęły na plan drugi zagadnienia natury gospodarczej, a scholastyczny kieiunek myślenia czynił umysły niezdolnemi do zastanawiania się nad temi samem’, chociażby teoretycznemi, zagadnieniami, które już Arystoteles tak jasno był sformułował. Z traktatów Tomasza z Akwinu, Mikołaja Oresmusa, Mikołaja Kopernika i innych pisarzy średniowiecznych, potrącających o zagadnienia ekonomiczne, okazuje się, że nie teoretyczne kwestye, co do źródła np. wartości, lecz praktyczne pytania, co do „sprawiedliwych“ cen (ju-stum praetium), co do godziwych lub karygodnych procentów, co do pełnej lub niepełnej wagi monet,—zajmowały podówczas umysły. Dopiero z końcem XVI stulecia, pod wpływem niezmiernie szybkiego rozwoju życia ekonomicznego, i wiedza ekonomiczna żywszem zaczyna bić tętnem. Już w początku tego stulecia rozwój handlowych miast włoskich i niemieckich, odkrycie Ameryki, drogi morskiej do Indyj Wsohodnich — a przede-wszystkiem niezmiernie bogatych kopalni złota, wywołały zupełny przewrót w ekonomicznych stosunkach. Jaskrawe przejawy życia ekonomioznego nie mogły nie zwróoić na siebie uwagi umysłów; najbardziej jednak pobudzało do zastanowienia uderzające

zjawisko raptownej zwyżki cen wszystkich produktów w skutek dopływu olbrzymiej ilości złota na rynki handlowe, uołączył się tu jeszcze wzgląd inny, podnoszący znaczenie pieniędzy do godnośoi naczelnego czynnika ekonomicznego. Chociaż złoto szerokim poczęło dopływać strumieniem do krajów europejskich, jednakże nie zatrzymywało się w kasach państwowych w tak znacznej ilości, jak tego wymagała ówczesna, wojownicza, a nawet awanturnicza niemal, polityka europejskich władzców. Dążenie przeto do gromadzenia złota i zatrzymania go w kraju stanowiło dominujący kieiuuek myśli ekonomicznej w owej epoce. Dojrzała już była wówczas myśl ekonomiczna i spotężniała o tyle, iż zdolną się stała objąć całą grupę powiązanych z sobą zjawisk ekonomicznych i stworzyć systemat, jeżeli nie E-i, to polityki ekonomioznej. Był to jednak systemat jednostronnie kupiecki (merkanty-ÜBtyczny; ob. Merkantylizm, Mer kantyliści), który jako cel działalności ekonomicznej stawiał gromadzenie bogactw, a pojęcie bogactwa z pojęciem gromadzenia kruszcu, pieniędzy, całkowicie utożsamiał. Pozostawiając szczegółowy rozbiór tego kierunku do właściwego miejsca, zaznaczymy tylko, że głównymi jego przedstawicielami byli we Włoszech: Soaruffi, Serra, Galiani, Broggia; we Franeyi: Jean Bodin i Montchrestien de Vatteville; w Niemczech: Seckendorf; w Anglii: Tomasz Mun, William Stafford, a przede wszy stkiem James Stewart, którego praca .Inquiry into the principles of political economy“ jest najdoskonalszym i najbardziej racyonal-nym wyrazem tego systematu.—Naczelne zasady tego kierunku przedstawiają się jak następuje: 1) kraj tern jest bogatszy, im więoej ma pieniędzy, 2) źródłem pieniędzy dla krajów, nieposiadająoych kopalni, jest handel zewnętrzny, 3) handel ten prowadzonym być winien przez własnych kupców i na własnych ich okrętach, 4) bogactwo rośnie w miarę przewagi przywozu nad wywozem i w miarę korzystnego bilansu handlowego (ob. Bilans handlowy),, 5) tylko przy pomocy ścisłego urządzenia handlu i przdmysłu przez państwo, cele, zaznaczone w pierwszych czterech punktach, mogą być osiągnięte. Ostatnia z powyższych zasad: co do konieczności urządzeń i opieki państwowej nad handlem i przemysłem, najściślej, najkonsekwentniej, lecz, z dochodzącą do przesady szczegółowością, przeprowadzoną została we Franeyi przez ministra Ludwika XIV, Colberta (ob.), i stąd merkantylizm, z tej mianowicie rozpatrywany strony, nosi często miano Kolbertyzmu (ob). Drobiazgowość ta stanowiła najsłabszą stronę merkantylizmu i dawała najczęściej sposobność do krytycznych przeciwko całemu systematowi wycieczek. Oceniając jednak ten systemat ze stanowiska danej epoki, nie należy zapominać, że w pierwszych stadyach rozwoju przemysłu opieka taka była niezbędną, oraz, że szczegółowe przepisy Colberta, co do tego, jakim wymaganiom fabrykaty winny zadość czynić, były niejako r^akcyą przeciw nadużyciom tych fabrykantów, którzy, zniżając w celu szybszego wzbogacenia się dobroć wyrobów, krzywdzili w ten sposób dobrą sławę fabryk francuskich wobec zagra

nicznych konsumentów. Rzecz prosta, że, w miarę rozwoju przemysłu, drobiazgowa taka rola opiekuńcza skarbu stała się i zbyteczną, i niemożliwą do przeprowadzenia.—Wystąpiła też wówczas silna przeciw Kolbertyzmowi reakeya, i w formie tak zwanej fizyokratycznej doktryuy (ob. Fizyokratyzm) zaatakowała jednocześnie merkanty lizm, i jako teo-\ ryę i jako politykę ekonomiczną. W charakterze przeciwników Kolbertyzmu i heroldów nowego kierunku już dawniej wystąpili we Franeyi: Piotr Boisguiliebert i Vauban; właściwym jednak twórcą tego Bystematu był D*r Quesnay, lekarz przyboczny Ludwika XV, który w dziele zwojem „Tableau économique* wygłosił nową teoryę ekonomiczną, polegającą na tern, iż tylko robotnioy rolni i dzierżawcy stanowią klasę produkcyjną, gdyż tylko uprawa ziemi, dzięki siłom przyrody (stąd i nazwa tej szkoły „fizyokr&tya", t. j. władza przyrody) daje więcej, niż potrzeba, aby mogli wyżyć ci, co na mej pracują. Owa przewyźka dochodu z ziemi po nad to, co w czasie produkcyi rolnej zostało spoźytem, stanowi dochód czysty („profit net"), rentę, i ten tylko dochód, t. j. renta gruntowa, winien być opodatkowany. Rzemieślnicy i robotnicy wkładają wprawdzie także pracę w przedmiot, lecz otrzymują w produkcie tylko zwrót tego, co spożyli.

Co do kupców, to ci przenoszą tylko wartość od robotników i przemysłowców ku spożywcom. Nie stwarzają oni nowych wartości, nie dają czystego dochodu, należą więc wraz z rzemieślnikami i robotnikami do klas bezpłodnych (classes stériles). Teoretyczne poglądy Quesnaya miuister Turgot, po usunięciu z systtmatu doktrynerskiej jaskrawości i jednostronności, jako mąż stanu, Btarał się, bez powodzenia, w życie wprowadzić. Trzeci z wybitnych fizyokratów, kupiec Gournay, uwydatnił postulat co do znaczenia swobody ekonomicznej jako czynnika najbardziej sprzyjającego rozwojuwi przemysłu i streścił ten postulat w znanym aforyzmie: »laissez faire, laissez passer", i dziś jeszcze stanowiącym hasło liberalizmu ekonomicznego. Reakeya przeciw merkantylizmowi objawiła się nietyl-ko we Franeyi. Wystąpiła ona współcześnie niemal we Włoszech (Cesare Beccaria, Pietro Verri, Filangieri, Ricci, Mengotti) i w Anglii, gdzie pośre-dniem ogniwem pomiędzy merkantylizmem a fizyo-kratyzmem jest filozof Locke, a głównymi przedstawicielami fizyokratyzmu ekonomiści: Dudley North, który na zuaoaenie swobody ekonomioznej główny kładł nacisk, i William Petty, dzielący wraz z francuskimi fizyokratami upodobanie do statystyki, zwanej podówczas arytmetyką pojlityczną. Pośród niemieckich fizyokratów, wymienimy Schlett-weina, oraz Teodora Schmalza, który us-łował bronić fizyokratyzmu i wówczas jeszcze, gdy już epokowe dzieło Adama Smitha: Badania nad przyrodą i przyczynami bogactwa narodów (1776; „Irquiry in to thenature and causes of the wealth of nations)” —śmiertelny cios mu zadało. Pojawienie się powyższej pracy, bez względu na jej obecne znaczenie, stanowi w rzeczy Bamej epokę w historyi E-i i dla tego szczegółowiej się nią zajmiemy. Adam Smith, w przeciwstawieniu do fizyokratyzmu, któ-

remu ma on jédnak dużo do zawdzięczenia, jednakową doniosłość przypisuje pracy przemysło* wej, lub handlowej, jak i rolniczej. Raemieśl-nicy, fabrykanci, kupcy są dlań w równej mierze produkcyjni, jak właściciele ziemscy. Natomiast wyłącza Smith z dziedziny pracy produkcyjnej wszelką działalność, nie mającą na cela wytwarzania lub dostarczania nam wytworów, w skutek czego lekarze, nauczyciele, sędziowie i t. d. do przedstawicieli zajęć nieprodukcyjnych zostali przezeń zaliczeni. Zasługa Smitha polega nietylko na sprostowaniu niektórych błędów fizyokratyzmu, oraz gruntowniejszem uzasadnieniu i konsekweut-niejszem przeprowadzeniu zasady swobody w polityce ekonomicznej, lecz przedewszystkiem na rozszerzeniu widnokręgu ekonomicznego fizyokratów. Pomijając większe uzdoluienie Smitha w kieruuku abstrakcyjnego myślenia, już sam szybki rozwój przemysłu w epoce, w której Sm th dzieło swe p sał, oraz prace jego poprzedników, wśród których Dawid Hume (ob.) wybitne zajmuje miejsce, ułatwiły Smithowi stworzenie całkowitego s/stematu ekonomicznego, zwanego przemysłowym, i obejmującego, lubo nie zawsze ściśle, całokształt ekonomicznych zjawisk. Systecpat ten opiera się na następujących zasadach:—Społeczeństwo jest zbiorem oddzielnych gospodarstw, odgrywających niejako rolę atomów w ciele społecznem. Należy badać go spodarstwa te tak, jak gdyby one były jednakowo silne i jak gdyby żadne z nich nie było krępowane, ani przez nacisk państwa, ani przez działalność innych gospodarstw. Bodźcem działalności ekonomicznej jest egoizm, t. j. chęć jakuajobfitszego zaspokojenia potrzeb; środkiem urzeczywistniającym egoistyczne c le jednostek jest użyteczna ich pra-oa. Rezultatem t« j działalności są użyteczne przedmioty, t, j. przedmioty zaspakajające owe potrzeby i stanowiące wskutek tego bogactwo narodów. Wymienna wartość tych przedmiotów opiera się z jednej Btrony na włożonej w nie pracy, z drugiej zaś na ilości pracy, którą w zamian za nie można nabyć. W ten sposób rozumiana wartość wymienna stanowi naturalną cenę przedmiotu, od wartości pieniędzy niezależną, około niej zaś waha się rynkowa cena z pewnemi odchylaniami, zależnymi od popytu i podaży. Odróżnić można w naturalnej cenie trzy składniki: płucę roboczą, zysk przedsiębiorcy i rentę z ziemi, gdyż trzy główne klasy społeczne: przedsiębiorcy, robotnicy i właściciele muszą urzeczywistnić w naturalnej cenie każdego przedmiotu swe prawo do płacy, zysku i renty. Pomijając pezostałą treść pracy Smitha, obfitującą w cenne, jeżeli nie dziś, to w swoim czasie, uwagi co do podziału praoy, znaczenia ceł, rozkładu podatków i t. d., zaznaczamy w dalszym ciągu, źe zasadnicze poglądy Smitha ściślej sformułowane zostały przez Dawida Ricardo w „Principles of Political Economy and Taxation* (1817). Owa' większa ścisłość w sformułowaniu Smitbow-skich pojęć polega na tern, iż Rioardo odió-źnia siłę roboczą od pracy, podczas gdy Smith, jak widzieliśmy, obadwa te pojęcia utożsamia. Wartość przedmiotu jest podług Ricardo zależną

Eaeykl. Powtm. Illaatr. Zen. 146. T. 19-ty..

li tylko od pracy czynnej, nie zaś od siły roboczej, która nietylko źe nie jest miernikiem wartości, lecz jest il< ścią stałą, odpow adająeą, co do wartości, tej minimalnej ilości produktów, które są niezbędne dla podtrzymania sił pracującego i wyżywienia go wraz z rodziną. Uzupełnia Ricardo taoryę Smitha przez bardziej szczegółową analizę funkcyi pieniędzy oraz przez wprowadzenie spe-cyalnej teoryi powstawania renty gruntowej, Teorya ta, w najtreś dwszem jej sformułowaniu, polega na przypuszczeniu, źe wraz ze wzrostem zaluduienia, gospodarstwo musi przechodzić stopniowo od uprawy gruntów bardziej urodzajnych do uprawy gruntów coraz to mniej urodzajnych, wskutek czego cena zboża reguluje Bię, nie przeciętnemi kosztami produkoyi, lecz kosztami pródukcyi na ostatnich, najmniej urodzajnych gruntach. Podczas gdy uprawa t>ch ostatnio zajętych gruntów zaledwie się opłaca, t, j. zwraca ich właścicielom po pokryciu robocizny i wszelkich innych kosztów normalny procent od wyłożonego kapitału, grunta bardziej urodzajne przynoszą jeszcze dodatkowy dochód, stanowiący właśnie rentę, — Pośrednie ogniwo pomiędzy teorya mi Smitha i Ri- arda Htanowi teorya Malthusa, wygłoszona przezeń w 1798 r. w pracy p t. „Esway of the principle of population“, jako odpowiedź na poglądy socjalistycznego pisarza, Godwina, Ma ona na celu wykazanie, źe oędxa, pauperyam i wszelkie iane dolegliwości społeczne nie są następstwem, jak mniema Godwin, wadliwych urządzeń społecznych, lecz są naturalnym wynikiem tego przyrodzonego, nie dającego się usunąć, prawa, iż gdy środki żywności wzrastają w postępie arytmetycznym, a więo jak: 2-4—6—8—10 i t. d., to ludność wzrasta jednocześnie w szeregu geometrycznym, a więc jak 2 : 4 : 8 : 16 : 82 : 64 itd. Regulatorami, usuwającemi ten nadmiar ludności, są: nęlza, choroby głód, wojny i t. d. Jedynym środkiem zapobiegawczym jest niezawieranie małżeństw przez ludzi niemogących utrzymać rodziny, wszelka zaS filantropia prywatna lub państwowa, a zwłaszcza przymusowe wspieranie biednych pr^e* gminy, pogarsza tylko położenie.—Hypoteza powyższa natohnęła później Darwina myślą oparcia na niej teoryi walki o byt, jako czynnika, wpływającego na zmianę gatunków. W E i, bez względu na swą teoretyczną zasadność lub bezzasadność, ma oua w każdym razie doniosłe znaczenie historyczne; stanowi bowiem punkt oparcia Ricardowskiej teoryi płacy roboczej, wytwarza naturalną niejako podstawę dla poglądów Smitha i Ricarda, nadaje uogólnieniom tych pisarzy, w przekonaniu ioh wyznawców, znaczenie niezłomnych i nieprzepartych praw przyrodzonych i jednoczy ich poglądy w jedną całość, zwaną szkołą klasycznej E-i,—Szkoła ta znalazła w Anglii znakomitych popularyzatorów w osobie Jamesa Miila, a zwłaszcza syna jego: Johna Stuarta Miila. Dodać tu jednak należy, źe J. St. Mili w późniejszych swych pracach (ob. Milia Autobiografię) przechylał się z jednej strony nieco ku socyali-zmowi, z drugiej zaś ku badaniom indukcyjnym, uwzględniającym momenty historyczne i etyczne.

Do bezwzględnych zwolenników klasycznej E-i producentów, znów zostaną zjednoczone w formie zbio-należą natomiast w Angli: Mac Culłoch oraz uczeń Milla, John Elliot Cairnes (ob.). WeFraucyi klasyczna szkoła ekonomii, w tak ostrem zwłaszcza sformułowaniu, jakie jej Ricardo nadaje, nie znalazła zwolenników. Popularyzatorzy, a raczej wulgaryzatorzy Smitha, do których zaliczyć należy,

rowego władania, z tą jednak zasadniczą różnicą, że stworzona przez kapitalizm organiaaoya wielkiej pro« dukoyi i nadal się potem utrzyma. Pozostawiając szczegółową ocenę tych poglądów do właściwego miejsca (ob. Kollekty wizm i Socyalizm), zaznaczymy tu (gdyż jest to koniecznem dla uwydatnienia dalszego rozwoju, zarówno pojęć, jak i stosunków ekonomicznych), jakim przeobrażeniom uległy pod wpływem systematów Marxa i Rodbertusa zasadnicze pojęcia ekonomiczne t. zw. klasycznej szkoły angielskiej. — Ótóź Marx odrzuca, podobnie jak Smith, wszelki wpływ użyteczności, przedmiotu na jego wartość wymienną. Uznaje on wprawdzie, że każdy towar musi jakiejś potrzebie zadość czynić, musi jakąś użyteczność posiadać, lecz nie dopuszcza stopniowania użyteczności, ani też, aby wartość wymienna miała być od stopnia użyteczności zależną. Czynnikiem, wspólnym wszelkim towarom, a więc jedynym czynnikiem, mogącym stanowić o wartości, może być, zdaniem Marxa, tylko ogólno - ludzka praca, mierzona jednak, nie czasem, przy produkcyi tego lub innego wytworu zużytym, lecz czasem, przy danych warunkach techniki, społecznie niezbędnym. Fakt, że abstrakcyjna wartość towaru, t. j. wartość jego, rozpatrywana niezależnie od przypadkowych wpływów popytu i podaży, odpowiadać musi nakładowi praoy.jest w obecnym, kapitalistycznym okresie produkcyi zamaskowany przez to, iż ua rynku zuika sam wytwórca ze swemi wysiłkami, a oa jego miejsce występuje tylko wytwór jego pracy, jako „towar*. Podczas gdy dawniej, np. w pierwotnej kommunie induskiej, stosunki wymienne pomiędzy wytwórcami występowały w bezpośredniej osobistej formie, występują one obecnie w rzeczowej for: mie stosunków wymiennych pomiędzy wytworami, t. j. pomiędzy towarami na rynku. Do towarów, mierzonych nakładem pracy, należy również, w kapitalistycznej fazie ustroju, wynajmowana przez kapitalistę—siła robocza. Robotnik otrzymuje w pła cy roboczej tyle, ile warte są środki, niezbędne do reprodukcyi zużytej przy praoy siły roboczej. Ten jedaak towar (siła robocza) posiada tę wyjątkową własność, iż przy produkcyjuem jego zużyciu podczas procesu wytwarzania stwarza war-, tośó większą, aniżeli wartość tego wszystkiego, eo właściciel siły roboczej, robotnik, spożywa w ciągu swej pracy w jedzeniu, mieszkaniu, odzieży i t. d. Iunemi słowy: dla pokrycia wartości płacy roboczej wystarczałoby, być może, i sześć godzin pracy, robotnik zaś praouje za to wynagrodzenie 10—12 godzin, i ta właśnie różnica pomiędzy ceną siły roboczej (płacą) a wartością wytworzonego za tę płacę produktu stanowi nad wartość (Mehr-werth), owe zasadnicze źródło zysków przedsiębiorców. Konsekwentnie stąd wynika, że tylko wydatek na najem siły roboczej (kapitał zmienny) jest wartośeiowo-twórczym, t. j. daje przyrost wartości, wszelkie zaś pozostałe części kapitału przedsiębiorcy przenoszą wprawdzie, dzięki pracy, swoją wartość na produkt, lecz źródłem przyrostu, źródłem zy-

J. B. Saya, Leona Saya i Fryderyka Bastiata, to jednocześnie przeciwnicy poglądów Smitha i Ricarda na wartość i rentę. Są oni, właściwie mówiąc, tylko rzecznikami doktryny o bezwzględnej swobodzie ekonomicznej, którą już fizyokraci zresztą głosili, a którą w Anglii przedstawiciele t. zw. Szkoły Manczesterskiej (ob.) Mac Leod, W. Senior Nassau, Cob den (ob.), do ostatecznych doprowadzili konsekwencyj. System klasycznej E-i w pierwszej połowie XIX w. niepodzielnie niemal panował nad umysłami. — Stopniowo jednak zaczął on tracić powagę, w miarę, jak wraz z rozwojem życia przemysłowego wadliwe strony kapitalizmu coraz silniej się uwydatniały, a także w miarę tego, jak doświadczenie państw, naśladujących Anglię w jej oelnej polityce wolnohandlo-wej, do niepomyślnych doprowadzały rezultatów.

Reakcya przeciw swobodzie handlowej rozpoczęła się w Niemczech. Przedstawicielami jej byli: Adam Müller i Fr. List, którzy pierwsi wystąpili przeciwko pretensyom szkoły klasycznej, aby uważać wyprowadzone przez nią uogólnienia za prawa niezmiennie rządzące zjawiskami ekonomicznemi. Obydwaj, pierwszy w formie nieco mistycznej, drugi w prak-tycznem sformułowaniu, wypowiadają pogląd, iż ogólnych praw takich niema i być nie może; że każdy naród, odpowiednio do warunków społecznego swego bytu i fazy historycznego rozwoju, w której w danym momencie się znajduje, powinien prowadzić politykę ekonomiczną, uwzględniającą najlepiej jego własne interesy. Dla Anglii, zdaniem Lista, jako dla organizmu ekonomicznie silnego, polityka wolnego handlu jest najodpowiedniejszą; dla Niemiec zaś, ekonomicznie słabych, pro-tekcyonizm jest społeczną rękojmią rozwoju bytu narodowego. Poważniejszym jeszcze był atak, który, w imię interesów klasy robotniczej, przez Marxa, Rod-bertu^a i ich popularyzatora, Lassalle’a, przeciw Man-czesteryzmowi został skierowany. Przvjmującza punkt wyjścia teoryę wartości Smitha i R carda, zgadzają się keorttycy socyalizmu zupełnie z Ricardem, że płace robotnicze wystarczają li tylko na pokrycie najniezbędniejszych potrzeb robotmka; jednakże ani tego, ani też żadnego innego uogólnienia szkoły klasycznej nie uważają oui za niezłomne, lecz tylko za związane z dzisiejszą formą ustroju społecznego; zarówno bowiem Marx, jak i Rodbertus, są prze-dewszystkiem ewoluoyouistami. Analiza naukowa Smitha i Ricarda, którą obydwaj ci ekonomiści w dalszym ciągu uzupełniają i rozwijają, jest dla nich analizą tylko dzisiejszej kapitalistycznej fazy ustroju, która tię wyłoniła z poprzedniej, rzemieślniczej, formy produkcyi i, podobnie juk tamta, ustąpi zezasem miejsca formie nowej, w której środki wytwórcze (kapitał l ziemia), historycznym biegiem wypadków oddaielone od właściwych i sku być nie mogą. Teorya ta nie daje się pogo-

dzfó z uznanym przez samego Marxa poglądem, iż wszelkie kapitały, bez względu na to, w jakim stosunku jest ich część zmienna do części stałej, jednakowe winny przynosić zyski. Rozwiązanie, nie zupełnie jednak zadawalające, tej sprzeczności nastąpiło w trzecim tomie Kapitału, wydanym dopiero we dwadzieścia lat po pojawieniu się pierwszego. O ile, co do teoryi wartości i kapitału, Marx rozwija poglądy Smitha i Ricarda, o tyle wrogie zajmuje on stanowisko względem poglądów Malthusa, którego teoryę przeludnienia naturalnego zastępuje teoryą sztucznego przeludnienia, polegającego na tern, iź wskutek ciągłych zmian w technice produkcyi i wprowadzania coraz to nowych maszyn, znaczna część robotników stale jest bez zajęcia. Ten właśnie bez zajęcia pozostający proletaryat ludności roboczej (który Marx nazywa rezerwową armią kapitału) obniża przez stałą podaż siły roboczej zarobki zatrudnionych robotuików do poziomu, pokrywającego najniezbędniejsze życiowe potrzeby, t. j. działa w ten sam sposób, jak podług Malthusa oddziaływa naturalny nadmiar ludności. Teorya Rodbertusa, pomimo antagonizmu, jaki panuje pomiędzy zwolennikami o-bu tych ekonomistów, w istocie swej bardzo do teoryi Marxa jest zbliżoną i różni się nie tyle treścią, ile punktem wyjścia, metodą, sposobem wykładu, a przedewszystkiem dalszemi rozgałęzieniami wspólnych zasadniczych poglądów, oraz ważnością, jaką każdy z tych ekonomistów tej lub innej części swych wywodów przypisuje. I tak Rodbertus mniej interesuje się genezą kapitału oraz udziałem, jaki każda z jego składowych części bierze w tworzeniu się nadwartości, a natomiast dużo poświęca miejsca analizie wzajemnego wpływu wielkości i wysokości tych trzech działów (płaca robocza, zysk i renta gruntowa), na które się ogólna, na pracy oparta, wartość produktu narodowego rozpada. — Z punktów przez Marxa pominiętych zwraca on uwagę na różnicę pomiędzy siłą produkcyjną a produkcyjnością, na różnicę pomiędzy kapitałem, jako historyczno-prawną kategoryą, a kapitałem, jako kategoryą ekonomiczną, i dużo poświęca miejsca na obalenie teoryi renty Ricarda, którą Marx z pewnemi zastrzeże niami przyjmuje. W genetycznej części swej pra cy Rodbertus nie poprzestaje, jak Marks, na bezpośredniej genezie współczesnej, kapitalistycznej fazy ustroju, lecz szkicowo kreśli ewolucyę ekonomiczną od zawiązków społeczeństwa aż do ostatnich czasów.—Jakkolwiek poglądy teoretyków naukowego socyalizmu nie zostały, po za obrębem ich zwolenników, przez ogół ekonomistów w całości przyjęte, jednakże na dalszy rozwój E-i wywarły wpływ bardziej może stanowczy, aniżeli nawet poglądy Smitha i Ricarda. Szczególniej płodną okazała się myśl o historycznem tylko znaczeniu uogólnień ekonomicznych. Pod wpływem bowiem tych idei, a także pod wpływem dążności do ulżenia położeniu klasy robotniczej (bez zmiany jednak zasadniczych podstaw ustroju społecznego), powstał kierunek, zwany bądź his torycznym, bądź etyczno-realnym, kierunek, któremu większość ekoaomistów współczesnych hołduje, a któremu przeciwnicy nadają ironiczne miano: Katheder-Socialismus (ob.). W prądzie tym zauważyć można kilka odłamów, a mianowicie: 1) Szkoła czystego historyzmu ekonomicznego, zapoczątkowanego przez Roachera, a w bardziej naukowy sposób rozwiniętego przez Kiesa i Kautza. Szkoła powyższa stawia sobie za zadanie u-względmenie wszystkich czynników życia historycznego, przyczem historya rozwoju ekonomicznego i historya literatury ekonomicznej często się krzyżują i plączą. 2] Szkoła etyczua, w której na moment obyczajowy przeważny kładzie się nacisk. Schmoller i Rössler w Niemczech, ClifFe Lesslie w Anglii, Luigi Cossa we Włoszech—oto są jej główni przedstawiciele. 3) Szkoła związków społecznych, reprezentowana przez Br enta na (ob.) w Niemczech, hrabiego Paryża i Karola Gida we Francy i, Lsveleye’a w Belgii widzi w rozwoju związków robotniczych punkt ciężkości rozwoju społecznego, a zarazem najlepszy środek do załagodzenia antagonizmów klasowych. 4) Szkoła państwowego socyalizmu, z Adolfem Wagnerem na czele, odgraniczająca sfery gospodarstwa zbiorowego (miejskiego lub państwowego), od sfery gospodarstwa prywatnego. W praktycznym swym programie szkoła ta uważa już teraz za możliwe rozszerzenie gospodarstwa państwowego przez upaństwowienie, nie tylko wszelkich środków komunikacyjnych, jak koleje, telegrafy, telefony i t. d. (co poniekąd weszło już w życie), lecz wogóle wszelkich takich przedsiębiorstw, jak kopalnie, domy miejskie, lasy, których prowadzenia nie wymaga sprężystej osobistej inicyatywy i któryoh pozostawienie w rękach prywatnych odbywa się z istotną szkodą społeczeństwa. W teoretycznych swych poglądach szkoła ta najbliższą jest Rodbertusa von Jagetzow. To też jej wyznawcy w rozwijaniu i kommentowauiu prac tego ekonomisty czynny biorą udział. Obok powyższych szkół wymienić tu jeszcze trzeba tych ekonomistów, którzy do żadnej z nich zaliczeni być nie mogą, a jednak samodzielne stanowisko w E-i zajęli. Tu należy amerykański ekonomista Carey (ob.). 0-słabił on przez zebranie faktów z rozwoju rolnictwa w Ameryce teoryę renty Ricarda i postawił na jej miejsce swoją, wręcz odmienną, na stosunkach amerykańskich ugruntowaną, hipotezę, iż kultura rolna rozpoczyna się od gruntów najmniej żyznych, jako najłatwiej pod uprawę podatnych, i zajmuje stopniowo grunta coraz to żyzniejsze, lesz wymagające przy uprawie większej techniki i znaczniejszych kapitałów. Również oryginalnym był Carey w poglądach swych na wartość, która mierzy się, podług niego, nie kosztami produkcyi, lecz kosztami reprodukcyi. Wartością towaru, podług Careya, jest dla konsumenta ta usługa, którą mu producent przez dostarczenie tego towaru wyświadcza. Powierzchownym popularyzatorem tej teoryi był we Francyi Bastiat; w Niemczech Eugeniusz Dühring (ob.), zbyt mało ceniony ze względu na namiętny sposób zwalczania cechowej nauki uniwersyteckiej. Poglądy Careya w oryginalny, chociaż nie zawsze jasny sposób, przekształcił i so-

ekonomiści i socyologowie, jak Spencer, Schaffie, Lilienfeld, usiłowali dojść do pewnych socyolo-gicznych i ekonomicznych uogólnień przy pomocy analogii. Wnioski te są jednak również mało ścisłe, jak i sama analogiozna metoda badania, która może wprawdzie nasunąć umysłowi pewne uogólnienia, lecz nie daje jeszcze środków do naukowego ich uzasadnienia.

Zasadnicze pojęcia ekonomiczne Skoro określenie E-i nie daje jeszcze, jakeśmy to powyżej zazuaczyli, dokładnego pojęcia o treści tej nauki, musimy przeto w tern miejscu wyjaśnić, jakie sto-Bunki i jakie pojęcia są przedmiotem ekonomicznego opisu lub teoretycznego rozbioru. Oto owe naczelne pojęcie ekonomiczne:

Gospodarczość. Pojęcie gospodarozości polega na takiem uorganizowaniu i prowadzeniu, czy to wytwórczej, czy to jakiejbądź innej działalności, aby wszelkie poszczególne roboty, w zakres tej działalności wchodzące, wykonywane były z możliwie najmniejszym nakładem pracy, z możliwie najmniejszym wysiłkiem, oraz, aby wszelkie potrzebne do tej działalności środki nabywane były z możliwie najmniejszym kosztem.

Potrzeby. Stanowią one punkt wyjścia ekonomicznej działalności; w poszczególnem ich jednak ukształtowaniu potrzeby należą więoej do psychologii społecznej, auiźeli do E-i.

Dobra ekonomiczne

cyalistycznie zabarwił.—Odrębne również stanowisko wE-i zajmują szkoły, opierające wartość wyłącznie na rzadkości, jak Cournot Wallace, oraz szkoła przyznająca li tylko wartość użytkową, jak Stanley Jevons, Karol Monger, Böhm-Bawerke i t. d. Ostatnia szkoła, zwana szkołą austryacką, czyni usiłowania w celu gruntowniejszej analizy pojęcia użytkowości i zakreślenia jej pewnych granic, skąd i nazwa tej teoryi: Teorya granic użytkowości (, Grenznutzentheorie“).

Metody badania ekonomii. W E i, ze względu na różnorodność podnoszonych zagadnień, znajdują zastosowanie wszelkie metod y badania logicznego, jak: analiza, synteza, abstrakcya, dedukcya, in-dukcya, analogia. Analiza stosowaną bywa w E-i bardzo często, bądź jako analiza elementarna (np. Smithowsfeie odróżnienie ziemi, pracy i kapitału), bądź jako analiza przyczynowa (tu należy np. rozbiór następstw podziału pracy), bądź wreszcie jako analiza ściśle logiczna (ob. wyżej Marxowskîe odróżnienie kapitału zmiennego od stałego). Rzadziej znajduje w E-i zastosowanie synteza. Przykład jej widzieliśmy u Adama Smitfca, usiłującego przedstawić całokształt życia ekonomicznego jako rezultat współdziałania jednakowo uzdolnionych kierowników oddzielnych gospodarstw prywatnych, którzy, pobudzani wyłącznie przez egoizm i posługując się li tylko użyteczną pracą, działają w warunkach bezwzględnej ekonomicznej swobody i równości. Co do bardziej rozwiniętych form myślenia, jak dedukoyaiindiLkcya, to jakkolwiek nie mogą one stanowić i nie stanowiły Digdy, wyłącznej metody badania w E i, jednakże mamy prawo charakteryzować daną szkołę ekonomiczną, jako dedukcyjną, lub też indukcyjną, zależnie od tego, czy posługiwała się ona przeważnie dedukcyą, czy też indukoyą. Dedukcyjną będzie więc szkoła klasycznej E i, która usiłowała wyprowadzać wnio-li sbi z ogoluych założeń, przyczem, jakeśmy widzieli li (ob. powyżej podane przykłady), dedukcye te przybierały, odpowiednio do natury zagadnień, formę bąuź analizy, bądź syntezy. Te założenia szkoły klasycznej nosiiy jednocześnie charakter abstrakcyjny, t. j. opierały się na pominięciu wszelkich czynników, za drugorzędne uważanych. Wywody tą drogą otrzymane należałoby w dalszym ciągu uzupełnić przez wprowadzenie owych pominiętych, drugorzędnych czynników. Nie mniej kouiecznem byłoby sprawdzenie, czy dedukcyjnie wyprowadzone następstwa hip te tycznych owych założeń są zgodne z rzeozywiatym przebiegiem zjawisk ekonomicznych. Niestety, podwójnej tej próby nie wytrzymały, jak dotąd, nawet takie dedukcye ekonomiczne, które, jak np. teorye Leona Wal-rasa, Stanley Jevonsa, von Thünena, Cournota, ujęte zosiały w ścisłą matematyczną Lrmę. To też przeciwnicy klasycznej E-i, jak Wagner, Schmoller, Brentano i t. d. (szkoła etyczno - realna), pragnąc przez skrzętne zestawienie konkretnych faktów życia ekonomicznego do szerszych dojść uogólnień, zwrócili się do metody indukcyjnej, leoz, jak dotąd, bez wyraźnych na tej drodze re»u!tatów. Prócz tych dwóch ścisłych metod logicznego badania, niektórzy

Są to przedmioty, przy których pomocy potrzeby bywają zaspokajane. W dzisiejszej fazie społecznej, w której z góry produkuje się dla sprzedaży, dobra ekonomiczne występują w formie towarów.

Usługi. Są to czynności, zaspokajające potrzeby b zpośrednio i w żadnym konkretnym przedmiocie nie zmateryalizowane.

Wartość. Jest to ocena (miara) ekonomicznego znaczenia przedmiotów lub ozynuości, zaspakajających nasze potrzeby. Oceny tej dokonywa przeważnie producent, rzadziej konsument. Producent ocenia wartość wytworu ze względu na wysiłki (wartość praoy), poczynione przy wytwarzaniu towaru, bądź przez niego osobiśoie, bądź przez zah źnyoh od niego pracowników, bądź wreszcie przez tych, którzy za dostarczone mu środki produkcyi zaźądaii odpowiedniego do swego wysiłku równoważnika. W tych wypadkach, gdy konsument ma możność i potrzebę praeprowadze-nia ze swego stanowiska oceny towaru, dokonywa on jej na podstawie tego użytku (wartość użytkowa), który ou sam iub jego gospodarstwo z nabytego przedmiotu mieć może.

Popyt i podaż. Są to czynniki drugorzędnego znaczenia, występujące dopiero na rynku podczas aktu kupna-sprzedaży i zależne z jednej strony od stosunku tej ilości towaru, która jest do nabyoia, do tej, którąby po dauej cenie nabyto, z drugiej zaś strony od nastroju psychicznego sprzedawców i nabywców, t. j. od ioh chęci nabycia lub pozbycia się danego towaru.

Pieniądz. Jest to towar, słuląoy za miarę wartości innych towarów, a także za narzędzie obiegu i wypłaty. Obecnie towarem takim

Kapitał. Kapitałem tkwiącym w dauern gospodarstwie będzie wartość wszelkich środków i warunków, wchodzących w skład tego gospodarstwa, których wytworzenie, lub nabycie, wymagało pewnego nakładu pracy, bądź w dauern gospodarstwie, bądź też w tych, od których środki te zostały nabyte. Taką jest wartość kapitału gospodarczego ze względu na nakład pracy, jednocześnie zaś każde gospodarstwo może być oceniane ze względu na tę wartość, którą przedstawia dla nabywcy, jako źródło dochodu.

Dochód. Dochodem jest przyrost wartości, osiągany w danem gospodarstwie w ciągu danego okresu czasu. Dochód z przedsiębiorstw zwie się zyskiem, dochód z ziemi, o ile przewyższa przeciętne zyski, zwie się rentą. Wynagrodzenie za pracę, jak np. płaca robocza, pensye—nie są dochodem w ekonomicznem znaczeniu tego wyrazu.

fest złoto lub srebro, a dla drobnych wypłat bilon, bity z miedzi lub aliaźu srebra z miedzią. Pieniądz posiada również pewną wartość, opartą na nakładzie pracy i użytkowości. Zastąpiony on być może państwowym przekazem (pieniądze papierowe), w każdej chwili przez kasy państwowe płatnym i wskutek tego przyjmowanym w oz: a-czonej na nim wartości. Pieniądze papierowe niewymienialne, lecz przy opłacie podatków w nominalnej swej cenie przyjmowane, krążą ze zmniejszoną wartością ( z tak 3wanem „agio“), zależnem od finansowego stanu państwa, które się niemi posługuje (ob. Pieniądze papierowe i waluta).

Cena. Jest to już zrealizowana lub mająca być zrealizowaną w pieniądzach wartość towaru. Przy określaniu ceny uwzględniane być muszą nie tylko wahania, zależne od popytu i podaży na dany towar, lecz i wahania, zależne od wartości tego metalu, w którym wypłata ma być uskutecznioną.

Kredyt. Zjawisko kredytu polega na czaso-wem użyczaniu gospodarstwom mniej zasobnym, czy to w naturze, czy w pieniądzach, środków do dalszego gospodarzenia potrzebnych, za pewne wynagrodzenie, zwane procentem, którego wysokość zależną jest od ogólnych warunków ekonomi cznych, oraz od stopnia zaufania, z jakiego zapożyczające się gospodarstwo (dłużnik) korzysta (ob. Kredyt).

Podział ekonomii politycznej. Oddzielne części E-i politycznej nie wyodrębnły się jeszcze dość wyraźaie, to jest nie stanowią jeszcze, jak w innych gałęziach wiedzy, osobnych działów. Odróżnić jednak można, a w każdym razie odróżniać- by przy wykładzie E-i należało: teoretyczną E-ę, badającą zjawiska gospodarcze ze względu na przyczynowy ich związek, od E-i opisowej, której zadaniem będzie charakterystyka zjawisk ekonomicznych bez względu na przyczynowe ich powiązania. Zarówno opisowa, jak i teoretyczna E. mogą mieć za przedmiot, bądź życie ekonomiczne w obecnem jego ukształtowaniu (statyka ekonomiczna), bądź historyczny rozwój tego życia (dynamika ekonomiczna). Tego rodzaju działy odróżnić można w tych częściach E-i, które badają zjawiska gospodarcze, jakiemi są, lubjakiemi były. Nie mniej jednak, a może więcej jeszcze od rzeczywistego przebiegu zjawisk ekonomicznych, interesują nas pożądane i przewidywane zmiany w formach życia ekonomicznego. Wyodrębnia się więc w ten sposób nowa część E-i (ekonomika, polityka ekonomiczna), nosząca krytyczny charakter i traktująca bądź o pożądanych ze względów etycznych zmianach co do ogólnych podstaw współczesnego życia ekonomicznego, bądź o modyfikacyach poszczególnych urządzeń ekonomicznych. Prócz tego zasadniczego podziału wyodrębniła s ę historyczną drogą z ogólnej E-i nauka o finansach, traktująca o gospodarstwie państwowem, t. j. o tych zjawiskach, które, jak obieg pieniędzy, systemy ceł i podatków i t. d., państwowy obecnie noszą charakter. W oddzielną gałąź, ze względu na różnorodność form.wyo-dręb iiły się także zjawiska kredytu, zwłaszcza w tym kształcie, w którym, jak w ubezpieczeniach (ob, U bez-pieczenia), wypłata umówionej summy zależy od zajścia pewnego wypadku losowego.

Stosunek ekonomii do innych pokrewnych nauk. Oto nauki, z któremi E. teoretyczna, a bardziej jeszcze E. opisowa, w pewnej pozostaje łącznośoi:

1) Socy ol ogia. Zdaniem wielu wybitnych socyo-logów, jak Aug. Comte (ob.), Herbert Spencer, a po Części Schaffie, E. jest tylko częścią socyologii i nie powinna być odrębnie od socyologii traktowaną. Zdanie to jednak wśród ekonomistów nie znalazło oddźwięku. Za oddzielnem traktowaniem E-i przemawiają dwa względy: 1) przejawiający się w zjawiskach ekonomicznych całkiem swoisty moment gospodarczośoi; 2) nizki naukowy poziom socyologii i słaby jej rozwój. E., jakkolwiek powolne są jej postępy,' bardziej by się jeszcze opó-źaiła w swym rozwoju, gdyby posuwanie się jej naprzód od rozwoju socyologii, jako nauki, miało być zależnem.

2)    Psychologia. O związku niektórych pojęć ekonomicznych, jak np. pojęcia potrzeb, z psychologią, juźeśmy wspomnieli. Psychologiczny także moment uwydatnionym został jakkolwiek jednostronnie, p;zez Smitha w twierdzenia, że egoizm jest bodźcem działalności ekonomicznej. W badaniach zaś szkoły etycznej, uwzględniającej również motywy altruistyezne, psychologia kierownicze w stosunku do E-i zdobywa stanowisko.

3)    Etyka. O związku etyki z E-ą wspomnieliśmy, gdy była mowa o szkole etyczno - realnej. Tu dodamy, źe momenty etyczne pierwszorzędnej nabierają doniosłości w tej części E-i, która traktuje o pożądanych zmianach w urządzeniach społecznych.

4)    Statystyka. Oddaje zwłaszcza E-i opisowej znaczne usługi, gdy chodzi o określenie przeciętnych zjawisk typowych. W teoretycznej natomiast E-i należy posługiwać się statystyką bardzo ostrożnie i pamiętać, źe nie zawsze przeciętne liczby odpowiadają przeciętnym, typowym zjawiskom. Po za wspomnianemu czterema gałęziami wiedzy, pozoatającemi w^ stałym z E-ą związku, posiłkować się wypada przy opisie warunków ekonomicznego życia: geografią, etnografią, ogólną częścią techniczną mechaniki stosowanej i technologii, a przy historycznym opisie zjawisk ekonomicznych—historyą powszechną, w znaozeniu rozwoju kultury i politycznych instytucyj. O za-stosowainach matematyki do E-i m eliśray już sposobność wspomnieć.

Bibliograha. Główne prace z dziedziny E-i politycznej wymienione już zostały i poddane rozbiorowi. Wskazówki te uzupełniamy tu pokrótce dla europejskiej ekonomicznej literatury, a szczegółowiej dla literatury ekonomicznej polskiej, a) History a ekonomii—A. Blanqui (ob.) „Hist, de l’économie politique en Europe* (przestarzałe); J. Kautz „uie geschichtliche Entwickelung der Nationalökonomie und ihrer Literatur* (1860); E. Dühring (ob.) „Kritische Gesob. der Nationalökonomie und des Socialismus” (wyd. 3-e, 1879). Z krótszych opracowań: H. Eisenhart „Geschichte der Nationaloekonomie“ (wyd. 2-e, 1891); K. Ingram „Geschichte der Volkswirtschaftslehre“ (w niem. przekł. 1»90).—Najnowszym kierunkom w E i poświęcone są następujące prace i artykuły: G. Cohn „Die heut ge Nationaloekonomie in England und Amerika” („Jahrb, für Gosch, und Verw.” XIII, 18oO, zeszyt 1—3); H. C. Foxwell „The economic movement in England* („Quart. Jour», of Econ. t. II, 1887); M. Meyer „Die neuere Nation-oekou. in ihren Hauptrichtungen* (wyd. 3 e, 1882); M. Block (ob) „Progrès de la science économique depuis A. Smith*; Schullern - Schratten-]hofen „Die theoret. Nationaloeconomie Italiens in neuester Zeit“.—W kwestyach metody badania zjawisk ekonomicznych, prócz ogólnych wskazań w logikach: Johna St. Milia, H. Lotzego, W. Di 11-theya (ob.) „Einleitung, in die Geisteswissenschaf-ten“, a zwłaszcza W, Wundt a w 2-gim tomie jego logiki („Methodenlehre“, wyd. 2-ie, 1893), należy przestudyować specyalne prace następujących autorów: K. Menger „Untersuchungen ueber die Methode der Sozialwissenschaften und der politischen Oekonomie inB Besondere* (1883); G. Schmol-ler „Uéber einige Grundfragen dös Rechts und der Volkswirtschaft"; H. Dietzel (ob.) „Uebór das Verhältnis der Volkswirtschaftslehre zur Sozialwirth schaftslehre*; E. Sax „Das Wesen und die Aufgaben dér Nationaloeconomie* (1884); E. Sax „Die neuesten Fortschritte der nationaloekonomischen Theorie*; H. Jevons „Theory of political economy* (1871); J. N. Keynes „The scope and method of political] economy* (1891); Cairn es „The character and logical method of political economy“.—Co do oddzielnych kierunków eko nomicznych, to dla literatury merkantylizmu i fizyokratyzmu ob. właściwe artykuły, ula studyów nad klasyczną szkołą ekonomii polecamy uwadze czytelników kompletne wydanie klasyków - ekonomistów z biografiami i kommentarzami: Coquelin et Guillaumin „Grande collection de principaux économistes“, oraz umiejętne, a dostatecznie obszerne streszczenia klasyków-ekonomistów z biografiami i krytycznym wstępem w wydaniu: Guillaumin & Cie—„Petite bibliothèque économique française et étrangère*. Nowsze kierunki ekonomiczne patrz wyżej; bibliografię socya-lizmu naukowego pod „Socyalizm“ i „Kollektywizm“ oraz w biografiach Marxa, Rodbertusa von Ja-getzow, Lassalle’a i Fr. Engelsa. Wyczerpujący zaś wykład wszelkich zagadnień ekonomicznych oraz życiorysy wszystkich wybitniejszych nieco ekonomistów znaleźć można w „Handwörterbuch der Staatswissenschaften“ (6 t,), wydanym pod kierunkiem profesorów; Conrada, Elstera, Loenin-ga i Lexisa wr. 1893. Wydawcy należą do szkoły etyczno-realnej, w ocenie jednak pisarzy innych kierunków starają się być przedmiotowymi.—O bieżącym ruchu naukowym w taj gałęzi wiedzy informują najlepiej specyalne czasopisma, a mianowicie: w Niemczech—„Jahrbücher für Nationaloeconomie und Statistik*, wydawane przez Conrada, Elstera, Lexisa i Loevinga (kierunek realno etyczny); „Neue Zeit“ (naukowy socyalizm) pod kierunkiem Kautskiego; „Arbeiterfreund* ma na celu przeciwdziałanie socyalizmowi wśród robotników, wychodzi pod kierunkiem Böhmerta; wAustryi— „Deutsche Worte* pod kierunkiem Pernerstorfera (naukowy socyalizm); „Zeitschrift für Volkswirtschaft, Sozialpolitik und Verwaltung”; we Francy i, „Journal des Economistes“, organ liberalizmu ekonomicznego, pod kierunkiem G. de Molinari; „Reforme Sociale“, organ sooyalizmu chrześciań-skiego; „Revue d’économie, politique*, organ szkoły etyczno - realnej pod kierunkiem Paul Cauvèâ, Gide’a, Villey i Saint - Marco, przy współpracownio-twie przedstawicieli kateder-socyalizmu w Niemczech, jak np. prof. Sohmollera, Brentana, Böhm -Bawerka, Scbwietianda i t. d.

Literatura ekonomiczna polska. Prace traktujące ekonomię polityczną jako oddzielną gałąź wiedzy pojawiły się w Polsce dopiero na schyłku osiemnastego wieku. Daleko jednak wcześniej, bo już w połowie szesnastego wieku, znajdujemy luźne uwagi ekonomiczne w dziełach natury mieszanej, t. j. takich, w których materye najrozmaitszej treści się z sobą łączą, oraz w dziełach i broszurach, traktujących oddzielne kwestye finansowe, handlowe, przemysłowe, statystyczne i t. d. Do pierwszej grupy należą pisma Ostroroga, Frycza Modrzewskiego, dalej broszury księdza Piotra Grabowskiego, księdza Wereszczyńskiego, którzy, ex re kolonizacyi stepów ukraińskich i walki z Tur-cyą, wypowiadają wiele ciekawych uwag co do ceł, podatków, swobody miast, zakładania fabryk i t. d. Do drugiej grupy należą traktaty o monetach: Mikołaj a Kopernika 1526, Florianu-sa Grotha 1616, J. Grodwagnera 1632, S. Staro wolskiego i t. d.; o handlu: Abraha-mowicza Jana i S. Cikowskiego (ob.); o przemyśle, rolnictwie i górnictwie liczne, poczęści bezimienne, w XVI, XVII i XVIII wieku pojawiały się broszury. Dopiero jednak pod koniec XVIII-go wieku pod wpływem fizyokratyzmu pojawiły się u nas prace, obejmujące całość ekonomicznych zjawisk i traktujące ekonomię polityczną, jako oddzielną gałąź wiedzy. Fizyokraci jednak polscy tern się dodatnio wyróżniają od francuskich swych mistrzów, źe podozas, gdy oi pomijali interesy ludu rolniczego, to jest interesy przedstawicieli drobnej własności oraz robotników rolnych, i występowali w obronie właścicieli i dzierżawców większych posiadłości, to natomiast zarówno polscy teoretycy fizyokratycznej doktryny (Antoni Popławski „Zbiór niektórych materyi polityoznych* przez A. P., Warszawa 1774; Hieronim Strój -nowski „Nauka prawa przyrodzonego politycznego, ekonomiki politycznej i prawa narodów“ Wilno 1785; Waleryan Strój no wski „Ekonomika powszechna, krajowa, narodowa* Warszawa 1815) jak i reformatorzy społeczni (StanisławStaszyc: „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego do dziaiej-szego stanu Bzeczypospolitej polskiej zastosowane“ 1785; „O poddanych polskich* 1788; „Myśli polityczne dla Polski* 1789;—Hugo Kołłątaj: „Porządek fizyczno-moralay czyli nauka o naleźyto-ściach i powinnościach człowieka, wydobytych z praw wiecznych, nieodmiennych i konieczny oh przyrodzenia* przez H. K. w Krakowie 1810 r.— Tad. Czacki (cb ), Surowiecki „O upadku miast w Polsce)*, byli gorliwymi obrońcami praw ludu i, przeistoczywszy, ku temu właśnie celowi, doktrynę fizyokratyzmu, posługiwali się nią świadomie, aby wykazaó, że nie tylko poozucie obowiązku i sprawiedliwość, ale własny, dobrze zrozumiany interes nakazuje możnowładztwu i szlachcie lud z zależności poddańczej wyswobodzić. Późniejsze dzieła ekonomistów pólskiob, jak:'B romir skiego Jana (ob.) „Spostrzeżenia i uwagi nad bogactwem i charakterem narodowym”; Morzyokiego „Fun damenta budowy społecznej” (Poznań 18o2); Leopolda Jakubowskiego „Zasady gosp. społ.“; Z. Dangla „Ogólne zasady ekonomii poi.“; Grabowskiego Leona „Ekonomia polit.*, a nawet najlepsze z nich: Fryd. Hr. Skarbka „Gospod. narodowe Btosowane* przeszły niespostrzeżenie, nie wywierając we własnym nawet kraju wpływu szerszego na umysły.

Ekonomistą, który i po za nielicznem kołem specyalistów. oryginalnością, śmiałością i szerokością poglądów na kształtowanie się myśli ekonomicznej w naszem spółeczeństwie naj ilniejszy wpływ wywarł i z tego powodu najwydatniejsze zajął miejsce — był bez zaprzeczenia Józef Supin ski. Prócz pism pomniejszych, zawartych w 5-0 - tomowem zbiorowem wydaniu, ogłosił on dwie większe oryginalne prace: „Myśl ogólnej fi-zyologii wszechświata“ i „Szkoła polska gospodarstwa społecznego*. Pierwsze z tych dzieł opiera się na założeniu, że społeczeństwo, podobnie jak i cały wszechświat, ulega ciągłemu oddziaływaniu dwóoh sił: przyciągania i odpychania (rzutu). Siłami przyciągania w społeczeństwie są: wzajemna sympatya ludzi ku sobie, oraz „trwoga nadziemska“, która, oddając władzę w ręce kapłanów, była co-mentt-m spajającym wszelkie zbiorowiska ludzkie na zaraniu cywilizacyjnem. Odpychającą siłą społeczną (siłą rzutu) j^st wybujały indywidualizm silniejszych i przebieglej8zych jednostek, ujarzmiających masę przez wzbudzanie w niej „ziemskiej trwogi*. Bezustanna walka pomiędzy siłą przyciągania a siłą rzutu ma zapełniać, podług Supińskiego, treść historyi. JeRt to, jak widzimy, usiłowanie wyjaśnienia zjawisk społecznych ze stanowiska przyrodniczego. Szkoda tylko, Ż3 obrany przez autora punkt wyjśjia (wyłączna gra sił przyciągania i odpychania) mało się do tego celu nadaje. W „Szkole polskiej gospodarstwa społecznego* Supiński stara się udowodnić, źe rozwój stosunków ekonomicznych w Polsce całkiem odmienną, aniżeli gdzieindziej, szedł dotąd i w przyszłości iść będzie drogą, a stąd potrzeba stworzenia specyalnej polskiej szkoły gospodarstwa społecznego. W założeniu tem tkwi myśl słuszna, stanowiąca podstawę szkoły historycznej, a mianowioie, iż uogólnienia ekonomiczne ulegają przekształceniom odpowiednio do konkretnych warunków gospodarczego rozwoju danej narodowości. Supiński dlą udowodnienia tej tezy ani sam historycznyoh badań nie przeprowadził, ani na poszukiwaniach innych historyków się nie oparł, lecz do pracy w tym kierunku niewątpliwie zachęcił. Pozostawiając szczegółową ocenę tej pracy do życiorysu tego pisarza (ob. Supiński), tu jeszcze podnieść należy niezaprzeczoną, z samego toku wykładu widoczną, oryginalność poglądów Supińskiego. Pokrewne poglądy napotkać wprawdzie można u Kniesa, Lista, Carey a (ob), Bastia ta (ob.), lecz są to nieuniknione, przypadkowe spotkania, bynajmniej nieusprawiedliwiające wypowiadanego w krytyce mniemania, jakoby Supiński pod wpływem tych pisarzy miał zostawać, lub się u nich zapożyczał.

Z ogólnych traktatów ekonomicznych, które się po Supińskim pojawiły, podni* ść przedewszystkiem należy „System Ekonomii Społecznej“ Leona Bilińskiego (ob.) (2 t-y 1880), świadczący o niepospolitej erudycyi autora. Erudycya nie wyłącza u Bilińskiego oryginalności poglądów na oddzielne kwestye ekonomiczne. Poglądy te nie są jednak wypływem odrębnych, ogólnych zasad, stąd tru dność określenia, jakiem jest zasadnicze stanowisko Bilińskiego w ekonomii i zaliczenia go bądź do jakiejś istniejącej już szkoły ekonomicznej, bądź wyznaczenia mu odrębnego Btanowiska. Krótszy znacznie podręcznik ekonomii opracował Witold Za-łęski pod tyt.: „Ekonomika*. Jeżeli jednak ekonomiczna literatura polska nie jest bogatą w oryginalne traktaty, całość nauki ekonomicznej obejmujące, to natomiast obfituje w oddzielne monografie ekonomiczne. Kwestye finansowe, kwestye kredytu, a specyalnie kwestye monetarne, pociągały ku sobie umysły. Z ekonomistów dawniejszych, piszących o obiegu pieniężnym i kredycie, wymienimy przedewszystkiem Ludwika Wołowskiego, który, jako rzecznik bimetalizmu, i za granicą uie małe zdobył uznanie; dalej Augusta Cieszkowskiego (ob.), Wrotnowskiego, M. Szymanowskiego, Korzybskiego, Skarżyńskiego, wymienionego już poprzednio Bilińskiego, z nowszych zaś: J. Blocha (ob.), dr-a J. Milewskiego, Nagórnego, K. Jeziorańskiego, St. Kempnera, Z. Herynga. Szczegółową bibliografię pozostawiamy do artykułów o „Pieniądzach“ i „Kredycie". — O stowarzyszeniach kredytowych, spożywczych i współdzielczych pisali i two-

Z. H.

k a u s t y k a).

ś r ó d.

rżeniu się ich współdziałali: A. M a k o w i e c’k i, A. D o. nimirski.J. Kirszrot-Prawnicki, N.Krakowski, Karol For ster (w popularnych broszurkach); o taryfach: A. Suligowski i B. Werner. Stosunki agrarne badali: Ludwik Górski, Gołuchowski (Rozbiór kwestyi włościańskiej), T. Potocki (Krzysto-pór; kwestya włościańska); Ed. Stawiski, Jan Bloch (ob.), którego źródłowa praca „Ziemia i jej odłuźenie w królestwie Polakiem“, olbrzymi, samodzielnie zebrany i gruntownie opracowany zawiera materyał. Niewyczerpany też zasób faktów dla stosunków rolnych, jak i wogóle dla stosunków ekonomicznych. naszego kraju, daje: Encykl. rolnicza, wydana w 1874 pod kierunkiem J. T. Lubomirskiego, Ed, Stawiskiego i St. Przystańskiego (obecnie w nowem wydaniu). Metodami badania zajmowali się: przedwcześnie zgasły, niepospolitą siłę umysłową zapowiadający, Stanisław Krusiński (szki ce ekonomiczne i fibzoficzue), Dr Zofia Daszyńska »Szkice metodologiczne“, Z. Heryng „Logika ekonomii“ (1897); Dr J. Marchiewski „Der Physiokratismus in Polen“ (1897); Witold Skarżyński „Adam Smith als Moralphilosoph und Schöpfer der Nationalökonomie”; Mikołaj Kossowski: Rozprawa o wartości (w języku roBsyj-skim); Zalewski: Nauka o wartości (w języku rossyjskim) Kazań 1893; Komorzyński „Bestimmung der natur. Höhe der Güterpreise“ (1869).

Ruch myśli ekomicznej uwydatnił się u nas również w czasopismach, bądź specyalnycb, jak założony w Warszawie przez Nagórnego: „Ekonomi-s t a“, oraz wychodzący we Lwowie: „Ekonomista Polski“, bądź ogólnych, jak „Prawda“, „Przegląd Tyg.*, „Przegląd Spół.“ w Krakowie, „Głos“, „Ateneum”, „B bl. Warsz.” i t. d. Występowali w nich i występują, jako przedstawiciele szkoły realuo-etycznej: Władysław Wściekł i c 8, Adam Zakrzewski; ]ako rzecznicy interesów warstw ludowych: L. Krzywicki, Kazimierz Dłuski, Bolesław Wysłouch, Zygmunt Pietkiewicz, autor obszerniejszej monografii „Ekonomiści polscy“, Zenon Pietkiewicz, Ant. Złotnicki, Jan Popławski, K o s k o w s k i; jako obrońcy zaś interesów wielkiej własności: Stefan Godlewski, Antoni Donimirski (ob.), Antoni Zaleski. Związane z ekonomią polskie prace statystyozne i socyologiezne wymienione będą pod wyrazami: „Statystyka“ i „Socyologia“.

Ekonomia domowa, ob. Gospodarstwo do-mowę.

Ekonomio, ob. Dobra królewskie.

Ekrazer (fr. é c r a s e u r), odgniatacz, narzędzie chirurgiczne, wynalezione przez Chassai-gnaca (ob.), służące do odejmowania guzów i nowotworów, wyraźnie odgraniczonych i dających się łatwo objąć przy nasadzie swej. Operu jąc E-m, unika się zupełnie krwawienia, natomiast zmiażdżona rana pooperacyjna goi się daleko wolniej i gorzej, niżeli zadana nożem. Dziś E, już tylko wyjątkowo używanym bywa. Odmianą E-a jest pętla galwano - kaustyczna (ob. G a 1 w a n o-

Dr J. P.

Ekron, najdalej na półnoo wysunięte jedno z siedmiu głównych miast filhtyńskioh, leżące na granicy Judy, siedlisko kultu Baala - Sebuba, Belzebuba, i stąd przez proroków gromione i zagrażana karą Bożą. Pod nazwą swoją starożytne to miasto było znane jeszcze podczas wojen Krzyżowych; obecnie jest to Akii, odległe o 8 km. od Dżebny.    *

Eksacerbacya (łac. exacerbatio), pogorszenie się stanu chorobnego, nasilenie gorączki, zaostrzenie się choroby.

Eksartykulacya (łac. exarticulatio), odjęcie członka w stawie, wyłusz.c zenie (ob.).

Eksoellencya (łac. Excellent!a, włos. Ex-cellenza, franc. Excellence, niem. Excelle n z), pierwotnie był to tytuł królów langobardz-kich, później przez francuskich przybrany, a przez cesarzy rzymsko - niemieckich do czasów Henryka VlI-go używany. W w. XV przyjęli tytuł ten u-dzielni książęta włoscy i hrabiowie niemieccy; pierwsi wszelako!, gdy i niepanujący książęta, jak między innymi ks. de Nevers, ambasador francuski w Rzymie r. 1593, jęli tytułować się E ą, zamienili go n» alte zza; drudzy zaś, kiedy traktat westfalski pozwolił nawet elektorom imperyum rzymsko - niemieckiego obdarzać posłów swoich tytułem E, zastąpili go przez Erlaucht. Edykt Filipa ligo (1595) tytuł ten w Niderlandach przyznał książętom krwi oraz namiestnikom pro win * cyj. Od w. XVII-go grandowie hiezpańoy i kawalerowie Złotego Runa używali go na równi z ambasadorami. Później się zaczął coraz bardziej po-, spolitować: we Franoyi za Ludwika XIV-go używali go wyżsi urzędaicy, a w w. XVIII w Niemczech doktorowie i profesorowie uniwersytetu. Dziś w Austro-Węgrzech łączy się on z godnością radzcy tajnego, a w wojsku z godnością feldmarszałka; w Unii północno - amerykańskiej nosi go jej prezydent i gubernator stanu Massachusetts; u nas służy arcybiskupom i biskupom; we Włoszech zaś stał się wyrazem czczej grzeczności albo pochlebstwa.    *

Ekscentryczność, w matematyoe, ob. Mimo-

Eksoentryk (Excenter, Excentrique, Eo-centric), składowa część machiny, przeznaczona do zamiany ruchu obrotowego na prosto-linijny lub peryodyczno - obrotowy. W zwykłej formie E. jest to krążek cylindryczny B, pomieszczony na poziomym wale A, w ten sposób, iż oś wała znajduje się nie w środku krążka,] ale nieco z boku (fig. 1). Na obwodzie krążka pomieszcza się tak zwany pierścień ekscentrykowyjß, połączony stale z drągiem C, służącym do bezpośredniej zamiany ruchu obrotowego na prostolinijny. Odległość pomiędzy środkiem wału z środkiem krążka, oznaczona na fig. 2 lit. vot nazywa się mimo środę m i jest zawsze mniejszą od promienia krążka E-a. Zamiana ruchu obrotowego na prostolinijny widoczną jest z fig. 1, jeżeli bowiem E. rozpoczyna swój obrót, to punkt A, znajdujący się na obwodzie krążka, przechodzić będzie do punktu Ä A" A", i t. d., przymocowany zaś do

/> *

w cza-

E. D.

r.

Fig. 1. Ekscentryk.

tegoż punktu drąg AB, przyjmować będzie położenia AB, A'B\ A"B", A"'B"' i t. d. Jeżeli do drąga AB w punkoie B przymocowany będzie ruchomo drugi drąg BC, to ten sie pełnego obrotu E a odbędzie drogę CC" w jedną i w drugą stronę, w kierunku strzałek, po linii prostej. E znajduje bardzo częste zastosowanie przy konstrukcyi machin wszelkiego rodzaju.

Ekscepcya, jest to rodzaj obrony przedwstępnej, jaką w procesie sądowym cywilnym wolno wnosić dla odparcia skargi, nie wchodząc w rozbiór zasadności samej pretensyi. E-e powstały w Rzymie Jednocześnie z utworze-

niem pierwszych for-malnośoi proceduralnych i z prawa rzymskiego przeszły do wszystkich prawo-dawstw europejskich.

W prawie Polskiem pod wyrazem exceptio rozumiano obronę, skierowaną nie przeciwko głównemu przedmiotowi sprawy, ale jako zarzut przeciwko okolicznościom ubocznym (accessoria), w sprawie. Zarzuty tego rodzaju, jak wniesienie sprawy do niewłaściwego regestru, brak plenipotencyi, niestawienie się powoda (delatora), niezachowanie terminów w pozwie, niewłaściwość sądu, nielegitymowanie się , powodowały oddalenie skargi i

nie pozwalały rozpoznawać jej zasadności. Wedle prawa, obowiązującego u nas od r. 1876, E-e, jakie uozy-nić może pozwany, w procesie cywilnym są dwojakiego rodzaju: a) umarzające proces rozpoczęty (peremptoryjne), wymienione w art. 571 ust. 1, 2, 3 i 4. Ust. Post. Sąd. Cyw., a więc E. niewłaściwości sądu, sporu wiszącego w innym sądzie, niezdolności do działania, brakn legitymacyi i braku plenipotencyi, wreszcie zapozwania niewłaściwej osoby,—b) zawiesz ające proces rozpoczęty (dylatoryjne), oparte na ogólnych przepisach prawa cywilnego (art. 15 i 797 K. C.); a więc E. stawienia kaucyi przez cudzoziemca, E. służąca sukcesorom, gdy nie upłynęło jeszcze 3 miesiące i 40 dni od śmierci spadkodawcy do spiBU inwentarza i namysłu. Wniesienie lub niewniesienie ekscepcyi wogóle pozostawione jest uznaniu strony interesowanej. Są jednak E-e, które sąd sam z urzędu wnosić może, aby sprawę umorzyć, a mianowicie: E. niewłaściwości sądu (ratione materiae) ; ze względu na przedmiot sprawy, a także gdy ! zachodzi brak zdolności prawnej do działania, lub I brak plenipotencyi (art. 584 U. P. S. C.).—Przyj-! mując lub odrzucająo E ę, sąd wydaje decyzyę. i Tylko od decyzyj, przyjmujących E-ę, jak również od decyzyi, odrzucającej E-ę niewłaściwości sądu, skarga oddzielna jest dopuszczalną; deoyzyę odrzucającą wszelkie inne E-e skarżyć można dopiero po zapadnięoiu wyroku w samej sprawie. — Podobny system ekscepcyj przyjęty był w procedurze cywilnej francuskiej w art. 166 do 192, która u nas od r. 1876 tylko do spraw dawnych ma zastosowanie. — Prócz tego, tak procedura cywilna, jak i karna, obok wymienionej, znają jeszcze inne E-e, choć nie dają im tej nazwy. I tak, prawo dozwala domagać się uznania, iż dla sprawy niewłaściwą jest droga sądowa wogóle, że nie można jej sądzić w drodze cywilnej przed rozpoznaniem sprawy karnej, że sprawa nie należy do sądów zwykłych, lecz do sądów duchownych lub wojennych, że wreszcie ulega rozpoznaniu w drodze administracyjnej, przez porozumienie się między władza-

-Irk.

te

rr

/i

(a

Tb

4-0

t:

te

Fig 2. Ekscentryk.

kie (ob.).

s. K.

mi lub w drodze skargi do władzy przełożonej. Co do tego wskazówki dają art. 15, 6, 237, 1297, 1801 U. P. 8. C. oraz ait. 200 i uast. U. P.

8. K.—Wyrażenie łacińskie exceptio oznacza wogóle wyjątek od ogólnej zasady, lub też przepis prawa wyjątkowy, śtąd i w prawie polakiem wyjątkowe przepisy dla pewnych prowincyj, jak np. dla Mazowsza nazywały się Ekscepta Ma zo wiec-

J. W. Dom.

Ekscepta mazowieckie powstały w prawie polakiem r. 1629, w którjm Mazowsze do Korony poi. wcielono, nadając różnicom prawa obowiązującego w Mazowszu byt w ogólnem prawie 1576 r. pod nazwą E. (wyjątkowości). Nie obejmują jednakże wszystkich praw mazowieckich, tylko, podobnie jak zbiór 1448, 1483 Wodyńskiego, Prażmowsko-Go-ryńskiego 1541 r,, dotyczą ziem wschodnich, tworzących tak zwane księstwo (1526), a potem województwo warszawskie, lubo na całe Mazowsze w ciągu czasu rozciągnięte zostały. Ziemie rawska, gostyńska, bełska r. 1462, sochaczewska 1476 i płocka 1496 do Korony włączone, miały inne prawa, a ślad tej odrębności został w statutach 1377, J421, 1426, 1452, wich zebraniu od 1377— 1434, i statutach, o których są ślady, że były ogłaszane za Janusza, Konrada,—r. 1455 Giżycki, biskup płocki, refoimował te dawne ustawy, dotyczące zachodniego Mazowsza (por. Helcel „St. pom. pr. pois.“). S. Laguna domyśla się nawet, że w latach 1297—1350 powstał w Mazowszu zbiór ogólny praw z podobnej przyczyny i może pod wpływem przykładu taŁichźe dygestów Kazimierza W. („Bibl. Warsz.” 1859, t. III).— ,Enc. 8. Orgelbranda syn.*.

Eksces, z łacińskiego: 1) Wykroczenie, nadużycie czego, wybryk. 2) Zbyteczny pobór, zdzierstwo.

Ekscessa duchownych. Już to sam wysoki stan, do jakiego duchowny należy, już też szczególny urząd, jaki piastuje, wkładają na niego pewne, właściwe mu obowiązki. Każde naruszenie tych obowiązków nazywa się ekscessem, czyli dy-scyplinarnem przewinieniem duchownem, dla odróżnienia go od zwykłych przewinień i występków, jakich dopuszcza się niekiedy człowiek, zarówno świecki, jak i duchowny. 1. Do ekscessów stanu duchownego (excessus olericales) zaliczają kanony nietylko rzeczywiście niemoralne i same w sobie niegodziwe czynności i nałogi, jak: pijaństwo, chciwość, skąpstwo, liohwę, uniesienia gniewne, kłótliwość i wymyślanie, ale nadto i takie czynności i nałogi, które łatwo przejść mogą w niebezpieczną namiętność, lub też Die godzą się z powagą lub łagodnością tego stanu, jako to: bliższe, choćby tylko pozór przyjaźni przedstawiające, przestawanie z osobami drugiej płci, uczęszczanie do gospód, z wyjątkiem czasu podróży, bywanie na chrzcinach i ucztach weselnych, chodzenie na miejsca tańców, oper, pantoinimów, baletów i przedstawienia linoskoków, rdiiał w maskaradach, w grach hazardownych, w obławach i polowaniach, podobnie zajęcia, przeciwne cichości życia duohownego, tudzież przeszkadzające w religijnem i naukowem kształceniu się i niepozwalające na wyłączne oddanie się swemu powołaniu, jak zajmowanie się rzemiosłem, handlem, medycyną, chirurgią, zbytnie zamiłowanie prawnictwa świeckiego, służba wojskowa, notaryat i inne funkeye państwowe, społeczne i obywatelskie, szczególniej też wszelki udział w juryzdykcyi karnej, wreszcie wszystko, co przeciwi się przyzwoitości duchownej, mającej wyróżniać duchownego przed świeckim, a zatem wszelka nieprzystojność w spojrzeniu, chodzie, ruohacb, mowie, noszenie broni, z wyjątkiem w podróży do obrony, używanie perfum, noszenie mankietów, kołnierzyków, zakładek i gorsu u koszuli, kolczyków, pierścionków, modne przystrzyganie włosów, używanie szat oryginalnych, szczególniej zaniedbanie tonsury i sukni duchownej. Wszystkie te i tym podobne ekscessa powinien biskup karać ciężej lub lżej, odpowiednio do okolioznośoi i podług swego uznania. Na niektóre tylko ekscessa oznaczyły same kanony karę. — 2. E. duchownych, odnoszące się do ich urzędu, tyczą się częścią nieprawnego udzielania, przyjmowania i wykonywania święceń, częścią niedbalstwa prsełożonyoh kościelnych i podwładnych w wykonywaniu swego urzędu i niewłaściwego rozszerzenia zakresu swej władzy. O ekscessach tych traktuje oddzielny tytuł w zbiorach Dekretaliów: ,De excessibus prae-latorum et subditorum*. Do ekscessów a) biskupów i innych przełożonych kościelnych kanony zaliczają: kumulacyę niegodzących się z sobą benefieyów w jednej osobie, dawanie benefieyów niegodnym, przywłaszczenie cudzych urzędów kościelnych i dochodów benefioyalnych, obciążenie podwładnego duchowieństwa nienależnemi daninami, pokrzywdzenie pojedyńczych osób i całych korporaoyj w ich prawach i przywilejach, przywłaszczenie praw przynależnych prałatom zakonnym, nadużycie władzy w wymierzaniu cenzur i kar nieprawych. Wszystkie te E., opróoz nieważności samej czynności ekscessowej, zazwyczaj pooiągają za sobą suspensę (ob.).

Ekscytacya (łao. excitatio), podniecenie, pobudzenie, zarówno w znaczeniu fizyologicznem, jak patologicznem.

Eksoytacya (prawo). W języku urzędowym znaczy przypomnienie zalegającego interesu: np. posłano już E-ę; odebrałem E-ę o zaległy referat lub sprawę.

Eksoytator, rozbrajać z, wyładowy w acz, przyrząd, służący do wyładowywania butelki lej -dej skie j (ob.). W formie najprostszej przedstawia E. rodzaj cążków z drutu mosiężnego, których oba ramiona zakończone są kulkami. Gdy więc jednę z tych kulek stykamy ze zbroją zewnętrzną butelki, drugą zaś zbliżamy do drutu, idącego od jej zbroi wewnętrznej, wtedy przeskakuje iskra, ujawniająca wyładowanie butelki.

E. zaopatrzony jest nadto w rękojeść szklaną, która służy do ochrony eksperymentatora od wstrząśnięcia, czyli uderzenia elektrycznego. Do doświadczeń, na większą skalę prowadzonych, zwłaszcza do badań skutków mechanicznych wyładowania, służy E. powszechny Hanleya, złożony z dwu prętów mosiężnych, zakończonych gałkami, między któremi, na odpowiednim stoliku, umieszozać można ciało badaniu poddane.

Ekscytujące leki (łac. remedia /excitantia)₎ środ-

And. S.

ki pobudzające, podniecające, np. kamfora, piżmo, wino i t. d.    '

Eksdywizya, z łacińskiego: podział majątku na cząstki pomiędzy wierzycieli. Podział taki na mocy wyroku praktykował się głównie na Litwie i w tym celu były sądy eksdywizorskie (ob. Sądy).

Eksfoljacya, (łac. exfoliatio), odsłojenie, odtłuszczenie się kości zmartwiałej (ob. Odsłoina).

Ekshumacya. Ciała zmarłe ze względów zdrowia publicznego powinny być tylko w oznaczonyoh miejscach grzebane. Te same względy wymagają, aby ciała te nie były samowolnie z grobów, w których zostały złożone, wyjmowane. Zdarzyć się jednak może potrzeba wyjęcia ciała, czyli E-yi, np: w razie zachodzącego podejrzenia nienaturalnej śmierci, lub z innych powodów. Ponieważ jednak E. może grozić pewnem niebezpieczeństwem, np.: kiedy osoba pogrzebana zmarła na zaraźliwą chorobę, prawodawstwa obowiązujące stanowią przepisy, wskazujące wypadki, w których E. może nastąpić, a zarazem oznaczające kary za niedozwoloną E-yę. We Frań cyi, według dekretu z Prairiala roku XII i prawa z 5 kwietnia 1884 r. o porządku grzebania ciał zmarłych, E. może nastąpić w trzech wypadkach : 1) na żądanie rodziny, 2) wskutek rozporządzenia władzy administracyjnej, 3) na mocy decyzyi sądowej. W każdym z tych trzech wypadków, oprócz członka rodziny lub przyjaciela zmarłego, winien asystować komisarz policyi lub mer kom-muny, w której E. się odbywa, tudzież lekarz, obowiązany do przestrzegania, aby przepisy hygieni-czne ostrożności były zachowane. Urzędnik policyjny winien sporządzić protokół E-yi i przesłać do władzy wyższej. E. na żądanie rodziny może być dozwolona w celu pogrzebania osoby zmarłej w odpowiedni ejszem miejscu. Pozwolenie to zależy od mera właściwej gminy; w gminach jednak, w których jest prefekt, od prefekta. Wskutek rozporządzenia władz administracyjnych E. .może się odbyć, kiedy np: osobę zmarłą pogrzebano w miejscu do tego nieprzeznaczonem, lub bez pozwolenia właściwej władzy, albo kiedy zachodzi potrzeba przeniesienia cmentarza w inne miejsce. Wskutek postanowienia władzy sądowej, E. może nastąpić z decyzyi sędziego śledczego, prowadzącego śledztwo w sprawie karnej, nakazującej sekoyę lub obejrzenie sądowe w celu dojścia przyczyny śmierci. W tym ostatnim wypadku E. winna się odbyć w obecności obwinionego i sędziego, który E-ę nakazał (Block „Diet. de 1’adm fr.a 1275). Podobne przepisy istnieją i w innych krajach. W królestwie Polskiem postanowienie Rady adm. z 31 maja (12 czerwca) 1846 r. (D. P. T. XXXVIII. 61), ustanowiwszy wo-góle przepisy co do grzebania oiał zmarłych, dozwoliło E-yi w czterech wypadkach, mianowicie:

1) z wyrzeczenia sądu, gdy to uznane zostanie za potrzebne dla dochodzenia sądowo-lekarskiego, 2) wskutek przedstawienia władz lekarskich wspólnie z policyjnemi, gdy dostrzegą, że wyziewy z zagrzebanych oiał wywierają złe skutki na zdrowie mieszkańców, lub niemi zagrażają; 3) na żądanie rodziny zmarłegc w zamiarze przeniesienia zwłok gdzieindziej, i 4) w razie konieczności zajęcia cmentarza na inny użytek. E. w pierwszym wypadku następowała wskutek decyzyi władzy sądowej, w drugim i trzecim skutek decyzyi komissyi spraw wewnętrznych, a w ostatnim wskutek postanowienia Bady administracyjnej. Jednocześnie ustanowione zostały przepisy co do przewożenia ciał zmarłych dla pogrzebania nie na miejscowym cmentarzu. Według ustawy lekarskiej (Zb. Pr,, T. XIII, wyd. 1892) pozwolenie na E-yę w celu przewiezienia zmarłego w inne miejsoe zależy od ministra spraw wewnętrznych (art. 716), w razie zaś urządzenia nowego cmentarza, nie wolno jest bez pozwolenia rozkopywać starych mogił w celu przeniesienia z nioh ciał zmarłych w inne miejsce (art. 717). Co Bię tyczy E-yi w razie dochodzenia sądowo - karnego, może ona nastąpić wskutek decyzyi sędziego śledczego, przy zachowa-niu przepisów art. 836 i nast. Ust. post. karu. Według art. 347 tegoż prawa, do E*yi sędzia śledczy może przystąpić tylko w obecności lekarza. Dla stwierdzenia zaś tożsamości osoby, winien być przywołany duchowny, a także i inne osoby, które były obecnemi przy pochowaniu zwłok. A- °-

Eksjö, Ekesjö, mitsto w szwedzkiej prowin-cyi Golarike, okręgu Jönköping, na południo-wsohód od jez. Wettern, przy drodze żelaznej Jönköping-Wester vik; znaczny handel zbożem, bydłem i drzewem, 3 500 m-ców. W r. 1856 prawie doszczętnie zgorzało.

Ekskluzywa (exclusiva). Wybór Papieża, jako najwyższej głowy Kośoioła, z natury rzeczy powinien być swobodnym i wychodzić tylko z Kościoła; historya wszakże przedstawia częste mieszanie się władzców świeckich do tego wyboru; od czasu zaś, gdy wybór ten przeszedł całkowicie w ręce kardynałów (ob. Conclave), wpływ świecki przyjął formę ekskluzywy, t. j. urzędowego zastrzeżenia, aby niemiły rządowi kardynał (persona ingrata) wybranym nie był. Prawo E-y przyznawał sobie cesarz niemieoki (dziś austryacki), jako orężny Kościoła opiekun, a następnie królowie francuscy i hiszpańscy. Ponieważ cały stosunek Kościoła do państwa chrześcijańskiego opiera się na zasadzie wzajemnej życzliwości, przeto porozumiewanie się tego rodzaju w przedmiocie wyboru Papieża mogło mieć miejsce; lecz gdy mocarze wyżej wspomnieni faktycznie zrzekli się swej opieki nad sprawami Kościoła, tern samem zrzekli się i prawa ekskluzywy. Przy rządach parlamentarnych eksk< używa nie byłaby dziełem monarchy chrześoiańskiego, ale gabinetu ministrów, wyrażającego myśl większości parlamentarnej, któraby mogła być, jak i bywa częstokroć w rzeczy Bamej, antychrześoiańską.

Ekskomunika, ob. Klątwa.

Eknmeniczny synod, ob. Sobory.

Elasmobranohii, ob. Ryby chrząstkowa* Elapłdae, El

Elefantyna, gr. Elefautinê, nazwa odtwa- tęgiego b

HP

y c lii! b

Elektryczne oświetlenie, ob. Elektryczne światło.

Hir»

BWiii 

Eliasz (rum. 11 i e), tego imienia pierwszy woje

Ellenhard (Elnhardus mą gnus) był kierownikiem r

EI 1897 r.).

na dwór królowej do Jadry, nagląc o przybycie Jadw

ciu ma być nałożona jeszcze druga warstwa polewy

Embryon, ob. Jajko i Zarodek.

Emâzema (med.), ob. Rozedma.

2. Świat i rzeczy, z których się składa. — Świat,

Enantiotropia, ob. Enantiodromia.

say, lub szerzenie wiadomości pożytecznych. W r.

Endocardium, nazwa łacińska śródsierdzia czyli wsi

1877); ,0 xosaäcTBfc bl CbBepHoö Poccia

EncykL Powił Uu»t*. Zerz 150. Tom 19-ty.

hé fś

Ili

34), tudzież Eforos (Fragm. 68 u Marxa) ciągną dal

Epełra diadema, ob. Krzyżak.

Epikur, znakomity filozof grecki (* przy końcu 342

Episema, motyl nocny, ob. Dii o ba.

tam należy przypuszczać wyższy już stopień wyrob

N. Chr. W ostatnich czasach znaleziono napisy, któ

Erdre, prawy dopływ dolnej Loary; ma źródła w depa

Erinaceidae, oh. Jeż. '

S’il

B. M.

dziwemi zamysłami zdrady, politykę swą zawsze unie

iy

E. hołdowali zasadzie wspólności majątku. Każdy cz

life m

km

i*»

Forstera i Chamisso dorzuoiły mnóstwo faktów do sk

Nowoczesna E. naukowa rozwijała się głównie w dwóc

111—125, i Schodde’go .Hermä Nabï, The Etiopie v

Eufemia, którą Bartoszewicz („Enc. Orgelbr.“), idą

w Hiszpanii, gdzie usiłował odebrać koronę Filipo

lid

Euphorbia - Euphorbioides - Euphorbiophyllum

Do systematu alpejskiego, prócz Karpat, należą Ape

1) Europa śródziemnomorska, to jest obszar opadów

wym blondynem. Pakty świadczą, iź przy krzyżowan

brata Ferdynanda do zawarcia pokoju religijnego w

idzie w parze z obfltośoią węgla kamiennego; przo

Euterpo, Ob. Muzy.

Fig. 218. Evocatas.

1814); „Geschiohte der Russen“ (t-że 1816); „Das ä

wej w roku 1900 w Paryżu. Prace literackie E-a: „D

Dzieje. Grupa wysp, w której Ozylia, czyli Ezel, g

Fabiusze, ob. F ab i a gens.

osobną rodzinę — Phaëtonidae. Charakterysty- ( św.

Falarys (Phalaris), tyran Akragasu (Agrygentu) w S

Encykl Powsss. Ilustr Zesz. 160 T 20 ty.

TOM XIX i XX.

Ekskomunika, ob. Klątwa.

Ekskoryacya (łao. cxcoriatio), starcie skóry, zdrapanie, przeozos.

Ekskrecya (łac. excretio), wydzielanie, albo wydzielina. On. te wyrazy.

Ekskrement (łac. excrementum), wyraz używany zwykle w 1. m., oznacza: odchody, wydzieliny ciała, a w szczególności kał, stolec, odchody stolcowe.

Dr J. P.

T)r J. p.

Ekskursya (z łaćińs: ex our si o= wycieczka); J wyraz służy u nas na oznaczenie niedługich podróży, przedsiębranych w celach naukowych, a szczególniej w celu poznania i zebrania ku zachowaniu zwierząt roślin i minerałów, ob. Wycieczka.

Eksmissya, usunięcie z nieruchomości dziedzica lub dzierżawcy, na mocy wyroku sądowego.

Eksofflcya, w dawnem prawie polakiem tak nazywano obowiązek, czyli powinność dawania bezpłatnego mieszkań dla dworu w miejscach rezydencyi królewskiej, dla senatorów, poBłów, deputatów i komis-sarzy w miejscach i w czasie sejmów, zjazdów trybunałów i komissyj. Prawo to za panowania Stanisława Augusta r. 1764 zostało zniesione, skutkiem czego stan mieszczan znacznie się polepszył.

Nakazano bowiem, aby pomienieni urzędnicy mieszkania sami sobie najmowali, przyczem zalecono właścicielom domów zachowywać umiarkowanie w cenie ich najmu i naznaczono bądź o niedotrzymanie kontraktu lub dezolacyę, bądź o przesadzone komorne, forum sądów marszałkowskich w miastach sejmu, a sądów grodzkich po miastach trybunałów; zachowano tylko exofficia dla prezydentów trybunalskich i chorągwi marszałkowskich, wyłączając jednakże od ich ciężaru pałace, dworki, domy szlacheckie i duchowne.

Eksoftalmus (grec, exofthalmos), wystawanie nadmierne i nieprawidłowe gałki ocznej, spowodowane bądź to nadmierną jej wielkością wrodzoną, bądź też zmianami chorobowemi, w niej samej albo w oczodole: wysadzenie oka, oko wysadzone.

Eksośtoza (łac. exostosis), nieprawidłowa wyrośl kostna, guz kostny, powstały w skutek choroby.

Ekspansya, ob. Machiny parowe i Lokomotywy.

Ekspedycya (z łacińskiego: odprawa, wyprawa};

Ekspedy oy a p oczto w a, skąd wysyłka osób, listów i pakunków; Ekspedycya towarów; Ekspedycya wojenna, t. j. wyprawa ozęści wojska, lub korpusu. — EkBpedycyą nazywamy każde pismo urzędowe. Stąd zajmujący się rozsyłaniem takich pism nosi nazwę ekspedytora; miejsce zaś skąd wychodzą pisma, listy lub pakunki— ekspedy turą.

Ekspektacya ('łac. exspectatio), wyczekiwanie, oczekiwanie. Sposób leczenia wyczekujący, zasadzający się na tern, że lekarz ogranioza się tylko do niesienia ulgi choremu, nie usiłując wpływać na rozwój i przebieg choroby, wie bowiem, że tego skutecznie uczynić nie może.

Ekspektatywy, tak nazywano listy, które królowie polsoy na zawakować mające w przyszłości posady i godności, bądź kościelne, bądź świeckie, protegowanym osobom zwykle dawali, których atoli udzielania traktat warszawski z r. 1717 zabronił.

Ekspektoracya (łac. expedoratio), wykrztuszenie, wykasływanie.

Ekspert, Ob. Biegły.

Ekspertyza oznacza badanie, dokonywane przez specyalistów nieprawników, bądź to stanu fizycznego i umysłowego osób, bądź też stanu rzeczy i faktów, będących przedmiotem sprawy cywilnej lub karnej. Osoby, którym czynność taką sąd lub sędzia przed zawyrokowaniem w sprawie powierza, nazywają się biegłymi (ekspertami). Dają oni swoją opinię co do osób i rzeczy lub faktów i ułatwiają przez to sędziemu wydanie wyroku w sprawach, do któryoh rozstrzygnięcia specyalne wiadomości, czy to z zakresu nauki, jak np. medycyny, chemii, ozy też z dziedziny sztuk, rzemiosł, techniki, buchhalteryi, handiowości, gospodarstwa rolnego są konieczne. Biegli są więc niejako pomocnikami sędziego, i tern właśnie różnią się od świadków w procesie, którzy opowiadają tylko o tern, co widzieli i słyszeli. W procesie cywilnym ekspertyza ma miejsce wtedy, gdy idzie o oszacowanie dóbr, należących do osób, które prawo w swą szczególną bierze opiekę, jak: nieobecnych, małoletnich, mężatek, oraz oszacowanie dóbr przy działaoh i w razie pokrzywdzenia. Biegli speoyaliści wzywani są do E-y: pomiarów, sporządzenia planów przy obejrzeniu miejsca spornego, przy ooenianiu wysokośoi szkód poniesionyoh w Bprawach cywilnych i handlowych, oraz przy ocenianiu dochodów pobranych, gdy te mają być zwrócone. E. sprawdza, ozy pismo i podpis danej osoby są własnoręczne, czy fałszywe', wskazuje wartość rzeczy ruchomych i dóbr przy sprzedaży w drodze lioytacyi i przy spisie inwentarza. E. wreszcie lekarska wyjaśnia, czy dana osoba jest w obecnej chwili, lub też ozy była w ohwili sporządzenia pewnego aktu, zdrową na umyśle. Przepisy prawa, nakazujące sędziemu uciekać się do pomocy E-y w sprawach cywilnych, zawarte są w Kodeksie cywilnym i handlowym oraz w Ustawie postępowania sądowego cywilnego. Formy, wedle jakich E. ma się odbywać, wskazane są w art. 119 do 124 i 515 do 523 U. P. S. C. Sąd nakazuje E-ę, gdy Barn to uzna za potrzebne, lub gdy strony tego żądają. Biegłych specyalistów wskazują strony; gdy się nie zgodzą na wybór, sąd biegłych mianuje. Biegli dają swą opinię w procesie cywilnym bez przysięgi, zazwyczaj na piśmie, i za swą pracę, gdy tego zażądają, o-trzymują wynagrodzenie, stosownie do uznania sądu. Za to, gdy się nie stawią w sądzie, czeka ich kara pieniężna. Sąd nie jest obowiązanym iść za opinią biegłyoh, gdy ta jest niezgodna z o-kolicznościami sprawy, a w razie potrzeby może nawet nową E-ę nakazać. — W sprawach karnych zakres i znaczenie E-y są je3zcze obszerniejsze. Od opinii biegłych zależy niejednokrotnie wina lub niewinność obwinionego; E. przesądza również, czy obwiniony ma być karany, jak zwykły przestępca, ozy też winien być leczony, jako chory umysłowo. Przedmiot E-y i formy, w jakich ona ma być dokonana, wskazują art. 112 do 114, art. 314 do 356, oraz art. 690 do 696 Ust. Post. Sądu Kar.—Najważniejszą jest E. Bądowo-le-karska, która ma miejsce przy dochodzeniu przyczyny śmierci na trupach (obdukcya, sekcya), przy zbadaniu oznak gwałtu, stanu zdrowia poszkodowanego, lub też stanu zdrowia i umysłu obwinionego. Sędzia śledczy wzywa jednego lub _ kilku lekarzy, w miarę ważnośoi sprawy, i ci, do-

J. W. Dom.

S. K.

konawsgy E-y, dają mu Bwą opinię. Sąd karny, wyrokujący, dla wyjaśnienia tych samych kwestyj wzywa na posiedzenie swoje tych samych lub innych lekarzy i, wysłuchawszy ich opinii, na dowód, że opinia ta jest rzetelną, odbiera od nich przysięgę. Toż samo ma miejsce, gdy idzie o rozbiór chemiczny lub badanie z pomocą mikroskopu. Gdy opinia biegły oh wątpliwość nastręcza, sędzia śledczy lub sąd może zwrócić się do wydziału lekarskiego przy rządzie gnbernialnym. Biegły lekarz przy badaniu stanu fizycznego osób objaśnia przyczyny zmian, znalezionych w organizmie osoby badanej, rodzaj uszkodzenia i jego skutki dla zdrowia, środki, jakiemi uszkodzenie zostało zrządzone, oraz wskazuje, jak dawno przestępstwo zostało spełnione. Gdy idzie o zbadanie stanu umysłowe go obwinionego, ma ono być dokonane przed sądem przez inspektora urzędu lekarskiego w obec dwóch lekarzy. Inni biegli specyaliści: farmaceuci, profesorowie, technicy, artyści, rzemieślnicy, kasyerowie i wogóle ludzie, mający pewien zasób doświadczenia w danem zajęciu zawodowem, wzywani są podczas śledztwa i przed wyrokowaniem o udzielenie opinii, gdy dla wyjaśn enia okoliczności sprawy specyalne wiadomości lub doświadczenie jest potrzebne, jak np. w sprawach o fałsz, naruszenie przepisów budowlanyoh, lub dla oszacowania szkód, przez przestępstwo zrządzonyoh i t. p. W niektórych razach E-y dokonywają władze rządowe, jak yr sprawach o podrabianie monet,—mennica w Petersburgu (art. 1161 U. P. S. K.). Eksperci w czasie śledztwa dokonywają badania wobec sędziego śledczego i assystentów, a sędzia rezultat E-y zapisuje do protokółu. Stając przed sądem, eksperci wyjaśniają swą opinię, tak na żądanie sądu, jak na żądanie stron, to jest prokuratora lub obwinionego i jego obrońcy.

Eksperyment, doświadczenie (ob.). Eksperymentator—prowadzący, wykonywająoy doświadczenie; badacz, posługujący się metodą doświadczalną.

Ekspiracya, właściwiej eksspiracya (łac. exspiratio), w fiayologii: wydech, wydechanie (ob. oddychanie), oznaczać może także wyzionięcie ducha, koniec życia.

Ekspiracya (prawo). Skończenie, wyjście terminu oznaczonego, np. ekspiracya kontraktu, a z nim dzierżawy wsi,domu, mieszkania albo zastawu.

Eksploatacya (z francuskiego exploiter). W pierwotnem znaczeniu pod E-yą rozumiano używanie takie pewnej rzeczy, aby przynosiła zysk. W tern znaczeniu mówi się o E-yi majątku ziemskiego, kopalni, kolei żelaznej. Wyraz ten jednak nabiera czasem złego znaczenia, jeżeli oznacza nadużycie w wyciągnięciu korzyści. Tak np. mówi się o eksploatowaniu czyli nadużywaniu łatwowierności, dobroduszności pewnego człowieka. Tak samo sooyaliści, utrzymująo, że pracodawcy, kapitaliści, wyciągają nadmierne zyski z pracy robotników, bo płacą im niestosunkowo nizkie wynagrodzenie, używają powyższego wyrazu w złem jego znaczeniu, mówiąc, że kapitaliści eksploatują pracę robotników.    A- °-

Eksploracja (łac. exploratio), badanie chorego, śledzenie, poszukiwanie przyczyny choroby.

Eksporta, albo eksportacya (od ex i porto), t. j. wyprowadzenie z domu albo z kościoła na cmentarz zwłok umarłego, przy towarzyszeniu duchowieństwa i ludu.

Ekspozytura, nazywa się taki kościół, który pierwotnie był filialnym, zwolna wszakże doszedł do wszelkich praw i przywilejów samodzielnego kościoła parafialnego, tak, iż albo wspomnienie poprzedniego stosunku zależności pozostało już tylko w jakimś jeszcze luźnym stosunku z kościołem macierzystym (ecclesia matrix), albo też kościół ten, od swego kościoła macierzystego oddzielony, me jest jeszcze w stanie utrzymać proboszcza. Przełożony takiego kościoła (expositus nazwany, ponieważ stałe swoje miejsce ma w parafii) ma juryzdykcyę podobną, jak proboszcz.

Ekspropryaoya czyli Wywłaszczenie, przymusowe wywłaszczenie, wywłaszczenie na użytek publiczny. 1. Od najdawniejszych czasów własność prywatna, wraz z rodziną, była najgłówniejszą podstawą społeczeństwa. Istnienie własności prywatnej tak ściśle jest połąozone z rozwojem samego społeczeństwa, że gdzie własność nie była należycie zabezpieczona, tam i społeczeństwo nie mogło dosięgnąć wyższego stopnia rozwoju. Od lepszego zabezpieczenia własności zależy postęp i rozwój społeczeństwa, które wtedy tylko może się oddać spokojnie swojej pracy, kiedy będzie wiedziało, że odniesie z niej pożytek, że owocu swoich trudów i znojów nie będzie bezprawnie pozbawione, ale będzie mogło ich w spokoju używać. Dla tego od najdawniejszych czasów głównem staraniem prawodawcy i państwa było ustanowienie praw, mogących należycie zabezpieczyć własność prywatną. Stanowiło to jedno z najważniejszych zadań prawodawstwa cywilnego i karnego. W ostatnich ozasach nawet prawo publiczne różnych narodów w ustawach konstytucyjnych uświęcało zasadę nietykalności własnośoi prywatnej. Pierwszą pod tym względem była konstytuoya francuska z 1791

r. (Tyt. I), z 1793, 1795 r. i inne. Taka sama zasada została wyrzeczona i w innych konstytu-cyaoh, jak np. w wirtemberskiej (§ 24), bawarskiej (IV 8), saskiej (§ 8), badeńskiej (§ 13), pruskiej (art. 9), belgijskiej (art. 11), wielu kantonów szwajcarskich, w dodatku do konstytuoyi Stanów Zjednoczonych z 1791 r., w konstytucyi Król. Pols, z 1815 r. (art. 26) i w Statucie organicznym z 1832 r. (art. 21) i innych. Od tej jednak o-gólnej zasady ustanowiony został wyjątek, w t. z. wywłaszczeniu, pod którem należy rozumieć akt władzy państwowej, odejmujący własność osoby prywatnej i przenoszący ją na państwo, a nawet na inne osoby lub instytucye. Wyjątek ten opiera się na tern, iż w społeczeństwie i państwie nie mogą być uwzględniane wyłącznie interesy pojedyńczych jednostek, ale i interesy o-gólne całego społeczeństwa. Nikt temu nie zaprzeczy, że są wypadki, w których państwo ma prawo żądać od obywateli nawet poświęcenia życia dla dobra ogółu, np. w razie wojny, mającej na celu obronę państwa od nieprzyjaciół zewnętrznych. Nie można więc zaprzeczyć, iż w wypad-kah mniej ważnych, do których należy uczynienie ofiary ze swego mienia, państwo ma także prawo wymagać, aby obywatele poświęcili swoją własność dla dobra ogółu. Interes prywatny jednostki winien ustąpić interesowi ogólnemu całego społeczeństwa. Że wywłaszczenie jest konieczne i w o-becnie istniejących stosunkach społecznych niezbędne, przekonywają codzienne przykłady, w których następuje wywłaszczenie, jak np.: przy budowie koiei żelaznych, kanałów, otwarciu kopalni, rozszerzeniu luh regulaoyi ulic miast, lub uskutecznianiu innych przedsięwzięć użyteczności publicznej. Bez wywłaszczenia dzisiejsze społeczeństwo nie mogłoby się obejść. Państwo jednak, wywłaszczając pojedyńczą jednostkę z własności, winno zachować pewne przytem warunki. I tak wywłaszczenie może nastąpić tylko wtedy, kiedy jest koniecznie potrzebne dla zapewnienia określonych korzyści ogółowi, niezbędnych dla jego dalszego rozwoju. Dalej, państwo może uciec się do wywłaszczenia wtedy, kiedy inne środki, nie tak silnie naruszające prawa jednostek, okazały się bezksutecznemi dla osiągnięcia pewnego celu. Następnie, ponieważ byłoby niesłusznem i niespra-wiedliwem, aby jednostka była narażona na stratę dla zapewnienia korzyści ogółowi, od której inne jednostki byłyby wolne, winna ona za wywłaszczoną własność otrzymać wynagrodzenie ze środków ogólnych. Dla tego, żeby wszystkie te warunki były należycie zabezpieczone, państwo winno ustanowić odpowiednie przepisy, któreby zapobiegały wszelkiej samowoli pod tym względem.—II. Pierwsze ślady wywłaszczenia spotykamy już w R z y-m i e. Wprawdzie za rzeczypospolitej panowała wszechwładnie zasada nietykalności własności prywatnej; za cesarstwa jednak, poczynając od Augusta, było powszechnie przyjęte, że cesarz z mocy swej nieograniczonej władzy może postanowić wywłaszczenie: quod principi placuit legis habet vigorem. Prawo tô było wyraźnie wyrzeczone w konstytucyi cesarzów Teodo-zyusza, Arkadyusza i Honoryusza z 393 r. Ma się rozumieć, iż nie było wtedy ustanowionych żadnych rękojmi, zabezpieczających OBoby prywatne od sa mowoli. Wywłaszczenie następowało wskutek rozporządzenia cesarza, a nawet niższyoh władz administracyjnych, jeżeli zaś wywłaszczonemu było wypłacone jakieś wynagrodzenie, wypływało to więcej z uczucia słuszności, aniżeli z prawa. W początkach Wieków Średnich dla wywłaszczenia brakowało wszelkiej prawnej podstawy. Król za czasów feudalnych był tylko nominalnym panem kraju, do lennych zaś posiadłości wywłaszczenie nie mogło być stosowane. W nauce dopiero Hugo Głrotius wyrobił pewne zasady, z których można było wyprowadzić wywłaszczenie. Twierdził on, że państwo ma dominium eminens nad wszyst-kiem, co się w niem znajduje, z którego wypływało i prawo, pozwalające mu żądać od osoby pry watnej odstąpienia własnośoi, ale tylko wtedy, kiedy tego interes ogólny wymagał, i za sprawiedliwem wynagrodzeniem. W każdym razie należy zauważać, iż i przedtem już wydawane były postanowienia, nakazujące wywłaszczenie. We Francy i or-donansa Filipa Pięknego z 1303 r. zobowiązywała osoby prywatne do odstąpienia swej własności nieruchomej, za wynagrodzeniem, na budowę lub powiększenie kościołów, plebanii, cmentarzy. Później w 1470, 1607 r. były wydawane rozporządzenia, nakazujące wywłaszczenie dla innych celów. W Niemozeoh pierwsze ślady wywłaszczenia spotykamy także w XIV w. na korzyść górnictwa, później zaś dla różnych celów, np. dla budowy tam, kanałów lub dróg. W każdym razie wywłaszczenie było zarządzane oddzielnie dla każdego wypadku. Kodeks cywilny bawarski z 1756 r., Codex maximilianeuR civilis, poBta-wił ogólną zasadę, iż nikt nie może być zmuszony do przedania swej własności, z wyjątkiem wypadków, gdyby użyteczność publiczna tego wymagała. Prawodawstwo francuskie, ustanowiwszy w Konstytucyach nietykalność własności prywatnej, wyrzekło w art. 545 kod. cyw., że nikt nie może być zmuszonym do odstąpienia swojej własnośpi, wyjąwszy na użytek publiczny, i to za poprzedniem Błussnem wynagrodzeniem. Wkutek tego zapadło prawo z dnia 16 września 1807 r., które przepisywało porządek wywłaszczenia w wypadkach, gdy zachodziła tego potrzeba w celu osuszenia bagnistych miejscowości. Ważniejszem było prawo z dn. 8 marca 1810 r., które wydało ogólne przepisy względem wywłaszczenia we wszystkich wypadkach. Prawo to stanowiło epokę pod tym względem, iż określało, że naczelna władza państwa ma tylko wyrzec, czy rzeczywiście zachodzi wypadek użyteczności publicznej, i w razie danym nakazać je. Dalsze postępowanie co do oznaczenia wysokości wynagrodzenia było oddane władzy sądowej. Prawo to było zreformowane przez prawo z 30 marca 1831, 7 lipca 1833 r., a zwłaszcza przez prawo z 3 marca 1841 r., które, zatrzymawszy główne zasady prawa z 1810 r., stanowi do dnia dzisiejszego podstawę prawodawstwa francuskiego w tym przedmiocie. W każdym razie i ono uległo pewnym zmianom wskutek prawa z 13 kwietnia 1850 r., i 27 lipca 1870 r. Prawodawstwo francuskie posłużyło za wzór, na którym kształciły się inne prawodawstwa zachodniej Europy. Można to powiedzieć najprzód o prawodawstwie belgijskiem, które z początku było identyczne z francuskiem, następnie wszakże uległo pewnym zmianom wskutek praw z d. 17 kwietnia 1835 r., 1858, 1863, 1867 i 17 maja 1870 r. (De Fooz „Le droit administratif belge* T. II601). We Włoszech obowiązywały różne prawa, jedność zaś prawodawstwa była zaprowadzona przez prawo z 25 czerwca 1865 r., które pod pewnemi, dość ważnemi, względami, różni się od swego pierwowzoru, prawodawstwa francuskiego (Biberi Luigi „Dizzionario di amministrazione italiana“ Vol. I 703). W Hiszpanii wywłaszczenie zostało przepisane w prawie z 7 paźdz. 1869 r.

W Niemozeoh i w Austryi przyjęto ogólne zasady co do wywłaszczenia, takie same, jak we Francyi; prawodawstwa te jednak różnią się tem, iż nie ustanowiły jednego ogólnego co do tego prawa, ale wiele praw, określaj ąoych wywłaszczenia. Tak np. w Austryi wywłaszczenie na rzecz dróg żelaznych zostało określone przez prawo z 18 lutego 1878 r., na rzecz górnictwa przez prawo z 23 maja 1853 roku. Podobnież specyalne prawa ustanowiono tam względem wywłaszczenia w celu budowy dróg, przedsięwzięcia robót wo dnyoh i innych robót uźyteoznośoi publicznej ( „Oesterreiohiscbes Staatswörterbuch“ I 408 ). W W ęgrzech kwestya wywłaszczenia, z wyjątkiem górnictwa, została określona w prawie z 29 maja 1881 r. W Prusach ogólne zasady, pomieszczone w Allgem. Landrecht, prawodawca następnie rozwinął w oddzielnych prawach, w szczególno śoi zaś w prawie z 11 czerwca 1874 r., które się jednak nie odnosi do wywłaszczenia na rzecz górnictwa i melioracyi rolnych. W Szwaj car y i prawo związkowe z 1 maja 1850 r. wzięło także za wzór prawodawstwo francuskie. To ogólne prawo było jeszcze poprawione w 1857,    1876

i 1877 roku. Prócz tego w niektórych kantonach obowiązują jeszcze osobne prawa, rozwijające prawodawstwo związkowe. W Anglii prawo, u-święcajnc zasadę nietykalności własności, stanowi, że w każdym szczególnym wypadku wywłaszczenie może być postanowione tylko przez władzę prawodawczą, za pomocą specyalnego prawa t. z. p r i-v a t e bill. Kiedy jednak wywłaszczenie zostało raz postanowione, kwestya wynagrodzenia winna byó rozstrzygnięta według jednostajnych zasad. Pod tym względem prawodawstwo angielskie uległo wpływowi francuskiego, rozwój zaś jego był wywołany potrzebą określenia postępowania przez wywłaszczenie na rzecz budujących się kolei żelaznych. Waźniejszemiz tych praw są: Land clauses consolidation act z 8 maja 1845 (8 et 9 Viet. c. 18). Railway clauses consolidation act z tejże daty, tudzież prawo z 20 sierpnia 1860 r. (23 et 24 Viet. c. 106). W Szkocyi prawo Railway construction facilities Act z 1864 r. (27 et 28 Vict. ]21) stanowi wyjątek od ogólnej zasady prawodawstwa angielskiego, wymagającego decy-zyi władzy prawodawczej na wywłaszczenie, gdyż dozwala wywłaszczyć na rzecz kolei żelaznych za decyzyą tylko ministra handlu. W Stanach Zjednoczonych prawodawstwo trzyma się wogóle zasad, przyjętych przez prawodawstwo angielskie. Dotychczas jednak brak tam ogólnego prawa. Tylko w pojedynczych stanach, jak np.: w Illinois i w Massachusetts w 1872 r., w Lui-zyanie w 1886 r. były wydane szczególne prawa, odnoszące się do tego przedmiotu. Wogóle można powiedzieć, iż przepisy prawne o wywłaszczeniu trzymają się mniej więcej jednakowych zasad, wyrobionych przez prawodawstwo francuskie, z pewnemi tylko różnicami, wypływającemi z różnicy w stosunkach miejscowych, narodowych lub społecznych. — III. Przedmiotem wywłaszczenia mogą być majątki nieruchome, a nawet i ruchome, ohociaż wywłaszczenie tych ostatnich ma mniejsze znaczenie, aniżeli pierwszych. Wywłaszczenie nieruchomości pociąga za sobą wogóle wywłaszczenie, nie tylko powierzchni ziemi, ale i tego, co się pod powierzchnią znajduje, ohooiaź w niektóryoh wypadkach może być wywłaszczona tylko ziemia pod powierzchnią, np. w razie potrzeby przeprowadzenia tunelu w celu zbudowania kolei żelaznej podziemnej. Wywłaszczeniu może uledz nie tylko własność prywatna, ale i państwowa, którą państwo posiada, jako osoba prywatna, np. dobra rządowe, lasy i t. p. Co się tyczy własuośoi publicznej, jak np. dróg, te mogą być również wywłaszczone, jeżeli idzie o wywłaszczenie na rzecz przedsiębierców prywatnych. Wreszcie nie sama tylko własność ziemska, ale i służebności gruntowe mogą stanowić przedmiot wywłaszczenia. Wywłaszczenie może postanowić władza państwowa wtedy, kiedy tego użyteczność publiczna bezwarunkowo wymaga, kiedy bez tego nie moźnaby dopiąć pewnego celu pożytecznego dla społeczeństwa. Pod tym względem jednak panuje zasada, iż wywłaszczenie może byó nakazane nie tylko wtedy, kiedy w niem zainteresowane jest całe państwo, ale i wtedy, kiedy potrzebne jest ze względu na interesy pe-wnyoh okręgów terrytoryalnych, prowincjj, gmin, miast. Nie stanowi też różnicy pod tym względem o-koliczność, czy przedsięwzięcie, z powodu którego wywłaszczenie następuje, ma być uskutecznione przez samo państwo, prowincyę, gminę, miasto, ozy też przez osoby prywatne, koncessyonaryuszów, towarzystwa akcyjne, które podjęły się go, mając zawsze na widoku swój własny interes materyalny. Ponieważ wywłaszczenie znosi zupełnie w danym wypadku własność prywatną i stanowi wyjątek od uświęconej przez prawo zasady nietykalności własności, dla tego, wogóle mówiąc, może byó tylko przez władzę prawodawczą w każdym wypadku postanowione. Od tego ogólnego prawidła są wyjątki w wypadkach mniej ważnyob, w których można nadać władzom administracyjnym prawo stanowienia względem wywłaszczenia. Tak według prawa francuskiego z 1833 i 1841 r. w wielkich przedsiębiorstwach publicznych, budowie dróg żelaznych, kanałów i t. p. wywłaszczenie może byó nakazane tylko przez prawo. Przeciwnie, jeżeli idzie o przedsiębiorstwa mniejszej wagi, np. budowę kanałów lub dróg żelaznych, mających mniej aniżeli 20000 metrów długości, wywłaszczenie może być postanowione przez dekret naczelnika władzy wykonawczej, prezydenta rzeczy pospolitej. Podobnych zasad pod tym względem trzyma się prawodawstwo belgijskie i włoskie. Przeciwnie, prawodawstwo szwajcarskie, angielskie i Stanów Zjednoozonyoh wymagają, aby wywłaszczenie było nakazane tylko przez władzę prawodawozą. W Niemczech tylko wtedy, kiedy idzie o zbudowanie drogi żelaznej całego oesarstwa, do wywłaszczenia potrzeba prawa w ścisłem tego słowa znaczeniu. We wszystkich innych wypadkach dostateczny jest dekret panującego, albo nawet postanowienie niższej władzy administracyjnej, Bezirksregierung. W Austryi ostatnią instanoyą, rozpoznającą, czy zachodzi potrzeba wywłaszczenia, jest minlsteryum spraw wewnętrznych po porozumieniu się z innemi mini-steryami, zainteresowanemi w przedsięwzięciu, o które idzie. Właśoiciel za wywłaszczany majątek powinien otrzymać odpowiednie odszkodowanie, wynagrodzenie. Wynagrodzenie to winno się składać naprzód z summy, przedstawiającej wartość sprzedażną majątku, to jest tę, którąby właściciel dostał, gdyby go przedawał. Następnie właściciel winien dostać wynagrodzenie za szkody, na jakie został narażony s powodu wywłaszczenia, np. w skutek zmniejszenia się wartości reszty majątku, gdyby nie cały był wywłaszczany, w skutek strat, poniesionych przez przerwę w zwykłem zaję-jęciu zarobkowem, kosztów zmiany mieszkania itp. Wszystkie prawodawstwa obowiązujące stanowią, że w wynagrodzeniu za wywłaszczany majątek winno się mieścić i wynagrodzenie za szkody, poniesione przez wywłaszczanego. Wynagrodzenie należy się też i innym osobom, które przez to na straty mogą być narażone, np. użytkownikowi, dzierżawcy majątku ziemskiego, lokatorowi nieruchomości miejskiej. Właściciel, który został wywłaszczony tylko z ozęści majątku, ma też w niektórych wypadkaoh prawo domagać się, aby wywłaszczenie zostało zastosowane i do pozostałej reszty. Tak np. według prawa francuskiego właściciel może tego żądać w każdym razie, kiedy został wywłaszczony z części budynku, a oo do nieruchomości ziemskich wtedy, kiedy pozostała część stanowi tylko ł/₄ całości, i nie ma 100 akrów kw. Inne prawodawstwa nadają to prawo właścicielowi budynków w każdym razie, właścicielowi zaś nieruchomości ziemskich wtedy, kiedy pozostała część jest tak mała, że nie przedstawia wartośoi gospodarczej dla wywłaszczonego, lub kiedy przyprowadzenie jej do dobrego stanu wymagałoby znacznych nakładów. Większość prawodawstw, do których należy francuskie, belgijskie, włoskie, zapewnia wywłaszczanemu prawo odkupu w razie, gdyby nieruchomości wywłaszczone, z powodu zmiany przeznaczenia, miały być przedawane. Niektóre prawa, jak np. pruskie z 1874 r. i austryackie, z 1878 r., nadają mu tylko prawo pierwszeństwa do kupna, Vorkaufsrecht.—IV. Co się tyczy prawnego oharakteru wywłaszczenia, ' dawniej uważano, że jest ono rodzajem przymusowej sprzedaży, z którą miało niektóre wspólne cechy charakterystyczne, zwłaszcza wtedy, kiedy wywłaszczany zgadzał się na wywłaszczenie i zawierał dobrowolną umowę co do wysokości należnego mu wynagrodzenia. Przy bliższem jednak rozpatrzeniu się należy dojść do przekonania, iż wywłaszczenie różni się pod wielu względami od sprzedaży. I tak wywłaszczający swój tytuł prawny wyprowadza, nie z woli wywłaszczanego, ale z prawa, które wywłaszczenie nakazało. Wywłaszczenie jest tak absolutne, że osiąga skutek, chociażby postępowanie było przedsięwzięte, nie przeciwko rzeczywistemu właścicielowi, ale przeciwko takiemu, który bj ł za niego uważany. Rzeozy wisty właśoiciel nie jest obowiązany do rękojmi względem nabywcy; nie może też domagać się zwrotu majątku od władzy lub instytucyi, na rzecz której majątek został wywłaszczony, ale może tylko domagać się zwrotu otrzymanej z tego tytułu summy od osoby, która ją nieprawnie pobrała. Ścieśnienia właściciela, wskutek których był on ograniczony w prawie prze-daży, tracą swoją siłę, kiedy wywłaszczenie nakazane zostało. To samo można powiedzieć o słu-żebnośoiach, jeżeli sprzeciwiają się celowi, dla którego wywłaszczenie nastąpiło. Wywłaszczony nie może domagać się zerwania wywłaszczenia, jak kontraktu kupna - przedaży, z powodu pokrzywdzenia, laesio enormis. Stąd więc widzimy, jak ważne różnice zachodzą między wywłaszczeniem i kontraktem kupna—przedaży. Z tego powodu obecnie przeważa zdanie, że wywłaszczenie nie jest umową, instytucyą prawa cywilnego, że wypływa więcej z prawa publicznego, że własność w razie wywłaszczenia przenosi się, nie wskutek umowy dobrowolnej, ale na mocy prawa, niezależnie od woli dotychczasowego właściciela (Grünhut w „Handwörterbuch der Staatswissenschaften“. T. III 266). Z tego powodu zachodzi kwe-stya: kiedy zobowiązanie to potrzeba uważać za dokonane? Wychodząc z powyżej przytoczonych zasad, należy uważać, że zobowiązanie między stronami zostało stanowczo zawarte, w chwili gdy władza państwowa postanowiła, że pewne nieruchomości ulegają wywłaszczeniu. Od tej chwili własność przechodzi na wywłaszczającego, który ma prawo zająć nieruchomość wywłaszczaną, a wywłaszczany ma prawo domagać się wypłaty wynagrodzenia za nią. Od tej chwili nieruchomość pozostaje na niebezpieczeństwie wywłaszczającego. Jeżeli zaś pozostawiono ją tymczasowo w posiadaniu wywłaszczanego, ma to znaczenie tylko pewnej rękojmi dla wynagrodzenia, które mu się należy. W tym czasie może także mu być pozwolono pobieranie przychodów naturalnych, przemysłowych i cywilnych, jako procent od Bummy należnej tytułem wynagrodzenia. Prawo francuskie z 1841 r. stanowi, że wywłaszczenie uważa się za dokonane od chwili, kiedy zapadło postanowienie właśoiwego organu państwowego, nakazujące wywłaszczenie. Tak samo stanowi prawo włoskie i belgijskie. Podług prawa austryackiego wywłaszczenie jest dokonane z chwilą wydania odpowiedniego postanowienia przez władzę administracyjną, ale własność przechodzi na wywłaszczającego dopiero wskutek wypłaty lub zdeponowania wynagrodzenia. Podług prawa szwajcarskiego, wywłaszczenie uważa się za dokonane i własność przechodzi na wywłaszczającego z chwilą stanowczego oznaczenia wysokości wynagrodzenia. — V. Postępowanie przy wywłaszczeniu można podzielić na dwie części. Pierwsza ma na celu dokładne oznaczenie, które nieruchomości ulegają wywłaszczeniu; drugiej zadaniem jeat oznaczyć wysokość przypadającego za nie wynagrodzenia. Prawodawstwa obowiązujące stanowią różne co do tego przepisy. Podług prawodawstwa francuskiego naprzód powinno być wyprowadzone badanie przedwstępne, byó opis my ogól ay plan przedsięwzięcia ze wskazaniem ogólnego kierunku robót, np. drogi żelaznej, i z którego moźnaby się przekonać o mogących się pojawić trudnościach, kosztach przedsięwzięcia i t. p. Właśoiciele mogących u* ledz wywłaszczeniu nieruchomości obowiązani są dozwolić dopełniania na nioh niezbędnych czynności, np. pomiarów, wytknięcia kierunku, oznaczenia granic, jeżeli badanie takie zdecydowane zostało przez władzę administracyjną, Prawodawstwo belgijskie i włoskie wymagają takiego badania prźed-wstępnego; przeciwnie, pruskie i austryackie nie wymagają go. Następnie, podług prawodawstwa francuskiego, na podstawie tego przedwstępnego badania, prawo lub dekret naczelnika władzy wykonawczej stanowi, ozy przedsięwzięcie należy umieścić w kategoryi użyteczności publicznej i czy wskutek tego wywłaszczenie z potrzebnych do uskutecznienia go nieruchomości winno mieć miejsce. Po wydaniu takiego prawa lub dekretu potrzeba sporządzić szczegółowy plan przedsięwzięcia, w którym powinny być oznaczone szczegółowo te nieruchomości, które ulegają wywłaszczeniu. W tym celu inżynierowie kierujący robotami winni sporządzić dla każdej gminy szczegółowy plan, na którym mają być oznaczone te nieruchomości, które według nich powinny być wywłaszczone dla uskutecznienia przedsięwzięcia. Plany te winny być wystawione w ciągu ośmiu dni w merostwie gminy, ażeby właściciele zainteresowani mogli wnieść swoje reklamacye przeciwko niewłaściwemu pomieszczeniu ich nieruchomości na planie. Reklamacye te nie mogą podnosić zarzutów pra-wności przedsięwzięcia lub kwestyi jego użyteczności publicznej, ale tylko to, że dla uskutecznienia go nieruchomość niewłaściwie została wskazana, że gdyby kierunek był lepiej oznaczony, inne nieruchomości byłyby wywłaszczane i t. p. Zresztą reklamacyć te sądzi nie mer gminy, ale specyalna komissya, która ma być utworzona w głównem mieście okręgu pod prezydencyą pod-prefekta.^ Na podstawie protokółu tej komissyi i dołączonych do niego dowodów prefekt departamentu w postanowieniu motywowanem, arrêté motivé winien oznaczyć ostatecznie nieruchomości, które powinny byó wywłaszczone. Jeżeliby komissya uważała za stosowne wprowadzić pewne zmiany w szczegółowym planie, prefekt winien zawiadomić o nich zainteresowanych właśoicieli, aby mogli przedstawić swoje objaśnienia lub żądania. Jeżeliby prefekt, wbrew zdaniu komissyi, u-ważał za konieczne wprowadzenie pewnych zmian w planie szozegółowym, może jeszcze odwołać się do ministra. Podobnież i podług innych prawo-dawstw, po nakazaniu wywłaszczenia przez prawo lub postanowienie, winien byó sporządzony szczegółowy plan robót, z oznaczeniem nieruchomości, ulegających wywłaszczeniu, który bywa zatwierdzany przez władze administracyjne. Tak jest podług prawodawstwa włoskiego, belgijskiego, pruskiego, austryackiego i innych. Po stanowczem oznaczeniu, które nieruchomości ulegają wywłaszczeniu, drugą kwestyą jest oznaczenie wysokości

Encyk'. fowu. lllustr. Zeaiyt 145. T 19-ty.

wynagrodzenia. Pod tym względem prawo francuskie z 1841 r. stanowi, iż przedswszystkiem strony winny się porozumieć co do ceny wywłaszczanych nieruchomości dobrowolnie. Gdyby takie dobrowolne porozumienie się nie nastąpiło, prefekt departamentu winien zakomunikować trybunałowi cywilnemu, w którego okręgu znajdują się wywłaszczane nieruchomości, kopię prawa lub postanowienia, nakazującego wywłaszczenie, kopię swego postanowienia wraz ze szczegółowym planem i in-nemi dokumentami. Trybunał ogólny w ciągu trzech dni wyda wyrok, nakazujący wywłaszczenie, w którym zamianuje także jednego ze swoich członków do przewodniczenia w specyalnej komissyi przysięgłych, jury d’expropriation, mającej oszacować nieruchomości wywłaszczone. Taka komissya winna być mianowana w każdej gminie, w której przedsięwzięcie ma być uskutecznione, choćby w niej znajdował się tylko jeden właściciel wywłaszczany. Komissya ta tworzy się w ten sposób, że oorocznie rada generalna departamentu ma obowiązek dla każdego okręgu mianować od 36—72 Członków, wziętych bądź z ogólnej listy wyborców, bądź z listy przysięgłych. Kiedy zachodzi potrzeba oszacowania nieruchomości w drodze wywłaszczenia, właściwy sąd apeliacyjny z powyższej listy winien mianować 16 przysięgłych i 4 zastępców, mających oszacować wywłaszczane nieruchomości. Z listy tej strony mogą wyłączać przysięgłych, dopóki nie pozostanie 12, stanowiących komplet prawny. Przedtem jednak popierający wywłaszczenie musi zadeklarować summę, którą gotów jest zapłacić wywłaszczanemu za nieruchomość. Tak samo i wywłaszczany musi zdeklarować summę, za którą własność swoją gotów jest ustąpić. Komissya winna zdeoydować w granicach tych dwóch deklaracyj. Na posiedzeniu jej publicznem strony mogą dawać ustne objaśnienia, poczem komissya oznacza wysokość wynagrodzenia, które zawsze winno być oznaczone na pieniądze. Sędzia, przewodniczący w komissyi, nadaje jej decyzyi moc wykonawczą, stanowi względem kosztów i nakazuje wprowadzenie w posiadanie popierającego wywłaszczenie. Oznaczenie wynagrodzenia za nieruchomość wywłaszczanego przez przysięgłych ma najobszerniejsze zastosowanie w Anglii i Stanach Zjednoczonych. W Belgii wysokość wynagrodzenia oznacza sąd przy udziale biegłych. Podług pruskiego prawa z 1874 r., wysokość wynagrodzenia oznacza władza administracyjna na podstawie opinii biegłych, z wolnem jednak odwołaniem się stron do sądu. We Włoszech wysokość tę oznaczają biegli, mianowani przez sąd; przyznanie jednak wynagrodsenia należy do władzy administracyjnej prefekta. W Au-stryi, podług prawa z 1878 r., kiedy idzie o wywłaszczenie na użytek kolei żelaznych, wysokość wynagrodzenia winna być oznaczona przez sąd przy udziale biegłych. W innych wypadkach oznacza ją z urzędu sama władza administracyjna, z wolnem odwołaniem się do sądu. Zresztą zauważyć należy, iż dla wywłaszczanych ważną jest kwestyą, ażeby wynagrodzenie otrzymali przed wprowadzeniem popierającego wywłaszczenie w posiadanie ich nieruchomości. Pod tym względem prawo francuskie stanowi, że wynagrodzenie winno być wypłacone w ciągu sześciu miesięcy, w przeciwnym razie popierający wywłaszczenie obowiązany jest do płacenia prooentów od summy przyznanej. Podobnie stanowi prawodawstwo belgijskie i włoskie. Prawodawstwo pruskie, trzymając się wogóle tej samej zasady, stanowi, że w wypadkach niecierpiącyoh zwłoki wprowadzenie w posiadanie może nastąpić, chociażby wyrok zatwierdzający wysokość wynagrodzenia nie był jeszcze prawomocny, jeżeli popierający wywłaszczenie wynagrodzenie przyznane wypłacił lub zdeponował. Prawo austr. z 1878 r. jednak stanowi, że przymusowe wykonanie decyzyi, nakazującej wywłaszczenie, nie może być wstrzymane, choćby decyzya ta była w drodze apellacyi zaskarżona. Bibi.: Zander „Handbuch der preussischen Gesetze über die Enteignung von Grundeigentum* (1881); Thiel „Das Expropriationsrecht und das Expropriationsverfahren“ (1866); Seydel „Das Gesetz über die Enteignung von Grundeigenthum vom 11 Juni 1874“ (1887); Rohland „Zur Theorie und Praxis des deutschen Enteignungsrechts“ (1875); Randa „Das Eigenthumsreoht nach Oesterreich. Rechte“ (1884); Loebell „Das preuss. Enteignungsgesetz vom 11 Juni 1874"; Baehr und Langerhaus „Das Gesetz ueber die Enteignung von Grundeigenthum vom 11 Juni 1874“ (1878); Bering „Das preuss. Enteignungsrecht in seiner praktischen Anwendung“ (1883); Stengel „Wörterbuch des deut. Verwaltungsrecht“ (T. 1, 355); Grünhut „Das Enteignungsrechts“ (1873); Sieber „Das Recht der Expropriation mit besonderer Berücksichtigung der schweizerischen Reohte“ (1889); Block „Diet, de l’adm. française“ (1891); Bogelot et Perin „L’expropriation pour cause d’utilité publique“ (1888); Cripon „Code annoté de l’expropriation pour oause d’utilité publique" (1885); Daffry de la Monnoye „Théorie et pratique de l’expropriation pour cause d’utilité publique“ (1882); Lambert „Manuel pratique des jurés et des expropriés" (1882); Morin „Guide pratique du magistrat directeur du jury d’expropriation“ (1870).—VL W Królestwie P o 1 s k i e m postanowienie Namiestnika z 24 sierpnia 1816 r. (D. P. T. II 2), w rozwinięciu art. 545 Kod. Cyw. po raz pierwszy wskazało przepisy, jakie zachowywać należy przy wywłaszczaniu na użytek publiczny. Postanowienie to przyjęło główne zasady prawa francuskiego z 1810 r., zostało jednak uchylone wskutek prawa z d. 12 października 1820 r. Następnie postanowienie Rady administracyjnej z 27 września (9 października) 1840 r. (Dz, Pr. T. XXVI, 31) wskazało tymczasowe wyjątkowe przepisy przy wywłaszczaniu gruntów pod budowę drogi żelaznej Warszawsko - wiedeńskiej, a postanowienie tejże Rady z 10/22 sierpnia 1845 (Dz. Pr. T. XXXVI 377), wskazało takież przepisy w razie przedsiębrania robót na traktach bitych. Prawo z 1820 r. tudzież postanowienia z 1840 i 1845 r. były uohy-lone przez postanowienie Radyadm. z 6/18 czerwca 1852 r, (D. P. T. XLV 303), które ustanowiło nowe przepisy co do wywłaszczania. Postanowienie to przepisało porządek postępowania przy wywłaszczaniu gruntów i budowli, tudzież materya-łów potrzebnych do budowy i utrzymywania dróg publicznych oraz ubezpieczenia brzegów rzek spław-nych. W obu tych wypadkach oszacowanie winno było być dopełnione w drodze sądowej. Wskutek Najwyższego Rozkazu, wymienionego w postanowieniu Komitetu urządzającego z 18/30 lipca 1869 r. (D. P. T. LXIX 413), polecono projekty ukazów o wywłaszczaniu na użytek publiczny majątków prywatnych w Królestwie Polakiem przedstawiać przez ministra spraw wewnętrzny oh do Najwyższego podpisu, na jednakowych z innemi guberniami Cesarstwa zasadach, przez Radę państwa. Przepisy te wskazane zostały w art. 575— 593, Zb. Pr. T. X Cz. I i w dodatkowych do nich przepisach. Art. 144 przepisów 19 lutego 1875

r. o zastosowaniu ustaw sądowych z 1864 r., do Król. Polskiego (art. 1797 Ust. Post. Sąd. cyw.) postanowił, że oznaczenie wynagrodzenia za ulegające wywłaszczeniu nieruchomości, jeżeli w ukazie o tern wywłaszczeniu nie było powiedziane, że mają być przytem zachowane przepisy obowiązujące w Cesarstwie, winno nastąpić w drodze sądowej, to jest podług postanowienia Rady adm. z 1852 r. Podług przepisów art. 576—593 Zb. Pr. wywłaszczanie majątków w celu użyteczności publicznej może nastąpić tylko na mocy Ukazu, do którego projekt winien być przedstawiony przez właściwych ministrów za pośrednictwem Rady Państwa. Po zapadnięciu Ukazu władza popierająca wywłaszczanie winna przedewszystkiem starać się o zawarcie z właścicielem dobrowolnej umowy co do ustąpienia majątku. Jeżeli umowa taka nie została zawarta, majątek, ulegający wywłaszczeniu ma być opisany i oszacowany przez Bpeoyalną komissyę administracyjną, której skład określony został w art, 582. Do opisu i oszacowania winien być także wezwany i właściciel, który może uczynić swoje wnioski. Do oszacowania trzeba wziąć za zasadę albo dochód majątku, jeżeli właściciel tego zażąda, albo też ceny miejscowe i inne warunki, w jakich pię majątek znajduje. Po dokonaniu o-szacowania, operat komissyi winien być za pośrednictwem gubernatora przedstawiony ministe-ryum popierającemu wywłaszczenie. Jeżeli cena szacunkowa nie przewyższa 3 000 rub., oszacowanie zatwierdza minister, jeżeli zaś summa szacunkowa jest wyższa, minister winien przedstawić o-szacowanie za pośrednictwem Rady Państwa pod Najwyższe zatwierdzenie. Stosownie do tego, od daty zatwierdzenia przez ministra lub przez Ukaz, wywłaszczenie należy uważać za dokonane. Do tego czasu właściciel może rozporządzić swoją własnością za pomocą przedaźy lub innego zobowiązania. Należy zauważyć, iż uchwała Komitetu ministrów z 6 maja 1872 r. zatwierdziła czasowe przepisy co do wywłaszczania własności prywatnej pod budowę dróg żelaznyoh, zawierające pewne dla nich ułatwienia. N* mocy tego, po uskutecznieniu o-pisu majątku, który winien być sporządzony

Ba* (1891).

Ekspulsya, Expulsio, termin prawny, znaczy według wyrazu Statutu Litewskiego, gwałtowne z dóbr wypędzenie.

Ekstaza (grec, extasie), wyższy stopień zachwytu, stan marzycielskiego wzruszenia, wzmożona w jednym kierunku działalność duchowa przy współczesnem stępieniu wrażliwości zmysłowej (głównie czucia), przy pewnem przyćmieniu świadomości i zatamowanem działaniu woli.

té*.

Dr J. P.

w terminie dwutygodniowym, towarzystwo może bezzwłocznie zająć majątek, spory zaś co do wynagrodzenia mogą być załatwione później, stosownie do ogólnych przepisów. Może to jednak nastąpić wtedy tylko, kiedy w Ukazie o wywłaszczeniu było to dozwolone.—W wypadkach, w których oszacowanie winno być dopełnione sądownie, sądem właściwym do wyrokowania jest sąd okręgowy, z apellacyą do izby sądowej. Sąd winien wyrokować na podstawie opinii biegłych. Postanowienie z 1852 r. zawiera w sobie także przepisy co do wywłaszczania ruchomości, przedewszystkiem zaś materyałów, jak kamieni, żwiru, piasku, gliny, ziemi lub drzewa, potrzebnych do naprawy wału ochronnego, zapobiegającego grożącemu wylewowi rzeki, lub do naprawy przerwanej drogi. W wypadkach niecierpiących zwłoki, jeżeli dobrowolny układ o nabycie tych materyałów nie mógł nastąpić, władza administracyjna, to jest Naczelnik powiatu, może przystąpić do ich zajęcia, po dopełnieniu pewnych formalności. Formalności te polegają na tern, iż Naczelnik powiatu winien ma-teryały te przez inżyniera robotami kierującego, z przybraniem drugiego biegłego, w obecności właściciela lub po jego przywołaniu, wymierzyć i obrachować, i szacunek za nie w kasie powiatowej złożyć, po wręczeniu zaś kwitu kasy właścicielowi, a w razie jego nieobecności, wójtowi gminy lub burmistrzowi, może zająć przedmioty, za które zapłata została złożona. Właściciel, nie poprzestający na takiem oszacowaniu, ma prawo żądać oszacowania sądowego, w ciągu 30 dni od zawiadomienia go o wysokości ustanowionego wynagrodzenia, zapozywając właściwego naczelnika powiatu. W końcu zauważyć należy, iż 24 października 1876 r. (Zb. Pr. 1876 N. 1111) zatwierdzona była ustawa o dostarczaniu koni na potrzeby wojska, za poprzedniem wynagrodzeniem, co także stanowi wywłaszczenie z ruchomości.—A. O kolski «Wykład prawa administracyjnego* (T. III str. 35); Szerszeniewicz „YueörniKb pycenaro łpaa<-ÄaHCKaro npaßa“ (1896; str. 262); Wenecyanow „9kc nponpiaąia cï» toukh splmia rpaæ^ancKaro npa-

A. O.

Jako

objaw chorobliwy zdarza się przy histeryi, epilep-syi, katalepsyi, a najczęściej w obłąkaniu (paranoia), religijnem lub erotycznem; w tych przypadkach stan eVstaży powstaje pod wpływem urojenia (idée fixe), lub omamu zmysłowego (halucynacya lub illuzya). Przyczyną ekstazy bywa usposobienie neuropatyczne, obarczenie dziedziczne przy jedno-czesnem działaniu czynników wyczerpujących u-strój nerwowy. —Por. Ribot «Maladies de la volon-

Dt R.

Eksteln, malarz z XVIII w., ob. Eckstein Jan.

Ekstonsory (łao. extensores), mięśnie wyprostne, prostujące, prostowniki, przeciwdziałacze mięśni zginająoyeh, czyli zginaozy (ob. Mięsień).

Ekstensyą (łao. extensio), wyciąganie przy składaniu kości złamanych, albo nastawianiu członków zwichniętych; prostowanie stawów przykurczonych, wyciąg za pomocą przyrządów albo ciężarów, przyczepionych w odpowiedni sposób do kończyn dotkniętych Cierpieniami stawów.

Eksterrytoryalność, czyli Pozakrajowośó (Exterritorialité, Droit d’exterritorialité) jest fikcyą prawa międzynarodowego, na mooy której pewne osoby lub nawet rzećzy, znajdujące Bię czasowo na terrytoryum obcego państwa, uważane są tak, jakby nie opuściły swego własnego terrytoryum, w skutek czego nie podlegają władzy kraju, w którym się znajdują, ale władzy tego kraju, do którego rzeczywiście należą. Wskutek pozakrajowości pewne osoby korzystają z nietykalności osobistej, nie ulegają władzy sądowej lub środkom egzekucyjnym państwa, w którem przebywają. Z praw tych jednak osoby te korzystają o tyle, o ile działają w charakterze, na mocy którego nadane im zostało prawo pozakrajowości. Jeżeli działają jak osoby prywatne, prawo pozakrajowości może uledz względem nich pewnym ograniczeniom. I, Do rzędu osób, korzystających z prawa pozakrajowości, należą przedewszystkiem panujący obcych państw, przebywający na terrytoryum drugiego państwa. Dla tego jednak potrzeba: 1) aby był uznany jako panujący przez rząd tego państwa, w którem przebywa;

2) ażeby nie miał zabronionego wstępu na obce terrytoryum; 3) ażeby państwo to nie prowadziło z nim wojny; 4) ażeby chciał korzystać z tego prawa, gdyż panujący może się go zrzec, podróżując incognito, w charakterze osoby prywatnej; jeżeliby jednak dał się poznać, odzyskuje prawo pozakrajowości; 5) ażeby nie zostawał na służbie w tern państwie, w którem przebywa. Panujący obcego państwa, jako przedstawiciel tegoż, na zasadzie prawa pozakrajowości uważany jest za przebywającego na swojem terrytoryum. W skutek tego nie podlega miejscowym władzom policyjnym, wolny jest od podatków i innych opłat, nie rozciąga się na niego władza sądów karnych lub oywilnych. Zasady tej jednak nie można brać bezwarunkowo. Tak np. panujący obowiązany jest zachowywać miejscowe przepisy policyjne, których niezachowanie groziłoby bezpieczeństwu publicznemu. Uwolniony jest od uiszczania opłat lub podatków osobistych, któreby mogły przynieść ujmę jego oharakterowi przedstawiciela oboe-go państwa, ale obowiązany jest uiszczać opłaty portowe, telegraûûzne, przy sporządzeniu aktów notaryalnych i t. p. Nieodpowiedzialność karna przyznana jest przez wszystkich, trulno jednak przedstawić sobie, żeby się zdarzył* w praktyce. Odpowiedzialność cywilna jednak może mieć miejsce, kiedy panujący pozywany jest w charakterze osoby prywatnej, np. jako właśoioiel nieruchomości w kraju, lub kiedy sam wystąpił przed sądy miejscowe w charakterze powoda. Niektórzy otrzymują, źe małżonki panujących i następcy tronu powinni korzystać z praw pozakiajowości. Ponieważ jednak osoby te nie są przedstawicielami państwa, niema więc zasady do nadania im tego przywileju. Mogą tylko korzystać z większych honorów w czasie swego pobytu na obcem terrytoryum. Toż samo można powiedzieć i o członkach rodzin panujących, lub o osobach należących do świty panują-aych. Względem tych ostatnich osób podniesiona została kwesty a, czy panujący ma prawo karania ich. Powodem do tego było to, iż królowa szwedzka, Krystyna, w czasie pobytu swego we Francyi w 1657 r. skazała na śmierć swego szambelana, Monaldeschiego. Kwestyę tę jednak rozstrzygają jlffźe-cząco, na tej zasadzie, źe we wszystkich cywilizowanych państwach prawo karania należy do sądów, panujący zaś, przebywając w obcem państwie, nie może mieć praw wyższych nad te, które posiada w swojem własnem. Z praw pozakrajowcści korzysta też papież, nawet we Włoszech, na mowy prawa z 13 maja 1871 r. (Geffcken w Holtzen-dorffa . Handbuch des Völkerrechts“. T. II. 154). Panujący wszakże, którzy w skutek abdykacyi lub innej przyczyny utracili ten charakter, nie mogą się powoływać na prawo pozakrajowoéci. II. Drugą kategoryę osób, korzystających z prawa poza-krajowości, stanowią ambasadorowie, posłowie i inni agenci dyplomatyczni. Wszystkie te osoby korzystają także z prawa nietykalności (droit d’inviolabilité), bez którego cel poselstw nie mógłby być osiągnięty, na mocy czego rząd państwa, przy którym zostali uwierzytelnieni, udziela im opieki, nietylko przeciwko * zamachom na ich osobę, na któreby mogli być wystawieni ze strony osób prywatnych, ale i sam nie może dopuszczać się czynów, któreby ograniczały ich wolność osobistą. Wskutek tego nietykalność rozciąga się nie tylko do osoby posła, ale i do rzeczy, mających bezpośredni związek z jego charakterem dyplomatycznym. Na mocy tego nietykalnemi są: mieszkanie posła, należące do niego ruchomości, a zwłaszcza korrespondencya i akta poselstwa, które w żadnym wypadku nie mogą być konfiskowane. Nietykalność jednak posła ma pewne granice. Tak np., jeżeliby poseł sam napadał na trzecie osoby, nie może się skarżyć, że osoby te brouiły się, korzystając z prawa koniecznej obrony, lub, że względem niego były przedsięwzięte pewne środki policyjne bezpieczeństwa. Nietykalność domu albo mieszkania posłów zapewnia mu prawo pozakrajo-wości, o ile to nie sprzeciwia się publicznemu lub ściśle politycznemu bezpieczeństwu państwa, w którem poseł jest uwierzytelniony. Prawo to jednak w ostatnich czasach uległo, znacznym ograniczeniom. W XVI i XVII wieku miało ono daleko szersze granice. Wtedy nie tylko dom, ale cała część miasta, w której mieszkał poseł, korzystała z pozakrajowości. Było to t. zw. jus quarteriorum, franchise des quartiers. Niezmierne nadużycia, które wskutek tego były popełniane, gdyż z tern łączono i prawo schronienia, droit d’asile, z którego korzystali i zwykli przestępcy, doprowadziły do tego, iż w XVII w. większa część państw, albo wcale nie przyznawała takiej pozakrajowośoi, albo przyjmowała tylko takich posłów, którzy się jej zrzekli. Rząd papie* Bki był ostatnim rządem, który zniósł to prawo dekretem z 1677 r. Później przyznawano poza-krajowość tylko domowi posła, franchise de l’hôtel, ale ponieważ i wtedy połączono ją z prawem schronienia, z, którego mogli korzystać nawet zwykli przestępcy, państwa musiały dążyć do jej ograniczenia. Obecnie powszeohnie jest przyznane, iż poseł obowiązany jest wydać przestępcę, który się ukrył w jego mieszkaniu, lub nawet w pojeździe. Z pozakrajowośoi posłów wypływa to, źe nie ulegają oni sądom karnym kraju, w którym są uwierzytelnieni. Pod tym względem już Montesquieu słusznie zauważył, źe gdyby posłowie mogli być sądzeni za przestępstwa, byliby o nie obwiniani, gdyby mogli być aresztowani za długi, obwinianoby ich za długi (.Esprit des lois. L. XXVI etc XXI“). Praktyka dyplomatyczna wykazuje, źe rządy zasady te stosowały bezwarunkowo, kiedy szło o ukaranie posła za popełnienie przestępstwa przeoiwko osobie prywatnej, poprzestając na wysłaniu posła do jego kraju z prośbą o ukaranie. Jeżeli jednak szło o przestępstwa polityczne, np. kiedy poseł mieszał się w sprawy wewnętrzne państwa, lub knuł w niem spiski, mające na celu obalenie rządu istniejącego, pozakrajowość nie zawsze była do niego stosowana. Tak np. poseł szwedzki, Gillenburg, w 1717 r. obwiniony o udział w spisku przeciwko królowi angielskiemu, był zaaresztowany w Londynie, papiery jego zostały skonfiskowane, a on sam pod strażą wysłany do Szwecyi. Pod takim samym zarzutem spisku przeciwko księciu Regentowi we Francyi w 1718 r. poseł hiszpański, ks. Cellamare, był aresztowany, papiery jego zabrane i on sam wysłany za granicę. W wielu krajach w drodze prawodawczej wypowiedziana została zasada, źe posłowie obcych mocarstw nie ulegają sądom kraju, w którym pełnią obowiązki. Tak np. w Ros-syi art. 229 Ust. post. kam. i art. 171 kod. kar. Z prawa pozakrajowośoi wypływa też, iż poseł nie ulega sądom cywilnym w kraju, w którym został uwierzytelniony. Praktyka sądowa jest pod tym względem w zgodzie z teoryą i prawem obowiązującemu W Rossyi art. 225 ust. post. sąd. cyw. stanowi, iż rossyjsoy poddani, mający pretensye pieniężne do osób, należących do poselstw zagranicznych, winni się udać do ministeryum spraw zagranicznych, które samo postara się o ich zaspokojenie. Od tej zasady jednak można zrobić pewne wyjątki, w których posłowie zagraniczni winni odpowiadać przed sądami krajowemi. Ma to miejsce: 1) kiedy poseł sam wytoczył powództwo, wskutek czego winien odpowiadać na akcyę wzajemną krajowca; 2) kiedy posiada nieruchomość w państwie, winien odpowiadać w powództwach wytoczonych z powodu tej nieruchomości, stosownie do forum rei sitae; 3) kiedy w miejscu urzędowania zajmuje się przemysłem lub handlem i 4) kiedy wstąpił do służby tego państwa,

A 0.

gdzie urzęduje, lub jest jego poddanym. III. Z prawa pozakrajowości korzystają też okręty wojenne, znajdujące się w porcie obcym. Okręty te wraz ze swą załogą uważane są za stanowiące część terrytoryum państwa, do którego należą. Na okrętach takich obowiązuje nawet prawo karne i cywilne tegoż kraju. Władze państwa, w którego porcie okręt taki się zatrzymał, nie mają prawa samowolnie wchodzić na pokład, odbywać rewizyi lub aresztować ludzi; mogą tylko żądać oddalenia się okrętu, jeżeli obecność jego u-ważają za nieodpowiednią lub niebezpieczną, biorąc na siebie odpowiedzialność za taki krok. Jedyny wjjątek od pozakrajowości obcych okrętów polega na tem, że, przybywszy do obcego portu, winny się one stosować do miejscowych przepisów sanitarnych. IV« Wreszcie z prawa pozakrajowości korzystają wojska obce, znajdujące się w prze-chodzie przez terrytoryum obcego państwa, jeżeli na to otrzymały pozwolenie właściwego rządu. — Geffcken „Das Gesandschaftsrecht und die diplomatischen Verkebrsformen“ w Holtzendorffa „Handbuch des Völkerrechts* (T. III, 654); Calvo .Diet, de droit intern.“ 1T. I, 315); Martens »CoBpeiieH-Hoe MesKÄyHapoÄHoe npaBo n,HBiuiH30BaHHLixT> Hapo^OBT»“ (T. I, 316; T. III, 40).

Ekstradycya czyli Wydanie przestępcy. Pod E-ą rozumiemy wydanie przez rząd pewnego państwa osoby, obwinionej o spełnienie przestępstwa na terrytoryum innego państwa, właściwemu rządowi, żądającemu tego wydania, w celu sądzenia i ukarania przestępcy. Potrzeba wydania wypływa Btąd, że władza państwa ograniczona jest jego terrytoryalnemi granicami, wskutek czego, jeżeli przestępca zbiegł na terrytoryum innego państwa, mógłby ujść zasłużonej kary. Państwo znów, do którego schronił się przestępca, jest zainteresowane w wydaniu z tych samych zasad, z których jest zainteresowane w karaniu przestępstw, popełnionych przez własnych poddanych, w ten bowiem sposób może zapobiedz zgubnym skutkom, wypływającym z bezkarności, i zapewnić pomyślne następstwa, wypływające z ukarania przestępców. Państwo jednak, dochodzące przestępstwa, nie jest obowiązane domagać się wydania w każdym wypadku, ale tylko w tych, w których uzna to za stosowne. Prawodawstwo odnoszące się do wydania przestępców wyrobiło się dopiero w bieżącem stuleciu. W starożytności prawo azylu, schronienia w świątyniach, w Średnich Wiekach takie samo prawo azylu w kościołach, tudzież brak stałych stosunków międzynarodowych, przeszkadzały wytworzeniu się stałych co do tego zasad. Dopiero Hugo Grotius w De jure belli ac pacis (lib. II. cap. 21 § 4) wystąpił z obroną tej instytueyi, pomimo to jeszcze Beccaria w „Dei delitti e délié pane“ (cap. 22) wątpił o jej skuteczności. W XVII w. zaczęto zawierać traktaty, wskazujące, w jakich wypadkach wydanie winno nastąpić. Tak np. Franoya zawarła taki traktat z katoliokiemi kantonami Szwajcaryi w 1715 r., później zaś z całym Związkiem szwajcarskim w 1777 i 1798 r.; Hamburg z Holsztynem 1736 r., Francya z Wirtembergiom w 1763 r. i z Hiszpanią w 1765 r.; Au-strya z kantonem Graubiiudtden w 1763 rM Anglia ze Stanami Zjednoczonemi w 1794 r. Obecnie prawie między wszystkiemi ucywilizowanemi państwami istnieją traktaty, konweneye, wskazujące, w jakich wypadkach wydanie przestępcy może być żądane i udzielone, i jaką pod tym względem należy zastosować procedurę. Ponieważ wydanie jest następstwem tylko pewnego aktu międzynarodowego, traktatu lub konwencyi, przeto widoczuem jest, że może nastąpić tylko wskut-k domagania się rządu jednego państwa, wystosowanego w drodze dyplomatycznej do rządu drugiego. Rząd, domagający się wydania, powinien żądanie swoje poprzeć dowodami, z których moźnaby wyciągnąć wniosek, iż osoba, której wydania się domaga, prawdopodobnie spełniła przestępstwo, o które jest obwiniona. Rząd, od którego zależy wydanie, powinien zbadać kwestyę, czy istotnie dowody przedstawione zasługują na uwzględnienie i czy zachodzi wypadek, przewidziany traktatami, pozwalający mu zgodzić się na wydanie. Pod tym względem jednak zachowywana jest rozmaita praktyka. Według systematu francuskiego, kwestyę tę oceniają tylko władze administracyjne. Według systematu belgijskiego, sprawa oddana jest pod ocenienie władz sądowych, ale deoyzya zostawiona została władzy administracyjnej. Podług systematu, przyjętego w Anglii i Stanach Zjednoczonych, rozstrzyga pod tym względem tylko władza sądowa. Nie w każdym jednak wypadku wydanie może być żądane i udzielone. Żadne państwo nie jest obowiązane wydawać swoioh własnych poddanych, którzyby spełnili przestępstwo w innem państwie, ale obowiązek ten uznaje tylko względem poddanych państwa, domagającego się wydania. Wogóle obowiązek wydania rozciąga się tylko do przestępstw, uważanych za zbrodnie, albo przynajmniej za występki. Z powodu jednak nieustalonej terminologii prawnej, w traktatach zwykle wymienione bywają szczegółowo przestępstwa, które mogą być powodem wydania. Wszystkie też traktaty wyłączają stanowczo przestępstwa polityczne, z wyjątkiem zamaobów na osobę lub życie panującego lub członków jego rodziny, jeżeli były połączone z przestępstwami zwykłemi. Widocznem jest także, iż wydanie nie może nastąpić, jeżeli przestępstwo dochodzone nie ulega karze w kraju, do którego schronił się przestępca. Nie moźnaby np. domagać się wydania osoby, obwinionej o lichwę, od Anglii, gdzie niema praw ograniczających stopę procentu. W traktatach też najczęściej zawa-rowane jest, że wydanie nie może nastąpić, jeżeli przestępstwo dochodzone uległo przedawnieniu według praw kraju, do którego schronił się przestępca, chociażby jeszcze nie nastąpiło w kraju, domagającym się wydania. Koszta wydania zwykle obciążają państwo, domagające się tego, chociaż traktaty mogą inaczej postanowić. Jednocześnie z przestępcą mogą być wydane i rzeczy, pochodzące z przestępstwa, np. pieniądze skradzione, narzędzia do spełnienia przestępstwa użyte, lub inne materyalne dowody. Po wydaniu tylko te prze-

Ekstrakoya (łac. extractio), wyciąganie, wydobywanie, wydobycie, np. ciała obcego, uwię-złego w ustroju, soczewki zaćmionej z oka i t. p.

stępstwa są dochodzone i przestępca może być za takie tylko ukarany, z powodu których nastąpiło wydanie. Inne przestępstwa, przed wydaniem popełnione, nie mogą być przedmiotem dochodzenia sądowego. Rossy a zawarła konwencye o wydanie przestępców z następnemi państwami: z Austryą z 3 (15) paźd. 1874 r. (Zb. Pr. 1875 Nr 107); z Bawaryą z 14 (26 lutego) 1869 roku (Zb. Pr. 1869 Nr 51) i notę z 19 września (1 października) 1885 (Zb. Pr. 1885 Nr 112); z Belgią z 23 sierpnia (4 września) 1872 r. (Zb. Pr. 1872 Nr 95) i deklaracyę z 23 sierp. (4 wrześ.) 1872 r. (Zb. Pr. 1881 Nr 110); z Anglią g 12 (24) listopada 1886 r. (Zb. Pr. 1887 Nr 29); z W. Księstwem Heskiem z 3 (15) lißtopada 1869 (Zb. Pr. 1870 Nr 14); z Danią z 2 (14) paźd. 1866 r. (Zb. Pr. 1867 Nr 1); z Hiszpanią z 12 (24) kwiet. 1888 (Zb. Pr. 1888 Nr 65); z Włochami z 1(13) maja 1871 (Zb. Pr. 1871 Nr 92); z ks. Monaco z 24 sierp. (5 wrześ.) 1883 (Zb. Pr. 1883 Nr 25); z Portugalią z 28 kwiet. (10 maja) 1887 (Zb. Pr. 1887 Nr 96); z Prusami z 1 (13) stycz. 1885 (Zb. Pr. 1885 Nr 5); z Szwajcaryą z 5 (17) listop. 1873 (Zb. Pr. 1874 Nr 11). Wszystkie te konwencye wymieniają szczegółowo przestępstwa, w których wydanie może nastąpić. Pod tym względem istnieją tylko pewne różnice w szczegółach, gdyż jedne konwencye wymieniają większą, inne mniejszą ilość przestępstw. Wszystkie jednak wyłączają przestępstwa polityozne, za które wszakże nie uważa się zamachu na życie osoby panującej, lub członków jej rodziny. W każdym razie należy zauważyć, źa z nie-któremi państwami zawarte zostały konwencye, zapewniające wzajemne dochodzenie przestępstw, stanowiących zdradę stanu (Hochverrath). Taka konwenćya była zawarta 9 grud. 1859 r. z Austryą (Peł. Zb. Pr. Nr 38 786). Stosunki między państwami pod względem wydawania przestępców załatwiane są zwykle w drodze dyplomatycznej, za pośrednictwem odpowiednich ministeryów spraw za granicznych. W ten również sposób załatwiane bywają rekwizycye, t. zw. commissions rogatoires, za pomocą których sądy jednego państwa żądają od Bądów drugiego państwa załatwienia pewnych czynnnośoi sądowych, np. przesłuchania świadków. Pod tym względem jednak konwenoya, zawarta z Austryą 21 marca 1884 (Zb. Pr. 1884 Nr 97) określa, że władze sądowe okręgu sądowego warszawskiego mogą bezpośrednio kommunikować się, z wyjątkiem wypadków przewidzianych w art. 9, 10 i 13 konwencyi z 1874 r., z odpowiedniemi sądami galicyjskiemu Do władz tych należą: Izba sądowa warszawska, Sądy okręgowe, Zjazdy sędziów pokoju tegoż okręgu, a za ich pośrednictwem sędziowie pokoju, prokuratorzy przy Izbie sądowej i przy Sądach okręgowych. Do władz galicyjskich należą sądy apellacyjne w Krakowie i Lwowie, sądy krajowe, Landesgerichte, powiatowe, Kreisgerichte, i okręgowe, Bezirksgerichte wraz ze swymi prezesami i prokuratorami. Taka sama konwenćya była zawarta z Prusami 23 stycznia (4 lutego) 1879 r. (Zb. Pr. 1879 Nr 51), na mocy której władze sądowe okręgu sądo-

wego warszawskiego mają prawo bezpośrednio zno-sió się z Trybunałem w Berlinie, Kammergericht, z sądami apellacyjnemi w Instruciu, Kwi-dzyniu, Poznaniu, Bydgoszczy, Wrocławiu, Głogowie, Raciborzu, Szczecinie, Frankfurcie nad Odrą, Koźlu, Królewcu i z prokuratorami przy tychże sądach. Na mocy aktu dodatkowego do powyższej konwencyi z tejże daty (Zb. Pr. 1884 Nr 5), władze sądowe okręgu warszawskiego mają prawo korrespondowaó bezpośrednio z sądami wo-jennemi 1, 2, 3, 5, i 6 go korpusu armii niemieckiej. Konwenćya o dopełnianiu rekwizycji przez władze sądowe była jeszcze zawarta 21 czerwca (3 lipca) 1874 r. z Włochami (Zb. Pr. 1874 Nr 74).—Bibi. Holtzeudorff »Handbuch des Völkerrechts*. (T. III. 454); Billot „Traité de l’ex-tradition“ (1874); Bernard „Traité de l’extradition* (1883); „Oesterreichisches Staats - Woerterbuch" (T. I. 423): „Exterritorialität“; Clarke „Treatise upon the Law of extradition“ (1874); Renault »Des crimes politiques en matière d’extradition” (1880); Bulmerincq „Völkerrecht“, Martens „CoßpeMeiraoe Meat^yHapo^Boe npaßo u,HBHjm30BaHHbixT. Hapo-^obi>‘ (18a5, T. II) Iwanowski] „B3aHvinoe c äM CTßie rocy^apcTBii no npoH3BOACTßh cji^ctb m no ^bJiaMi, yrojiOBHWMT.“; Martens „Coöpanie TpaKTaTOBß“ tT. VHP; Iwanowskij „Coöpaaie ÄhhcTByrom.nx'b ^oroBopoBi» 3aKjnoneHHHxrb Poc-ciero cl HHOCTpaHHHMH ^epasaBaMM* (1889, T. II).    A*°*

Ekstrakty, tak nazywano w dawnej Polsce wypisy z ksiąg, czyli akt grodzkich, ziemskich, lub jakichkolwiek wieczystych. We wszystkich spra-waoh strony rzadko składały same oryginały dokumentów, ale po większej części tylko E. Te były zawierzytelnione przez kierującego księgami i kan-eellaryą, oraz pieczęcią władzy, od której wycho-chodziły. Koszta za E. liczyły się podług arkuszy i za każdy płacono złoty. Regent w kancellaryi grodzkiej, a pisarz w kancellaryi ziemskiej, zwykle odstępował ten dochód swemu zastępcy. Dziś wyraa ten utrzymał dawne swoje znaczenie w terminologii prawnej, na określenie wypisów urzędowych.

Ekstrawazacya (łac. exstravasatio), wybrocze-nie, wystąpienie krwi z naczyń w tkanki, w y naczyń i e n i e (ob. te wyrazy).

Ekstrawazat (łac. extravasatus), wybroczy-n a (ob.).

Ekstrofia (grec, extrofia), wynicowanie (ob.), E. pęcherza moczowego niewłaściwie nazywaną bywa wada rozwojowa tego narządu, zasadzająca się na braku zupełnym jego ściany przedniej.

Ekstyrpacya, właściwiej eksstyrpacya (łac. exstirpatio), wytępienie, wyłuszozenie doszczętne nowotworu, albo zwyrodniałej chorobliwie części ustroju.

Ekstyrpator (właściwie należałoby pisać » exstir pat or“, wykorzeniacz), narzędzie rolnicze,

St. Rew.

Eksudacya, właściwiej ekssudacya (łac. exsudatio), wysiękanie, wypacanie, ob. Wysięk, Wypocina.

Eksudat, Właściwiej ekssudat (łac. exsu-dałus b. 1. humor), wysięk, wypocina (ob.).

Eksulcsracya (łac. exulceratio), owrzodzenie, jątrzenie (ob. te wyrazy).

Ektazya (z greek. sxTaatę=r ozszerzenie, rozstrzeń). Nazwą tą anatomo - patolodzy oznaczają zwiększenie pojemności jam fizyologicz-nych lub światła narządów, zbudowanych w postaci rurek. Tak więc może być: ektazya żołądka, kiszek, serca, naczyń, oskrzeli (bronchedasis) i t. p.    e- w. z.

Ektenia (z grec, takie èxxevirçç só^ = wytrwała modlitwa), po rumuńsku e o te nia, po starosłow. jektenia. Jest to rodzaj litanii, ozęsto odmawianej w liturgii kościoła wschodniego; zowie się także e i r e n i k a, po rumuńsku en pace, po słów. mir naja, stąd, źe jest błaganiem o pokój, też d i a k o n i k a, stąd, źe ją dyakon odmawia. Wielka E. ma dwanaście, mała zaś 2 oddziały; po każdym z nich chór odpowiada K i r y e eleison. Ku końcowi każdej E-ii następuje wzywanie N. Panny i Świętych Pańskich, a zamyka ją chwała Najświętszej Trójcy.    *

Ekthyma (z greek. ixfińp,a), po polsku nieBz-towice. Nazwa ta używaną była do czasów

E. W. Z.

chorób skórnych.

w działaniu swojem środkujące między pługiem, radłem, drapaczem, a broną. Od pługa w działaniu swem tern się różni, że wzrusza tylko warstwę orną, lecz podjętych skib nie odwraca; od rądła tern mianowicie, że ryje, nie jedną, ale kilka brózd równoległych, w miarę ilości łap czyli redlić; od drapacza tern, źe redlice jego sięgają znacznie głębiej, niż łapki drapacza. Redlio tych bywa zwykle 5,7 do 9, niekiedy więcej, zawsze w liczbie nieparzystej, tak osadzonych w trójkątnej ramie drewnianej lub żelaznej, źe na przodzie znajduje się jedna lub dwie, w następnym rzędzie trzy, w dalszym cztery, zawsze tak rozmieszczonych, aby redlice następnego rzędu trafiały w odstępy pomiędzy redlicami poprzednich rzędów; tym sposobem każda redlica kreśli oddzielną brózdę, a wszystkie razem zajmują pas ziemi, którego szerokość odpowiada szerokości ramy i ilości redlić; im tych jest więcej, tem narzędzie spulchnia szerszą, chociaż płytszą, warstwę ziemi, ale przytem wymaga większej siły pociągowej; do E ów, przeznaczonych do bardzo głębokiego spulchniania ziemi, zwanych pospolicie kultywatorami, potrzeba zaprzęgu sześciu silnych koni; w zwykłych warunkach poprzestają na E e na siłę trzech koni, o pięciu redlicach, sięgających na głębokość 6 ciu cali i używanych z bardzo dobrym skutkiem do wykorzenienia chwastów, do spulchnienia roli pod zasiewy wiosenne, i t. p., co bardzo przyśpiesza robotę i w tym razie orkę pługiem czyni zupełnie zbyteczną. Wielka panuje rozmaitość w kształcie redlić różnych E-ów. Są to albo mniej lub więcej szerokie łapki, albo wązkie i znacznie wydłu żonę ostrza, mające kształt dłóta lub noża; stąd i różne nazwy tego wielce pożytecznego narzędzia.

Hebry dla wielu ciepień skórnych, najróżnorodniejszego poohodzenia, a objawiających się krostami. Obeonie nazwa ta wychodzi prawie z użycia, staw-szy się synonimem krosty wogóle (pustula)

Ektoderma (gr.), blaszka zarodkowa zewnętrzna (ob. Embryologia).

Ektoparazyty, są to pasorzyty, bytujące na zewnętrznej powierzchni organizmów zwierzęcych resp. ludzkiego. Do E-ów należą więc: wesz, pchła, pluskwa, ś wierzbo wiec, grzybki parcha i innych

E. W. Z.

Ektopia (grec.) zdrożność, zboczenie pod względem położenia narządów ciała, przemieszczenie.

Ektropium, odwróoenie=odwinięcie powieki. Przekształcenie brzegu powiek, znane pod nazwą ektropium, polega na tem, źe brzeg rzęskowy powieki oddala się od gałki ocznej, a je* dnocześnie powierzchnia łącznicowa powieki odwraca się na zewnątrz. Odwrócenie powieki może być częściowe i całkowite. Najniższy stopień E-i daje się już poznać wtedy, gdy punkt łzowy przestaje się zanurzać w jeziorku łzowem, a łzy poczynają spływać po twarzy. E. powstaje z najrozmaitszych przyczyn. Rozwija się często w następstwie uszkodzeń skóry powiek, wskutek bliznowatego zwyrodnienia i kurczenia się tkanek, a także przy zgrubieniu i dziwomięsnem przeistoczeniu łącznicy. Dolna powieka (rzadziej górna) podlega odwinięciu w skutek chronicznego zapalenia łącznicy lub brzegu powiekowego. Również E. występuje dość często u starców, kiedy mięsień okrężny utrącą swoją ściągliwośó normalną. Niezależnie od tego, do rzędu przyczyn wywołujących E. należy paraliż nerwu twarzowego i próchnienie kości w okolicy brzegu oczodołowego. Nakoniec guzy oczodołowe mogą także wywołać odwinięcie powieki. Odwrócenie powieki, czas jakiś trwające, sprowadza cały szereg zmian, występujących jedne po drugich. Przedewszystkiem punkta łzowe nie mogą wsysać łez, te zaś, spływając na twarz, rozmiękczają naskórek i powodują t. zw. ekskorya-cyę. Błona łączna odwróconej powieki jest mocno nastrzykniętą, brodawki łącznicowe przerastają i wydzielina się zwiększa. Natomiast rogówka przedstawia zmiany, podobne do tych, jakie napotykamy przy niedomykalności powiek, mianowicie mniej lub więcej głębokie owrzodzenia, powstające od szkodliwego działania zewnętrznych wpływów. Leczenie odwinięcia powiek jeBt różne i zależy od przyczyny wywołującej dane przekształcenie. Przy ostrem odwróceniu, spotykanem w przebiegu ostrego śluzotoku, wskutek nacieczenia łącznicy, wystarcza odprowadzenie powieki do właściwego położenia i utrzymanie jej w tem położeniu przez czas dłuższy. Często, przy trwającem już kilkanaście dni ostrem odwróceniu, sama repozycya powieki i uciskająca opaska nie wystarczają; wówczas repozy-cyę poprzedzić należy nacinaniem łącznicy, lub przecięciem zewnętrznego spojenia powiek. Często jednak środki powyższe nie doprowadzają do pożądanego skutku; w takich razach wskazane są plastyczne operaoye powiek. Sposobów operacyjnych, zalecanych przez różnych autorów, jest bardzo wie-

S. K.

le; wszystkie one polegać winny na skróceniu odwróconej powieki, resp., na skróceniu jej brzegu rzęskowego. Do bardziej typowych operacyj należy sposób Adamsa, ulepszony przez Ammona, i sposób Ldeffenbacha. Adams, w celu odprowadzenia powieki do położenia normalnego, wycina płat trójkątny, zajmujący całą grubość powieki. Po wycięciu takiego klina i repozyoyi powieki, brzegi rany zespaja się szwami okręcanemi. Jednakże sposób ten naraża na niebezpieczeństwo wytworzenia się oszpecającej blizny. Dla uniknięcia tej niedogodności Ammon umieszcza płat trójkątny tak, że jego brzeg zewnętrzny jest przedłużeniem zewnętrznego Bpojenia powiek (fig. 3, 4 i 5). Dief-fenbach przecina zewnętrzne spojenie i okrwawią brzegi powiek, następnie wycina trójkąt A. B. C., odpreparowywa skórę od podłoża i łączy szwami płaty A. i B. Na spojenie powiek zewnętrzne nakłada się szwy zupełnie tak samo, jak przy zwykłej tarsorrhaphii. Do mniej typowych operacyj należą metody operacyjne, używane w celu leczenia E., powstałego wskutek bliznowatego przeisto-

cenie i pozostaje tylko pierwsze, a odwrócenie to sprowadza złudzenie pseudoskopijne. Cienie, które w rzeczywistości przypadają po stronie źródła światła, widziane są po stronie przeciwnej; rozkład światła podobnież jest przemieszczony, stąd zaś, jak łatwo poznajemy, następuje zmiana wrażenia wklęsłości na wrażenie wypukłości. Przyrząd ten przydatny być może dla archeologów, którzy posiadają różnych przedmiotów odciski wklęsłe; uwolni ich od potrzeby otrzymywania znów odlewów z takich form wklęsłych.

Ekuador, urzędowo Republic a del Ecuador, po polsku Ekwator, Rzeczpospolita Ekwatoryalna lub Równikowa, państwo w A-meryce Południowej.—/. Nazwa. Była to pierwotnie część peruwiańskiego państwa Inków, następnie część peruwiańskiego wice-królestwa pod nazwą „presidencia Quito“ aż do czasu wojny o niezależność kolonij hiszpańskich, z metropolią prowadzonej. Wówczas to, po kapitulaoyi z dnia 22 maja 1822 „presidencia Quito” zmieniła nazwę na departament „del Ecuador" (z powodu, że równik

■Jś

.. ,-v:

il

i? V

sgp-

tv

öt

Fig. 3.

Fig. 4.

Fig. 5.

czenia skóry twarzy i powiek. Jednakże sposoby ( go przecinał) rzeozypospolitej Kolumbijskiej, lecz te w każdym oddzielnym wypadku ulegać muszą departament ten w maju 1830 r. odłączył się od pewnym zmianom i w całości nigdy prawie zasto- niej i utworzył samodzielne państwo E. sowane być nie mogą: dla tego też na tern miej- i //. Granice lądowe i morskie, układ poziomy. scu operacyj tych opisywać nie będziemy. Dodać E. leży na wybrzeżu oceanu Wielkiego, m ędzy jednak wypada, że operacye te,jakkolwiek w czę- | 1°28' sz. pn. i 4° 48' sz. pd., oraz między 73° 10' ści zaradzają złemu, jednak pozostawiają po sobie i 81° dł. zd. Gr. Największa nozciągłcśó, z półno-znaczne blizny, oszpecające twarz.

W. Gar.

Estyposkop jest to przyrząd optyozny, zbudowany przez Moussarda w r. 1897, za pomocą którego wydają się wypukłemi przedmioty, wyrobione lub wyryte wklęsło. Jest to mała luneta astronomiczna kątowa, t. j. przecięta w pośrodku pryzmatem o odbiciu całkowitem, a działalność przyrządu polega na złudzeniu optycznem. Luneta, mianowicie astronomiczna, odwraca obrazy zarazem ze strony prawej na lewo i z góry na dół. Przez I z Peruwią; w tej ostatniej leży największa na wy-wtrącenie zwierciadła usuwa się drugie to odwró- brzeźu wyspa E-u—Puna; inne wysepki, towaray-

cy na południe, wynosi 700 km., zaś ze wschodu Ektypon (greckie), wypukłorzeźba, także od- na zachód przeszło 900 km. Cały kraj ma kształt cisk ze rzniętych medali, a stąd znaczy nieraz to trójkąta, zwróconego ostrym kątem ku wschodowi, samo, co medal.    a opartego podstawą o ocean. W dzisiejszyoh

Ektypografia (grec.), odbicie wypukłe druku, faktycznych granicach, bez wysp Galapagos, E. zaj-druk dla niewidomych.    muje 299 600 km. □; wszakże rośoi on pretensye

o znaczne obszary do państw sąsiednich, a mianowicie: do Kolumbii na północy i do Peruwii na południu; gdyby pretensye te były uwzględnione, wówczas powierzchnia ogólna państwa wynosiłaby około 650 000 km. Wybrzeże przebiega linię dosyć rozwiniętą, tworzącą niewielkie, ale liczne zatoki i półwyspy; z zatok największe są: Ancon, na granicy z Kolumbią i Guayaquil na granicy

ssące wybrzeżu, są drobne i przeważnie skaliste. O 1 000 km. na zachód od wybrzeży, leży śród oceanu grupa wysp Galapagos, z których największa Albemarle (ob ); inne mniejsze Narborough, James, Chatham, Indefatigable i t. d. Wzdłuż wybrzeża, przeważnie twardego, stałego, a miejscami skalistego, spotkać można jedynie niewielkie i otwarte przystanie; jedna tylko, a jest to wła-śoiwie port rzeczny, ma znaczenie większe, mianowicie Guayaquil.

III.    Pod względem układu pionowego cały kraj da się podzielić na trzy części: zachodnią, środkową i wschodnią. Zachodnia przedstawia na brzegu morza wązki pas nizinny, przechodzący stopniowo w wyżynę, poprzerastałą niewielkiemi wzgórzami; wyżyna ta ku południowi ma charakter stepowy, ku północy pokryta je3t gęstym borem; geologicznie składa się nad morzem z osadów czwartorzędowych, zaś ku wnętrzu—ze skał trzeciorzędowych, oraz kredowych lub innych skał mezo-zoicznej formacyi. środkową część kraju pokrywają ogromne góry, stanowiące część Andów. Na terrytoryum Ekuadoru góry te przebiegają dwoma pasmami, w taki sposób, źe z węzła Loja na południu, w pobliżu granic Peru, wychodzą ku północy dwa potężne równoległe grzbiety, ograniczające wewnętrzną wyżynę i łączące się następnie w węźle Pasto, już w obrębie Kolumbii. Oba te grzbiety, wraz z wewnętrzną wyżyną, składają się z nowszych skał wybuchowych, które na zachodzie okryte są płaszczem skał mezozoicznych, a na wschodzie leżą obok arohaicznych (głównie łupki krystaliczne). Mnóstwo tu wulkanów czynnych, źródeł gorących i zjawisk trzęsienia ziemi, co świadczy o wysokim stanie napięcia wulkanicznego tych okolic. Ważniejsze ze szczytów w łańcuchu zachodnim są: Cotocachi 4 990 m., Picbin-cha 4 787 m., Chimborazo 6 254 m., zaś w łańcuchu wschodnim: Antisana 5 870 m., Cotopaxi 5 960 m., El Altar 5 404 m., Cayambe 5 850 m.; sama wyżyna między obydwoma łańcuchami jest średnio 2 500 m. nad p. m. wzniesiona i około 4 km. szeroka; stanowi ona główne ognisko zaludnienia i kultury kraju; łańcuchy opadają ku niej łagodnie, a na zewnątrz stromo. Część wschodnia przechodzi zwolna w rozległą równinę, nieznacznie ku południo - wschodowi pochyloną, pokrytą wielkiemi borami, albo bagnami, mało dotąd poznaną i prawie nie zaludnioną; należy ona do lewego zlewiska Amazonki i ma średnie wzniesienie około 250 m.

IV.    Klimat wykazuje tylko dwie pory roku: suchą, od czerwca do listopada, i dżdżystą od listopada do czerwca. Wszakże, z uwagi na znaczne różnice wzniesienia oraz na kierunek wiatrów i ich naturę, występuje klimat w trzech głównych odmianach, stosownie do wyniesienia kraju po nad p. m. Po obu zboczach gór do wysokości 700 m. rozciągają się krainy gorące (tierras calientes) ze średnią temperaturą 28°C. i z maksymalną 42°C. Krainy wzniesione od 70 > do 1 800 m. mają temperaturę ohłodniejszą, umiarkowaną (tierras tem-pladas), ze średnią roczną około 20°C.; wreszcie

Encykl. Fowsz. Ilustr. zera. 145 T 19 ty.

wyżyna środkowa zaleca się dość równomiernym, przyjemnym i zdrowym klimatem, ze średnią roczną temperaturą około 15°C.; są to tak zwane krainy zimne (tierras frias); stolica Qiito (2 850 m. nad p. m.) ma średnią roczną 13,5°C. najniższą 3.3°C., najwyższą 24°C. Wszakże w miejscowościach wyższych temperatura nie rzadko spada poniżej zera; mroźne noce następują częstokroć po upalnych dniach, ścinając wodę w lód, zwłaszcza we wrześniu i marcu (najchłodniejsze miesiące). Powyżej 3 100 m. na zboczach gór rozciągają się przestrzenie pustynne, zwane paramos, z klimatem ostrym, z częstemi burzami, przeważnie śnieźnemi, i ze średnią roczną 9°; tu, z przyczyny zbyt małego ciśnienia powietrza, ludność, nawet miejscowa, podlega Bpecyalnej chorobie, zwanej przez tuziemców puna. Do najniezdrow-szyoh okolic w całym kraju należą wschodnie bagniste niziny w dorzeczu Amazonki. Największe opady atmosferyczne (wyżej 200 om. rocznie) mają okolice, na wschód od pasma górskiego położone, oraz północna część wybrzeża; wyżyna środkowa oraz środkowa część wybrzeża wykazują średnio około 150 cm.; ku południowi kraj staje się coraz suchszym, gdyż w okolicach Guayaquilu opady wynoszą zaledwie 40—60 cm. Pod względem oiśnienia powietrza E. leży w obszarze niz-kiego ciśnienia przez rok cały; wiatrem panującym na wybrzeżu jest południowy lub południowo-wschodni, zaś na wschodnich zboczach gór—wschodni lub północno-wschodni.

V. Wody. Przeważną część kraju odwadnia Amazonka przez liczne swe lewe dopływy, biegnące przeważnie ku południo-wschodowi; są one wo-góle znaczne i w wodę zasobne, ale mało zbadane i, jako przepływające okolice nie zamieszkane, mało pożyteczne. Największe z nich: Napo, z dopływami Coca i Curaray, Tigre, Pastaza, Morona, Paute - Santiago i Chinchipe. Oprócz tych Ocean Wielki zabiera wody licznych rzek nadbrzeżnych, jako to: Santiago, Esmeraldas albo Guallabamba, Chonos - Tosagua, Daule - Guayas, Santa-Rosa, Ca-tamayo - Chira i t. p. Znaczna część rzek powyższych lub ich dopływów bierze początek na wyżynie środkowej, skąd przez łańcuchy, które ją ograniczają, przedzierają się na wschód lub na zachód i wyłomami swemi otwierają drogę z wnętrza kraju ku jego krawędziom. Wiele z nich nadaje się zupełnie dla żeglugi, nawet parowej, lecz parostatki kursują tylko na rzekach Daule - Guayas.

VI. Bogactwa przyrodzone. Roślianość, w zależności od warunków klimatycznych jest bardzo rozmaitą. W południowej części wybrzeża, gdzie przeważa forma stepowa, suchością khmatu wywołana, występują kaktusy i krzaki cierniaste, oraz trawy wyniosłe, tu i owdzie poprzeplatane rzad-kiemi gajami; natomiast w północnej, wilgotnej, dziewicze bory zajmują ogromue przestrzenie i tu udaje się też wybornie kakao, trzcina cukrowa, tytoń, palmy, z których liści wyrabiają słynne kapelusze panamskie, bawełna, wanilia, sarsaparilla, bambus, kawa, orzechy tagu, drzewo chinowe

oceanem

i t. p. Stoki Andów aż do wysokości 1600 m. pokryte są również ogromnemi Jasami oraz roślinnością zwrotnikową; powyżej, aż do 8 000 m., laBy i roślinność przechodzą w gatunki, strefie umiarkowanej właściwe; jeszcze wyżej, aż do 3 600 m., zjawiają się krzaki mirtowe; tu laBy rzedną już i flora zwolaa zbliża się do form alpejskich, które sięgają granicy wiecznego śniegu, mniej więcej na wysokośoi 4 500 — 5 000 m. W lasach ogromna obfitość różnych gatunków drzewa budulcowego i użytkowego, oraz drzew dostarczających kauczuku, gumy i różnych żywic. Wszakże, pomimo bogactwa i rozmaitości świata roślinnego, ludność nie wielkie ciągnie zeń korzyści: uprawa i plan-tacya użytecznych zbóż i krzewów stoi na nizkim poziomie i ani dziesiątej części nie osiąga tego, coby mogła. Ostatniemi laty zaprowadzono z powodzeniem w niektórych prowinoyach wyżynowych plantacye morwy, celem dania początku hodowli jedwabników. Świat zwierzęcy z pomiędzy ssących dzikich ma przedstawicieli w tapirze, lamparcie, jaguarze, pumie, niedźwiedziu, bawole; alpa-ka i wikunia są dziś coraz rzadsze, równie jak i lama, jedyny ssak Ameryki południowej, który dał się oswoić. Wielka jest także obfitość ptaków wszelkiego rodzaju, od kolibra do kondora, równie jak płazów i gadów. Na wyspach Galapagos żyje zdziczały osioł i byk, oraz mnóstwo żółwi. Hodowla europejskich zwierząt domowych ograniczona i prowadzi się głównie na wyżynach górskich; hodują głównie bydło rogate oraz nieco owiec rasy poprawnej. Połów ryb, ostryg i skorupiaków morskich nieznaczny. Bogactwo mineralne zaleca się wielką rozmaitością. Złoto znajduje się w górach i w rzekach wschodniego ich stoku; wschodnie pasmo jest znacznie zasobniejsze w krnszce i drogie kamienie od zachodniego; jest tu bowiem srebro, żelazo, miedź, cynk, ołów, asfalt, nafta, rtęć, węgiel brunatny, szmaragdy, kryształy górne, granaty i t. p. Ale wogóle bogactwo mineralne, podobnie jak roślinne i zwierzęce, nie jest wyzyskiwane należycie, a pod względem sposobów eks* ploatacyi wiele pozostawia do życzenia.

VII. Przemysł, handel I komunlkacye. Z pomiędzy państw Ameryki południowej i środkowej E. jest bodaj czy nie najmniej rozwiniętym organizmem; wszystkie niemal bowiem gałęzie działalności ludzkiej i wszystkie funkcye żyjącego ciała są tu jakby w jakiemś letargicznem uśpieniu. Nic więc dziwnego, że przemysł i handel, oraz wspierające je komunikaeye, instytucye kredytowe i społeczne, znajdują się w stanie pierwotnym. Przemysł właściwie nie istnieje; to, co E. w prze myślę produkuje, składa się przeważnie z wyrobów bawełnianych i wełnianych, tkanych ręcznie, oraz z wyrobów kapeluszy i przedmiotów z liści palmowych lub łyka. Handel również, w stosunku do zasobów kraju, jest bardzo nieznaczny. Załatwia go głównie na zewnątrz port Guayaquil, najważniejszy pośrednik w przywozie i wywozie mnóstwa artykułów. Głównemi przedmiotami wywozu są: kakao (w r. 1893 za 26.6 mil. marek niem.), kawa (za 3.0 mil. m.), guma, kauczuk, tytoń, skóry surowe, kapelusze słomiane, maty, cukier, złoto i srebro, china; przywozu zaś (głównie z Anglii): tkaniny wełniane i bawełniane, wino, mąka, wyroby metalowe i galanteryjne. Handel Guayaquil spoczywa głównie w ręku Niemców; w innych miejscowościach uczestniczą także Anglicy i Francuzi; ludność miejscowa mało się handlem zajmuje. Do wszystkich portów E u w r. 1890 przypłynęło 814 statków (w tern 517 parowców), objętości 47 610 t., wypłynęło zaś 795 statków (509 parowców), objętości 39 414 t. Jest to ruoh tak nieznaczny, że go nawet porównać nie można z ruchem drugorzędnego portu w Europie, np. z ruchem Szczecina lub Barcelony. A jednak państwo takie, jak E., położone między Wielkim i dorzeczem Amazonki, już samą swoją sytuacyą geograficzną nadaje się wielce do celów handlowych, mających ułatwiać wymianę bogactw przyrodzonych. Wewnętrzue drogi komunikacyjne są zaniedbane; z dróg żelaznych istnieje jedna tylko linia, łącząca Guayaquil z położonem na wyżynie środkowej miastem Sibambe, oraz kilka niewielkich linij, które wraz z pierwszą w r. 1894 wynosiły razem zaledwie 300 km., zaś linie telegraficzne 1838 km. Stary gościniec bity, zwany królewskim (Camino Real), wiodący po wyżynie środkowej z północy na południe i mający 650 km. długości, jest dziś tak zrujnowany, że w wielu miejscach do jazdy wozowej użyć się nie daje. Dla tego w transportowaniu towarów i przewozie pasażerów wielkie usługi oddają pierwotne sposoby lokomocyi, jak tragarze, muły, osły, woły, lamy i t. p. Parostatki krążą tylko po rzekach Guayas i Daule. Urzędów pocztowych było w r. 1893—81, które przesłały pakietów wszelkiego rodzaju 8.2 mil. Bztuk. Miary długości, powierzchni, objętości i wagi są metryczne, wszakże w wielu miejscowościach utrzymały Bię dotąd staro• kastyl-skie wagi. Jednością monetarną jest podzielony na 100 centymów sucre, czyli peso nacional, równający się nominalnie 4.05 marek niem., faktycznie jednak zaledwie 2¹/₃ m.

VIII. Ludność. Podług przybliżonego oszacowania na rok 1895, ilość mieszkańców, łącznie z dzikimi Indyanami, podano na 1 400 000 głów, t. j. 4V₂ na 1 km. □. Liczbę dzikich Indyan o-ceniają przypuszczalnie na 200 000, reszta mieszkańców składa się z Indyan cywilizowanych, z Hiszpanów, MestycÓw, Negrów i mieszańców. Prócz dzikich Indyan, wszystka ludność wyznaje katolicyzm. Wogóle liczą l/₁₀ ludności białych, ³/₁₀ mieszańców i ⁶/io Indyan osiadłych; z pomiędzy koczowniczych plemion Indyan najbardziej wojowniczymi są t. zw. Zivaro i Zaparo. Biali są grzeczni, gościnni, intelligentni i mężni, ale nie mają wytrwałości i zabiegliwośoi; mieszańcy odznaczają się brutalnością i przewrotnością; Indya-nie osiadli mówią dyalektem języka Quiehua (Quito), są wstrzemięźliwi, łatwi do prowadzenia handlu i intelligentni, ale zabobonni; pomimo równouprawnienia wszystkich plemion i stanów, Indyanie ci są poniekąd w pogardzie i w zależności od białych lub mieszańców. Mieszkają oni po większej ozę-

Mieszkańców w r. 1885

Główne

miasto

Prowincye

Tulcàn

Ibarra

Quito

La Tacungh

Ambato

Riobamba

Guaranda

Babahoyo

29 383 56 476 187 844 80 028 79 526 90 782

31    327

32    041 15 850 95 640 64 284 11 146 21 606 43 265

104 369 60 880

4(00 10 000 80 000 15 000 12 000 18 000 6 0U0 5 000

Guayaquil

Puerto viejo

Esmeraldas

Machała

Azogueä

Cuenca

Loja

40 000 10 000

3    000 5 000

4    000 30 000 10 000

204

1 004 651

200 000

1 204 651

ści na obu stokach Andów, gdy tymczasem biali zajmują przeważnie wyżynę środkową i okolicę Guayaquilu, zaś dzicy Indyanie—równiny w dorzeczu Amazonki. Ci ostatni, dzięki jezuitom, przyjęli niegdyś chrześciaństwo i przyuczyli się do życia osiadłego; gdy jednak w r. 1767 jezuitów wy pędzono, kultura Indyan poczęła zanikać powoli, osady ich opustoszały, a oni sami wrócili do bałwochwalstwa i koczowniczego życia. Poniższa tablica wykazuje prowincye, na które dzieli się E. oraz ich ludność i miasta główne, przyczem liczba ludności wziętą jest z rezultatów spisu za rok 1885, od tej bowiem pory spisu nie było i podana wyżej liczba ludności 1.4 mil. oparta jest tylko na oszacowaniu.

Mieszkańców w r. 1885

Carchi

Imbabura

Piehincha

Leon

Tunguragua

Chimborazo

Bolivar

Rios

Oriente

Guayas

Manabi

Esmeraldas

El Oro

Cafiar

Azuay

Loja

Galapagos, wy-

[spy

Razem

dodawszy dzikich Indyan

Ludność w r. 1885 wynosiła

Podana wyżej ludność miast na r. 1885 wykazuje ogromne różnice w porównaniu z przybliżo nemi oszacowaniami na r. 1895, według których Quito liczyć ma 40 000 m-ców, Loja tyleż, Puerto Vieja tyleż, Ambato tyleż, Guaranda 6 000 i t. d. Widoczna, że albo iiczby z r. 1885 były przesadzone, albo też ludność wielu miast zmniejszyła się w ostatniem dziesięcioleciu. Z powyższych prowincyj Oriente jest największą i zajmuje nizinę wschodnią; prowincye Esmeraldas, Manabi, Guayas i El Oro są nadmorskie; wszystkie pozostałe mieszczą się w górach i na wyżynie i są stosunkowo najlepiej zaludnione.

IX. Rząd i urządzenia społeczne. E. jest rze-cząpospolitą demokratyczno - republikańską. Ustawa zasadnicza pochodzi z r. 1830 i wielokrotnie była zmienianą lub uzupełnianą, mianowicie w latach 1835, 1846, 1861, 1869 i 1883. Na czele rządu stoi powołany przez wybory pośrednie na lat 4 prezydent (obecnie generał Alfaro od roku 1896); ma on do pomocy wice - prezydenta, trzech ministrów: a) spraw wewnętrznych, zagranicznych i robót publicznych, b) wojny i marynarki, c) skarbu, oraz radę stanu. Władza prawodawcza spoczywa w ręku kongresu, który składa się z senatu i izby deputowanych; do senatu wysyła każda prowincya dwóch członków na dwa lata, zaś do izby deputowanych każde 30 000 mieszkańców jednego posła, również na dwa lata. Wyborcą może być każdy obywatel, umiejąoy czytać i pisać, który używa ws*elkich praw stanu i wyznaje re-ligię rzymsko - katolicką. Kongres zbiera się co dwa lata 10 czerwca. Sprawy sądowe załatwia najwyższy sąd w Quito, którego członków mianuje kongres na lat sześć, oraz 4 sądy apellacyjne, 152 sądy prowincyonalne i miejskie, wreszcie 656 sądów pokoju i gminnych. Wszyscy obywatele są w zasadzie równi wobec prawa; szlachectwo i tytuły nie mają żadnego znaczenia i nie są u-znawane; niewolnictwo zniesiono w r. 1852, w rzeczywistości jednak Indyauie są po dawnemu niewolnikami bogatych posiadaczy ziemskich. Stolicą państwa jest Quito, na wyżynie środkowej, 2 850 m. nad p. m. Finanse znajdują się w niezłym stosunkowo stanie, gdyż E. nie wydatkował wiele na różne cele użyteczności publicznej i nie zaciągał pożyczek. Ale właśnie dla tego tyle gałęzi pracy nie rozwinęło się dotąd, tyle pola leży odłogiem, tyle jest braków w każdym dziale życia ekonomicznego i społecznego. Bilans państwa za r. 1893 wykazał 17.54 mil. mar. niem. w przychodzie i 17.91 mil. w rozchodzie; dług państwowy za r. 1892 przedstawiał 69,3 s mil. m., banknotów w obiegu za 16.4 mil. m. Dwie trzecie długu przypada na zagranicznych wierzycieli. Pod względem religijnym panującem wyznaniem jest rzymsko - katolickie, na którego czele stoi arcybiskup Quito, oraz biskupi Loja, Ibarra, Riobamba, Cuenca, Guayaquil i Porfcoviejo. Znaczna jest liczba klasztorów, zwłaszcza męskich. Inne wyznania nie mają żadnej opieki państwa, ani praw, wszakże ludność jest dla nich tolerancyjną. 0-świata stoi na nizkim szczeblu i wogóle niedostateczna, skutkiem czego zaledwie 8 do 10°/o ogółu ludności może się wykazać umiejętnością czytania i pisania. Językiem państwa i szkoły jest hiszpański. Istnieje jeden uniwersytet w Quito, założony w r. 1586; liczy on zaledwie 24 profesorów i około 120 studeutów. Szkoły wyższe istnieją w Cuenca i Guayaquil, a techniczne i handlowe w Guayaquil i Quito. Prócz tego jest kilkanaście szkół średnich i około 600 szkół ludowych, w których nauki udzielają bezpłatnie. W ostatnich ctasaoh na polu szkolnictwa znać pewne polepszenie. Wojsko lądowe na stopie pokojowej liczy 3 327 oficerów i żołnierzy; marynarka wojenna ma 3 statki parowe o 7 działach i 114 iudziac załogi (1893). Gwardya narodowa składa si-

And. S.

z 95 329 ludzi (1893), podzielonych na 88 batalionów piechoty, 11 pułków jazdy i 3 baterye. Flotę handlową E-u tworzą 4 statki objętości 1 731 t. Flaga narodowa składa się z trzech pasów poziomych: żółtego, błękitnego i czerwonego. Herb państwa przedstawia tarczę owalną, pasem poziomym na dwie części podzieloną; w górnej umieszczone jest słońce, w dolnej góra skalista, z pod której wypływa rzeka, a na niej statek parowy. Nad tarczą kondor z rozpostartemi skrzydłami i pękiem liktorskim, zaś po obu jej stronach sztandary o barwach narodowych.—Źródła: Podstawą naszych wiadomości o krainach, dzisiejszy E. stanowiących, są dzieła uczestników wyprawy francusko - hiszpańskiej, dokonanej w zeszłym wieku, mianowicie zaś prace La Condamine’a, A de Ulloa i J. de Ulloa. Z nowszych zasługują na u-wagę: Villavicenzio „Geografia de la repńblica del E.“ (New - York 1858); Stein „Geographisches Handbuch“ (studyum Wappaeusa), Lipsk 1871; Flemming „Wanderungen in E.“ (tamże 1872j; Church „Ecuador“ (Petermanna „Mittheilungen“ 1884); Kolberg „Nach Ecuador“ (Freiburg w Bryz-gowii 1885); Stübel „Skizzen aus Ecuador* (Berlin 1886); Simson „Travels in the wilds of Ecuador* (Londyn 1887); wreszcie mnóstwo notatek i luźnych wzmianek w Petermanna „Mittheilungen* i w innych czasopismach geograficznych.

X. Dzieje. W epoce odkrycia Ameryki E. stanowił część obszernego państwa Inków, wraz z którem w r. 1532 został zdobyty przez Hiszpanów (ob. Pizarro). Hiszpanie uczynili zeń osobny okrąg administracyjny pod nazwą „Presidencia Quito“ i przyłączyli go do wice królestwa Peru (r. 154»), następnie zaś (r. 1710) do wice-króle-stwa Nowej Grenady. Po niefortunnych próbach oderwania się od metropolii w r. 1809 i 1812, dopiero rewolucya r. 1820, kierowana przez Boli vara (ob.), uwieńczyła się powodzeniem. Zwycięstwo generałów Santa - Cruz i Sucre w Andach Pichinchy zmusiło Hiszpanów do kapitulacyi (22 maja 1822), na mocy której powstańcy zostali panami kraju. E. wszedł w skład centralnej rze-czypospolitej Kolumbijskiej, a w roku 1830, idąc za przykładem Venezueli, ogłosił na kongresie w Riobamba swą niepodległość i ukonstytuował się jako samoistna rzeczpospolita pod prezydencyą generała Jana Józefa Floresa. Odtąd dzieje tego kraju są jakby jednym szeregiem walk domowych, rewolucyj i reakcyj, przeplatanych wojnami zewnętrznemi. Główną rolę odegrał tu Flores, który, już to jako prezydent, już to jako naczelny wódz siły zbrojnej, potrafił utrzymać się przy władzy do roku 1845. Zwołane 9 sierpnia 1835 r. zgromadzenie ustawodawcze uchwaliło nową konstytucyę, według której władzę wykonawczą powierzono prezydentowi, a prawodawczą kongresowi, z dwóch izb złożonemu. Wincenty Rocafuerte obrany został prezydentem; pod jego rozsądnym i energicznym zarządem w kraju zaczął się ustalać spokój i dobrobyt. W roku 1839 miejsce generała Rocafuerte zajął Flores. Z mocy uchwały kongresu z dnia 27 marca 1839 porty rzeczypospolitej otwarte zostały dla statków hiszpańskich, poozem w listopadzie 1841 pomiędzy E em a Hiszpanią podpisano formalny traktat zgody i przyjaźni, D. 31 stycznia 1843 Flores po raz trzeci wybrany został prezydentem (na lat ośm), lecz powstanie, wybuchłe w Guayaquilu pod wodzą Rocafuertego, zmusiło go, po uporczywej wojnie domowej, do opuszczenia kraju (22 czerwca 1845). Prezydentem został metyB, Wincenty Roca. Rok 1846 zaznaczył się wojną z Nową Grenadą; brak ludzi i pieniędzy położył jej jednak rychły koniec (pokój w Sta - Rosa de Carchi, 29 maja). Gdy w październiku 1849 upłynął termin urzędowania Roki, walki stronnictw zakłócały spokój rzeczypospolitej, dopóki 8 grudnia 1850 kongres nie zamianował prezydentem kandydata kle-rykalnego, Diega Noboę, którego pierwszym krokiem administracyjnym było zniesienie banicyi na jezuitów i udzielenie gościnnego przytułku wszystkim zbiegłym z Nowej Grenady konserwatystom. Kiedy wskutek tego N. Grenada groziła wojną, junta w Guayaquilu orzekła w lipcu 1851 roku złożenie Noboy z urzędu, i wziąwszy go do niewoli, wygnała z kraju. Generał Urbina stanął na czele państwa, jako prezydent i dyktator, i o-brał Guayaquil na swoją rezydencyę. Odtąd aż do r. 1860 rządziło stronnictwo demokratyczne Następcą Urbiny został w r. 1856 generał Franciszek Robles. Dekretem z d. 6 grudnia 1859 r. przyjęto w całym kraju, co do monet, miar i wag, francuski system dziesiętny. Małej wagi spór graniczny z Peruwią pociągnął za sobą blokadę portów E-u (3 list. 1858). Generał Guillermo Franco, któremu powierzona była obrona Guayaquilu, zawarł 21 sierpnia 1859 z dowódzcą peruwiańskiej eskadry umowę, skutkiem której blokada została zniesiona. Atoli prezydent Robles odmówił ratyfikaoyi, i złożywszy urząd, wyjeohał do Chili. Wówczas demokraci z Guayaquilu złożyli władzę w ręce generała Franco, natomiast konserwatyści w okręgu Quito ustanowili własny rząd tymczasowy z klerykalnym profesorem ehemii, Gabryelem Garcia Moreno, na czele i przywołali generała Floresa, który 8 s erpnia 1860 pobił Franka pod Babahoyo i wkroczył zwycięsko do Guayaquilu. Zgromadzenie narodowe obrało jednogłośne dra Garoię Moreno prezydentem, a Floresa zamianowało gubernatorem Guayaquilu (1861). Moreno krzątał się zrazu gorliwie, by podźwiguąć kraj z ruiny ekonomicznej, budował uowe drogi i przystanie, starał się sprowadzać europejskion kolonistów i t. p. W roku 1863 rewoluoyjny dyktator Kolumbii, Mosquera, zawezwał mieszkańców E-u, aby połączyli się z uim w celu przywrócenia dawnej centralnej rzeczypospolitej Kolumbijskiej, a gdy żądaniu jego odmówiono, w^dał wojnę. Jakkolwiek Mosquera w bitwie pod Cuaspud (6 grudnia 1863) rozbił Ekuadorczyków pod wodzą starego Floresa; wojna zakończyła się pokojem (30 grudnia), na mocy którego Mosquera zrzekł się gwałtownego przeprowadzenia swojego planu. W roku L864 umarł Flores, zaś 4 wrześaia 1865 złożył urząd Moreno, zawarłszy poprzednio zaczepno - od-

za

na u-

sce-

zara-

8. K.

porne przymierze z rsecząpospolitą Chileńską, która wszczęła wojnę z Hiszpanią; wszelako za następcy Morena, Hieronima Carriona, sojusz ten przez kongres został odrzucony. W r. 1866 udało się jednak rzeozompospolitym Chili i Peru pobudzić także E. do wspólnego sprzymierzenia się przeciwko Hiszpanii. Gdy Carrion, wskutek zatargu z kougresem, w grudniu 1867 ustąpił, rządy po nim objął Ksawery Espinosa, atoli już po roku ambitny ex-prezydent Moreno, urządziwszy w Quito rewolucyę, pozbawił go władzy i ogłosił się dyktatorem (w styczniu 1869); poczem zwoławszy do stolicy zgromadzenie narodowe, kazał się obrać na prezydenta. Ująwszy po raz wtóry ster rządów w swe ręce, Moreno oparł się wyłącznie na stronnictwie klerykalnem, księżach i jezuitach, i próbował nadać rzecaypospolitej charakter teo-kratycznego państwa. Ustanowiona została surowa cenzura kościelna na wszelkie książki i czasopisma; rzeczpospolita postanowieniem kongresu z dnia 18 października 1873 oddała się pod szczególną opiekę Przenajśw. Serca Jezusowego, w listopadzie zaś 1874 zapadła uchwała, mocą której dziesięć od sta dochodów państwowych miały być wypłacane co rok papieżowi. Moreno został zamordowany w Quito przez własne kreatury, 6 sierpnia 1875, i w październiku tegoż roku obrano prezydentem Antoniego Borrero, kandydata stron-niotwa liberalnego. Wszakże 8 września 1876 powstanie w Guayaquilu, kierowane przez wodza radykałów, generała Veintimillę, sprowadziło sobą nieszczęśliwą dla Borrera bitwę pod Galtes (u stóp Chimborazo), skutkiem której zmuszony on był uciec do Chili. Veiutimilla został dyktatorem, a następnie (3 kwietnia 1878) prezydentem. W r. 1877 zmieniono konstytucyę w duchu liberalnym, zaś w roku 1878 zniesiono konkordat z Rzymem. Veiutimilla został obalony 9 lipca 1883, poczem, w lutym 1884, miejsce jego zajął Józef Marya Placyd Caamafio. Po nim nastąpił (1888) rzędzie prezydenta dr Antoni Flores, którego następcą został w r. 1892 obrany ua dalsze czte • rolecie Ludwik Cordero. Odecnie do r. 1900 urzęduje Eloy Alfaro. — Ca vail o s „Resńmen de la Historia del Ecuador" (Guayaquil 1885, 5 t.); Moncayo „EL Ecuador“ (Santiago 1886); Child „The Span.’Amer. Republics" (Nowy York 1891).    Hml-

Eknmeniczny synod, ob. Sobory.

Ekwall Emma Amalia, malarka szwedzka (• 18 stycznia 1838 r). Kształciła się w królewskiej akademii sztuk pięknych w Sztokholmie, w której zdobywszy medal złoty r. 1861, kilka lat jeszcze oddawała się studyom artystycznym w Monachium i w Lipsku. Po raz pierwszy wystąpiła na wystawie publicznej z obrazami rodzajowemi r. 1868 i zyskała wielkie pochwały za pełne wdzięku ny z życia dziecięcego. Brat jej, Ekwall Knut Alfred (* 3 kwietnia 1842 r.), skończył również swe uksziałcenie artystyczne w Niemczech, pod kierunkiem L. Knausa w Berlinie. Jest on zem malarzem rodzajowym i rysownikiem, a illu-stracye jego, których dostarcza czasopismom nie-

mieckim i szwedzkim, świadczą o wysokim talencie twórczym i o wielkiej pewności ręki.    *

Ekwator (a łacińsk. aequator), równik (ob).

Ekwator, rzeczpospolita, ob. Ekuador.

Ekwatoryał, przyrząd astronomiczny, służący do wymierzania w kaźdem położeniu gwiazdy, zarazem jej zboczenia i wzniesienia prostego. Na-zwy tej zresztą używa się często w różnem znaczeniu; w ogólności E-em nazwać możua każdą lunetę paralaktycznie osadzoną, zwłaszcza, gdy służyć może ona do pomiarów dokładnych, a to przez wyrób staranny wszystkich jej części mechanicznych i przez zaopatrzenie kół jej w podział drobiazgowy, dający się przy pomocy mikroskopów odczytywać. Ob. Paralaktyczne przyrządy, Refraktor y.

Ekwici (od łac. equus=koń). Niema w naszym języku wyrazu odpowiadającego w zupełności łacińskiemu équités, greckiemu ot Lcrcetę; nie odpowiada temu ani rycerz, ani jeździec, ani kon-ny, gdyż wyrazy te nie zawierają, obok innych, główaej charakterystyki starożytnej, t. j. klasy społecznej, do której reguluje się pewien census; dla tego wyraz ten pozostawiamy w jego formie łacińskiej, już przez naszych historyków poniekąd spolszczonej. W kaadym razie, w pojęciu, tym wyrazem objętem, podstawę stanowi koń, zastosowany do posług wojskowych, które znała już najgłębsza starożytność. Najdawniejsza jednak jazda, jaką znamy u najlepiej znanego nam narodu z pośród starożytnych, czyli u Greków, jest to jazda wozowa (u Homera), cechująca zarazem arystokra-cyę, bo zamożności było potrzeba, ażeby utrzymywać i tresować konie, a zamożność to początek znaczenia i wpływu. Stąd pomiędzy jazdą i ary-stokracyą greoką ścisły zachodzi związek, który odbił się na dziejach politycznych kraju. Rozwój tej instytuoyi, jak w Greoyi, tak w Rzymie, długa to historya, którą tu w najgrubszych ledwie zarysach postaramy się streścić.

A). W Grecy i. Z mroku, okrywającego początki konstytucyi ateńskiej, wychyla się jeden punkt jasny, t. j. rozdział ludności ua klasy, przypisywany Solonowi (wiek VI prsed Chr.). Co wziął on z poprzedniej ustawy Drakona, co wprowadził nowego, w tej chwili nie chodzi o to. Dosyć, że pierwszy raz tu w tekstach występują Hippe is ua drugiem miejscu, jako jedna z 4-ch klas, w porządku majątkowym: ci którzy z gruntów swych wyzyskują najmniej trzysta medymu (prawie kor-cy) zboża, zatem są w stanie wyżywić konia, jak to niemal dosłownie wyraża tekst Arystotelesa, w świeżo odkrytej Polityce Ateńczyków (§ 7, wyd. Kenyona), która na urządzenia kraju nowe rzuca światło. Hippeis, jest to zatem wtedy nie to, cobyśmy dziś nazwali kawaleryą; to tylko klasa społeczna ludzi, która, według miary majątku, ma pewne przywileje i pewne obowiązki, a do tych drugich należała obrona kraju. Mamy 4 klasy w Atenach, z których ostatnią Btanowi ubóstwo zupełne. Do obrony krajowej powołane są tylko trzy pierwsze klasy; obrona zaś składa się z hoplitów (piechoty), jazdy i floty. O hoplitach niema tu co mówić: kontyngensu ich dostarczały wszystkie trzy klasy pierwsze, w stosunku do o-gólnej ludności; inaczej z jazdą i flotą. Kraj po dawnemu dzielił się jeszcze na 4 fyle i 12 fratryj; ale obok fratryj (podział więcej religijny), mieśoi się trittys, podział czysto - administracyjny; każda zaś trittys dzieli się na 4 naukrarye: mamy zatem 4 fyle, 12 trittys i 48 naukraryj, z których dostarcza każda fyla jeźdźców 24, każda trittys 8, neukrarya 2. Ogółem konnica ateńska, z ustawy Solona, ma tylk© stały szwadron, złożony z 96 jeźdźców (o kontyngensie floty nie mówimy). Jaki jest stosunek jazdy do trzech klas, o tern się, na nieszczęście, ze wspomnianego traktatu Arystotelesa, ani znikąd, dowiedzieć nie można. Polegając na tożsamości wyrazu, niektórzy próbowali twierdzić, że kontyngens jazdy ciążył tylko na klasie Hippe is; tymczasem przeczy temu mnóstwo pojedynczych faktów, zapisanych w tekstach (Plato, Demost., Lizyas, Plutarch); sam Alcybiades służył i w piechocie, i w jeździe. Raczej z Alb. Martinem („Cavaliers Ath.*) przypuścić trzeba, że służba konna zarówno dotyczyła klasy pierwszej, jak drugiej, tylko trzecia, uboższa (zeugites), była od tej służby wolna, jako na nią za uboga. Ponieważ zaś służba morska wymagała od trierar-chów większej jeszcze zamożności, przeto składano ją tylko z obywateli klasy pierwszej, tak, że de facto, służba konna najliczniej przypadała na H i p p e i s; za czem nie idzie, aby i pierwsi nie służyli w jeździe, tak, jak wszystkie trzy klasy służyły w hoplitach.

Po Solonie już nie ma mowy o konnicy ateńskiej. Co najwięcej, zdaje się, że reforma Kliste-nesa, zaprowadzając 10 fyl mieszanych, podniosła kontyngens jazdy do 100, pewnie po dziesięciu ludzi z fyli. Jazda zaczyna się silniej zaznaczać dopiero w początkach Wojny Peloponeskiej; poszło zaś to stąd, iż podczas wojen medo-perskich stra-tegioy greccy zwrócili uwagę na korzyści tej broni u nieprzyjaciela. Jak się ona postępowo rozwijała u Ateńczyków, nie wiemy, dość, źe w roku 431, czyli w początku wojny peloponeskiej, normalny kontyngens konnicy obywatelskiej wynosi 1 000 ludzi, z dodatkiem dwustu konnych łuczników scytyjskich. I teraz-to dopiero można bliżej przyjrzeć się jej organizacyi. Przedewszystkiem żądają od niej posługi przy uroczystościach narodowo - religijnych, w pochodach (pompa), oraz w i-grzyskach (agones). Podczas pochodów uroczystych przodem szli łucznicy scytyjscy (hippoto-k s o ta i), za nimi postępowali jeźdźcy obywatelscy na koniach wyborowych, z wieńcami na głowie. Jechali wolno, podzieleni na dwa oddziały po pięć szwadronów; na czele każdego oddziału hipparch, na czele każdego szwadronu fylarch. Defilada tej jazdy, złożonej po większej części z ludzi młodych, najpierwszych rodzin ateńskich, stanowiła jedną z najcelniejszych ozdób pochodu, wywoływała okrzyki podziwu z piersi wszystkich widzów. Taką-to, zdaje się, defiladę przedstawia (ob. u 0-verbecka „Gesch. der griech. Plastik* wyd. 3-e, t. II, str. 138) ów Bławny fryz z oelli Partenonu, której tu podobiznę podajemy (fig. 6).

Koniecznem dopełnieniem każdej uroczystośoi religijnej większego znaczenia są igrzyska, czyli konkursy, między któremi agon konny był naju-lubieńszym i tern się odróżniał od muzycznych i gimnicznych, że nie woźnica lub jeździec OBobi-ście ogłaszany był za zwycięzcę i otrzymywał nagrodę, lecz właściciel konia lub wozu, który osobiście mógł być tylko świadkiem powodzenia swych przynależności. Oczywiście więc bogaci jedynie mogli stawać do takich konkursów, wymagających nie tylko znawstwa, ale znacznego nakłada, a stąd konny agon przybrał charakter arystokratyczny, z uczestnikami takimi, jak królowie i magnaci. Konkursy bywały podwójne: zbiorowe i osobiste. Zbiorowe wyobrażają to mniej więcej, co dzisiejsze manewry wojskowe, a te były i konne, i piesze; do walki zaś stawały całe grupy, fyle. Nagrodę przyznawano zwycięskiej grupie w imieniu fylarcha, czasami hipparcha. Osobiste, jak wiemy.

Teraz co do organizacyi, ile da się ona wywnioskować z tekstów starożytnych i napisów. Jeździec uzbraja się własnym kosztem i własnego dosiada konia. Przegląd jazdy odbywa się corocznie, a to z tej Dawet racyi, że dwaj naczelni hipparchowie wybierani są co rok i przy obję-oiu dowództwa powinni przekonać się osobiście o stanie pułku. W razie potrzeby, brakują ludzi i konie, zastępując nowymi. Tym sposobem, przychodząc do kadrów gotowych, ciągle je uzupełniają i odświeżają. Wyborem wprawdzie nowo-za-ciężnych kieruje hipparch, ale ci poddają się egzaminowi (dokimazyi), wobec rady Pięciuset, która wybór zatwierdza albo go odrzuca. Bada sprawdza, nietylko o ile wybrany posiada przymioty odpowiednie do służby konnej pod względem osoby własnej, tudzież broni i konia, ale również czy wybór odbył się prawowicie co do klasy społecznej i zamożności; rozpoznaje protesty wybranych przeciw wyborowi hipparcha i żąda od nich przysięgi, mianowicie, jeśli się na niezamożność swą powołują. Hipparch, gdyby odważył się zaciągnąć kogoś z pominięciem dokimazyi podlega karze. Po załatwieniu tych formalności, jeździec otrzymuje zapomogę rządową (katastasis), w oharakterze pożyczki, którą obowiązany jest zwrócić przy wyjściu ze służby. Prócz tego pobiera, zarówno w wojnie, jak w pokoju, żołd na utrzymanie wła-sae i konia, w stosunku 30 drachm miesięcznie. Jak wspomnieliśmy już, stały kontyngens konnicy dla Aten (prócz łuczników scytyjskich) wynosił 1000 ludzi z 10 fyl, nad którymi bezpośrednio stoi 10 fylarchów, po 1 z fyli, wybieranych przez podniesienie ręki. Są to właściwie oficerowie, do-wódzcy szwadronów (setnicy), którzy pomagają hipparchowi przy zaciągu, utrzymują katalogi szwadronów, katalogują oddziały wysyłane w pole, a co najważniejsza, przewodniczą ćwiczeniom, odbywanym zwykle na agorze: fylarchowie są prawą ręką hipparchów, ale też na nich ciąży wobec opinii największa odpowiedzialność za wszystkie

rigs

mp\

40^-M

:7 ?

vr

x-5-

.w

JŁ

rS

tïWtë

m¹ &

Wjf

fcSs

KÄ

■77

\ V_.

<\

\\,

&Ł.

f~^*

hd

Fig. 7.

7—a

(7

JT~^

fe

srv

;•

FJpi

rSS

ÜI-

(O^f!

\\

;.l

V?

(V

(“j * a

j«-feyT

V;

0,

fe

77^7^7^

'v/ x>; :v

7m

%& ’

-/

nieprawidłowości i nadużycia. Punkcye ich tem i najobfitsze stanowią Ksenofonta flît7rap5(ix6ç tudzież są ważniejsze, iż w wojsku greckiera (przynaj- j IIspl Emcixljç. Z nowoczesnych: Freret ,Reoherch.

mniej w konnicy), nic o podoficerach nie słychać; więc gdyby nawet byli, to prawdopodobnie działalność ich ograniczała się do byle czego. Na czele całej jazdy stoją dwaj hipparchowie, każdy dowodzący połową (po 5 szwadronów), wybierani co rok, równie jak fylarchowie, i wybór powtarzać się może nieograuiezenie (Za rządów Czterystu dowodził jeden tylko hipparch i ten był członkiem Rady). W hierarchii stoją oni zaraz po strategach, a podczas wojny pod ich rozkazami, gdy w czasie pokoju podlegają tylko Radzie. Najważniejszą ich czynnością jest kompletowanie pułku; ze wszystkiego zdają sprawę przed Radą w terminie wyjścia ze służby, zatem co rok. Największa trudność ioh zadania w tem, że mają do czynienia z kwiatem arystokracyi, z młodzieżą butną i zawsze stojącą w oppozycyi z rządem demokratycznym: obowiązkiem ich lawirować tak, aby tej młodzieży nie drażnić, a przecież karność należytą utrzymać. W razie potrzeby z godności swej hipparchowie wysyłani byli na kolonie śród tak zwanych kleruchów (do Samos, Lemnos, Eleu-zys i t. p.), jako przedstawiciele Aten, i tam obejmowali zarząd nad siłą zbrojną. Razem z członkami Rady i strategami zaprzysięgali oni traktaty imieniem rzeczypospolitej, a zdarza się, iż zaprzy-sięga cała konnica in corpore.

Jeździec powinien był umieć dosiadać konia i robić bronią. Pierwsza umiejętność przedstawiała szczególne trudności dla Starożytnych, którzy nie znali ani strzemion, ani ostróg, ani podkowy, i dla tego też, pomimo wczesnego wprawiania się do jazdy konnej, zawsze ich jazda nizko stała w boju. Przez wieki całe uderzała tylko na jazdę, a jej akcya, jako prosty pojedynek, nie miała żadnego wpływu na wynik boju, który zawsze zależał od piechoty. Jeździec uzbrojony był w dwa dziryty, któremi powinien był umieć władać: jednym mógł rzucić w nieprzyjaciela (tym sposobem jazda często flankami szczerbiła nieprzyjacielską piechotę), drugi zachowywał przy sobie dla ciągłej napaści lub obrony. Prócz tego miał krótki miecz. Za broń odporną służył mu hełm z przyłbicą, tudzież pancerz, nizko zachodzący a luźny, tak, iżby ręce mogły swobodnie rzucać dzirytem i powodować koniem. W całym przyborze jeźdźcy wyglądali tak, jak wskazuje figura 7, zdjęta z grobowca attyckiegco (Gerhard „Etr. und camp. Vas.“ tabl. XII). Śród zabytków ukazują się też jeźdźcy z małemi tarczami, ale nosili je w boju wyjątkowo; czasami i koń bywa opancerzony. Oto i wszystkie szczegóły główniejsze, jakie zebrać można o urządzeniu jazdy ateńskiej. O innych dzielnicach mniej jeszcze wiemy; ale to, co wiemy, nie wiele odchodzi od szkicu zdjętego z Aten. W ogóle wszakże widać w Grecyi, szczególniej w Atenach, jakąś niechęć, czy nieufność do konnicy. Strategicy ich mało ją sobie ważą, a całe zaufanie spoczywa na hoplitach. Dopiero Aleksander Maced, broń tę podniósł wysoko, wy-bierająo się przeciw Persom. Źródło starożytne

sur l’ancienneté et l’orig. de l’équitat. dans la Gr.” (w „Pamiętnikach Ak. Napisów“, t. 7, r. 1733, 8tr. 186 — 235); Joly de Maizeroy „Tabl. géa. de la cavalerie gr.w (tamże t. 41, z r. 1780, str. 242 —365); Larcher „De l’ordre éqiestre chez les Gr.“ (tamże, t. 48 z r. 1808, str, 83 — 103); Hermann „De equitib. att.w (Marburg 1835); Alb. Martin „Les caval. ath," (Paryż 1886); oraz tegoż dopełnienie w „Diet. des antiq.“ Daremberga, zeszyt 16, str. 752 (po wyjściu Arystotelesa „Athéniens Polit.“ wykonane: praca najświeższa i najkry-tyczniejsza).

B. W Rzymie, równie jak w Grecyi Hippe is, wyraz Equités ma znaczenie podwójne: pierwotnie jazdy, następnie klasy społecznej. Ażeby nie pomieszać pojęć, tembardziej, iż tu, w Rzymie, wikłają się one jeBzcze bardziej, to schodzą Bię, to rozchodzą, w pierwszem znaczenia używać będziemy wyrazu jeźdźcy, w drugim rycerze lub poprostu E.

Porządek rzeczy wskazuje, że zrazu, w zawiązku państwa, istniał żołnierz konny, który później dopiero mógł dać początek klasie. Tak było w Grecyi i tak też powtórzyło się w Rzymie, lubo na innych zasadach. Powszechnie zupełną or-ganizacyę E-ów odnoszą do Serwiusza Tulliusza; lecz istnienie ich w trzech centuryach (według trzech tribus) głuche podanie odnosi jeszcze do Roraulusa, pod nazwą Celeres (ob.). Liczba cen-turyj tych z czasem wzrastała, tak, iż Serwiusz zastał ich sześć, którym nadał nazwę Se ni or es (starszych), ale dodał nowych centuryj 12, pod nazwą Juniores. Pierwsze, złożone z patrycyu-8zów, stanowiły rezerwę; drugie — jazdę czynną. Odtąd 18 centuryj E-ów przetrwało aż do czasów cesarstwa, bez zmiany liczby, przy wszystkich zmianach wyborczych, jakie zaszły w instytucyi. Do roku 311 przed Chr. uzupełnianiem centuryj konnych zajmowali się konsulowie, po tej dacie —cenzorowie, ad hoc ustanowieni. Ażeby wpisanym być na listę jazdy, trzeba było spełnić pewne warunki. Co do wieku, nie posiadamy właściwego tekstu; przez analogię wszakże z piechoty, przypuścić można skończonych lat 17. Termin służby także nie jest określonym w tekstach, lecz, ile z nich wnoBić można, nie był on długim: z konnicą najczęściej łączy się wyraz juventus (młodzież). Drugim warunkiem były odpowiednie siły fizyczne, i pod tym względem egzamin odbywał się ścisły; trzecim—reputacya nieposzlakowana; czwartym, pochodzenie: jeździec musiał być wolnym; nadto musiał być patrycyuszem, o ile miał być zapisanym w kadry dawnych sześciu centuryj (sex suffragia); co do innych, mógł pochodzić z klasy najniższej, ludowej, czy senatorskiej (Cajus Gracchus dopiero senatorską z klasy E-ów wyłączył). Było to jednak teoretycznie: w praktyce bowiem wołano zawsze do jazdy wybierać młodzież znakomitszą. Teoretycznie też raczej stosowano warunek piąty, dozwalający zrazu wybierać młodzież nawet bez majątku w gruncie, skoro cho-

dziło o broń kosztowną, praktyka wskazywała, iź lepiej mieć do ozynienia z zamożnym. Wkrótce jednak, bo w połowie IV wieku przed Chr., wprowadzono census urzędowy, jak świadczą teksty Liwiusza, Polibiusza, Cycerona, Dyonizego Hal. (IV, 18) xwv s^ovtoov to [xsYtaxov ń\a][xa". Jaka była wysokość tego censu, nie wiadomo; Mommsen przypuszcza 400 tysięcy sesterców. Odpowiadającego warunkom powyższym oenzorowie wpisywali na listę E-ów. Musiał on nasamprzód zaopatrzyć się w konia, jeśli nie we dwa, i w cały rynsztunek. Dla ulgi jednak udzielano mu odszkodowania: jednorazowo (aes equestre) w ilości 1 000 assów (ok. 87 fr. 50 cm.) oraz rocznie (aes hordea-rium), na wyżywienie konia, 2 000 assów (ok. 175 fr). Zapisanie na listę i zaopatrzenie groszem skarbowym tłómaczy nam to, co należy rozumieć za czaBÓw Rzeczypospolitej przez wyrażenie o jeźdź • i ach-rycerzach: eques romanus equo publico. Posiadający ten tytuł stawali corocznie do uroczystego pochodu, zwanego transvectio equitum, odbywającego się 15 lipca na pamiątkę bitwy nad jeziorem Regillijskiem (1. Regillus), przed którą dyktator Postumiu&z ślubował, że, jeśli zwycięży, ustanowi wspaniałe igrzysko, mające się obchodzić w każdą rocznicę. Ponieważ zwyciężył (Latynów), dzięki głównie konnicy (Liw. II, 20), słuszna, że E. przyjmowali udział w rooznicach. Po obiatach i igrzyskach gromadzili się na drodze Appijskiej, objeżdżali cyrk Wielki i Forum w szyku bojowym, uwieńczeni oliwą, strojni w szaty, czerwonemi wstęgami bramowane (trabea), z oznakami, jakie otrzymywali w bitwach. Był to widok wspaniały, imponujący, godny Rzymu, jak świadczy naoczny świadek, Dyonizy Hal. (VI, 13). Utrzymano też stale tę uroczystość: nawet po zniesieniu stanu rycerskiego odprawiała się ona corocznie jeszcze za Konstantyna. Z tern wszystkiem 18 centuryj dają tylko 1 800 koni,—ilość zbyt szczupłą dla państwa, mającego zawojować świat. Kontyngens ten, rozdzielony na legie, dostarczyłby każdej ledwie po 300 lub 200 koni. To też obok E-ów equo publico istnieją w Rzymie „equites equo privato“, tylko na mocy jakiego prawa i jakich warunków? Według jednego z tekstów Liwiusza (V, 7) początek tej dodatkowej broni dali ochotnicy przy oblężeniu Wejów, ekwipując się własnym kosztem; żaden wszelako z tekstów nie upoważnia do twierdzenia, iżby to była instytucya stała. Stąd zacięta polemika między badaczami, dotąd nie rozstrzygnięta. Wielu jednak przypuszcza, iź często powtarzająca się potrzeba pomocy konnej po za kadrami 18 Btałych centuryj wytworzyła prawo, u-poważniające cenzorów do powoływania, na czas kampanii, jeźdźców equo privato, z pomiędzy wszystkich Rzymian po za pewnym census; a biegły w tych sprawach Mommsen (Staatsrecht), przypuszcza, iż reforma ta istniała już przed drugą wojną Punioką.

Takim jest ogólny szkic powstawania E-ów; ale, czy to jako jazda, czy jako stan rycerski, mają oni swoją historyę aż do zniesienia konnicy

Eueyklop. Powsz. Uustr. Zesz. 146. 1 19-ty.

legionowej, i tę w obu znaozeniach wyrazu pokrótce opowiemy.

Jazda. Dopóki, oprócz legionowej, 'nie było innej jazdy, ta stale przebywała w Rzymie, skoro jeźdźcy wybierani byli co lustrum przez cenzorów i wpisywani na listę, nieulegającą przez pięć lat zmianie. Po ustanowieniu zatem listy piechoty brano z 18 centuryj konnych tylu jeźdźców, ilu było potrzeba do kompletu legii. Później, po ustanowieniu E-ów ,equo privato*, przed wszelkim zaciągiem wybierano z ogółu tych, których nazywano j u ni or es, młodzież, z prawa powoływaną do służby konnej, według ustanowionego census. Wyboru tego dokonywał pod względem administracyjnym cenzor, ale pod względem wojskowym konsul, naczelny wódz legii lub jego zastępca. W zakresie służby wojskowej jeźdźcy dzielili się na turmy po 30 ludzi, każda zaś turmą na trzy dekurye, z dekuryonem na czele. W początkach pańBtwa Rzymskiego żaden żołnierz nie pobierał właściwego, osobistego żołdu; tylko jeździec, jak widzieliśmy, otrzymywał zwrot kosztów na zakup i wyżywienie konia. Rzeczy zmieniły się, odkąd Camillus wprowadził zwyczaj opłacania wojsk. Żołd wtedy jeźdźca (z utrzymaniem konia) wynosił, za czasów Polibiusza (VI, 39, 12), trzy razy tyle, co pieszego, czyli 660 denarów (około 310 Ir.). W nagrodach też pieniężnych jeźdźcy otrzymywali udział podwójny, nawet potrójny, względnie do pieszych; w rozdziale gruntów podobnież. W okresie bohaterskim Rzymu joźdźcy pojedyńczo wyzywali przeciwnika, walczyli jak w pojedynku. Później chodzili ławą. W tym razie, albo otwierali bitwę, rzucali się na nieprzyja-la, mieszali jego szyki, pozostawiając piechocie dokonanie zwycięstwa; albo, przeciwnie, przybywali tylko w chwili krytycznej, a wtedy nierzadko schodzili z koni i walczyli za piechotę; poprawiwszy w ten sposób sprawę, znowu siadali na koń i pędzili na wroga, by go rzucić w rozsypkę. Udało się to nad jeziorem Regilijskiem, ale nad Trazy-meńskiem i pod Kannami spowodowało klęskę jazdy (Liw. 21,46—22, 49). Zmieniono też tę taktykę po drugiej wojnie punickiej: jeźdźcy nigdy nie zsiadali z koni podczas bitwy, a zdobywanie pozycyi powie rżano lekko zbrojnym velit om, których jeźdźcy brali na koń za siebie i w chwili stanowczej rzucali na nieprzyjaciela.—Uzbrój enie jeźdźców zrazu było lekkie, później cięższe. Za czasów Polibiusza Bta nowił je pancerz, nagolenniki, kask, lanca w obu końcach zakończona żelazem, długi miecz. Zapewne i koń musiał mieć, na sposób grecki, zaopatrzoną głowę, pierś i boki. Jazda taka starczyła Rzymianom, dopóki mieli do czynienia z ludami o równie Słabej konnicy, jak oni. Ale już od starcia z Pirrusem przekonali się, że jazda niezbędną jest do wygrania bitwy. Trzeba było zaprowadzić reformę i jazdę legionową uzupełnić kontyn-gensem dodatkowym. Udano się nasamprzód do Latynów, do sprzymierzonych Italików. Stąd, według wywodu Marquardta (Staatsverw. Il), opartego na dokumencie Fabiusza z r. 225 przed Chr., kontyngens konnicy rzymskiej stanowił: w oddzia-le obywatelskim 26 000 ludzi; w oddziale sprzymierzonych i różnych dzielnic italijskich przynajmniej 43 000. Jazda sprzymierzonych nie tworzyła osobnego korpusu; stanowi ona część armii legionowej, wcielającą się w razie potrzeby bitwy w jazdę legionową, albo działającą oddzielnie pod kierunkiem czasowego dowódzcy. Dzieliła się, według obrachunku Marquardta, na turmy po 60 ludzi. Niżsi oficerowie byli tej samej narodowości, co prości żołnierze; wyżsi, praefecti sociorum, dowodzący zarówno piechotą, jak konnicą, byli Rzymianami, mianowanymi przez konsulów, Po drugiej wojnie Punickiej zaszła jeszcze jedna reforma, mianowicie: oprócz jazdy sprzymierzonych italijskich, poczęto tworzyć jazdę pomocniczą, zbieraną wśród ludów podbitych, a z dobrej jazdy słynnych, zatem szukano jej u Numidów, Maurów, Etolczyków, Tessalów, Pergamczyków, Traków i t. d. 1 to jest początek tej jazdy pomocniczej (auxiliarii), która następnie ważną odegrała rolę, poczynającą się od końca wojny socjalnej. Jakoż od owego czasu sprzymierzeni italijscy, otrzymawszy prawo obywatelstwa, przestali tworzyć Osobne oddziały i wcieleni zostali do legii. Pozostały tym sposobem dwa tylko rodzaje wojska: legioniści i pomocnicy. Ale przy ciągłem rozszerzaniu się zaborów, jazda legionowa okazywała się coraz mniej dostateczną, tak, iż przestano liczyć na nią. Equités romani służyli już tylko jako sztab naozelnego wodza (contubernales). jako oficerowie; drużynę konną stanowili auxiliarii. Jak ta reforma odtąd przechodziła aż do Cezara, wiadomości brak, lecz za jego czasów jazda składa się z trzech żywiołów: 1) z chorągwi cudzoziemskiego autoramentu, na żołdzie Rzymu (i to pierwszy wprowadził Cezar); 2) z pro-wincyj podbitych; 3) z zaciągów w tym właśnie kraju, gdzie prowadzono wojnę. Zdaje się więc, że odtąd jazda legionowa znika, a nowa organi-zacya wytwarza nową komendę jazdy. Znika rzeczywiście ten żywioł czysto miejscowy, jako podstawa jazdy legionowej; ale nowa organizacya dostarcza zawsze potrosze jazdy legiom, po 200 do 300 koni, tak, iż powiedzieć można, że właściwie jazda legionowa nie znika, tylko się przeistacza po wojnie socyalnej. W tej nowo-zorganizowanej konnicy, w której obok Retów, Numidów, Hiszpanów, największy i najdzielniejszy udział mają Gallowie i Germanowie, oficerowie wyżsi zwą się praefecti equitum. Pod tym tytułem zaznacza Cezar:

1) dowódzców oddziałów plemiennych, mianowicie gallijskicb; 2) legatów lub kwestorów, stojących na czele ocdziałów jazdy. Pr. Frölich zaś („Das Kriegswesen Caesars“ Zurich 1889) utrzymuje, że, gdy cała jazda zostawała pod wodzą jednego lub dwóch oficerów, to ci przyjmowali tytuł, nie praefecti, lecz legati equitum. Tak rzeczy stały aż do Augusta, który, reformując całą armię, przywrócił, zdaje się, stałą jazdę legionową, trwającą już prawie aż do Dyokleoyana, gdyż wyrażenie équités legionarii znajdujemy w tekstach literackich i napisowych od I do IV w. Według historyka Józefa (Bel. Jud. III, 6, 2) jeźdźców legionowych było po 120: może za jego caasu; ale sądzą powszechnie, żeAdryan liczbę tę powiększył, w każdym razie nie więcej, jak do 300 przy legii. Ze sprzecznych dokumentów trudno dojść, jak się właściwie teraz ta jazda dzieliła, na turmy, czy na kohorty, bo teksty stwierdzają jedno i drugie. Można tedy przypuścić, że przy ogólnym kontyn-gensie 300 na legię każda turmą z 30 ludzi przyłączoną była do każdej kohorty, których w legii było 10. Na czele każdej turmy stał dekuryon, mający nadto przy sobie innego (w rodzaju dzisiejszego wachmistrza), zwanego optio. Istnieje przy -tem vexillarius (chorąży), exercitator (instruktor). W jeździe poza - legionowej coraz to inny lud, inne uzbrojenie, inna nazwa: „équités auxiliarii, alabenses, braucones, celtae, illyrici“ i t. p. W samym Rzymie rozdrabniają się oddziały, stosownie do rodzaju służby, na eq. singuläres (ob.), praetorii, principales, tesserarii, speculators. Jazda legionowa trwała jeszcze jakiś czas po Dyo-kleoyanie, ale była coraz wątlejszą, tak, iż za Konstantyna (prawdopodobnie) nastąpił zupełny rozdział broni, z osobnem dowództwem. Na czele piechoty stanął magister peditum; m. equitum na czele konnicy, rozgatunkowanej czworako:

1) Vexillationes, pułk rzymski ruchomy, rozrzucony po prowincyach i Italii, do rozporządzenia cesarza, podczas podróży lub wojny (palatini, co-mitatenses), 2 i 3) Equités i Cunei equitum, drużyny przy legiach kresowych, zastępujące dawną jazdę legionową,—różnica, że pierwsi zorganizowani byli po rzymsku, drudzy według obyczaju plemiennego; 4) Alae, osobne oddziały cudzoziemskie pod rozkazami dowódzcy legii. Wszystkie te chorągwie wynosiły po 500 do 600 ludzi. Oprócz tego do armii czynnej wcielonym był oddział jazdy pałacowej cesarza, zaufanej i zgoła przybocznej, zwanej scholares, a złożonej przeważnie z Germanów. Dowodził nimi trybun, używający wysokiego znaczenia, z tytułem comes primi ordinis.

£. jako stan ( ordo equester ). Jak za dawnej taktyki E. pierwsi poozynali bitwę, tak pierwsi głosowali przy wyborach, ale centuryami, i tym sposobem zachowali dawne ugrupowanie, otrzymane, według tradycji, jeszcze za Romulusa. System ten uległ zmianie na początku wieku VI, kiedy za podstawę do podziału ludu wzięte zostało tribus. Wtedy jednak nawet centurya E. nie przestała być uprzywilejowaną (praerogativa), gdyż zyskała w głosowaniu miejsce drugie, zaraz po tej, która losem do pierwszeństwa powoływaną była: oczywiście, do składu centuryi należeli tylko jeźdźcy equo publico. Ten przywilej na zgromadzeniach bardzo ważnym był dla E ów, ale nie jedynym. Wiadomo, iż prawo stan senatorski u-suwało stanowczo od wszelkiego udziału w spe-kulacyach skarbowyob, jak: dzierżawy dochodów, dostawy, przedsiębiorstwa robót publicznych i t. p., czyli, że w spekulacyach tych udział mogli brać tylko niesenatorowie, ale w każdym razie obywatele, opłacający wysoki census, zamożni, zatem E., którzy tym sposobem bogacili się i przez to większego jeszcze nabierali wpływu. I tutaj-to leży prawdziwy początek stanu rycerskiego, który C. Gracchus zastał już w rzeczywistości zupełnie uformowanym, tylko nadał mu życie urzędowe i uczynił zeń narzędzie polityczne. Chcąc go poBtawić w oppozycyi z arystokracyą rodową, nie dozwolił nawet senatorom służyć equo publico, aby się przez to nie podszywali pod przywilej E-ów, tak co do dostaw, jak i co do sądów. I wreszcie, cała ta reforma C. Graccha miała na dnie prawo rolne, wieloe demokratyczne, które wielki trybun ludu chciał gwałtem przeprowadzić, pomimo oppozycyi bogaczów, i sądził, że w tym celu będzie rzeczą skuteczną rozbić tę klasę na dwie części, zadowolić liczniejszą, t. j. E-ów, a na mniej liczną nie zważać. Przywilejem sądowym okupił on wspólnictwo niejakie E-ów. Prócz tego, aby ich podwyższyć w oczach ludu, nadał im i odznaczenia honorowe, miejsoa w teatrze, u-żywanie złotego pierścienia. Odtąd też, zwłaszcza od prawa sądzenia nietylko spraw publicznych, ale i prywatnych, stan rycerski stał się potęgą w res-publice, równoważącą stan senatorski, który się na to zżymał, skąd powstało głuche współzawodnictwo, kryjące w sobie walkę pospólstwa przeciw szlachcie. Senat próbował kilka razy odzyskać władzę sądowniczą (r. 106 i 104 przed Chr.), ale mu s ę nie udało. Sylla podniósł go, zwracając mu udział w sądownictwie, ale wspólnie z E-mi; po śmierci zaś Sylli, zwłaszcza w czasie rozterek między Pompejuszem i Cezarem, stan rycerski, przyjmując stronę drugiego, dobił się wysokiej władzy. August i jego następcy, nie chcąc nadawać przewagi stanowi senatorskiemu, a usunąć go nie mogąc, ile się dało wysadzali w górę E-ów; przyznając im stanowiska, jeśli nie bardzo świetne, to przynajmniej najintratniejsze, aby mieć za sobą stronnictwo najliczniejsze, a zawsze wrogie arystokracyi rodowej. Za cesarstwa też stan ten, określany wyrażeniami équités equo publico, ordo equester, turmae equitum, stanowił cel pożądań klas innych. Tytuł bowiem razem z prawami e que sa nie był dziedzicznym: można go było nabyć tylko przy lustracyi przez odpowiedni oen9US 400 tysięcy sesterców i utracić przy zmniejszeniu się tej summy. Urodzonymi E-mi (eq, illustres) byli tylko synowie senatorscy, którzy jeszcze do senatu nie weszli. Trzeba było prócz tego mieć uznaną nieskazitelność czci. Posiadający te warunki zapisywał się na kandydata, jako przyszły eques equo publico, i poddawał się rozpoznaniu, zwanemu za cesarstwa proba-tio, dokonywanemu przez urzędników z ramienia cesarzy, którzy, jak wiadomo, przejęli na Biebie funkcyę dawnych cenzorów. E., podzieleni na turmy, tworzyli więc rodzaj korporacyi, która, o-prócz udziału w sądownictwie, wznosiła posągi znakomitościom, przyznawała tytuły (np. pater patriae), dary zaszczytne, tarczę z lancą, członkom rodziny cesarskiej; czyniła wotywne ofiary bóstwom, wysyłała depntacyę do cesarzy, uczestniczyła zbrojno w uroczystościach urzędowych i igrzyskach, odbywanych po śmierci niektórych cesarzy (apotheosis). Tylko, jak słusznie twierdzi Mommsen, korporacya ta nigdy nie była uznaną za ciało urzędowe przez cesarzy, którzy chętnie stawiali E ów w oppozycyi z senatorami, by tych ostatnich trzymać lepiej na wodzy; ale urzędowo istniał zawsze tylko senat i lud (senatus populus-quae romanus). Nie trzeba jednak mniemać, aby do korporacyi nie wpłynęły inne żywioły, krom synów senatorakioh i rycerskich; przeciwnie, cesarze mieli interes w tern, aby wcieleniem do niej wynagradzać zasługi i wierność ludzi odznaczających się na prowinoyaoh, czy to w zakresie służby cywilnej, czy wojskowej, i tworzyć z nich szlachtę niższą. Wprowadzili więc do stanu rycerskiego wysłużonych żołnierzy, zwłaszcza pry-mipilów, przodowników miejskich, dygnitarzy pro-wincyonalnych, byle posiadali inne warunki, udostępniające wejśoie do korporacyi; co większa, ułatwiali nawet wejście wyzwoleńcom, których tym sposobem wielu z czasem wpłynęło do stanu rycerskiego. Nabywając coraz więcej prerogatyw kosztem stanu senatorskiego, E. do szczytu potęgi doszli za Dyoklecyana. Odtąd, skutkiem reformy, przypisywanej Gallienowi, senatorowie wyłączeni zostali z armii, naczplnymi wodzami (duces), równie jak dowódzcami legionów (praefeoti), są tylko E.; oddzielenie władzy cywilnej od wojskowej oddało im też w ręce zarząd prowincyi (praesides); jako prokuratorowie oesarzy, posiadają oni najwyższe urzędy skarbowe i administracyjne, w Rzymie i w ca-łem państwie; nareszcie ułatwiono im drogę do wcielania się w stan senatorski, a zatem dano możność sięgania i po rzadkie już prerogatywy, pozostawione senatorom. I dola ta nie kończy się z Dyoklecyanem; mamy jeszoze napisy z początków IV w., świadczące o świetnej karyerze E-ów. Dopiero za Konstantyna zaohodzi zmiana radykalna: E. przestają tworzyć stan drugi w państwie. Jeszcze się wprawdzie odbywają zapisy według dawnego porządku; jeszcze oni występują 15 lipca w uroczystych obrzędach pamiątkowych; jeszoze w języku istnieje wyrażenie ordo eq u ester: ale jest to już tylko, w obu stolicach, uprzywilejowana instytuoya municypalna, poddana jurysdykcyi prefekta wigilów. Po za Rzymem odtąd E. nie istnieją wcale, w żadnej formie. Historya ich kończy się z Konstantynem.

Bibliografia. 1) Co do konnicy: Le Beau w „Métn. de l’Acad. des Inscr.” (torn 28 str. 1, 35; torn 32 str. 309; torn 39 str. 509); Scham-bach „Die Reiterei bei Caesar“ (Mülhausen in Thüringen, r. 1881); Mareks „De alis romanis* (Lipsk 1886).    2) Co do stanu rycerskiego: Muh-

lert „De equit. romanis“ (1834); Zumpt „Ueber die iöm. Ritter und den Ritterstand in Rom“ (Berlin 1839); Marquardt „Hist, equitum rom.“ (Berlin 1840); Niemeyer „De eq. Romanis“ (Greiswald

1851); Gomont „Les chevaliers rom.“ (Paryż 1854); Belot „Hist, des chev. rom.“ (1866); Gerstewohl „Die Reiter und die Centuriae equitum“ (Monachium 1883); Mommsen „Staatsrecht“ (tom III); Bouché - Leolerq „Manuel des Instit. rom.“ Rein, art. Equités w „Realencykbp.“ Paulego,

K. K.

n i k i.

K. K.

t. III: str, 209).—R. Cagnat art. Equités w »Diet, des antiq.“ Daremberga, Paryż 1892).

Ekwilibrium (łac. a e q u i 1 i b r i u m), r ó-w n o w a g a (ob.). Stąd ekwilibrysta, sztukmistrz, umiejący utrzymać równowagę, skoczek na linie.

Ekwilibrium (Equilibrium), czyli R ó-wnowaga polityczna państwa. W ciągu Wieków Średnich potężniejsze państwa dążyły do rozszerzenia swojej potęgi przez podboje, przyłączenie dobrowolne lub przymusowe słabszych sąsiadów. Były nawet dążenia do założenia uniwersalnych monarebij, czego przykładem może być Karol W., Karol V, Filip II, Ludwik XIV. Już jednak Henryk IV nosił się z myślą zaprowadzenia takiego systematu państw europejskich, któryby zabezpieczał inne, słabsze państwa od przewagi domu Habsburskiego i zapewniał im niezależność polityczną. Od traktatu westfalskiego (1648

r.) państwa, dążąc do powiększeń terrytoryalnych, starały się motywować je i usprawiedliwiać jakie-miś zasadami, które przynajmniej pokrywały gwałt pozorami prawa i sprawiedliwości. Taką zasadą była t. z. równowaga państw. W imię tej zasady państwa zawierały z sobą traktaty, koali-cye przeciwko silniejszym, prowadziły wojny i dzieliły między sobą inne państwa. Głównem dążeniem polityki XVII i XVIII w. było zapewnianie równowagi politycznej państw, o której poraź pierwszy spotykamy urzędową wzmiankę dopiero w traktacie Utrechckim z 1713 r. Taka równowaga polityczna, jakkolwiek dowodziła, że w państwach europejskich wyrobiło się pewne poczucie sprawiedliwości, które prowadziło do uznania wzajemnej niezależności, nie mogła przecież służyć za podstawę do określenia ich wzajemnych praw i zaprowadzenia pewnego stałego porządku międzynarodowego. Systemat równowagi politycznej opierał się na zasadzie, która, jak się wyraził Martens, służyła za wyborne narzędzie do wszelkiego rodzaju zaborów, najniesprawiedliwszych pretensyj i pogwałceń prawa i sprawiedliwości. Dla tego po upadku Napoleona, który systemat równowagi politycznej wniwecz obróoił, traktat wiedeński z 1815 i paryski z 1856 r. starał się stosunki międzynarodowe oprzeć na innej zasadzie. Zasada ta polegała na tern, że stosunki międzynarodowe europejskie i zmiany terrytoryalne mogły być urządzane, dokonywane za zgodą i po porozumieniu się wielkich mocarstw. — Gentz »Fragmente aus der neusten Geschichte des politischen Gleichgewichts“ (1806); Bluntschli »Das moderne Völkerrecht“ (§ 95—100); Neumann »Grundriss des europäischen Völkerrechts* (1885); Holtzendorff „Handbuch des Völkerrechts* (T. II 14); Martens »CoBpeMenHoe MeæÆyHapoÆHoe npaBO i^hbhjih-30BaHHHXB Hapo^oBB* (1895 T. I 125). A- °-Ekwinokcyum (łac. aequinoctium), porównanie dnia z nocą; ekwinokeyalny, równonocny. Punkty równonocne, ob. E k 1 i p t y-ka. — Koło ekwinokeyalne, koło równonocne, nazwa niekiedy nadawana równikowi.

Ekwipaż, z franc, equipage, pojazd, a także siodło z całym rzędem na konia w kawaleryi i wo-góle wyekwipowanie jeźdźca.

Ekwitas (Aequitas), uosobistnienie słuszności, niby bogini, postaciowana na monetach rzymskich jako dziewica poważna, nakształt Dyany greckiej; w prawej ręce trzyma wagę, w lewej róg obfitości.—Jako pojęcie, owa E. zyskała nawet znaczenie pozytywne w jurysprudencyi rzymskiej: było to złagodzenie surowości właściwego i bezwzględnego prawa, zwłaszcza od czasu pretorskich (Cycero »Orator* I, »Brut.* 38).    K K*

Ekwiwalenty chemiczne, ob. Równoważ-

Ekwowie (Aequi, Aequiculi), italijski lud rolniczy, a przytem i wojowniczy, stanowiący (we* dług Göttlinga »Staatsverwalt.* 20), gminę związkową obok Latynów, Wolsków, Kutyłów, Horników i Auzonów, należał do szczepu Opików lub Osków, którzy siedzieli na południo - zachodzie Rzymu i rządzili się swobodnie. E. mieszkali po obu brzegach rz. Aaio; główniejsze ich miasta były: Alba Fucentia, Tibur, Praeneste, Carseoli; dosé rozległa ich dzielnica obejmowała też górę Algi-dus. W przymierzu będąc z Wolskami, krwawe wojny prowadzili z Rzymem, aż upokorzeni przez Kamilla w r. 389 przed Chr., następnie, podczas wojny Rzymian i Samnitami, podbici zostali r. 304, i tym sposobem samodzielność polityczną raz nazawsze utracili.

Egzema (z greek. ixÇé» =* burzę), po polsku wyprysk lub pryszczyca. Nazwa tą po raz pierwszy użytą została przez Aëtiusa z Amidy (543). Oznacza cierpienie skórne, nie zaraźliwe, zapalne, o przebiegu ostrym, częściej chronicznym, charakteryzujące się obecnością drobnych, gęsto obok siebie położonych, grudek (E. papulosum) i pęcherzyków (E. vesiculosim), lub miejsc wilgotnych zaczerwienionych (E. rubrum s. madidans), pokrytych częściowo żółtemi, zielonkowemi lub bruna-tnemi strupami (E. impetiginosum s. crustosum)^ lub obecnością infiltratów, pokrytych łuseczkami (E. squamosum). E-ie towarzyszy zawsze swędzenie skóry, palenie lub ból, i częstokroć obrzmienie odpowiednich gruczołów chłonnych. Na różnych częściach oiała E. przedstawia się różnie i przebieg jej bywa też różnym. — Przyczyny E-y bywają zewnętrzne i wewnętrzne. Do zewnętrznych należą wpływy mechaniczne, chemiczne i termiczne. Do mechanicznych zaliczyć należy: drapanie skóry pa-znogciami, ścieranie naskórka twardem odzieniem, podwiązkami, butami, kolczykami; stałe stykanie się dwu powierzchni skóry, trących się wzajem o siebie i pocących się, np. w paohwinaoh u dzieci, i w innych miejscach i t. p. Czynniki chemiczne są: żrące maści, spirytus kamforowy, terpentyna, plastry, wreszcie woda, pot i patologiczne wydzieliny (białe upławy, wyciek z nosa przy chronicznych katarach, uryna przy cukromoczu i t. p.). Jako czynnik termiczny występuje działanie zimna lub gorąca nadmiernego, zimą lub latem, na odsłonięte części skóry, szczególniej przy udziale wiatru. Przyczyny wewnętrzne E-y mniej są znane!

E' W. Z.

woskowe m.

B. M.

K. J.

dzą.

B. M.

B. M.

B. M.

częstokroć jednak widzi się E-ę towarzyszącą błędnicy, chronicznym cierpieniom narządów trawiennych, rodnych, krwiotwórczych. Czasami znów obserwować można zjawienie się E y po spożyciu pewnych pokarmów, lub lekarstw u pewnych jednostek, dotkniętych idyosynkrazyą. E. leczy się, lecz często powraca pod wpływem ponownego działania powyżej wymienionych czynników.

El, t. j. ł o k i e ć, hollenderska nazwa metra, przyjęta od 1880 roku. Decymetr nazywa się po hollendersku palm, centymetr duim t. j. cal, milimetr (el)—streep t. j. linia. Dawny łokieć amsterdamski =0.68 781 metra czyli nowego E-a; dawny łokieć brabancki = 0.69 438, dawny łokieć flamandzki = 0.710 586 metra.

Elaborat (z łacińskiego), wypracowanie, prze-dewszystkiem piśmienne.

Elaea (po grecku oliwa), w starożytności nazwa wielu miast i osad greckich; najznakomitszą z nich była E. w Mizyi, w Azyi Mniejszej, przy uściu rzeki Kaikoa do zatoki tegoż imienia, która służyła Pergamowi za przystań.

Elaeagia. Rodzaj drzew z rodziny chinowco-watyeh (Cinćhonaceae), pochodzących z Kordylie rów. Kwiaty zebrane są w grona końcowe. Mają one kielich w postaci kubka, koronę o krótkiej rurce, u góry nieco wydętej, i rozpostartym brzegu; pręciki o bardzo krótkich niciach i szerokich jajowatych pylnikacb. Owoc, torebka pękająca— z czterema klapami. Drzewa te wydzielają osobliwą żywicę zieloną, która otacza nierozwinięte pączki i używana bywa przez Indyan dla otrzymania rodzaju werniksu, którym pokrywają rozmaite wyroby. W tym celu oczyszczają ją przedewszyst-kiem, trzymając w wodzie; następnie czyni się ją miękką przez długie żucie, przez co żywica staje się ciągliwą i przybiera żółtawą barwę; przez domieszkę substancyj barwiących nadają jej rozmaite kolory. Dalej przez ogrzewanie i ciśnienie otrzymują z niej cienkie plasterki; z tych wykrawują rozmaite figury, które nakładają jedne na drugie. Gatunek wydający tę żywicę jest E. utilis, Indyanie zaś nazywają drzewem

Wł. M. K.

Elaeagneae R. Br. Oliwni ko wate. Mała ta rodzina obejmuje krzewy lub drzewa o gałęaiach zwykle ciernistych, Liście naprzemian lub naprzeciwległe, pojedyńcze, o brzegu całym, krótkoogon-kowe. Gałązki, równie jak liście, okryte są zwykle łuszczkami Buohemi, krążkowatemi, srebrzystemi lub brunatnawemi. Kwiaty dwupłciowe, niekiedy jednopłciowe (skutkiem spłonienia). Okrycie pojedyńcze, pospolicie wewnątrz kolorowe, rurkowate. Rurka opatrzona w otworze zwykle krążkiem, czy li wzniesieniem (torus), mniej więcej wydatnem i tworzącem obrączkę gruczołowatą, niekiedy z o-śmiu giuuzołków, Czasem w ostrokrążeb mięsisty rozszerzoną; niekiedy obrączki tej niema (Hippo-pliae). Owoce kwaskowate, lub bez smaku, żółte lub czerwone, niekiedy jadalne.

Eląeagnites (paleont.). Pod nazwą E. campa-nulatus opisał Heer rzekomy kwiatek z pokładów trzeciorzędowych Szpicbsrgu, przyrody botanicznej bardzo wątpliwej.

Elaeagnuś (paleont.). Jako szczątki oliwni-k a (Elaeagnuś), a mianowicie odcisk jego liścia z pokładów trzeciorzędowych, w Bonn i Oeningen opisał O. Weber pod nazwą E. acumitatus; wreszcie H e e r z takich samych pokładów w Gren-landyi kamienne jądro, jako jego owoc pod nazwą E. ardicus; szczątki te wszelako są jeszcze wątpliwemi, czy istotnie z tego rodzaju pocho-

K. J,

Elaeagnuś angustifolia L Oliwnikwązko-listny. Krzew ciernisty, do 6 m. wysoki (z rodź. Elaeagneae); liście naprzemianległe, lancetowate, o brzegu całym, z wierzchu zwykle gładkie, zielone, pod spodem łuszczkami srebrzystemi gęsto okryte. Kwiaty dwupłciowe, po 2—4 osadzone w kątach liści, zewnątrz srebrzystołuszczkowate, wewnątrz źółto-pomarańczowe, przyjemnie woniejące. Owoce eliptyczne, bez smaku. W stanie dzikim rośnie nad morzem Kaspijskiem, w Grecyi, Turcyi i Azyi Mniejszej, w Syberyi aż do Chin północnych. Doskonale się udaje w stepach południowej i wschodniej Kossyi, łatwo bowiem przenosi posuchę, jak również i zimy bez śnieżne. Zające nie ogryzają jego kory, bydło również go unika: może być przeto używany na żywopłoty. W ogrodach często hodują elaeagnuś argentea Pursch, oliwnik srebrzysty, z Ameryki Północnej pochodzący. Jest to krzew do 4 m. dorastający; liście ma eliptyczne, po obu stronach srebrzysto łuszczkowate, na powierzchni dolnej łuszczki mają czasem rdzawą barwę. Kwiaty dwupłciowe, w kątach liści gęściej, niż u gatunku poprzedzającego, zebrane, zwiałe. Owoce, wielkośoi małej wiśai, suche, mą-czaste, jadalne. Hodowany w ogrodach.

Elaeis Jacq. Masłopalma, Olejna palma, Olejnik, Olejowieo, rodzaj palmy, z której owoców otrzymują t. zw. oliwę palmową. E. guine-ensis Awoira, czyli olejowieegwinejski, pochodzi z Afryki Zachodniej, skąd przeniesiony do Brazylii, Indyj Zachodn. i na wyspę Cejlon. Owoce tej palmy, kształtu i wielkości śliwki, tak wielką ilość oliwy zawierają, że ten płyn zaraz z niego wycieka, skoro go w palcach ściśniemy. Palma ta odznacza się nadto niezwykłą urodzajnością. Oliwa, otrzymywana z tej palmy, w stanie świeżym ma zapach fiołkowy, jest smaczną, może być i jest też używaną do jedzenia i do palenia. Nadaje się także do wyrobu świec i mydła.

Elaeocarpus. L. O rzęs z lin, z rodziny Tilia-ceae\ odznacza się kielichem o pięciu działkach, koroną z 5 płatków złożouą, z 15-tu i więcej prę ika-mi. E. malabaricus L.—E. Perim—Karo Dec. jest wielkiem, grubem drzewem, o liściach lancetowa-tych* ząbkowanych. Owoce smaoane i pożywne. E. serrałus L, także wielkie drzewo, o liściach eliptycznych, gładkich, o brzegu ząbkowanym. Kwiaty zebrane w grona, białe. Owoce używane jako przyprawa. Drzewo dostarcza białego twardego drewna. E. ganitrus, z którego pestek, na powierzchni wytwornie rowkowanych, wyrabiają naszyjniki, bransolety i t. p.

K J.

Zn.

ElaeocarpÜS (pa’eont.), Znane są nieliczne tylko szczątki kopalne drzewa tego, rosnącego obecnie w Azyi Zwrotnikowej, Australii, na wyspach Oceanu Spokojnego, w Nowej Kaledonii, aż do Japonii. Są to odciski liści i jądra kamienne, po zostałe po owocach. Tak pod nazwą E. Albrechti opisał Heer odciski liści i skamieniałe owoce z oligocenowego węgla brunatnego (środkowego piętra) w Samlandyi; tudzież owoce z tegoż piętra opisano i z innych miejscowości, jako E. ser-ratus Heer i E. sphaericus Heer.—Jądra te zupełnie podobne są do dzisiejszych owoców, przedstawiając na powierzchni liczne brodawki oddzielone charakterystycznemu podłuźnemi brózdami. Są one tylko znacznie większe, ale w obec wielkiego podobieństwa do żyjących i znajdowania się obok odcisków liści zdają się do tego rodzaju należeć niewątpliwie.

odbywają się przemiany chemiczne, których następstwem często bywa wydzielenie się części składowych stałych w postaci krystalicznej. Taki osad, bez względu na swój skład, nazywa się 8tearoptenem, a w pewnych określonych razach kamforą (ob.), gdy części zatrzymujące stan skupienia oiekły noszą nazwę E u. Rozdzielenie się olejków na E. i stearopten odbywa się nieraz i w żywej roślinie.

Eiaeometr jest to nazwa areometru, zastosowanego do oznaczania ciężaru właściwego olejów tłusfych. Ma on służyć do wnioskowania o czystości lub zafałszowaniu danego oleju, co jedoak sprawdza się zaledwie w przybliżeniu, ponieważ ani ciężar właściwy oddzielnie branych olejów nie jest icb własnością całkowicie stałą, ani też ciężary właściwe mieszanin nie zależą w sposób o-kreślony od ilości i jakości części składowych. Za-

»I

hodowany w cieplarniach.

Elafickie wyspy, t. j. Jelenie, tak nazywała się grupa trzech wysepek na m. Adryatyckiem przy brzegach Dalmacyi, na północo - zachód od Dubrownika czyli Raguzy; są to wyspy: Calometta

Fig. 8. Eleagnus angustifolia L

1) Gałązka kwiatowa. 2) Podłużne przecięcie kwiatu. 3) Poprzeczne przecięcie kwiatu. 4) Owoc. 5) Podłużne

przecięcie owocu. 6) Ziarno.

Elaeodendron Jacq. Łąźan, Oleaster, olej- i Elafsbolio (EXacprjßoXia). Uroczystości, odbywa-nioa, olej uik. Rodzaj szakłako waty eh (Rha- | ne na cześć Artemidy Elafebolis (źródłosłów od mneae) ze stref gorących. Są to krzewy lub małe jelenia), które w kalendarzu ateńskim dały na-drzewa. Kwiaty, barwy zielonawej lub czerwona- zwę miesiącowi e 1 a f e b o 1 i o n (marzec — kwie-wej, ułożone w podbaldaszki boczne. Kielich 4— cień). Ofiarowywano wtedy Artemidzie jelenia 6 ezczepny, płatków rówDieź 4—5. Owoce (pest- i ciastka w kształcie jeleni. Plutarch wspomina kowce) 2—5 komorowo, po 1—2 ziarna w każdej, o pewnem święcie, zwanem E.t które gromadziło E. australe rośnie w Nowej Hollandyi, E, orientale w Hyampolu mieszkańców całej Focydy, ustano-Jacq., na Madagaskarze; oba wydają owoce do oli- wionem na pamiątkę wielkiego zwycięstwa, odnie-wek podobne. E. glaucum Jacq., na Cejlonie; bywa sionego w tern miejscu nad Tessalami. Trze-

B- M-    ba zauważyć, iż była także w Elidzie Artemis E-

Elaeopten. Olejki lotne czyli eteryczne, znaj- lafiaja, oraz miesiąc Elafias (Bskker „Anecdota dujące się w rozmaitych roślinach, zwykle stano- graeea“ str. 249).    K-

wią mieszaniny różnych związków organicznych.

Pod działaniem tlenu i innych czynników chemicznych, a także skutkiem niejednakowej lotności różnych tych części składowych, w olejkach takich

deli.

(słów. Kołoczep), Mezza (słów. Łopud) i Giupana (słów. Szypan); wszystkie słyną z połowu sar-

And. S.

Elagabalus (Alag... Heliog.,.). Wielbi bóg Eme-zy w Syryi, czczony pod postacią wielkiego kamienia, który był czerwony, miał kształt ostrokrę-gowy, a na powierzchni tajemnicze odciski: zapewne jeden z be tyłów (ob), które taką rolę odgrywały w religiach syro-fenickich. Nazwa jego aramej-ska b)ła Elah-Gabal (bóg Gabal). Stary to bóg' Ogień Chaldei przedsemickiej, w języku akkadyj-skim zwany Gibil, którego kult i nazwa przeszły następnie do Chaldei babilońskiej, semickiej, a przez jej ludność zaszczepione zostały plemionom syryjskim. Był to bóg ognia i słońca, a stąd powszechnie jednoczony ze Słońoem, i gdy kult jego zapanował w Rzymie, zwany też tam urzędowo Deus Sol E., z dodatkami sanctus lub invictus; stąd Heliogabalus. Dla tego też widzimy twarz słońca promieniejącą na niektórych monetaoh Emezy, czy to z czasu królów miejscowych, czy cezarów rzymskich; a igrzyska tamże na cześć tego boga odprawiane zwały się Helia Pythia. Na złotych i srebrnych pieniądzach, wybijanych w Rzymie, cesarz Heliogabal wyobrażać kazał niekiedy swego boga pod postacią stojącego Słońca, z głową otoczoną promieniami, nie zaś w jego świętym ka mieniu; i ten-to jedyny typ przyjął senat dla pieniędzy miedzianych, któremi zarządzał sam. Ale, jak wszyscy bogowie semiccy, E. był bóstwem natury bardzo objemnej i złożennej; przystosowywano go więc i do Jowisza, i do Słońoa. Grecy wreszcie i Rzymianie nazwę Zeusa (Jowisza)nadawali najrozmaitszym bóstwom azyatyckim, stosując ją do naozelnego boga w kulcie miejscowym; co zaś bardziej jeszcze ułatwiało zbliżenie między Jowiszem i Em, to, że orzeł był jednym z symbolów oraz ptakiem świętym boga Emezy. Dowodem tego ptak, istniejący na odwrocie głowy Słońca, na jedynym królewskim pieniądzu owego miasta, jaki się dotąd przechował (Lenormant „Alph. pkéaic.“ H, str. 4) oraz na cesarskich monetach Emezy tuż przed kamieniem świętym. Kapłani boga E-a byli dziedziczni, a przy rozkładzie monarchii Seleu-cydów przywłaszczyli sobie Emeaę z tytułem królów, lecz i z zachowaniem fuukcyj kapłańskich. Najsłynniejszymi z tej dynastyi królów - kapłanów byli: Samsiceramu3 i syn jego, Jamblichos, współczesny Cyceronowi, który szyderczo Pompejusza przezywa Samsiceramusem (Ad famil. XV, i — Ad. Attic. II; 14, 16, 17, 23). W wojnie między Oktawianem i Antoniuszem Jamblichos ów przyjął stronę Antoniusza, lecz ten, obawiając się zdrady, kazał go stracić i władzę poruczył bratu jego. Aleksandrowi, którego z kolei strąci Oktawiusz, przywiódł w tryumfie do Rzymu i wydał na śmierć. W r. 20 po Ckr., August naprzód ustanowił udzielność Emezy ua rzecz syna Jamblichowego, także Jamblicha (Dio Cass. L, 13; LI, 2; L1V, 9). Trwała ona zapewne aż do czasów Wespazyana lub Antonina Pob., z którym poczynają się już cesarskie pieniądze Emezy. Niepodległość miasta dawno już była zawieszoną, kiedy Septym’usz Sewerus zaślubił Julię Domnę. Karakalla nadał Emezie tytuł kolonii na prawie latyńskiem; tak, że nawet przy zmienionych warunkach pokolenie kapłanów E-a, do którego należeli: Julius Bassianus, ojciec Julii Domny i jej sióstr, równie jak C. J. Flavius Samsicera-mus (znany z napisu), pozostało przy kapłaństwie i jakimś cieniu władzy politycznej; przynajmniej aż do wojny Sapora z Rzymianami; i z tego - to rodu miał pochodzić sławny filozof aleksandryjski, Jamblich.

Kiedy, przy wstąpieniu na tron cesarski Ma-kryna, dwie córki Julii Maecy zmuszone były wynieść się z Rzymu i wrócić do Emezy, synowie ich, Bassianus i Alexinus, prawem pochodzenia po kądzieli wcieleni zostali do stanu kapłańskiego w posłudze boga E-a. Czteruastoletni Bassianus był już jego arcykapłanem, kiedy matka jego, Julia Soemias, wojsko, ujęte pięknością chłopca, skłoniła do ogłoszenia go cesarzem. I ten-to jest ów sławny, ohydną rozpustą przewyższający wszystkie do jego czasów orgie rozpusty, cesarz rzymski, znany pod imieniem Heliogabala. Imię, pod któ-rem wezwany był na tron, brzmiało Marcus Aurelius Antoninus, poprzednie zaś VariusAvitus B as-sianus. Zaledwie, po porażce] Mokryna, osiadł na tronie, o niczem nie myślał, jedno o wprowadzę-niu swego boga do Rzymu i postawieniu go na czele wszystkich innych bóstw. Opuszczając Eme-zę, zabrał z sobą święty kamień, a po drodze poświęcił E-wi w górach Tauru świątynię, którą Marek Aureliusz wystawił był swej wiernej ( ! ) Faustynie, a następnie Karakalla dedykował boskości własnej. Zimą, bawiąc w Nikomedyi, nie chciał się przebrać po grecku, ani po rzymsku; upornie trzymał się obyczajów azyatyckich i stroju kapłańskiego, w którym wychodził, zawsze w towarzystwie fletów i bębnów, jak gdyby odprawiał orgie swojego boga (Herodian. V, 5). Iw Rzymie też wiódł ten sam tryb, tak dumie rzymskiej ubliżający, Bkąd oprócz pochlebczych nazw: Inviotus sacerdos Augustus, Summus sacer. Augus., Sacerdos Dei Solis Ele-g a bali, przyszły mu imioniska Assyryjczyka lub S*rdenapala (ostatniego rad używa Dio Cas.). Właśiie-to za pobytu w Nikomedyi kazał się E. malować w stroju kapłańskim, jako obrzędująoy przy kamieniu świętym. Obraz ten przesłał do R^ymu, z rozkazem umieszczenia go w izbie senatu nad statuą bogini Zwycięstwa, oraz z poleceniem, aby każdy senator, wchodząc, pali przed nim kadzidło i rozlewał obiatę winną; i ten - to zapewne obraz reprodukują pieniądze, na których on wyobrażany jest jako kapłan. Jednocześnie wysłał cezar rozkaz, ażeby przy wszystkich pobożnych obrzędach w Rzymie i całem cesarstwie imię E a wymieniane było przed innymi bogami, nawet przed Jowiszem.

Odbył nareszcie uroczysty wjazd do Rzymu, ubrany w swój strój kapłańsko-syryjski, i zajął tron, na którym zdumionemu i oburzonemu światu ukazał fanatyka religij syryjskich, obdarzonego potęgą cesarską, a oddanego całkowicie obyczajom azyatyckim tudzież sromotnym, wściekłym rozpustom, stanowiącym racyę bytu hierodulów religij syrofe-

niokich, zwanych gedescliini (Movers „Die Phoe- j sko pod bronią zamykało poćhód. Za przybyciem nizier” t. I, str. 678—689). Pierwszem jego dzie- j do świątyni sprawiano obiaty i odbywano wszystkie łem było wybudowanie na Palatynie, tui przy dworze cesarskim, wspaniałej świątyni, Eliogaba-lium. Z wielką pompą umieszczono w niej święty kamień z Emezy, około którego zgromadził cesarz: kamień matki bogów (Cybeli), ongi sprowadzony z Pessinuntu, ogień Westy, ancyle (ob.

obrządki kultu syryjskiego. Uroczystość kończyła się wyścigiem wozowym, przedstawieniem teatral-nem i rozdawaniem odzieży ludowi.

Wszystko to skończyło się wraz z życiem młodego szaleńca, tak srodze znieważającego Rzymian przez poddanie religii narodowej pod kult oboego boga, połączony z obrzędem pełnym sprosności, wszeteczeń-stwa a śmiesznym. Kiedy szaleniec ten wraz z matką zastał zamordowany, a ciało jego, wleczone po ulicach, wrzucono do Tybru, boga jego natychmiast wypędzono z Rzymu. Odesłano kamień E-a do Emezy, gdzie dwaj samozwańcy, Uranius i Sulpi-cius, Antoninowie, spokrewnieni, zdaje się, z rodziną kapłańską, oddali się pod jego opiekę, mieszcząc jego wyobrażenie na swych monetach, i gdzie później cześć mu oddawał Aurelian po zwycięstwi i nad Zenobią. Jedna wszakże ze świątyń E a pozostała aż do czasów Konstantyna, kiedy Lam-piidus (Heliog. 17) wspomina ją, jako otwartą dla kultu. Aleksander Severus nie mógł snadź w zupełności usunąć boga, do którego czoi nawykł był w latach dziecięcych. W wielu późniejszych napisach łaoińskioh znajdują się jeszcze słowa czci dla E a; ma on nawet kapłanów. Ale kult jego zdaje się być bardzo ścieśnionym i grasuje przeważnie między legionistami, stojącymi załogą w Syryi, lub pochodzącymi z tego kraju.—Ob. Heliogabal. (Z historyków staroź. głównie Dio Cassius. Z nowych: Preller: „Roemische Myth.“; (II str. 399, wyd. 3-e); Ch. Lenormgnt „Notice sur un denier d’or...“ w „Revue numism.“ (z r. 1843).

Elagin, Ełagin, wyspa na Newie, ob. Petersburg.

Elaidyna. Gliceryd kwasu elaidynowego, izo-

An ciii a), wszystkie najbardziej czczone szczątki jeszcze „drewnianego* Rzymu,—chąc, aby odtąd nie było innego boga, prócz E-a, innego kapłana, prócz niego. (Twierdzono później, że Westalki wydały mu Palladium fałszywe, a istotne, do którego za chowania przywiązaną była dola Romy, tajemnie ukryły). Usiłował też zmusić żydów, samarytan i chrześcian do ześrodbowania swych kultów w świątyni E-a, a chcąc nadać bogu temu jednakie z nim sługi, posprowadzał z Laodycei kamienie święte, które z tytułem cubicularii (szambelanów) poumieszczał obok kamienia Emezyjskiego (Lamprid.

K. K.

„Heliog“, 3, 5, 6, 7, 8,). Naokoło świątyni stały liczne ołtarze, na których codziennie obrzędowa! osobiście cesarz, ofiarując woły i skopy, rozlewa jąo obficie najkosztowniejsze wina, paląc najrzadsze kadzidła, przy rytualnych tańcach azyatyckich, w obecności senatorów i ekwitów, zgromadzonych porządkiem stanów, a prefekci wojskowi i dygnitarze cywilni zmuszeni byli uczestniczyć w stroju syryjskim. Czynił nawet obiaty z ludzi, wybierając w tym celu dzieci najznamienitszych rodzin — słowem: nie było najpotworniejszego z obyczajów religij syro fenickich, któregoby ściśle nie zastosował. — To znowu umyślił wytworzyć nowe uroczystości i boga swego ożenić. Przyszło mu w tym zamiarze na myśl zrazu Palladium (Pallas - Minerwa), ale bogini wojownicza nie przypadła mu do gustu.

możliwie najczystszą trójoleinę, np. na wymrożo-ny i wypłókany alkoholem olej migdałów słodkich. Pod wpływem niewielkiej ilości kw. azotawego olej ten w ciągu kilku godzin zmienia się w ciało stałe, które, po wyciśnięciu w bibule i przekrystalizowaniu z alkoholu lub eteru, stanowi czystą E ę. Ciało to ma postać białego tłuszczu krystalicznego, nie rozpuszcza się w wodzie, trudno w alkoholu, łatwo w benzolu i eterze, topi się w 32°, a według innych w 38°, krzepnie w 28°. Suoha dystylacya rozkłada E*ę na akroleinę, węglowodory i kw. elaidynowy. Zmydlana alkaliami, E. wydaje glicerynę i sole kwasu elaidynowego. Zq-Elaidynowy kwas. Może być łatwo przygotowany z elaidyny, która przez zmydlenie daje jego sole. Powstaje również przez działanie kw. azotawego na izomeryczny z nim kw. olejowy. Dzia-łanie to jeit jednym z przykładów t. zw. katalizy, ponieważ kw. azotawy nie ulega tu żadnej zmianie ani nie wohodzi do składu powstającego produktu, lecz tylko sama jego obecność stanowi przyczynę zjawiska. Należy mniemać, że przejściowo z kw. olejowego tworzą się jakieś związki nietrwałe, zawierające w sobie elementy kw. azotawego, lecz rozpadają się natychmiast w chwili

Za właściwe uznał połączenie E-a z jaką boginią meryczny z trójoleiną, (C^HgjO^HjC^. Otrzy-jednakich religij, kamienną: on był uosobistnieniem muje się go przez działanie kwasu azotawego na słońoa, to mu trzeba dać za żonę uosobistnienie księżyca; wybrał mu więc kartagińską De a coe-lestis. Sprowadził do Rzymu jej wyobrażenie, kamień ostrokręgowy, poświęcony jakoby jeszcze przez Dydonę, i z niesłychaną pompą obchodził ślub dwojga bóstw (ob. Dydona).

Rozkazał też drugą świątynię dla E-a zbudować w ogrodach swych na przedmieśoiu Spes vêtus. Corocznie latem processyonalnie prowadzono tam boski kamień na wozie, wspaniale zdobnym klejnotami, ciągnionym przez sześć białych koni, bez woźnicy, tak, jakby sam bóg powoził. Tak on się przedstawia na wielu złotych i srebrnych monetach E-a, a z nich jedne mają napis S&n-cto Deo Soli Elegabalo, z czterema parasolami nad wozem, otaczającemi kamień, drugie z napisem Conservator Augusti, bez parasoli, lecz nato miast ze słońcem promieniejącem na tle monety tuż przy kamieniu. Sam cesarz, w stroju azya-tyckim, prowadził konie za uzdy, idąc tyłem przed wozem, aby na chwilę boga z oczu nie stracić, a straż otaczała wóz. Za nim niesiono posągi wszystkich bogów Rzymu, przekształconych na dwór E-a. Potem szedł lud z pochodniami, rozrzucając po drodze wieńce i girlandy; następnie woj-

Zn.

9, 19).

swego utworzenia się, przyczem jednym z produktów rozpadu jest, już nie pierwotny kw. olejowy, lecz izomeryczny z nim kw. E-y, drugim zaś—kw. azotawy. Do wywołania przemiany w, tarcza niewielka stosunkowo ilość kw. azotawego, tak np. 100 części kw. olejowego przechodzi w E-y pod działaniem tej ilości związku azotu, która się tworzy z 8 cz kw. azotnego i 1 cz. mączki. Kw. E-y jest ciałem stałem, krystalicznem, z pozoru przypominającem kw. benzoesowy; topi się w 51° (kw. olejowy—w 14°), a silniej ogrzewany dysty-luje się w znacznej części bez rozkładu; nie rozpuszcza się w wodzie, bardzo łatwo w alkoholu, trudniej w eterze. Długo ogrzewany w powietrzu ponad punkt swojej topliwości, pochłania tlen i następnie ochłodzony już nie krzepnie, ale tworzy masę na wpół płynną, bezkształtną, Skład jego wyraża się przez wzór C₁₈H₈₄Oa, należy więc do do kwasów nienasyconych szeregu akrylowego, Ca H 2n—2 Oj*

Sole jego w sposób dość wybitny różnią się od olejanów; ciekawą własnością pewnej ich liczby, wśród której wymienić należy e 1 a i d y-nian barytu, jest to, że świeżo otrzymane w stanie wilgotnym rozpuszczają się w wodzie i alkoholu, po wysuszeniu zaś rozpuszczalność tę tracą zupełnie. Kw. E-y był odkryty przez Boudeta, przez Gottlieba zaś wzór jego u-stalony i wskazana izomerya z kw. olejowym. Na zasadzie badań Limpacha, Barucha, a głównie Zajoewa, Overbecka i Piotrowskiego możemy przyjąć obecnie, że przyczyną izomeryi dwu tych kwasów jest rozmaity układ przestrzenny atomów, a stosująo pojęcia stereochemiczne Wislicenusa, budowę kw. E go wyrażamy przez wzór:

CH₃.(CH₂yCH

u

CO,H.(CH,)₇.CH

gdy kw. olejowy daje się przedstawić przez wzór:

CH₈.(CH₂)₇.CH

HC.(CHa)₇.COaH

Elaisa, synonim oleiny (ob.).

Elainowy kwas, synonim kw. olejowego czyli oleinowego (ob.).

Elajometr, przyrząd obmyślany przez Beriota do ekstrakcyi nasion tłustych siarkiem węgla w celach analitycznych.

Elakatia —Uroczystość w Spareie na cześć E-lakatosa, ulubieńca Heraklesa. Nazwa od (wrzeciono), godła Heraklesa, przypominającego pobyt bohatera u Omfali. O celu i przebiegu tej uroczystości nie wiemy nic. Przypuszczalnie, — dla podobieństwa Elakatosa z Hylasem, analogiczną była ona z tą, którą przy letuiem przesileniu obchodzono w Myzyi na pamiątkę porwania Hylasa przez nimfy. Byłaby w takim ranę jedną z licznych odmian starej czci Słońca, jaką spotykamy we wszystkich religiach ludowych, której atoli znaczenie powoli się zatarło (O. Muller.—„D. Dorier* I, 451; Preller „Griech. Myth.* II, 165 —Apollod.

K K.

Elam, syn Sema, wnuk Noego, od którego wywodzą swoje pochodzenie El amici (ob.).

Elam—po hebrajsku, w języku sumeryjskim Ilamma, Nimma (kraj wysoki, wschodni), po assyryjsku Ilamtu („to, co jest z przodu* = kraj wschodni), w jęz. staro-perskim U wadź a; u He-rodota od nazwy plemienia Kaszszu— Kissia (od Ktaaioi=Kaszszu); u późniejszych greckich pisarzy — Susyana (od m. Suza), Ely maïs (od Ilamtu), starożytny kraj nad Perską zatoką, znany w jęz. krajowców Szuzzinak, czyli „kraj Suzyjski* od miasta Siusiu (Suza).

Kraj ten zajmował wschodnie wybrzeże odnogi Perskiej od Tygru na wschód, od Persydy na zachód i od gór Medyjskich (Zagroź na połudn., mniej więcej pomiędzy 64°—68° długości wschód, i 30°—84° szerokości północnej (teraźniejszy Chu-z i s t a n, staro-perskie U w a d i a). Zatoka Perska w starożytności wrzynała się w ląd na kilkanaście mil głębiej ku północy, niź teraz; wskutek tego główne rzeki E - u: Uknu (greckie Choaspes, teraz Kercha)iUlaï (grec. Eulaïos, teraz Kar un) wpadały bezpośrednio do niej. Południowo-zachodnia część Eu stanowi równinę formacyi napływowej, sprzyjającą, dzięki swej u-rodzajności, wczesnemu rozwojowi cywilizacyi. Ku wschodowi i północy powierzchnia się wznosi; kraj staje się górzystym i mniej żyznym. Klimat pod wpływem pobbzkich gór jest ostrzejszym, niź w Mezopotamii. Za królów suzyjskich (VlII-go w. przed N. Cbr.) E. dzielił się na kilka okręgów (pierwiastkowo z państw samodzielnych), mających odrębne nazwy, jak to: An s»an—prawdopodobnie północno - wschodnia część kraju, okolica teraźniejszego miasta Dizful; Jamuthal (sernic. „Kraj Ma-tabila“, w napisach Kim-Sina też: Martu „Kraj Zachodni“), zachodnie pogranicze E-u; Apirra, z semicka Chapirti, prawdopodobnie równina poniżej miasta Suzy, okolica teraż. Mai Amir (nazwa Chapirti, zarówno jak i Anszan, oznacza czasami cały E ); Nagitu, część południowego wybrzeża. Główne miasto Szuszun, lub Szuszin (assyr. Szu-szan; grec. Suza, teraz Susz, 66° dł. wschód., 32°10' szer. północ), leżało nad rzeką Uknu, u zbiegu dwóch jej ranron wśród równiny „An-zan Szuszunka“. Bardziej ku północy, już w górach, znajdowała się druga rezydencya królów E-u—Madaktu, po grec. Bad aka, i twierdza Chi-dalu. Napisy assy ryj skie wymieniają jeszcze około trzydziestu warownych miast: Gatuduma, Daiba, Nadii, Dur-Uudasi, Taraku, Bit-Imbi, Bubitu i t. p., lecz położenie ich, z wyjątkiem dwóch — Nagite -rakki (w Nagitu, na wybrzeżu) i Dur Amnanu (na pograniczu babilońskiem) nie jest dokładnie zna ne. — Mieszkańcy. Stykały tu się prawie wszystkie rasy starego świata. O ile można wnosić z wizerunków assyryjskich, główną masę ludności E-u stanowiło plemię o kędzierzawych włosach, z wydatnemi, wywiniętemi wargami, spłaszczonym nosem i wysuniętą naprzód dolną częśc:;ą twarzy, a więc, oczywiście, rasy nie kaukaskiej. Naród ten przez dawniejszych badaczy został nazwany „turańskim* (szczep ałtajski); jak dotąd

jednak, nazwa ta pozostaje jeszcze tylko konwen- j szin-ak sunkuk, suzyj <ki król, lib-ak meli, silny cyonalnym równoznacznikiem określenia: „nie kau- ! człowiek, gi - k anap, potężne bóstwo. Prawie kaski“. Bardziej uzasadnioną wydaje się now- j wszystkie formy tworzą się przez dodanie przy-hypoteza, upatrująca pokrewieństwo pomiędzy słówków po pierwiastkach, a nie na początku ich. Elamitami i nie-aryjskimi ciemno-skórymi ludami In- Pomiędzy językiem napisów suzyjskich i napisów dyi (F. Housssaye „Les races humaines de la j Achemenidów zachodzą dyalektyczne różnice, tak Perse* 1887 roku). W górach mieszkało plemię w słowniotwie, jak i w budowie: niga - bronić, pó-Kissejów, w napisach — Kaszszu, Kalzu, u He- źaiejsze -nisgi; sak=3yn, późniejsze sakri. Język rodota- Kioatot (a nie dziki szczep Kussu, Kocoatoi, powyższy nie jest ani indo - europejskim, ani se-jak to dawniej przypuszczano, Oppert „Zeitsehr. miokim. Oppert, a szczególniej Łenormant, za-fur Assyrologte“ III, 421). Podania greckie i he- liczają go wraz z sumeryjskim do uralo - ałtajskiej brajskie pomieszały tych mezopotamskich Kaszszu rodziny języków, przyczem Łenormant zbliża go z afrykańskimi Kuszytami, narodem „Kusz“ Egip- zwłaszcza z turecko-tatarską gałęzią tej ostatniej, cyan, Etyopami Greków, którzy zamieszkiwali kraj Wielu młodszych badaczy nie uznają pokrewień-na południe od Egiptu. Kusz syn Chama, a brat stwa między jęz. Elamitów a sumeryjskim. Natomiast Mizraima (Egiptu) jest w Biblii ojcem Nemroda, niektórzy assyrologowie, jak Hommel, łączą języ-pierwszego króla Babilonu (Gen. X, 8), zaś rajska ki E-itów, Kissejów, przedaryjskich mieszkańców rzeka Gihon okrąża ziemię Kusz: tu „Kusz* Armenii (Urartu, Alarodyjczyków Herodota), Cbe-oznacza Mezopotamię    (Gen II,    13). Toż    samo    tejozyków (egips. Chit i), niektórych ludów    Azyi

sza

u Greków: Memnon    (ob„ imię    to zdaje się być    Mniejszej, Pelazgów, a nawet Etrusków    (ob.),

przeróbką E-mickiego Chumba, nazwy boga Elami- z żyjącemi językami Gruzinów, Łazów, Mintów), według Hezyoda król Etyopii, jest u Aisohy- grelczyków i Basków (ob.) i tworzą z nich losa synem kobiety kissejskiej, a u Herodota za- wszystkich jedną rodzinę, którą obdarzają mianem łoźycielem Suzy (V,    54, Hezy.    Teogonia    984).    „alarodyjskiej“ od Alarodyjczyków Herodota.    W oa-

Homer dzieli Etyopów    na wschodnich, t. j.    azya-    łej tej hypotezie pewnem, lub, co najmniej,    wyso-

tyckich i zachodnich, t. j. afrykańskioh, a i Hero- ce prawdopodobnem, jeBt tylko pokrewieństwo mię-dot kilka razy wspomina o azyatyckich Etyopach dzy językiem przedaryjskich mieszkańców Arme-(III, 94; VII, 70). Na zasadzie powyższych danych nii i niektórych teraźniejszych plemion kaukaskich powstało przypuszczenie, że elamscy    Kaszszu są    (Gruzinów    i t. p.),    po za tern dość prawdopodob-

wychodźcami z Etyopii; miało ono do ostatnich    nem jest    jeszcze    pokrewieństwo pomiędzy języ-

czasów swoich zwolenników (G. Rawlinson). Po- kiem Elamitów i kissejskim. Ten ostatni znanym wyższe „turańskie“ żywioły E-u utrzymywały się jest jedynie z imion własnych i kilku słów; daje zupełnie bez obcej domieszki jedynie    w górzystej    się jednak    dostrzedz pewna łączność jego z Ełckim

części kraju; na równiny napływali    od zachodu    lecz dane    w tym    kierunku n'e są bynajmniej ani

Semici, od wschodu zaś nieco później Aryowie. pewne, ani wystarczające; porów. elam. Kudur, u-Po podboju assyryjskim ilość Semitów na zacho- bóstwianie (składowa część wielu imion: Kudur -dnich kresach E u była tak wielką, że pisarz he- Nachuuta, ubóstwiający (?) Nachuntę), kiss. Kadar, brajski VI w. po N. Chr. zalicza E. do krajów elam. niga, bronić, kiss, nimgi, el. anzan, króle-semickich (Gen. X, 22). Turańczycy, Semici i A- stwo (?), kiss, ianzi, król: jedyny znany przymio-ryowie utrzymywali się obok siebie, nie miesza- tnik kissejski -aszra-k, mądry, ma końcówkę k -, jąc się, aż do stosunkowo bardzo późnych czasów, elamicką. Z drugiej strony gramatyczna konstruk-Strabon w I w. jrzed Chr. odróżnia jeszcze Eli- cya kissej. imion własnych różni się od E'amickiej; mejów (Elamitów) od Kissejów.    nazwy kissejskich bóstw są zupełaie odmienne,

Język Elamitów we wcześniejszej swej postaci a i niektóre wyrazy, np. turuebna (hetejskie tar-znany jest jedynie z nielicznych i, jak dotąd, nie- chu, etruskie tarchna? łaciń. Tarquinius?) dokładnie odczytanych napisów królów Suzy (VII i nula=władzca, nie mają odpowiadających sobie w. przed Chr.), w późniejszej zaś (VI, V, IV w.), w języku E-itów. Królowie Suzy VII w. przed Chr. z trójjęzycznych napisów Achemenidów (ob. Behi- w napisach swoich (na cegiełkach, znalezionyoh stun); tekst elamicki tych ostatnich mylnie uwa- przez Loftusa w Suzie i na skale w Mal-Amir), u-źany był przez J. Opperta za medyjski. Gra- żywali pisma klinowego, co do formy znaków i ich matyczna budowa języka Elamitów jest mniej więcej wartości sylabicznej prawie identycznego z nowo-zrozumiałą, dzięki tłómaozeniom perskim i assy- babilońskiem. Wobec tego należy przypuszozać, ryjskim, w które zaopatrzony jest tekst suzyj- iż E-ici przejęli pismo klinowe (ob.) z Babilo-ski w napisach Achemenidów. Dźwięk m w tym nii, i to stosunkowo dość późno, nie wcześniej, jak języku jeBt odrębnego rodzaju zębowo - wargową, na kilkanaście wieków przed Chr. pośrednią między naszemi m i w; 2 przyp. licz. Religia. W chwilii podboju assyryjskiego głó-poj. rzeczowników wyraża się fleksją na, np. wnemi narodowemi bóstwami E-u byli: Szuszynka, ua+na=domu, lub jedynie porządkiem słów: anin pierwiastkowo miejscowy bóg m. Suzy, : i bogini Ans z an, władzoa Anszanu; 3-oi — za pomocą Nachuuta, którą utożsamiano z babilono - assyryj-fleksyi be, zaś miejscownik za pomocą va. Liczba ską Nana, Isztar-an-ri (ob.); była więc ona mnoga tworzy Bię przez dodanie końcówki ibi sun- boginią miłości i wojny. Wizerunki tej boskiej ki, państwo—sunkib. Przymiotniki formują się głó- pary ukryte były w świętym lesie, do którego wnie za pomocą przyrostków (sufflksów) k, ak: Szu- wchodzić wolno było tylko królom i kapłanom

dla składania ofiar. Poniżej stało tylko sześciu głównych bogów, którzy prawdopodobnie tworzyli dwie trójce, odpowiadające dwom wyższym trójcom babilońskim. Oto ich imiona według napisu Assurbanipala (ob.), a więc w nieco zsemi-tyzowanej formie: Sumudu, Lagamar, Partikira, Ammau - Kaszibar, Uduran, Szapak. Z tych Am-mau występuje w napisach suzyjskich pod nazwą C hu mb a i zdaje się byd bóstwem słmecznem, zaś Uduran — księżycowem. Oprócz powyższych istniało jeszcze 12 drugorzędnych bogów: Ragiba, Szungurszara, Karsza, Kir-Szamas, Suiunu, Aï'pa-kszina, Bilala, Pautiiimri, Szilagara, Napsza, Na-lirtu i Kindakarbu. Charakter tych bóstw jest zupełnie nieznany. Kult duchów i przodków był dośó rozpowszechnionym w E-ie; dbano też o zachowanie oiał zmarłych. GiObowce królów Suzy znajdowały się w tym samym lasku świętym, w którym stały posągi Szuszynka i Nachunty. Cieniom królów składano ofiary: Assurbanipal szczyci się, iż po zdobyciu Suzy wywlókł z grobowców ciała wrogich Assyryi królów E u, zmusił w ten sposób ich cienie do błąkania s ę i pozbawił je ofiar, które im składano. Religia Kissej-czyków różni się od elamickiej, przynajmniej co do nazw bogów. Skutkiem bliższych stosunków tego plemienia z Babilończykami (ob. niżej), niektóre bÓ3twa jego utożsamiły się z odpowiedniemi babilońskiemi, Najwyższe miejsce zajmowali: bóg Sumu (po bab. Szukamuna) i małżonka jego Sibarru (po bab. Simalja), „władczyni iskrzących się gór*. Bogiem eponimem narodu był Kaszszu. Z pozostałych—Charbi (porów. elam. Kindakarbu) utożsamianym bywa w napisach z Belem ba-bilończyków, Sach — ze słońcom, bab. S z am as (ob.); Szychu z bab. Mardukiem (ob.), zaś bogini Chali—z babilońską „wielką lekarką“ Gula, żoną Adara. Imię Maraddasz tłómaczono na babiloński jęz. przez Nin dar (ob.).

Archeologia. O ile można wnosić z nielicznych zabytków, nietylko sztuka, rzeźba, architektura, ale i wogóle cała materyalna kultura E u była nadzwyczajnie zbliżoną do mezopotamskiej. W tym zakresie Elamioi prawdopodobnie wszystko przejęli od swoich sąsiadów Babilończyków (ob. Archeologia „Mezopotamii). Layard w latach 1845— 1847 i 1819—1851 odkrył w miejscowości Kale Fa-ran, na wyżynie Mai Amir, kilka płaskorzeźb, wykutych w skale. Przedstawiają one bóstwa i królów, składających im ofiary. Większość tych płaskorzeźb jest uderzająco podobną do assyryjskich, lecz wykończenia ich jest mniej doskonałem; niektóre zaś, prawdopodobnie najstarożytniejsze, przypominają raczej hityjskie rzeźby z Azyi Mniejszej. W r. 1885 francuski archaolog, A. M. Dieulafoy, odkopał w Suzie zwaliska pałacu Daryusza I-go i Artakserksesa Ii-go. Nieco głębiej pod powierzchnią ziemi odnaleziono resztki innych murów, które Dieulafoy uważa za szczątki pałacu królów E u.

Źródła dziejowe. Greccy pisarze: Herodot, Dyodor Sycylijski, Strabon, nie podają prawie żadnych wiadomości o dziejach E-u. Przedstawicielem długiego szeregu władzcówu E-u stał się dla

Greków bajeczny Mômnon, syn Titona i Aurory (prawdopodobnie Caumba, assyr. Urn m au), założyciel m. Suzy, a zarazem król Etyopów; miał on podążyć na pomoc Pryamowi podczas oblężenia Troi i zginąć pod jej murami (Dyod. Syc. II, 22 §3), Bardziej cennemi są wzmianki Biblii, jako to Gan. XIV, a przedewszystkiem współczesne ^świadectwa proroków: Jeremiasza i Ezechiela. Źródła krajowe, napisy królów Suzy, o ile są już odczytane, mało rozświeoają przeszłość E u, gdyż są to w większości wypadków tylko akta fuudaoyj świątyń. Nie wiadomo nawet, ozy królowie: Ku-dur - Naohunta, Saudur - Naohunta tych napisów, są znanymi nam królami tegoż imienia z VII-go w. przed Car., czy też starszymi jakimiś ich imiennikami. Wobec tego głównem źródłem wiadomości o E-ie są napisy babilońskie i assyryjskie, przedewszystkiem t. zw. „roczniki“ Sargona, Senna-cheryba i Assurbanipala, szczegółowo opisujące wojny tych królów z Elamitam'.—Chronologia dziejów Eu w ciągu jedynego dokładnie znanego nam wieku (od połowy VIII-go do połowy VII-go przed N. Chr.), ustaloną została w ostatnich czasach, dzięki t. zw. »kronice babilońskiej“, napisanej w dwudziestym roku panowania Daryusza Histaspis (ob.), odnalezionej nie dawno. Obejmuje ona lata 744 — 668 przed N. Cbr. Po zatem co do staroźytniejszych czasów posiadamy tylko jedną wskazówkę Assurbanipala (o najściu Ku-dur-Nachunty na Babilonię), a co do późiiejszych (do 568 r.), jedną aatrononrcznie stwierdzoną datę: rok śmierci króla Te-ummana (jesień 661 roku, ponieważ 27 czerwca tegoż roku było częściowe zaćmienie słońca, wzmiankowane w źródłach).

Dzieje Eu dają się podzielić na dwa okreiy. Pierwszy z nich, od najdawniejszych czasów aż do ustalenia się przewagi Assyryjczyków w Aayi (IX, VIII wieku), zapełniony jest ciągłemi zdo-bywezemi walkami z Babilonią; jest to peryod przyswajania sobie przez E-itów kultury babilońskiej. Drugi okres, od VIII-go w. aż do upadku państwa na początku VI-go wieku, cechuje się w zewnętrznych stosunkach sojuszem z Babilonią, a walkami z Assyryą, w wewnętrznych zaś— zjednoczeniem się Elamu pod władzą królów miasta Suzy. — Okres I-szy. Początki walk Elainu z Babilonią giną w pomroce wieków. Staroźy-taa babilońska legenda o Gilgamiszu (dawniej czytano Iz du bar ob.), wspomina już o najazdach Elamitów: bohater jej zabija E-itę Chumbabę (porów. Chumba), zdobywcę miasta Uruk (Ereoh ob.). Władzca Sirtelli (Lagasz), Gudea (ob. Babilon) szczyci się tern, „iż zgnębił miasto An-szan w kraju Nimma (E ie)*. Sargon (Sarru ke-nu), król Agade, podobno też wojował z Elamem. Pomimo częstych najazdów, udało się Elamitom utrwalić swoje panowanie w Babilonii dopiero w XXIII im wieku przed Narodzeniem Chrystusa. Zdobywców elamickich widzieć należy bez wątpienia w 8-iu królach medyjskioh, którzy, według Beroso-sa, mieli panować nad Babilonią wkrótce po potopie. Zdaniem Opperta, nawet pierwsza historyczna dynastya babilońska była pochodzenia elamickie-

go, nie WBzyscy jednak badacze zgadzają się na cała Babilonia, na ten raz i miasto Babilon, znaj-to. Natomiast pewnem jest, iż około r. 2280 duje się w ręku E-itów - Kissejów.^ Cały Bzereg (według wskazówki Assurbanipala na 1635 lat królów Babilonu nosi kissejskie imiona (Nazibugas, przed zdobyciem Suzy przez niego), wtargnął do Babilonii władzca Elamicki, Kudur-Naóhunta, i spustoszył krainę Akkad. Porwał on wtedy z m.

P(B)urna-P(B)uryasz i t. p.). Kissejczyoy jednak w ciągu kilku wieków zupełnie się wynarodowili. Z dynastyą Pasę (1257 r.) Semici znów odzyskali przewagę. Nabuchodonozor I odwetową przedsięwziął wyprawę do kraju Kaszszu i dotarł w zwycięskim pochodzie przez E. aż do rzeki Ulai. W sto lat później po raz ostatni znalazł się Elamita (bezimienny) na tronie Babilonu (1142—1136 według Opperta, 1009 — 1004 r. według Delitzscba). Charakterystycznem jest dla wewnętrznych dziejów E-u w tym okresie, iż podczas walk z Babilonią nigdy nie występuje on jako jednolite państwo; walkę prowadzą oddzielne okręgi (Jamutbal, Anszan), lub oddzielne plemiona (Kissejozycy). Okres II. Polityczna jedność E-u pod hegemonią miasta Suzy wytworzyła się prawdopodobnie w ciągu kilku wieków, oddzielających pierwszy okres od drugiego. Miasto Suza występuje po raz pierwszy dopiero w napisach VIII go wieku, jako stolica całego kraju, który od niego nosi nazwę Szuszynak, t. j. »kraj Suzyjski* (nazwa ta nigdzie wcześniej nie występuje; dawniejsze nazwy E-u są: Anszan, Chapirti); nie ulega jednak wątpliwości, że przewaga Suzy w E-ie datuje się od znacznie dawniejszych czasów. Potężne państwo, które powstało dzięki temu zjednoczeniu, zetknęło się po raz pierwszy z Assyryą w r. 812; tego roku assyryjski król Samsi - Ramman (Samsi - bin, ob. Assyrya), pobił wojsko, wysłane przez E. na pomoo Marduk - balatse - igbi, królowi Babilonu. Od tej chwili E. staje się najzaciętszym wrogiem Assyryi, wskutek ciągłego posuwania się na południe granic Państwa AssyryjRkiego. Chcąc wstrzymać podboje assyryjskie na południu i zasłonić się pasmem z państw niezależnych, E. podtrzymują wszystkie ościenne państwa w walce z Assyryj-czykamf, a później podżega i popiera wszelkie powstania w Babilonie, Bit-Jokin, Illip i innych krajach, podległych Assyryi. Chumbanigasz, assyr. Ummanigasz, syn Chumbadary, pierwszy ze znanych nam królów E u w tym okresie (743 — 717 r.), był wiernym sprzymiurzeńcem chaldejskiego króla, Marduk - bal - iddiua, gdy ten powstał przeoiw Sargonowi. Podążając na pomoc Marduk-bal-iddinowi (ob. Babilon), Chumbanigasz zetknął się z Assyryjczykami pod Dur-Ilu (,mur-boga“ w Jamutbal), w r. 721; po długiej i zaciętej walee Sargon zmuszony był cofnąć się i pozostawić Babilon w ręku Marduk - bal - iddina. Bitwa pod Dur-Ilu świadczy, iż potęga E-u w VïII-ym wieku co najmniej dorównywała assyryjskiej. Siostrzeniec i następca Chumbanigesra, Szudur - Na-chunta (w Kronice babilońskiej Istar - Nachundi, 717 — 699 r.), był bardziej ostrożnym w stosunkach z Assyryą i w roku 710 nie dopuścił na swoje terrytoryum uciekającego przed Sargonem Marduk-bal-idd;na. Nieco później jednak (708 r.) poparł on powstanie przeciwko Assyryjczykom w Illip (górski kraj na północ od E u), a w roku 702 wysłał na pomoc królowi Babilonu wojsko,

Uruk ów posąg bogiui Nana (Isztar), który później w r. 645 został odnalezionym przez Assurbanipala w Suzie i odstawionym na miejsce. Imię:

Kudur-Nachunta utożsamiano z imieniem pierwszego króla medyjBkiej dynastyi Berosoßa, Zoroaster (według Aleksandra Polyhistora), lecz zestawienie to jest dowolnem, gdyż opiera się na semickiej etymologii aryjskiego imienia, porów.: Zara-thustra=sem. Ziru-Iztar, nasienie, syn Isztar. Ku-dur-Nachunta=chwała (?) Isztar (Nachunty). Nieco później, około r. 2272 (Delitzsch), całe południe Babilonii (miasta: Ur, Nippur, Larsam), znajduje się w ręku Elamitów pod wodzą Kudur - Mabu-ka, syna SimtiBiiehaka. Kudur - Mabuk nie był królem całego E-u; napisy naprzemian nazywają go to »ojcem Jamutbalu“, to »władzcą Martu“

(=kraj „zachodni*). »Martu“ w późniejszych as-syryjskich napisach oznacza Syryę; w danym jednak wypadku, wobec zamienności nazw Martu i Jamutbal, przypuszczać należy, iż są one synonimami; a więc Kudur Mabuk był władzcą »zachodniego* okręgu E-u, Jamutbal (Delitzsch, Tiele).

Kudur-Mabuk w zdobytych przez siebie miastach osadził swego syna, Rim - Sina (2272 — 2250, po sumaryjB. Ardu - Sin, lub Eriv Aku). Ten zdobył jeszcze miasto Nisin i w napisach nazywa siebie »królem krajów Sumer i Akkad“. Według Biblii w tym mniej więcej czasie Kudur Lagamer (Che-dor La'omer), król E-u, wraz z podwładnymi sobie, Arjokiem, królem ElasBaru, Amrafelem, królem Senaaru (Mezopotamii) i Tydalem, królem Goimów (=narodów?), wyruszył na wyprawę przeciwko plemionom Palestyny (zomzommim, zuzim i t. p,). Wracając z tej wyprawy, pobił w dolinie Siddim (późniejsze Morze Martwe), królów Sodomy, Gomory, Admy i Seboim, którzy powstali przeciwko niemu po 13 u latach jarzma, złupił Sodomę i uprowadził między innymi do niewoli Lota; Abraham zaś, dowiedziawszy się o tem, pogonił za Kudur - Lagamerem z 318 - u sługami swymi, zwyciężył go i uwolnił Lota. Aby połączyć biblijną opowieść z danemi napisów, można przypuścić, że Kudur - Lagomer był następcą Kudur • Mabuka w Jamutbal; Arioka, króla ElaBsaru można utożsamić z Rim - Sinem (Eriv - Aku), królem m. Larsam (Elassar), zaś Amrafela, króla Mezopotamii, ze współczesnym królem Pabilonu,

S nmubalittem (Amar - ubalibtem?). »Martu“=„kraj zachodni* napisów—oznaczałoby w tym wypadku, już nie Jomutbal, lecz Syryę. Pozatem jednak pozostają jeszcze pewne trudności (ob. Wellhau-sen »Geschichte Israel’s“ 1878 str. 363). W każdym razie panowanie Elamitów w Babilonii, a tem bardziej w Syryi, nie było długotrwałem: Cham-murabi, król Babilonu, zwyciężył Rim - Sina i wypędził Elamitów z Babilonii (około 2250 r.t inaczej Oppert, ob. Babilon). W pięć wieków później

które zostało pobitem przez 'syna Sargona Senna-(San)cheryba. W Suzie znaleziono napisy Szudur-Na-chunty; nazywa on siebie „królem Sazy i Ausza-nu“. Strącił go z tronu własny brat, Challudusz (assyryjs. Challuszu, 699 — 693), który w kwietniu 694 roku wtargnął do Babilonii na wezwanie mieszkańców i wziął do niewoli syna Sennachery-ba, Assur-nadin-suma, króla Babilonu, a na miejsce jego posadził Nergal-Useziba. Wkrótce jednak Challudusz został zwyciężonym przez Sennachery-ba i zginął z ręki własnych poddanych. Dziesięciomiesięczne panowanie Kudur - Naehunty, syna Szudu-Nachunty (ass. Kudurri, 693 — 692), zaznaczyło się wojną z Sennacherybem, który spustoszył cały E. i dotarł aż do górskiej rezydencyi władzców E-u, Madaktu, lecz śniegi i burze zmusiły go do odwrotu. Tymczasem Kudur-Nachunta, który schronił się był do Chidalu, padł ofiarą intryg pałaoowych, a na tron wstąpił młodszy brat jego, Chumba-minanu (ass. Umman-minanu, 692 — 688). Nowy król, kierując się tradycyonalną polityką, sprzymierzył się z Babilończykiem, Musezib-Mardukiem, i pobił Assyryjcayków w walnej bitwie pod Challuli (nad rz. Tygrys, 691 r.). Więc Sennacheryb zdobvł i zburzył Babilon dopiero, gdy Chumba-minanu został rażony apopleksyą ( 1 marca 689) i skonał (3 lutego 688). O następćy jego Chumba - chaldaszu I wiemy tylko to, iż umarł 20 września 681. Chumba - Chaldaszu II, syn Chumba-Chaldaszu 1 (681—674), już za Asarhaddo-na Assu-ache-iddina), wtargnął do Babilonii (674) i dotarł aż do miast Sippar i Agade, skąd pozabierał posągi bogów. Bóstwa te jednak, z niewiadomych powodów, zostały odesłane wkrótce po jego śmierci prze* jego brata i następcę, Urtagu (674 r. — 663?). Urtagu w r. 664 (?) skłonił plemię Gam-bulu (przy uściach rz. Tygrys) do powstania przeciwko ówczesnemu władzcy Assyryi Assur-ba-ni palowi (ob.) i sam z wojskiem wkroczył do Akkadu, lecz Assyryjczycy zmusili, go do odwrotu. Gdy wrócił do kraju, wybuchła rewolucya, podczas której zemordowano go, a królem ogłosił się młodszy brat jego, Te-chumbau (ass. T e - u m m a u, 663?—661 roku). Pokrzywdzeni synowie Urtagu, Chumbanigasz, Chumban-appa i Tamarritu, a także synowie Chumba - chaldaszu II go, Kudurru i Parru, schronili się do Assyryi, prosząc Assurba-nipala o pomoc. Te-chumbau zażądał wydania ich. Odpowiedź była odmowną: w jesieni 661 r. Assyryjczycy stanęli pod murami Suzy. E, się rozdwoił: najpotężniejsi namiestnicy króla Suzy, Sini-baru i Chumbakidimmi przeszli na stronę prawowitego swego władzcy, CŁumbauigasza II - go. W bitwie pod wsią Tulliz (w okolicy Suzy) Te-chumbau został pobity i wzięty do niewoli. Bratanek jego, Tammaritu, własnoręcznie uciął mu głowę. (Assurbanipal głowę Te-chumbaua zawiesił w ogrodzie swego haremu, ob. Archeologia Mezopotamii rys. 332). Suza dobrowolnie się poddała. Assyryjczycy podzielili E.: Suzę otrzymał Chumbanigasz 11, a namiestnictwo Chidalu - Tam-meritu brat jego; obaj jednak musieli uznać zwierzchnictwo Assyryi. To też, gdy Szamasz-sum - ukin, brat Assurbanipala, podniósł w Babilonie rokosz przeciwko Assyryi, Chumbanigasz II skwapliwie skorzystał z tej sposobności, aby zrzucić jarzmo assyryjskie (około r. 650). Wszystkie siły zbrojne E-u wyruszyły na pomoc królowi Babilonu. Korzystając z tego, Tammaritu, wice-król Chidalu, powstał przeciwko Chumbanigaszowi II-u, wydarł mu koronę i podążył za wojskiem do Babilonii. W czasie jego nieobecności znów wybuchła rewolucya i królem E u okrzyknięto Indabi-gasza, wodza plemion górskich. Dla braku poparcia ze strony wojska, Tammaritu był zmuszony uciec z Babilonii i schronił się do Assurbanipala, a Indabigasz odwołał wojsko z Mezopotamii (649 ?). Pomimo to Assurbanipal natychmiast po zdobyciu Babilonu (647 r.) zwrócił się przeciwko niemu i zażądał przede wszy stkiem wydania zbiegłych Ba-bilończyków. W trakcie rokowań Indabigasz został zamordowany przez naczelnika swojej przybocznej straży, Chumba-ohaldaszu, syna Attamitu. Oprócz Chumba - chaldaszu III go znalazło się jeszcze kilku pretendentów do tronu, mianowicie: Cbumbagua (w m. Babilu), Chumbanigasz i Pai, zdaje się, syn Te-chumbana. Assurbanipal nie u-znał tych wszystkioh pretendentów i tron przywrócił Tammaritu, synowi Urtagu. Chumba - Chaldaszu III uciekł w góry, lecz wschodnie prowincye pozostały w jego ręku (646 r.). Ponowne panowanie Tammaritu było bardzo krótkotrwałem: spiskował on przeciwko Assyryjczykom i za karę został sohwytany i odprowadzony do Niuiwy wraz z Pajem, który aż do tego czasu utrzymał się w jednym z okręgów Eu. Zachodni E. stał się prowin-cyą monarchii assyryjskiej. Chumba - Chaldaszu III starał się odzyskać go, wskutek czego Assurbaui-pal jeszcze raz wkroczył do E-u i zrównał z ziemią Suzę, Madaktu i trzydzieści innych miast. Chumba-Chaldaszu III ponownie ratował się ucieczką w góry, pomiędzy 645 i 644 r. przed N. Chr. (tryumf Assurbanipala, ob. Archeologia Mezopotamii, rys. 333). Około roku 640 Chumba-Chaldaszu został wygnany przez własnych poddanych i schronił się do Assyryi. Assurbanipal kazał go zaprządz do tryumfalnego wozu bogini Isztar wraz z dwoma drugimi bjłymi królami E-u: Tammaritu, synem Urtagu, i Paï. Stuletnia walka z Assyryą wyczerpała siły E-u. Assurbanipal o-gniem i mieczem spustoszył kraj cały i znaczną część mieszkańców przesiedlił do innych miejscowości (np. do Samaryi Ezdr. IV, 9). Lecz i As-syrya nie była już w stanie ostać się przy swo* ich zdobyczach. To też przynajmniej część E-u istniała jako państwo niezależne aż do początku VI-go w. Prorok Jeremiasz w 604 r. wzmiankuje jeszcze o królu E-u (XXV, 25). Należy przypuszczać, iż ostateczny upadek E-u był dziełem Persów. Założyciel perskiego państwa Cyrus (w napisie na cylindrze, znalezionym w Babilonie) nazywa swoich przodków, Kambizesa, Cyrusa I-go i Teispa, królami Anszanu, t. j. E-u, lub, co najmniej, północno - wschodniej jego części. Prawdopodobnie więc podbój perski zaozął się już w końcu VII-go w.; ostatni zaś niezależny okrąg E-u

W. Ch.

A. S.

dostał się pod perskie panowanie w każdym razie przed 584 r. Mamy świadectwa współczesne: w r. 597 Jeremiasz przepowiada zagładę E-u (XLIX, 34), a w r. 584 Ezechiel zalicza E. do państw już nie istniejących (Ez. XXXII, 24). Persowie przejęli cywilizację z Suzy, pierwiastkowe, jako sąsiedzi, później jako zdobywcy; dla tego też Su-za stała Bię ulubioną rezydencją królów perskich. Za Daryusza Histaspisa E. dwa razy starał się od-syekaó niepodległość: w r. 520 pod wodzą Assiny (pers. Athrina), syna Chumbadaranmy (pers. Upadarmas), potomka ostatnich królów E-u; nieco później, pod wodzą Martiasa, Persa. Oba po* wstania zostały stłumione i E. pod nazwą Suzya-ny stał się satrapią państwa perskiego. Tylko dzikie górskie plemiona Hussi (grec. Uksijczycy) i Hobardip (grec. Amardyjczycy) zachowały swoją niezależność aż do czasów macedońskich. Podczas zaburzeń po śmierci Antyocha Epifa-ne sa (ob.) E. odzyskał niepodległość i miał królów krajowców. Arsacyda Mitry dates I, król Partów (174— J36 przed N. Chr.), położył kres istnieniu tego „nowo - elamickiego“ państwa. Nazwa „Elam“ po raz ostatni użytą jest w źródłach Byryjskich, które wzmiankują o Szapurze, biskupie E-u w Dżondi, za czasów Sassanidów (ob.). Rola E-u w dziejach starożytnego świata charakteryzuje się tern, iż z jednej strony podkopał on potęgę Assyryi, z drugiej zaś wprowadził na arenę dziejową nowy element, Persów, przygotowawszy go poprzednio do działania w szkole swojej cywilizacyi. W ostatnich czasach pojawiła się hy-poteza, że po-za tern E. odegrał jeszcze rolę pośrednika w zakresie cywilizacyi pomiędzy Babilonią a Chinami.— Lacouperie „Western origin of early Chinese civilisation“ 1894; Delitzsch „Wo lag das Paradies?“ (1881 r. str. 320 nast.); Oppert „La langue deB Elamites“ („Revue d’As-syrologie“ t. I, stt. 46); Ho mm el „Zeitschrift für Keilschriftforschung“ (t. I, str. 336); Delitzsch „Die Sprache der Kossäer“ (1884 r.); Lenor-mant „La magie chez les Chaldèens“ (1874 r., Btr, 321); Rawlins on „The five great monarchies of the ancient eastern world* (111 t., 1879 r.); Ho mm el „Geschichte Baby lonien’s und Assyrien’s“ (1885—1889 r.); Tie le „Geschichte Baby lonien’s und Assyrien’s“ (1886 — 1888 r.); Delitzsch-Mürdter „Geschichte Baby lonien’s und Assyrien’s“ (1891 r.).—Porów. J. Oppert „Elam“ w „Grande Encyclopédie“ Lamirault’a.

Elaphis Aldrov. Jeden z licznych rodzajów do rodziny Golubridae, podrzędu wężów pełno-zębnych Colubriformia zaliczony. Przedstawiciele tego rodzaju są to węże duże, głowę mają zwykle giubą, oko niewielkie, ogon stosunkowo krótki, krótszy od l/s długości całkowitej, niezbyt cienko zakończony. Tarcza czołowa szeroka, zwłaszcza w przodzie; tarcze brwiowe o brzegu zewnętrznym po nad oko wystającym; tarcza noz-drzowa pedługowata, na końcu rozszerzona, po środku wyraźnie szwem przecięta; tarczy przed-ocznych 2, zaocznych 2, — Łuski niewielkie, po-dłużno - rombowe, za młodu gładkie, z wiekiem, przynajmniej bliższe grzbietu, delikatnie wręgowane, ułożone w 25—27 rzędów. — Z tego rodzaju do fauny europejskiej należą 3 gatunki, przeważnie w południowej i wsohodniej Europie mieszkające. Do najważniejszych należy: E. Sauromates Pall. Wąż stepowy, czyli Połoz krótka-ogonowy, południowo-wschodniemu krańcowi Europy właściwy, przez prof. Andrzejowskiego był znajdowany w południowej części Podola, gdzie według jego świadectwa dorasta do 7 stóp długości i karmi Bię suełami, obficie na stepach żyją-cemi. Według A. Wałeckiego (Materyały do Zoografii Polski. Płazy - Reptilia „Pamięt. Fizyo-graficzny“ Tcm. III) jest to ostatnie, ku zachodowi wysunięte, w Europie stanowisko tego węża.—Ku wschodowi był dostrzegany za Dnieprem i Donem, i na wschcdniem pobrzeźu m. Azowskie-go, aż do Kaukazu. Odznacza się tarczą czołową dużą i w przodzie bardzo szeroką, dłuższą od brwiowych. — Ubarwienie ma z wierzchu brudno-żółtawe, upstrzone, niejednostajnie plamkami barwy dwojakiej: ciemniejszemi, płowo - brunatnemi. wzdłuż środka łusk, i jaśniejszemi, płowo - żółtemi, na brzegach łusk; na tern upstrzeniu narzucone są plamy większe, ciemne, nieregularne, tworzące pręgi poprzeczne falisto pogięte, już też ogniwa wewnątrz jaśniejsze.—Dolna powierzchnia ciała żółta, z rzadka centkami ciemnemi upstrzona. Długość ciała 120—160 cm.—E. dione Dum. et Bibr, jest mniejszy od poprzedniego, długość ciała 90— 120 cm. Ciało ma z wierzchu szaro - popielate lub żółtawo - brunatne, z 3 ma jaśniejszemi po-dłużnemi pręgami, pomiędzy któremi przebiegają podłużne szeregi plam ciemnych. Spód cisła ma białawy, często z plamkami czarnemi, drebnemi. Zamieszkuje południowo - wschodnią Rossyę i zachodnią Azyę; przebywa w miejscowościach piaszczystych i gorących i t. p.

Elaphms Fab. Pierzohotek, rodzaj z rzędu owadów chrząszczowatych, czyli t ę-gopokrywych (Coleopłera), z rodziny Szczy-pawek (Garabidae). Odznacza się ciałem wydłu-żonem, oczyma duźemi, kulistemi, mocno wypukłe-mi: przedkarcze ma z przodu i z tyłu zwężone, po środku zaś rozszerzone; śródkarcze wolne, widoczne, ku przodowi wydłużone.— Głowa z oczyma tak szeroka, jak przedkarcze, lub nieco od niego szersza. Pokrywy skrzydłowe z 4-a szeregami dołków, dużych, fioletowych, przypominających formą „dzioby po ospie*.—Przedstawiciele tego rodzaju przebywają w miejscowościach wilgotnych, piaszczystych lub szlamowatych, nad brzegami rzek, stawów, kałuż i t. p. Przez pocieranie, podwójnie zazębionej listewki, położonej na przedostatnim pierścieniu odwłoka, o wystające żebra na pokrywach skrzydłowych, mogą wydawać głos skrzypiący.—Gatunków znanych około 30, umiarkowany pas zamieszkujących, z których E. na Europę przypada. Do najpospolitszych należą: E riparius

L. Bronzowo - zielonawy, nogi ma zielone, golenie czerwono - żółtawe, dołki na pokrywach porozdzielane, opatrzone wznoszącemi się po środku punktami. Długość ciała 7 mm. Pospolity wszędzie

rallinus Wied, wąż koralowy, ozdobny, jadowity, południowo - afrykański, cynobrowo - czerwony, w czarne pierścienie, biało i zielono obrzeżone. Pysk i przednia ozęść głowy czarne, dorasta do 65—7<> cm. długości, przebywa w lasach i zaroślach.

i w całej Europie. E. aureus Müll, (litoralis Dei) bronzowego koloru, nogi zielone, golenie żółte, — dołki na pokrywach słabo zagłębione, pozornie pozlewane z sobą. Długi na 6 mm. E, cupreus Duftschuss. Z wierzchu brunatno - miedzianego koloru, od spodu ciemno - bronzowo • zielony. — Pokrywy skrzydłowe delikatnie punktowane, dłu-

A. S.

A. S.

gość ciała 8—9 mm.

El Arysz, ob. A ris z.

Elasmobranohii, ob. Ryby chrząstkowa* Elapłdae, Elapsy. Rodzina wężów ja- te („Encykl Ilustr“ tom XII). d o w i t y o h {Colubrina venenosa), podrzędu b r óz- Elasmostoma Prom. (paleont.). Rodzaj kopal-dozębnych (Proteroglypha). — Przedstawiciele nej gąbki wapiennej, o ciele lejkowatem, o górnej tej rodziny mają ciało walcowate, otwory nosowe czyli wewnętrznej stronie ścianki gładką warstwą (nozdrza) boczne; ogon krótki, spiczasty. — Głowę powleczonej, w której leżą liczne, nieprawidłowo mają pokrytą tarczami. Zęby jadowite, opatrzone ograniczone otworki. Kanałów nie znaleziono, brózdą z przodu położoną, po • za niemi często Często występuje w kredzie. Gatunki: E. acuti-znajdują się znacznie mniejsze zęby haczykowate margo Rom. w neokomie północnych Niemiec i Szwaj-(zwykle 2 z każdej strony), niejadowite, w ogól- ' carskiej Jury; E. consobńnum d’Orb. w cenomanie

A\

wir

\l

W:,£

ml

mm

I gili

SÉSIl

iäim

iSSl

‘>Ą

fife

P»

sg:

mr-

■ SS

Fig. 9 Elaphis quaterradiatus Dum. et Bibr.

nej szczęce umieszczone; zęby podniebienne liczne. Anglii, Normandyi, Westfalii; E. subpeziza d’Orb. Zamieszkują gorące kraje Starego i Nowego świa- w najwyższem piętrze (duńskiem) kredowem w Mast-ta. Niektóre z nich (Naja) mogą przednią Część rychcie.    K- J'

tułowia tak silnie rozpłaszczać, źe jest znacznie Elasmotherium Cuv. (paleontolog.). Olbrzymie szerszą od głowy. Do tej rodziny należą nastę- zwierzę kopalne z rodziny nosorożców, którego je-pujące rodzaje: Elaps. Naja, Bungarus (ob. dyny gatunek E. sibiricum Fischer, E. Fisćheri „Encyklop. Illustr.“ T. IX). Dinophis etc. A-s- Desm., w nielicznych szczątkach znaleziono w po-Elapa Dum. et Bibr. Jeden z rodzajów w ę- kładach dylluwialnych porzecza Wołgi wyłącznie, źów jadowitych, brózdozębnych (Pro- Podobnie jak nosorożec, miało ono silnie rozwiniętą teroglyplia\, będący przedstawicielem rodziny E1 a- J przegrodę nosową i posiadało jeden róg olbrzymi, psów {Elapidae). Do tego rodzaju należą węże ' osadzony na szerokiej i wysoko wzniesionej kości o ciele wysmukłem i długiem, z krótkim ogonem i czołowej, drugi zaś, mały, na kości nosowej. Czaszka i spłaszczoną głową; otwory nosowe rozdzielone jego dochodzi do metra długości. Wysokie wal-dwiema tarczami. — Z tyłu zębów jadowych brak cowate zęby trzonowe pokryte są mnóstwem oien-zębów haczykowatych. Łuski gładkie, ułożone ; kich zazębionych, bardzo charakterystycznych, fał-w 15 rzędów, środkowa linia grzbietowa niewy- ! dów emalii. Kłów nie ^posiadało. Stanowiło ono raźna. Tarcze na dolnej powierzchni ogona uło- j krańcową formę w rodzinie nosorożców. K* J

żone w dwa szeregi. Znany jest gatunek E. co-

Elasson, Elasson a, w starożytności i u Ho-

głów.

(obacz).

Za.

And. S.

sosny.

iTi

mera Oloosson, miasto w Turcyi Europejskiej, wilajecie Monastyrskim (Bitolskim), sandżaku Sel-fidźe (Servia); jest stolicą nahii (gminy), która przed ustąpieniem Grekom części Tessalii należała do sandżaku Trikala. E. leży na południowo-zachodnich stokach Olimpu nad rz. Xeriâs (systemat Salambryi, staroź. Peneiosu), przy drodze bitej z Monastyru do Laryssy i nie daleko granic Gre-cyi. Jest to najdogodniejszy trakt, który wiedzie z wyżyn zachodniej Macedonii na niziny TesBalii i z tego powodu w bieżącej wojnie Grecko-Tureckiej (kwiecień, maj 1897 r.) wódz turecki, Edhem pasza, obrał E. za podstawę działań wojennych; stąd na Carycani ruszył ku granicom Grecyi i, przekroczywszy je, zajął naprzód Tyrnavos a potem Laryssę. Ludność miasta składa się z chrześoian i mahometan i wynosi około 4 000

And. S.

Elastyczne płyny, sprężyste albo raczej prężne płyny, zatem gazy (ob.),

Elastyczność, sprężystość albo prężność

Elastyna. Pewna ilość najbardziej sprężystych organów naszego ciała, jak np. więzy łączące kręgi, warstwa środkowa naczyń układu krwionośnego, część strun głosowych i t. d., składa się z włókien, zbudowanych z substancyi podobnej do ciał białkowych, lecz okazującej zarazem wiele własnośoi swoistych, a nazwanej E-ą, z powodu właśnie nadzwyczajnej sprężystości owych organów. Po wydzieleniu z pomiędzy towarzyszących jej innych części, E. przedstawia się jako ciało bezkształtne, żółtawe, przeświecające, twarde, które w wodzie pęcznieje, opiera się działaniu ługów rozcieńczonych i kwasu solnego, a rozpuszcza się, ulegając zupełnej zmianie chemicznej w gorących ługach stężonyob, w mocnym kwasie siarczanym i azotnym. Według Horbaczewskiego E., ogrzewana przez czas dłuższy z kw, siarczanym słabym, wydaje, jako główny produkt rozkładu, leu-cynę i bardzo małe tylko ilości tyrozyny. Tenże sam badacz stwierdził, wbrew poglądom dawniejszym, że roztwór pepsyny w kw. solnym łata o ją rozpuszcza, oraz, że roztwór chlorku cyny w kw. solnym przy gotowaniu przeprowadza ją w glikokol, kw. amidowaleryanowy, leucynę, tyrozynę, amoniak i leucoinę; pomiędzy produktami tego rozkładu niema jednak kwasu glutamowego ani aspartowego.

Elatea, Elate i a, miasto w starożytnej Grecyi, w Focydzie, na południowym stoku gór Knemis i nie daleko lewego brzegu rzeki Kephissos; dziś w pobliżu ruin dawnej E i licha wioska grecka Drachmani. Miasto założył prawdopodobnie Ela-tos, którego posąg stał na rynku; osada wzrastała szybko i stanęła na czele miast Focydy; posiadała teatr, liczne świątynie, jak np. Asklepiosa i Ateny Kranejskiej. Leżąc na drodze z Attyki i Beocyi do Tessalii, była kluczem przełęczy górskich i miała ważne znaczenie strategiożne. Z tego zapewne powodu, Kserkses, dążący do Attyki, obrócił E ę w perzynę 480 r. przed Chr., a choć miasto odbudowało się później, to jednak sąd Amfiktyo-nów nakazał zburzyć mory miejskie i wiele budowli w r. 346 przed Chr. (podczas wojny przeciw Focejczykom). Filip Macedoński, poznawsay się na ważności pozycyi miasta, umocnił je mu-rami w 339 r. przed Chr. i wojskiem swojem obsadził. Rzymianie niszczą E-ę w roku 198 przed Chr., lecz w wojnie ich przeciw Mitrydatesowi mieszkańcy stanęli po stronie Rzymu i tern sprawili, że E. została miastem wolnem. Odtąd stan jej kwitnący trwał aż do IV-go w. po Chr.; później miasto zupełnie opustoszało i obróciło się w gruzy. W r. 1884 Francuzi rozpoczęli tu prace około wykopywania starożytnych rzeźb i znaleźli wiele cennych przedmiotów.

Elater L. Sprężyk, rodzaj będący przedstawicielem rodziny Elateridae, Sprężyków, owadów chrząszczowatych czyli t ę g o-pokrywycb (Cóleoptera). — Odznacza się ciałem spłaszczonem, ku przodowi szerszem, ku tyłowi zwężotiem. — Rożki ma nieco dłuższe od przedkarcza, od 4- go członka piłko wane. Głowę ma małą, ku dołowi pochyloną, czoło zaokrąglone, wargę górną wystającą.—Przedkarcze takiej samej długości jak jego szerokość, albo nawet dłuższe, z ostremi, tylnemi kątami.—Znanych wiele gatunków, na kwitnących krzewach łub pod korą drzew. Do pospolitszych należą: E. Sanguineus L. Czarny, pokryty delikatnemi, czarnómi włoskami; pokrywy skrzydłowe szkarłatno - czerwone; tylne końce przedkarcza szersze od jego długości, nieco delikatnie i jednostajnie punktowane, z dość znacz-nem zagłębieniem po środku, w tylnej części przedkarcza. — Długość ciała 10 — 12 mm. Pospolity u nas i w całej Europie pod korą

A. S.

Elateridae (Sprężyki). Rodzina owadów chrząszczowatych czyli tęgopokry-w y c h (Cóleoptera), której przedstawiciele mają rożki grzebykowate lub piłkowane. — Przedkarcze na brzusznej stronie opatrzone wyrostkiem wcho-

•TT

-yi

lig. 10 a. Sprężyk Osie<vnik rolowiec (Agriotes segetis) b. gąsienica jego, zwana drutowcem, wielk. natur, c. gąsienica powiększona, d, odcinek końcowy gąsienicy.

dzącym w zagłębienie śródkaroza; chrząszcz położony na grzbiecie podrzuca się do góry i odwraca w powietrzu, padając na uogi.—Ciało mają

A. S.

K. J.

Elatides Heer (paleont.). Rodzaj kopalny drzewa iglastego z rodziny jodeł, którego szczątki, a mianowicie gałązki i szyszki, opisane zostały przez Heer a z pokładów jury brunatnej w Sy-

K. J.

noszą.

podłuźne, płaskawe, głowę pochyloną, rożki osadzone blizko przedniego brzegu ócz, 11 — 12 członkowe.—Znanych jest bardzo wiele gatunków (około 3 000), przebywających na krzewach, kwiatach, trawach i t. p. — Gąsienice, roślinożerne, są

ty.

tig 11. Elater, Sprężyk, leżący na grzbiecie, usiłujący się podrzucić w górę za pomocą narządu skokowego na dolnej powierzchni przedkarcza.

niekiedy wielkiemi szkodnikami. Ważniejsze rodzaje tutaj należące są: Elater, Sprężyk; La-eon, Podrzut; CardiopJiorus, Serduszak; Agrio-tes, O B i e w i k; Campylus, Z a r o ś 1 u c h; Corym-bites, Z a c i o s; Athous, N i e s k ó r; Pyrophorus, Świecił; amerykański zw. C u c u j o i in.

Elaterius, cb. Elaterium.

Elaterium (farmaoya), ob. Ec bali urn.

Elaterometr, rzadko używana nazwa przyrządu, służącego do oznaczania prężności powietrza pod dzwonem pompy powietrznej, czyli stopnia osiągniętego tam rozrzedzenia; w ogólności toż samo, co manometr.

Eiateryna jest działającą częścią składową ekstraktu z owoców Ecbalum (Momordica) Elaterium, z rodziny Cucurbitaceae, zwanego w farma-cyi elaterium i używanego jako energiczny środek przeczyszczający. E. wydobywa się z owego ekstraktu przez wygotowanie alkoholem bezwodnym, z którego krystalizuje się w sześcioboczne blaszki bezbarwne z silnym połyskiem. Topi się w 200° i jednocześnie ulega zmianie chemicznej; po ochłodzeniu traci postać krystaliczną. Jest o-bojętua i nierozpuszczalna w słabych roztworach kwasów i zasad. Ciału temu przypisujemy skład C₂₀H₂₈O₅ i zaliczamy je do t. zw. ciał gorzkich obojętnych, których budowa i funkeya chemiczna nie są dotychczas zbadane.    Zn-

Elateryt (mineral.), zwany jeszcze sprężystą smołą kopalną, jest ciałem niekrystalicznem, w postaci nerkowatej, wkropionej, lub jako powłoka; giętki, często nieco lepki, sprężysty jak kauczuk, bardzo miękki; c. wł. 0,8—1,23. Barwy ciemnej, czerwonawo lub żółtawo-brunatnej, z blaskiem tłustym, nieprzezroczysty lub przeświecający na brzegach, z wonią silną bitumiczną. Skład chemiczny: C a Hg n » z niewielką domieszką pewnego związku, tlen zawierającego. Johnston w miękkim lepkim elaterycie znalazł 85.47 węgla i 13.28 wodoru. Znajduje się na żyłach ołowiu w Castleton (Derbyshire), na żyłach kwarcu i spatu wapiennego w Montrélais (depart. Niższej Loary) oraz w Newhaven (Connecticut).

beryi. Gałązki o liściach osadzonych spiralnie, linijnych, zaostrzonych, sierpowato na wewnątrz zagiętych, z podstawą opadającą. Szyszki jajowate lub walcowe, o licznych łuskach, drobnych, spiralnie stojących, pokrywających się wzajemnie, skó-rzastych, gładkich, zaostrzonych, bez szypnłki. Heer opisał 4 gatunki: E. ovalis, E. Brandtiana, E. parvula (szyszki) i E. falcata (gałązki). Schenk szczątki te odnosi do rodzaju Araucaria.

Elatineao Cambess. Nawodnikowate, Rośliny drobne, zielne, bagniste, o łodyżkach wątłych, gałęzistych lub rozpierzchłych. Liście naprzeciwległe, rzadko okręgowe, bezogonkowe, o brzegu całym lub ząbkowanym, o przy listkach drobniutkich. Kwiaty doskonałe, kielich o 3—5 działkach; płatków tyleż, naprzemianległych z działkami kielicha; pręcików tyle, ile działek, lub w liczbie dwa razy od nich większej, słupków 3—5; zawiązek górny o 3—5 komóreczkach. Nawodnikowate rozproszone po całym świecie, nadewszystko zaś wegietują w Starym Swiecie w kanałach, sadzawkach, rowach wilgotnych, nad brzegami zalanemi stawów i pól ryżem zasianych. Pożytku żadnego nie przy-

B. M.

Elayl, nie używana obecnie nazwa etyle-n u (ob.).

Elba, wyspa w północnej części morza Tyrreńskiego, między Korsyką a Toskanią, bliżej tej ostatniej, oddzielona od niej tylko wązką cieśniną Piombino (ll km. szeroka i 63 m. głęboka). Długość wyspy z zachodu na wschód wynosi 24 km., szerokość z północy na południe 9 km. Obwód około 80 km., powierzchnia 223 km. □. E. jest górzysta, skalista, obfituje w skarby mineralne, jest ciekawa dla geologów, a w historyi zasłynęła jako miejsce pierwszego wygnania Napoleona. Gó-rzystość odbija się w urozmaiceniu brzegów, które spadają stromo ku morzu; przy tern wybrzeża północne i wschodnie, zwrócone ku lądowi, są najważniejsze, z powodu, że tutaj znajduje się właśnie główny produkt wyspy: żelazo; to też tu leżą najdawniejsze osady, mianowioie porty Portoferrajo i Portolongone. Pod względem geologicznym wyspa składa się z trzech części, ćo odbija się też w ukształtowaniu powierzchni i w zarysach wybrzeży; mianowicie wyBpa posiada dwa zwężenia i zwężeniom tym odpowiadają dwa obniżenia wpoprzek wyspy; wschodnie z tych obniżeń jest w związku z linią zapadnięcia. Dość byłoby wzniesienia się morza (lub obniżenia wyspy) tylko na 70 metrów, aby wyspa rozpadła się na trzy. Z trzech częśoi E y zachodnia, zaokrąglona, Btanowi falistą masę granitową (szczyt Capaune 1 020 m.); środkowa, z wybrzeżami bardziej poszarpanemi, składa się z eooenicznych piaskowców (flysz) i wapieni, przez które przebiły się skały wybuchowe (porfiry, diabazy, serpentyny); wreszcie część wschodnią przerzynają południkowe fałdowe góry, łupków krystalicznych i paleozoicznych, które zawierają niewyczerpane skarby żelaza (w Monte Calamitń); eksploatacyą ich zajmowali się już E-truskowie i Rzymianie. Przetapianie rud sprowadziło wyniszczenie lasów w Toskańskich Apeni-

Kncjkl Powsz. Quttr, Zew. 145. T. 19 ty.

nach, a stąd wylewy rzek, zabagnienie i przyrost wybrzeża toskańskiego oraz malaryę. Obecnie, wskutek braku materyału opałowego, większa część rud idzie do Anglii i Francyi. E., w przeciwieństwie do sąsiedniego wybrzeża Toskanii, odznacza się klimatem zdrowym. Na północnych jej pochyłościach roBną lasy kasztanowe, w części zaś zachodniej — zarośla (macchia), które coraz bardziej ustępują kulturze winorośli (Tb. Fischer „Italien“ w Kircbhcffa „Länderkunde von Europa“ V. de St. Martin „Nouveau dictionnaire de Géogra-

w. 5.

Elba, rzeka środkowej Europy, należąca do zlewiska Atlantyku przez morze Północne, czyli Niemieckie. Nazwa (niem. Elbe, czeskie Laba) brzmi po grecku *'AXßi<;, u Strabona *'AXßio<;, u Rzymian Albis, później Alba; pochodzenie tej nazwy jest wątpliwe i było przedmiotem wielu sporów. Etymologia dawniejszych czasów bardzo łatwo i naiwnie wywodziła E-ę od wyrazu Halbe = połowa, jako E. dzieli Niemcy na dwie połowy; albo też od wyrazu elf, eylff=jedenaście, jako rzeka z jedenastu źródłowych strumieni powstaje („nomen ab undenis fontibus Albis habet“). J. Grimm wyprowadza nazwę od wyrazu albus= biały, przenośnie zaś a 1 p, a 1 p s = czysty duch, w tym wypadku^czysta rzeka, lecz takie tłóma-czenie nie odpowiada brudnym zazwyczaj i wogó-le mętnym wodom Elby. Keferstein widzi w nazwie starogalijskie a! b=.biały i an=woda; Höft celtyckie al-bais=.wielka woda; Mahn wreszcie celtyckie alp=góry wysokie, a więc w tym razie == rzeka górska. Freund i Pott są zdania, że E. zawdzięcza swą nazwę anglosaskiemu wyrazowi Elf, Elfa=rzeka, który dotąd spotyka się po-wszeohnie w Szwecyi, Norwegii i Islandyi, a nawet w niektórych spaczonych przez czas nazwach w Niemczech (porównaj Bleialf pod Zweibrücken, Saaralben i Alf w prow. Nadreńskiej, Alfhuson w Hannowerskiem, Alstede, dawniej Alfatide w Westfalii i t. p.). Taka etymologia ma dziś najwięcej zwolenników i być może, iż jest najtrafniejszą; na jej podstawie też wyprowadzają nazwę miasta Elbląga (niem. Elbing), w delcie Wisły położonego i przypuszczalnie zawdzięczającego swój początek osadnikom skandynawskim (Dr J. Egli „Nomma geographica“). — Źródła. Elba bierze początek na południowym stoku gór Olbrzymich w Czechach, gdzie dwa strumienie, płynące w dolinach podłużnych i zasilane licznemi potokami górskiemi, łączą się z sobą powyżej osady Spindelmühle. Strumień zachodni jest to właściwa E., wypływająca z pod szczytu Hohe Rad; tu, pod chatą, zwaną Elbfa 11 sbaude, wytryska źródło dość obfite, ujęte w cembrowinę i założone stawidłem, podnoszone na żądanie turystów, za opłatą, i wówczas nagromadzona woda rzuca się wysokim wodospadem po Btromem zboczu w ciasny wąwóz, zwany Elbgrund. Strumień wschodni, Biała woda (Weisswasser), spływa z pod samej Śnieżki (Schneekoppe). Oba strumienie połączone rzucają się ku południowi w wyłomową dolinę poprzeczną i na Vrchlabi (Hohenelbe), Dvur Krâ-

phie“).

lové (Königinhof) podążają do Jaromierza. Od źródeł aź do Vrchlabi rzeka płynie śród skał archaicznych, granitów i łupków krystalicznych; dalej, aź w okolicę Chotejowic, koryto leży śród skał paleozoicznych formacyi Permskiej, wreszcie od Chotejowic aź do Jaromierza E. wchodzi w obszary kredowe różnych epok. Pod Jaromierzem, gdzie z lewej strony wpada płynąca również doliną poprzeczną Upa (Aupa), rzeka, nie zmieniając na razie południowego kierunku, zaczyna żłobić Bobie koryto śród osadów napływowych i dylu-wialnych, co trwa z małemi wyjątkami aź do Lo-wosio, poniżej Litomierzyc. Od Jaromierza E. całkowicie opuszcza kraj górzysty i wchodzi w kraj równy, niezuacznemi wzgórzami gdzieniegdzie przecięty, a stan taki idzie równolegle z alluwialnym i dyluwialnym charakterem łożyska izeki. Pod Pardubicami, dokąd E. stale ku południowi dążyła, rozpoczyna się gwałtowny jej zakręt spiralny: koryto zrszu zwraca się nagle do Nowego Kolina ku zachodowi, a następnie ku północo - zachodowi do Lowosic W tej części biegu, między Jaromierzem a Lowosicami, E. przyjmuje największe swe dopływy Czeskie, a mianowicie: z lewej strony wspomnianą już wyżej Upę poniżej Jaromierza, Orlicę, przychodzącą od wschodu w dolinie podłużnej pod Hradcem Królewskim (Königgrätz), Du-brawę pod Zaborzem, Wełtawę czyli Mołdawę pod Mielnikiem, i Ochrzę (Eger) pod Litomierzycami, zaś z prawej strony Cydliuę powyżej Podjebradu i Izerę wprost Tuszenia. Z tych wszystkich rzek Wełtawa ma pod każdym względem pierwszeństwo, nie tylko nad innemi dopływami Elby w Czechach, ale i nad nią samą; w chwili bowiem połączenia się Elby z Wełtawą pod Mielnikiem ta ostatnia jest naprzód dłuższą od pierwszej, powtó-re obfitszy ma zapas wody, potrzecie obszerniejsze odwadnia krainy, po czwarte spławną i żeglowną jest na daleko większej przestrzeni i wreszcie przecina całą kotlinę czeską na dwoje, gdy Elba zaledwie jej krawędź północno - wschodnią omywa. Dodawszy do tego, że E. po połączeniu się z Wełtawą utrzymuje północny kierunek tej ostatniej, skutkiem czego sama na dopływ jej wygląda, o-kaie Bię, że ze wszystkich względów powyższych nie E. aż do Mielnika winna być rzeką główną, lecz Wełtawa. Jest to jedna z tych anomalij nieobjaśnionych, jakich analogicznie co do słuszności nazw rzeki głównej nie wiele znaleźć można, że przytoczymy chyba tylko Mississippi - Missouri lub źródłowe rzeki Gwadalkwiwiru. Od Lowosic rzeka wchodzi znowu w kraj górzysty i w starsze formacye. Rozpoczyna się tu jej pracowity wyłem, naprzód w górach Średnich (Stredohori), a potem w Piaskowcowych Nadelbiańskich (Elb-sandBteingebirge), zatem w miejscu, gdzie syste-mat Sudetów zrasta się z górami Kruszcówemi. Jest to najpiękniejsza część w całym biegu Elby, lecz tylko wyłom w górach Piaskowcowych zjednał sobie szeroką sławę i nazwę Szwajcaryi Saskiej. Pod Lowosicami rzeka wchodzi w wązką dolinę gór Średnich, obstawioną skałami kredowe-mi, które już przedtem, poczynając od Mielnika,

przysuwały «ię niekiedy do alluwialnego koryta, jak np. pod Steti, Hośtką lub Roudnicami. Wkrótce potem na Uście (Aussig) do Dzieczyna (Tetschen) E. rozcina młodsze skały wybuchowe i poniżej Dzieczyna wkracza znowu w formacyę kredową, które jej towarzyszą aż do Firny. Ta właśnie część biegu E-y między Dzieczynem a Pirną stanowi Szwajcaryę Saaką, której środkowym punktem jest Schandau i Königstein w Safcsonii. Góry Piaskowcowe Nadelbiańskie orograficznie stanowią ogniwo międsy Sudetami i górami Kruszco-wemi; jest to wyżyna, którą E. i jej krótkie, ale bystre, potoki porozcinały głębokiemi i stromerai wąwozami i nadały pojedynczym skałom formy fantastyczne, wielkiej rozmaitości i malowniczo ści pełne. Do głębokiej doliny rzeki wpadają ze stron obu wązkie, kręte i dzikie rozpadliny; skały, powiększej części nagie, sterczą groźnie nad szumiąeemi w głębi potokami; jedne z nich wznoszą się jako pęki kolumn, inne jak smukłe wieże lub igły, inne wreszcie przerzucają się w śmiałych lukach z jednej ściany na drugą, tworząc naturalne mosty.—Krętość wąwozów i dolin wywołuje coraz nowe, niespodziewane widoki; gdzieniegdzie rozpościera się gruz ze zwalonych skał, tu i owdzie zaś przytuliły się zacisznie w bezpieczniejszem miejscu niewielkie osady, młyny, tartaki, hotele lub wille. Ku północo - zachodowi wyżyna gór Piaskowcowych obniża się, i E., w okolicach Pirny przerżnąwszy eię prze* wązki próg utworów arobaicznycb, wchodzi w trzeciorzędową kotlinę Drezdeńską, a następnie czwartorzędowe osady niziny północno - niemieckiej, śród której płynie aż do samego uścia.—Na przestrzeni od Lowosic do Drezna E. przyjmuje dwa tylko większe dopływy: z prawej strony Polzen pod Dzieczynem, a z lewej Bielę (Białą) pod Uściem, oddzielającą góry Średnie od Kruszcowych czyli Rudaw Czeskich. Kotlina Drezdeńska ma swoje szczególne znaozenie: otoczona łagodnemi wzgórzami, po których rozsiadły się liczne wioski, winnice i pałacyki wiejskie, z wielkiem miastem pośrodku, staje się ona zarówno powabnem, jak i politycznie, oraz militarnie waanem ogniskiem i ogniwem między górami i niziną między Czechami, Łu-życami i Saksonią. Poniżej kotliny Drezdeńskiej E. płynie po raz ostatni, choć na niewielkiej przestrzeni, doliną wyłomową o stromych brzegach; tu starożytna Miśnia wznosi się częściowo na granitowej wyżynie, tworząc widok bardzo malowniczy. Następnie! aż do m. Riesa pagórki towarzyszą prawemu brzegowi, poczem przerzucają się na lewy; leżą na nich miasteczka: Torgawa, Dommitzscb, Schmiedeberg i PretzBch. Pagórki odtąd znikają coraz bardziej, okolica coraz więcej staje się płaską i monotonną, brzegi są coraz niższe i niestałe; jeszcze pod Wittenbergiem zjawiają się krawędzie wyniosłośoi Flamingu, lecz już poniżej E. wije się śród obszernej równiny. Od Wittenberga rozpoczyna się słynny zakręt, zwany kolanem E-y, która dotychczasowy swój, północno - zachodni, kierunek zmienia naprzód na zachodni, następnie na północno - zachodni i wreszcie na północny.

W kolanie tern leżą miasta Dessau i Magdeburg. Między kotliną Drezdeńską a Magdeburgiem rzeka przyjmuje trzy znaczne dopływy, zbierające swe wody na podgórzu Niemieckiem; są to: Czarna Elstera z gór Łużyckich, Mulda z gór Kruszcowych i rozległy systemat Saali, która przez swe dopływy: Białą Elsterę, Ilm, Unstrut i Bode, odwadnia trzy pasma górskie: Fichtel, Las Turyu-geński i Harz, i tym sposobem skupia w sobie drogi z górzystych krain sasko - turyngeńakicb. Od Magdeburga aż do Hawelberga Elba płynie ku północy, z nieznacznem odchyleniem ku wschodowi, koryto ma niestałe, tworzy wiele wysp i na płaskich brzegach pozostawia po wylewie liczne jeziora. W tej części swego biegu rzeka przyjmuje z lewej strony dopływy: Ohre i Tanger, a z prawej Ehle, Ihle i roaległy systemat Haweli ze Sprewą, odwadniający część wyżyny Łużyckiej oraz szereg licznych jezior Brandenbursko - Me-klenburskicb. Od Hawelberga, gdzie jest uście Haweli, E. tworzy OBtatni skręt ku północo - zachodowi. O trzy mile powyżej Hamburga, koryto E-y, dość jednostajne dotąd, poczyna dziebć się na ramiona, tak, że między Harburgiem i Hambur giem powstaje labirynt wysp i odgałęzień rzecznych, o brzegach nizkicb, przejętych wilgocią, lecz starannie utrzymanych i uprawnych. Poniżej Al-tony wszystkie ramiona zlewają się razem i odtąd rzeka płynie coraz bardziej rozszerzającem się łożyskiem, aż wreszcie płowe swe wody lej-kowatem, 15 km. szerokiem, uściem, łączy z wodami m. Północnego.—Z dopływów tej części biegu najważniejsze są: Ilmenau, Este i Oste z lewej strony, a z prawej: Stepenitz, Eide, Sude, Bille, Alster i Stör. — Ogólna długość rzeki, której bieg do Drezna nazywa się górnym, do Magdeburga średnim, a do uścia dolnym, wynosi 1 165 km., a obszar dorzecza 134 985 km. □; w tej liczbie dorzecze Haweli zajmuje 24 351 km. □. Rzek większych przyjmuje E. ze stron obu około 50, a strumieni mniejszych i potoków do 300. Szerokość koryta pod Mielnikiem, gdzie wpada Wełtawa, wynosi 100 m., pod Dreznem 215 m., pod Torgawą 315 m., pod Magdeburgiem, gdzie są brzegi stałe, tylko 250 m., pod Wittenbereiem ¹/i km., pod Hamburgiem około 3 km., pod Brunsbüttel 7 km., wreszcie w uściu pod Cuxhaven 15 km. Spadek w górnym biegu dość znaczny, szczególnie w okolicy źródeł, które leżą na wysokości około 1 400 m. (Biała Woda 1 397 m., Elbbach 1 387 m ); Vrohlabi, odległe zaledwie o kilka mil od źródeł, leży już na wysokości 460 m., Mielnik 164 m. Drezno 113 m., Torgawa 83 m., Wittenberg 20 m., Hamburg 1 m. Szybkość biegu maleje w miarę zbliżania się rzeki ku uściu; tak np. na każde 7Va km. spadek między Miśnią i Mühlbergiem wynosi 2.36 m,, między Mühlbergiem i Torgawą 1.68 m., między uściem Haweli i Wittenbergiem 1.1 m. między Lauenburgiem i Hamburgiem 0.52 m., między Hamburgiem i uściem 0.12 m. Użyteczność E-y jako linii komunikacyjnej wodnej, jest wielka; spławną jest już rzeka od Jaromierza, żeglowną od Podjebradu, a głównie od Mielnika; statki parowe

1868).

kursują, o ile stan wody pozwala—lecz między Magdeburgiem i Hamburgiem stale. Dzięki przypływom morskim, które od morza sięgają aż po za Hamburg, chodzą po E ie i większe statki morskie; część jednak ładunku zostawiają zwykle w porcie Cuxhaven. Wielką przeszkodą swobodnej żeglugi były dawniej cła rzeczne (Elbzölle); za czasów dawnego Związku Niemieckiego było nad E-ą 35 komór celnych dla poboru opłat za prawo żeglugi, a to niezależnie od ciężarów, ponoszonyoh za prawo naładowywania i przeładowywania statków, przyczem popełniano liczne nadużycia. Gdy kongres wiedeński uchwalił ogólne zasady żeglU' gi na rzekach, zebrali się w Dreźnie delegaci państw nadelbiańskich w r. 1819 i przez wydanie postanowień co do żeglugi na E-ie, obowiązywać mających od 1 marca 1822 r. (Elbschi/ffahrtsact), znakomicie polepszyli dotychczasowe warunki kcmunikacyi wodnej, jakkolwiek opłat całkowicie nie znieśli. Ostatecznie jednak dopiero w r. 1870 sprawa ta uporządkowaną została i obecnie na całej cługości rzeki aż do morza niema żadnych ceł i opłat specyalnych. Ponieważ łożysko rzeki ulega częstemu zapiaszczaniu, skutkiem czego nurt dla żeglugi wymaga ciągłych ulepszeń, przeto państwa nadel-biańskie zgodziły się na ustanowienie komissyi żeglugi na E-ie w celu wspólnego porozumiewania się co do zakresu mających się w danym razie wykonać robót. W Saksonii rzeka wspaniałemi groblami naît życie jest uregulowana. Dzięki tym wszystkim przedsiębranym pracom żegluga na E-ie, która przedtem upadać zaczęła, wzmogła się znowu obecnie. Jako droga handlowa jest E. jedną z najważniejszych rzek w Niemczech. Pomijająo już oceaniczny jej charakter od Hamburga do uścia, to w pozostałej części ułatwia ona transport towarów aż do środka Czech i odwrotnie. Rozgałęzione, częścią spławne, częścią żeglowne, dopływy jeszcze bardziej podnoszą znaczenie rżeli głównej; tyczy się to zwłaszcza Wełtawy, Muldy, Saali, Czarnej Elstery, a przedewszystkiem Haweli ze Sprewą, która przez parokrotne połączenia kanałowe z sy-stematem Odry (kanał Finów, kan. Fryderyka Wilhelma), przenosi ruch handlowy w dalekie strony wschodnie. E. jest rzeką bardzo rybną, a nadto przerzyna krainy po większej części żyzne lub pracowitością mieszkańców do wysokiej kultury doprowadzone; dość wymienić kotlinę Czeską, Saksonię (królewską i pruską), niektóre okolice Turyngii. Ziemie płonne spotkać można tylko w okolicach piaszczystego Flamingu, na prawym brzegu rzeki lub w stepie Lüneburskim na lewym. Nic więc dziwnego, że w dorzeozu E-y powstały bardzo liczne osady, które z czasem rozwinęły się w kwitnące miasta i wielkie zbiorowiska ludzkie. Nad samą E ą leżą 4 miasta z ludnością większą od 100 000: Drezno, Magdeburg, Hamburg i Altona i 5 nad jej dopływami: Halla nad Saalą, Lipsk nad Białą Elsterą, Chemnitz w dorzeczu Muldy, Praga nad Wełtawą i Berlin nad Sprewą (z Cbarlotten-burgiem). Za czasów Napoleona I E. dała nazwę trzem departamentom, a mianowie: 1) departament E-y w królestwie Westfalskiem, ze Btolicą w Ma-

gdeburgu, 2) departament Dolnej Ey, tamże, ze stolicą w Lüneburgu i 3) departament Uścia E-y (Bouches de 1’Elbe) ze stolicą w Hamburgu. Po-równ. „Länderkunde v. Europa“ w wydawnictwie Kirchhoffa (Lipsk 1886 — 1888); Daniel „Handbuch

d. Geographie“ tom 3 i 4. Lipsk 1878; Bose “Allgemeine und hydrotechnische Beschreibung der Elbe mit ihren Zuflüssen“ (Annaberg w Saksonii,

1852); Maidinger „Die Deutschen Stiöme in ihren Verkehrs-und Handelsverl ältnissen“ (Lipsk 1853); Elbzölle (Lipsk 1860); Hübbe „Erläuterungen zur historisch-topographischen Ausbildung des Elbstroms und der Marsohinseln bei Hamburg” (Hamburg

And. S.

Elbasan, miasto w Turcyi Europejskiej, w pro-wincyi Albanii, wilajecie Moaastyrskim, jest stolicą sandźaku t. im., leży na prawym brzegu rzeki Szkumbi, wpadającej do Adryatyku, w okolicy górzystej, 131 m. nad p. m.; siedlisko biskupa obrządku grecko - wschodniego, do 20 meczetów; wyroby przedmiotów z żelaza i miedz*'; ożywiony handel; około 9 000 m-ców. O Va na za‘ chód od miasta wznosi się na wzgórzu klasztor św. Jana (Szin Jon), założony około 1 000 roku; w okolicy gorące źródła siarczane. W starożytności Albanopolis, albo Scampa; druga z tych nazw przypomina nazwę dzisiejszej rzeki Szkumbi. And- s*

Elbée, Maurycy Józef Ludwik Gigost d\ generał wandejski (* r. 1752 w Dreźnie—f w styczniu 1794 w Noirmoutiers). Potomek rodziny francuskiej, osiadłej w Saksonii, gdzie ojcieo jego zajmował dość wysokie stanowisko, służył najpierw w wojsku elektora, następnie przeniósł się do Fran-cyi i w stopniu oficera wszedł tam do jazdy. Po kilku latach (w r. 1783) wziął dymissyę i, ożeniwszy się, zamieszkał w swej skromnej majętności w pobliżu Beaupréau. Kiedy wybuchła rewolucya, został wybrany ze swej parafii do Stanów generalnych, jako przedstawiciel trzeciego stanu (szlachectwa swojego nie mógł, zdaje się, udowodnić). Z początku sprzyjał rewolucyi i nawet po zburzeniu Bastylii podpisał adres z wyrazami hołdu do Zgromadzenia Narodowego; atoli nieco później jego uczucia religijne, obrażone ustawą cywilną dla kleru, popchnęły go do reakcyi. Poczynając od r. 1791 spiskuje wraz z opornymi księżmi i książętami na emigracyi przeciwko nowemu porządkowi rzeczy. W marcu 1793, kiedy w Ande-gawii wybuchło wielkie powstanie rojalistowskie, chłopi w Mauges, którzy do E-go mieli wielkie zaufanie, ofiarowali mu dowództwo. E. słodyczą mowy, gorącą pobożnością i nieustraszoną osobistą odwagą zagrzewał do walki nienawykłe do karności bandy wieśniaków i w krótkim czasie odniósł znaczne korzyści. Zdobył Vihiers (16 kwietnia), a następnie zadał respublikanom oiężką porażkę pod Thouars (5 maja). Pobity z kolei pod Fontenay (16 maja), gdzie otrzymał oiężką ranę, połączył się po wzięciu Saumuru (10 czerwca) z główną armią wandejską i przyczynił się najwięcej do zamianowania naczelnym wodzem chłopa Cathe-lineau (pod którego imieniem faktycznie dowodził on sam); zdobył Angers (19 czerwca) i po klęsoe

pod Nantes kierował odwrotem do Thouars. Gdy Cathelineau został zabity, E. objął po nim naczelne dowództwo (19 lipca). Wszakże jego zdolności wojskowe nie dorównywały jego poświęceniu i odwadze, a w dodatku zawistni podkomendni odmawiali mu częstokroć posłuszeństwa. Rozbity pod Luęon (19 sierpnia), powetował wprawdzie we wrześniu tę porażkę zwyoięBtwami pod Chantonay Coron, Tor fou i Beaulieu, atoli 17 października utracił prawie całą swą armię w nieszczęsnej bitwie pod Cbollet. Otrzymał w duin tym 14 ran. Jeden z jego jeźdźców przewiózł go do Beaupréau, skąd go odwieziono do Noirmoutiers (wyspa niedaleko od uścia Loary). Kiedy jednak republikanie opanowali tę wyspę (3 stycznia 1794), E., przykuty jeszcze niemocą do łóżka, został wzięty do niewoli. Stawiono go przed sądem wojennym i skazano na śmierć. Wyrok ten wykonano z bezwzględną surowością: ponieważ nie mógł stać na własnych nogach, więo roztrzelano go w fotelu. Nazajutrz stracono jego żonę, która nie chciała opuścić swego męża.—De Beauchamps »Histoire de la guerre da Vendée*.—Bournizeau—to samo Crétin eau-Joly „Histoire des généraux Vendéens*.—„Gr. Encycl.“ Lamirault’a.    Hml-

Elbekosteletz, ob. Kostelec nad Elbą.

Elberfeld, miasto w pruskiej prowincyi Reńskiej, regencyi Diiiseldorfekiej, stanowi samo w sobie powiat miejski i liczy (1895) przeszło 140 000 m-ców. Leży przeważnie na prawym brzegu malowniczej rzeki Wupper (prawy dopływ Renu) i w ognisku licznych dróg żelaznych oraz największego w całem państwie przemysłu fabrycznego; dokoła bowiem leżą takie miasta fabryczne, jak np. Remscheid, Solingen, Düsseldorf, Duisburg, Essen, Boohum, Dortmund, Hagen i t. p. Z są-siedniem miastem Barmen (ob.) E. łączy się bezpośrednio tak, że bez znajomości miejscowych stosunków wiedzieć nie można, gdzie kończy się jedno miasto a rozpoczyna drugie (analogicznie Hamburg - Altona). Pierwsze wiadomości o tutejszych bielnikach (blicharniach) sięgają roku 1532, gdy w okolicy dzisiejszych osad bliźniaczych było już około 1 500 zatrudnionych tą pracą ludzi, przeważnie włościan, którzy w czystych wodach Wup-peru znajdowali dla siebie odpowiednie warunki. Z owych chat włościańskich powstała w połowie zeszłego stulecia obecna para miast, wywołana przez stale wzrastający i doskonalący się przemysł tkaoki. Zaprowadzenie tkalni tasiemek i wstążek oraz wyrobów bawełnianych i wełnianych ściągało ludność powoli, ale stale. Na początku tego wieku oba miasta liczyły 27 000 m ców, w r. 1855 przeszło 80 000, w roku 1895 około 270 000, przyczem zauważyć należy, że tak

K., jak i Barmen, są sobie mniej więcej równe co do wielkości i ilości mieszkańców i mniej więcej w jednakowem wzrastają tempie; oba są bardzo przemysłowe i handlowe i oba stanowią po Berlinie najpierwsze co do wartości produkcyi ognisko fabryczne; szozegółowe rozważanie wykaże nam, że Barmen jest nieco birdziej przemysłowy, E. natomiast nieco bardziej handlowy, gdy bowiem w pierwszym żyje z przemysłu 75°'₀ a z handlu 8% ogółu ludności, to w drugiem z przemysłu 67% a z handlu 12°/„, E. jest miastem pięknie i prawidłowo zabudowanem po obu stronach rzeki i na zboczach przylegających do niej wyniosłości. Istnieje tu izba handlowa dla obu. miast, sąd handlowy, sąd powiatowy, sąd fabryczny, pięć dworców dróg że laznych, 6 kościołów ewangelickich, 3 katolickie, synagoga, gimnazyum klasyczne i realne, szkoła wyższa realna, szkoła rysunkowa, 2 wyższe szkoły żeńskie, seminaryum dla nauczycielek, instytut głuchoniemych, katolicki zakład wyohowawczy, szpitale, domy sierot, liczne instytucye dobroczynne, mnóstwo szkół niższych, kasy oszczędności i t. p. Jako miasto na wskroś nowożytne, nie posiada E. pomników dawnej architektury, natomiast wiele ma gmachów publicznych ostatniej doby, i to gmachów okazałych; do takich należą: ratusz w stylu odrodzenia, poczta, sąd powiatowy, szpital miejski, dom sierot, teatr, mnóstwo innych gmachów prywatnych i publicznych, jak np. piękny kościół katolicki, wielkie rzeźnie, zbudowane na wzór paryskich, wspaniały pałac drogi żelaznej bergijsko - marchijskiej, kasyno miejskie i w. i. Z towarzystw naukowych E. posiada: związek przyrodników dla E u i Barmenu, założony w r. 1846, towarzystwo historyczne i towarzystwo naukowe. Piękne są także spacery na zboczaoh Die-melsbergu urządzone, z których przedstawia się interesojąoy widok na morze domów, las kominów fabrycznych i wdzięczną dolinę Wnpperu. Liczne fabryki tutejsze dostarczają tkanin jedwabnych i półjedwabnych, aksamitu, wyrobów wełnianych, bawełnianych i lnianych, koronek, nici, tasiemek, przędzy czesankowej, dywanów, materyj meblowyoh, przędzy farbowanej na kolor adryano-polski (Türkischrothgarn),—jednem słowem: wszystkich niemal przedmiotów, wchodząoych w zakres przemysłu przędzalniczo - tkackiego. Oprócz tego są tu fabryki obić, guzików, machin, przetworów chemicznych, farb anilinowych i alizarynowych, fortepianów, organów, wyrobów ze skóry i rogu, pachnideł, świec stearynowych, lamp, wreszcie wielkie browary, drukarnie książek i t. p. Tak obszernemu przemysłowi wtóruje ożywiony handel, który polega, nie tylko na zbywaniu miejscowych wyrobów, ale i na dokonywaniu rozległyoh obrotów wekslowych. Handel ten kieruje swe artykuły głównie do krajów zamorskich, a zwłaszcza do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Sprawom handlu i przemysłu służą liczne instytucye kredytowe: filia banku państwa, bank bergijsko -marchijski, bank E-dzki, bank przemysłowy E dzki. towarzystwa ogniowe, towarzystwa życiowe, transportowe, gradowe i t. p. Godnym jest także u-wagi piękny ogród zoologiczny, założony w r. 1879 przez towarzystwo akcyjne. E. wspominany jest po raz pierwszy w r. 1176, jako dwór (curtis) hrabiego na Bergu. Początek rozwoju zawdzięcza osada przybyłym tu z Francyi i Hollandyi wychodźcom protestanckim, którzy założyli pierwsze fabryki tkanin wełnianych i lnianych. W r. 1537 zniszczyła osadę pożoga, a w r. 1581 zaraza mo-

And. S.

ffowa. W r. 1610 E. otrzymał prawo miejskie. W r. 1632 zajęli go i złupili Hesseńczycy. Na początku XVUI-go w. liczył zaledwie 3 000 m-ców, których liczba w wojnie Siedmioletniej spadła do 2 000. Polityka Napoleona I-go, skierowana przeciw Anglii i zamykająca przed nią porty kontynentu, wpłynęła zrazu ożywiaj ąco na rozwój przemysłu tutejszego; później jednak rzeczy się zmieniły, gdy Franoya zabroniła] przywozu fabrykatów E-dzkich i z miastami Hanzy zawarła związek. Dopiero od r. 1815, t j. od czasu kongresu wiedeńskiego, wzrost i rozwój E u Bzybkiemi pod opieką Prus postępuje krokami.

Eiberfeldzki systemat dobroczynności. W w. XIX-ym, wskutek powiększającego się pauperyzmu, wzmogła się też działalność państwa i społeczeństwa w celu przyjścia z pomocą biedniejszym klasom społecznym i ulżenia cierpiącej ludności. Dla tego były robione rozmaite próby w celu zaprowadzenia takiego systematu dobroczynności, któryby wytępiał zło z korzeniem, nietylko przez przychodzenie z pomocą tym biednym, którzy jej rzeczywiście potrzebowali, ale także przez postawienie ich w takiem położeniu, żeby nie byli zmuszeni odwoływać się do dobroczynności publicznej, lecz mogli zaspakajać sami swoje potrzeby. Jedną z takich prób jest systemat dobroczynności, panujący od kilkudziesięciu lat w mieście Elberfeldzie. Sy-stemat ten powstał z inicyatywy Daniela von der Heydta, członka, a następnie prezydującego w miejskim zarządzie dobroczynności; zaprowadzony zaś był przez postanowienie z dnia 9 lipca 1852 roku i uzupełniony przez instrukcye z 4-go stycznia 1861 i 21-go listopada 1876 roku. Na mocy tych postanowień utworzono zarząd miejski dobroczynności, Staedtische Armenverwaltung, składający się z nadburmistrza, czterech członków rady miejskiej i czterech członków, wybieranych przez radę miejską z miejscowych obywateli. Organ ten ma wogóle zarządzać dobroczynnością w mieście i kierować działalnością niższych organów, w tym celu ustanowionych. Organa te są dwojakie, stosownie do podziału dobroczynności wogóle na taką, która dostarczana jest w zakładach zamkniętych, jak szpitalach, przytułkach i t. p., czyli t. zw. geschlossene Armenpflege, i na taką, która jest udzielana w mieszkaniach biednych, offene Armenpflege. Dla pierwszej są ustanowione rady, zarządzające zakładami, Bwej pieczy powierzonemi. Rady te jednak nie stanowią cechy charakterystycznej elberfeldzkiego systematu dobroczynności. Cechę charakterystyczną tego sy-stematu stanowią organa, utworzone dla dobroczynności drugiego rodzaju, tudzież ich działalność. Dla tej dobroczynności, miasto Elberfeld, liczące w 1892 roku 129 000 ludności, zostało podzielone na 26 okręgów, i w każdym z nich ustanowiono dozorcę okręgowego biednych, Bezirksvorst eh er. Każdy okrąg został podzielony na 14 rewirów, w każdym zaś rewirze winien się znajdować jeden opiekun biednych, Armenpfleger. W ten sposób rewirów i opiekunów jest 364, ilość aaś ich może być w razie potrzeby przez radę miejską powiększona. Dozorców i opiekunów mianuje na trzy lata rada miejska z liczby obywateli posiadających prawa wyborcze, którzy winni są wybór ten przyjąć i związane z nim obowiązki pełnić honorowo. Każdy biedny, potrzebujący wsparcia, winien się zgłosić do właściwego opiekuna tego okręgu, w którym ma miejsce zamieszkania. Dla tego jest ogłaszana lista opiekunów biednych ze wskazaniem ich mieszkań, tudzież granic podległych im rewirów. Opiekun, po otrzymaniu od kogokolwiek prośby o wsparcie, powinien prze-dewszyBtkiem przekonać się na miejscu o osobistych stosunkach proszącego i o tern, czy zasługuje on wogóle na wsparcie. Rezultat tego badania winien zapisać do protokółu, podług przepisanego formularza. Wsparcia, ilość ich i jakość, przyznawane są wskutek przedstawienia opiekuna rewirowego, na posiedzeniu okręgowem, składającem się z dozorcy okręgowego, tudzież wszystkich opiekunów rewirowych właściwego okręgu. Posiedzenia takie odbywają się co dni 14; mogą być jednak w razie potrzeby zwoływane i częściej. W wypadkach wszakże nagłych, niecierpiących zwłoki, opiekun rewirowy może sam przyznać wsparcie i udzielić go, pod obowiązkiem doniesienia o tern na najbliższem posiedzeniu okręgowem. Nad działalnością zebrań okręgowych prowadzi nadzór zarząd miejski dobroczynności, któremu dozorcy okręgowi winni są przedstawiać protokóły z posiedzeń okręgowych. Pieniądze potrzebne na wsparoia wypłacane są dozorcom okręgowym na posiedzeniu zarządu miejskiego, dozorcy zaś obowiązani są wręczyć je opiekunom dla rozdania między biednych. Przy przyznawaniu wsparć opiekunowie winni zwracać uwagę na to przedewszystkiem, czy biedny jest niezdolny do pracy, czy zdolny do niej. W pierwszym wypadku wsparcie winno być bezwarunkowo udzielone, przedewszystkiem przez pomieszczenie w jednym z zakładów dobroczynnych miejskich, np. szpitalu, przytułku dla starców i t. p. W drugim wypadku rozmiary i jakość wsparcia zależne są od okoliczności, wykrytych przez opiekuna w czasie badania stosunków biednego na miejscu. Wsparcie może być udzielone albo w pieniądzach, albo w naturze, np. w dostarczeniu środków żywności, odzieży, pościeli i t. p. Wsparcie pieniężne udzielane bywa stosownie do ilości głów w rodzinie, potrzebującej wsparcia, tudzież wieku każdego członka, według szczegółowej instrukcyi. W każdym razie nie może ono przewyższać tygodniowo trzech marek dla pojedyńczego człowieka, i 12 marek dla rodziny, składającej się z ojca, matki i czworga dzieci. Wsparcie udzielane bywa tylko na dni 14, poczem opiekun winien się osobiście przekonać, czy stosunki ekonomiczne biednego nie poprawiły się, ozy nie znalazł on odpowiedniego zajęcia, wskutek którego wsparcie byłoby zbytecznem, i czy na nie dalej zasługuje. Na podstawie tego wsparcie może być ponownie przyznane, dopóki zmiana, zaszła w stosunkach biednego. nie uczyni go zbytecznem. W każdym razie, tak przy pierwotnem przyznaniu wsparcia, jak i następnie, opiekunowie winni się starać o dostar-ozenie biednym odpowiedniego zajęcia, ażeby'ci własną pracą mogli zdobyć Bobie samodzielnie środki utrzymania i nie potrzebowali żyć z dobroczynności publicznej. Cel to jest więc najchwalebniejszy, o który głównie winno iść w każdej dobrze uor-gamzowanej dobroczynności; nie jest zaś znów zbyt trudnym do osiągnięcia, bo opiekunowie rewirowi, sami będąc przemysłowcami, rzemieślnikami, kupcami i t. p., łatwo bardzo wynaleźć mogą robotę biednym. Jakoż statystyka wykazuje, że na 1 347 wypadków wsparcia w 1891/2 r. już po 14 dniach nie potrzeba go było w 341 wypadkach, co stanowi 25.31°/₀. Po upływie następnych 14 dni wypadków takich było 146, czyli 10.34%. W pozostałych wypadkach wsparcie trzeba było udzielać dłużej. Elberfeldzki systemat dobroczynności opiera się na kilku zasadach, z których pierwsza polega na tern, iż opiekunowie bezwarunkowo zostali zobowiązani do naocznego przekonania się o osobistych stosunkach biednych, do ciągłego kontrolowania ich i wreszoie osobistego doręczania im wsparcia, z wyłączeniem wszelkiego pośrednictwa, za pomocą jakichkolwiek urzędników. Stąd wypływa zaleta tego systematu, polegająca na tern, iż opiekun, wskutek osobistego przestawania z biednymi, może zbadać gruntownie, nietylko rozmiary ubóstwa, ale i jego przyczyny, a wskutek tego zastosować do każdego oddzielnego wypadku odpowiedui środek. Tym sposobem możną poznać indywidualnie każdy wypadek i stosownie do tego postąpić. Na tern polega systemat indywidu-alizacyjny, czyli indywidualnego traktowania każdego oddzielnego wypadku. Stąd jednak na pierwszy rzut oka widać, o ile sysfemat taki musi być wyższy od zwykle używanej jałmużny, dawanej bez zbadania osobistych stosunków biednego, często ludziom zupełnie na wsparcie niezasługu-jącym, którzy otrzymauą jałmużnę nieraz obracają na pijaństwo, rozpustę i t. p. Systemat indywi-dualizacyi stara się zapobielz nadużyciom ze strony biednyoh i uszlachetnia ich za pomocą podniesienia się z upadku przez własną pracę i własne usiłowania; jałmużna, przeciwnie, wogóle mówiąc, ma za następstwo zdemoralizowanie biednych i jeszcze większe ich poniżenie. Druga zasada systematu elberfeldzki ego polega na tem, iż nie tylko wyprowadzenie, że się tak wyrazimy, przedwstępnego badania co do stosunków osobistych biednego, ale i samo zadecydowanie, czy i w jakich rozmiarach wsparcie może być udzielone, włożone zostało na opiekunów. Wszędzie, gdzie funkeye te zostały rozdzielone i powierzone różnym osobom, pokazały się złe z tego skutki. Naprzód bowiem opiekunowie, wiedząc, że decycya nie do nich należy, nie przywiązywali wiele wagi do swoich obowiązków i wypełniali je obojętnie. Z drugiej zaś strony ci, którym była powierzona decyzya, nie mogli rozstrzygać z pełną świadomością rzeczy, bo decydowali, nie na mocy osobistego, naocznego przekonania, ale na podstawie piśmiennego protokółu, przez kogo innego sporządzonego. Trzecia zasada systematu elberfeldzkiego polega na tem, iż każdy opiekun ma swojej pieczy powierzonych niewiele wypadków, niewielu biednych. I w Elber-feldzie dawniej opiekunowie mieli czuwać nad 60, lub więcej rodzinami. Widoczną jest jednak rzeczą, iż będąo sami kupcami, rzemieślnikami i t. p., mając wogóle swoje chlebodajne zajęcia, nie mogli podołać włożonym na nich obowiązkom, i dla tego wykonywali je nader powierzchownie. Dla tego właśnie instrukeya z 1861 r. oznaczyła, że źade a opiekun nie może mieć więcej nad 4 ch Jednych. W praktyce ma ich znacznie mniej, mianowicie śreinio 2,14. Dzięki właśnie temu, może gruntownie zbadać każdy wypadek i zająć się nim sumiennie. Czwartą zasadą wreszcie jest to, że opiekunowie na pierwszym planie obowiązani są mieć dostarczanie biednym zajęcia, pracy, a na drugim udzielenie im doraźnego wsparcia. Wskutek tego systemat elberfeldzki ma na celu podniesienie biednych moralne i ekonomiczne, żeby się stali samodzielnymi ozłonkami społeczeństwa, nie oglądającymi się na innych i nie żyjącymi cudzym kosztem. To też winno być celem każdej zdrowo pojętej dobroczynności. Przeciwnie dobroczynność, która ogranicza się do dostarczenia tylko wsparcia, chybia swego celu, choćby wsparcia te były najszczodraejsze. Jest ona podobną do nigdy nie napełnionej beczki Danaid, bo ulży chwilowej tylko potrzebie, ale pozostawi po sobie całą masę proletaryatu, wciąż odnawiającą się ranę społeczną, której przyczyn nie jest w stanie usunąć. Ma się rozumieć, iż systematu elberfeldzkiego nie moźaa uważać za jakieś pan aceum w walce z nędzą ludzką. I on także, jak każde dzieło rąk ludzkich, nie jest wolny od ułomności. W każdym razie, nie ulega wątpliwości, iż odznacza się wielu cennemi przymiotami, zalecającemi go do wprowa-wadzenia w życie. Można się o tem przekonać z pomyślnych rezultatów, osiągniętych za pomocą niego, od chwili, kiedy go zaprowadzono. Widzimy to, ze zmniejszającej się Btopniowo w Elber-feldzie ilości biednych. I tak w 1855 roku na 51 259 ludności przypadało 962 wypadki wsparć, czyli 17.6 na 1000 ludności. W 1861 r. przypadało już 10.6 wypadków wsparć na 1 000, a w r. 1891/2 tylko 7.8 na 1000. Jest to dowodem, że ilość biednych w mieście wogóle zmniejszyła się. Z drugiej strony przytoczyliśmy powyżej liczby, wykazujące w ilu wypadkaoh wsparcie było udzielone tylko przez dni 14, a w ilu dłużej, skąd widać, że znaczna ozęść biednych, wskutek starań opiekunów, mogła już sama zarabiać na utrzymanie, nie odwołująo się do dobroczynności publicznej. Wskutek tego, że wsparcie było udzielone mniejszej ilości osób i przez krótszy przeciąg czasu, zmniejszył się też, wogóle mówiąc, ciężar, ponoszony przez mieszkańców miasta na dobroczynność. Pod tym względem można powiedzieć, iż jakkolwiek wydatki wogóle na ten cel, z powodu naturalnego przyrostu ludności, powiększyły się, jednak, jeżeli weźmiemy na uwagę, że rozkładały się na większą ilość ludzi, przyjdziemy do przekonania, iż ciężar ich był do zniesienia lżejszym. Tak np. jeBzoze w 1852 r. wydatki te, przy ludności 50 364 m., wynosiły 178 645 marek,

czyli średnio po 3.55 marek na głowę ludności. W 1853    r., w pierwszym roku po wprowa

dzeniu reformy, spadły do 90 083 marek, czyli do 1.78 na głowę ludności. W 1891/2 r. wydatki wynosiły 215 997 marek, przy 129 000 ludności, czyli po 1.67 marek na głowę. 1 ta jednak summa byłaby mniejszą, gdyby nie nadzwyczajne okoliczności, wskutek których trzeba było podnieść skalę wsparć o 17%; w poprzednim bowiem, 1889/90 r., kiedy okoliczności tych nie było, wydatki wynosiły tylko 161 584 marek, czyli po 1.31 marek na głowę. A rezultatów tych nie moź*ia uważać za nic nie znaczące, środki bowiem dobroczynności, w braku innych źródeł, muBzą być czerpane z podatku na biednych, nakładanego na mieszkańców miasta; im mniej więc tych podatków, tern mniej jest ludność z tego tytułu obciążona.—B i b 1. Böhmert »Das Àrmenvesen in 77 deutschen Staedten und einigen Landarmenverbäuden“ (1886). A. Z. (ahn) »Das Grossvatar“ (Stuttgart 1881).—»Staedtische Armen-Verwaltung Elberfeld. Jahres - Bericht für das Jahr 1891/92”. — Lammers w Emingbausa »Das Armenwesen und die Armengese.zgebung in europäischen Staaten“.—Seyff*rd »Die Reform des Armenwesens“ (1874).—Müasterberg „Das Elber-felder Armenpflagesystem“ w „Handwörterbuch der Staatswissenschaften“ t. III, 227.—A. Okolski „El-berfeldzki systemat dobroczynności” (Biblioteka

a. o

And. S.

Hml.

Hml.

Warsz. 1896, t. II 275).

Elbeteinitz, ob. Tyniec nad Elbą.

Elbeuf, E 1 b o e u f, miasto główne kantonu w departamonoie francuskim Niższej Sekwany, o-kręgu Rouen, w pobliżu granic departamentu Eure; leży na lewym brzegu Sekwany, o 3 mile na południo - zachód od Rouen; liczy 22 500 m-ców, a z przyległemi osadami Caudebec - lès - Elbeuf, Saint Pierre - lès - Elbeuf i Saint - Aubin - Jouxte Boulleng około 38 000 m-ców. Jest to jedno z najważniejszych ognisk przemysłu fabrycznego na północy Francyi, zwłaszcza pod względem wyrobu sukna i tkanin półwełnianycb; są tu nadto fabryki obić papierowych, koronek, towarów dzierzga-nych, farbiarnie, garbarnie, piły parowe, olejarnie, fabryki przetworów chemicznych, czekolady i t. p. Ogółem przemysł miasta wraz z okolicą zatrudnia do 20 000 robotników i wyrabia towarów blizko za 100 mil. fr. Samej wełny sprowadzają tu za 40 mil. fr., głównie z Argentyny i Australii. Su-kiennictwo rozwinęło się już w XVI w., a słynny Colbert popierał je usilnie; po odwołaniu edyktu Nantejskiego i wydaniu nakazu, aby nie używano do przerobu innej wełny, prócz hiszpańskiej, przemysł tutejszy upadł, lecz podniósł się znowu po pierwszej rewolucyi francuskiej, a zwłaszcza, gdy dla wytrzymania konkurencyi z belgijskiemi wyrobami (Verviersj, pracę ręczną zastąpiono machinami. Z pomiędzy kilku kościołów wyróżniają się: św. Stefana i św. Jana, ten ostatni z XVI-go w. z godnemi uwagi malowidłami na szkle, dalej kościół luterański i bożnica żydowska; jest tu nadto wzórowo urządzony przytułek dla starców, muzeum przyrodnicze w ratuszu miejBkim, muzeum przemysłowo-handlowe, klasztor sióstr miłosierdzia, teatr, biblioteka publiczna szpitale, dom sierot, instytut głuchoniemych, szkoła rzemieślnicza i t. p. E., w średnich wiekach E1 b o v i u m, było pierwotnie stolicą margrabstwa Harcourt, później zaś Rieux; w r. 1554 drogą małżeństwa dostało Bię książętom Lotaryńekim, skutkiem czego Henryk III w r. 1581 podniósł margrabstwo do godności księstwa i parostwa.

Elbeuf, ród, gałąź domu Lotaryńskiego, której założycielem był Renatus (René) Lotaryński, margrabia d’Elbe uf, ÓBmy syn księcia Klaudyusza Guise. Był on naczelnikiem galer francuskich (1536—1566). Syn jego, Karol (1556 — 1605), duk i par Francyi, wielki łowczy i w. koniuszy, za udział w »Lidze szesnastu* przesiedział trzy lata w więzieniu w Loches (1588—1591). Miał dwóch synów Karola II, duka d’E., i Henryka, hrabiego d’Harcourt, protoplastę hrabiów d’Armagnac, Brienne i Mursan, oraz książąt Lambesc.— Karol II (1596 — 1657), duk d’E., gubernator Pikar-dyi, zmuszony był opuścić Francyę (r. 1631), aby uniknąć zemsty Richelieugo, przeciwko któremu intrygował; wróciwszy do kraju w r. 1643, wziął czynny udział w rozruchach Frondy. Kardynał Retz wystawił mu bardzo niepochlebne świadectwo w swych Pamiętnikach. Był ożeniony z Katarzyną Henryką, córką naturalną króla Henryka IV i Gabryeli d’Estrées. Zostawił trzech synów: duka Karola III, Franciszka Ludwika, hrabiego d’Harcourt, i Franciszka Maryę, protoplastę br.Lillebonne, zarazem książąt Commercy.—Karol III (1620—1692), gubernator Pikaróyi, miał pięciu synów, z których Henryk (1661—1748), duk d’E.. gubernator Artois, Pikardyi i Hennegawii (Hainaut), generał, był ożeniony z córką księcia Vivonne; jego syn jedyny, brygadyer armii królewskiej, zginął w bitwie pod Chivas (1705).—Brat Henryka, Emanuel Maurycy, książę d’E. (1677—1763), wstąpił w r. 1706 do wojska cesarskiego, został generałem jazdy w królestwie Neapolitańskiem i walczył w armii koalicyjnej przeciwko Ludwikowi XIV; wróciwszy w r. 1719 do Francyi, otrzymał po śmierci starszego brata tytuł duka i para (1748). Zmarł bezpotomnie. Po jego zgonie tytuł duka d’E. przeszedł na Karola, hrabiego Brionne, księcia Lambesc (ob. niżej).

Elbeuf Karol Eugeniusz Lotaryński, książę Lambesc i ostatni duk d’E. (* 1751 r. w Wersalu,—f 21 list. 1825 w Wiedniu). Syn wielkiego koniuszego Francyi i Ludwiki Julii de Roban-Mon-tauban Rochefort, został w r. 1773 pułkownikiem dragonów lotaryńskich, a w r. 1788 marszałkiem polnym (generałem brygady). W r. 1789 otrzymał dowództwo wojsk, zgromadzonych w pobliżu Paryża w przewidywaniu rozruchów ludowych, i rozpędził zbiegowisko na placu Ludwika XV (12 lpca 1789) z taką brutalnością, iż wytoczono mu sprawę sądową. E. wszakże wyemigrował i, wstąpiwszy do armii austryackiej, dosłużył się stopnia feldmarszałka. Za Restauracyi wrócił do Francyi, gdzie został zamianowany parem (4 czerwca 1814). »Gr. Encycl.“ Lamiraulta.

And. S.

Elbing, miaBto i izeka, ob. Elbląg.

Elbingerode, miaBto w pruskiej prowincyi Han-nowerskiej, regencyi flildesheimskiej, powiecie Ilfeld; leży śród gór Harzu na linii dr. żel. Halber-Btadt - Tanne; liuiy około 4 000 m-ców. MiaBto przemysłowe, posiada kilka fabryk (cygar, zapałek), prowadzi handel drzewem i w okolicy ma kopalnie rudy żelaznej, oraz wielkie huty żelazne, walcownie, pudlingarnie i t. p. — Tutejsza szkoła przemysłowo - rzem eślnicza, założona w r. 1771, jest najstarszą w Niemczech.

Elbląg, 1) E, Elbląska rzeka, odpływ leżącego na granicy Prus Wschodnich i Zachodnich jeziora Druzno (ob.) do m. Bałtyckiego, przez Haf Pryski cz. Ów.eży;—odpływ ten, 14 km. dług?, przyjmuje po wyjściu z jeziora nizinny strumień, Tynę, oraz jedno z drobnych ramion Nogatu z lewej strony, a z prawej Homulę, pizycliodzącą z Elbląskiego Wzgórza na wschodzie. Minąwszy m. E., rzeka łączy się za pomocą kanałów z No-gatem i sztucznie przedłuźonem uściem między dwiema groblami wpada do Hafu. Nogatowe uścia Wisły, oraz wymienione wyżej rzeki zamulaj Haf w okolicy uścia rzeki E-skiej, skutkiem czego utrzymanie jej w stanie odpowiednim dla żeglugi jest bardzo kosztowne. Przez kanał E-sko-0Lerlądz-ki, zwany także E-sko-Mazurskim, system rzeki E. łączy się z jeziorami, na wyżynie Bałtyck,e-go Pojezierza położonemu Kanał ten wychodzi w południowo-wschodniej stronie jeziora Druzno, i posiłkując się leżą^eini po drodze jeziorami (najważniejsze z nich Samrodt i Röthloffj, dochodzi do jeziora Drwęckiego, wprzód jednak powyżej osady Liebemühl (Miłomłyn) wysyła ramię do jeziora Jezierzyce oraz gałąź do jez. Gohi. Najwyższy punkt leży 103 m. nad p. m., że zaś jezioro Druzno tylko lVa ra , p.zeto dla umożliw.enia żeglugi zbudowano 5 szluz—i w czterech miejscach urządzono równie pochyłe. Nadto, ponieważ Jezierzyce leżą wyżej o 1 m. od jez. Abissear, pizez któie kanał przechodzić musiał, przeto dla wyrównania poziomu usypano w poprzek tego ostatniego jeziora groblę 476 m. długą a 19 m. wysoką i w niej kanał poprowadzono. Długość całej drogi wodnej łącznie z jeziorami wynosi 176 km.; zbudowano ją w r. 1845—1860 kosztem 4¹/.₂ mil. marek. Statki na równiach pochyłych są podnoszone i opuszczane za pomocą speoyalnych machin. Cały kanał ma ważne znaozenie lokalne: ułatwia on wielce transport produktów rolniczych i ltśuych, idących w dół, w górę zaś dostarcza okolicom wyżej pułoźonym węgla, soli, ryb, żelaza i t. p. Miasta Ostród i Iława (Leutsoh-Eylau), położone u najwyższych, południowych krańców kanału, dzięki tej komunika-cyi wodnej oraz drogom żelaznym, doszły do pomyślnego stanu.—2) E. miasto główne powiatu (miejskiego i wiejskiego) w pruskiej prowincyi Prus Zachodnich, ie₆eucyi Gdańskiej, nad rz. t. im. i na połowie drogi między jez. Druzno a Hafem Fry skim. Geograficzne i handlowe położenie E-a wyjaśnią poniższe uwagi o Wiślanych żuławach. Wisła poniżej Gniewa opuszcza wązką swą dotąd, aż od Fordonia c.ągnącą się, dolinę, i wkracza na

ilu«, klop. iront*. Uułtr. Zet*. 1*6. 1 19-tj.

obszerną i płaską nizinę, żadnym pagórkiem nie urozmaiconą. Nizina ta ma kształt trójLąta, którego podstawą jest brzeg morski na północy, wierzchołkiem Gniew i wyjście Wisły z doliny, na południu zaś dwoma ramionami, na wschodzie i zachodzie, szereg pagóików, ograniczających nizinne żuławy. Pośrodku żuław płynie Wisła dwoma głównemi ramionami: Wisłą właściwą w stronie zachodniej i Nogatem we wschodniej.—Tym sposobem dzieli ona żuławy na trzy częśoi: Gdańskie na zachodzie, Malborskie czyli Wielkie pośrodku między ramionami Wisły (delta) i E-skie na wschodzie. Odpowiednio do tego powstały trzy miasta, wskazane pr<.ez miejscowe waiunki terrenu, t. j. Gdańsk w pobliżu uścia lewego ramienia Wisły, E. w pobliżu prawego, a Malborg w pobliżu rozwidlenia się ramion, t. j. w głębi, u wierzchołka trójkąta. Wszystkie te miasta odegrały mniej lub więcej wybitną rolę w politycznych i ekonomicznych dziejach zakonu kryźackiego, Polski, Prus, Szwecyi. Lecz ponieważ Gdańsk i E. leżały blizko morza, przeto znaczenie ich było bardziej handlowe; Mal borg tymczasem lepiej się nadawał na ognisko polityczne i administracyjne. Z drugiej strony Gdańsk i E., znajdując się w uśoiacb tej samej rzeki—choć na przeciwległych krańcach jej delty, i pośrednicząc w haudła między lemiżsamemi obszarami i krajami—musiały z konieczności stanąć ze sobą do współzawodnictwa* które też, jak nić czerwona na białej kanwie, przewija Bię w dziejach miast obu i niejednokrotnie krwawe mi zapisało się głoskami. W tej walce Gdańsk miał broń lepszą, bo dogodniejsze położenie: leżał nad samą Wisłą, to raz, a powtóre w pobl żu uścia do otwartego Bałtyku; gdy przeciwnie E. oddalony był o milę od Wisły i w pobliżu tego jej uścia, które wiodło do zamkniętego i długą mitręgę żeglugi powodującego Hafu Fryskiego. Dla tego też Gdańsk i pod wzg ędem swej wielkośoi, i pod względem obrotów handlowych, i pod względem bogautw oraz znaozeuia, stanął wyżej od E-a, choć i temu ostatniemu niejednokrotnie jasne przyświecało słońce.—Początek miasta odnoszą do epoki wypraw normandzkich w X wieku; osada jednak istuieć mogła i dawniej. Za czasów krzyżackich wzniesiono tu w j\ 1236 pierwszy zamek obronny, naokoło którego osiedlili Bię koloniści niemieccy, głównie z Lubeki. W dwa lata później E. posiada już klasztor dominikanów, a w r. 1251 staje się punktem zbornym kapituł wszystkich komturyj i btolicą krzyżacką, póki jej w roku 1309 nie przeniesiono do Malborga. Z silnego zamku tutejszego czynili Kizyżacy zwycięskie wycieczki dla zdo-oycia okolicznych dzielnic, a w tych wyprawach dzielnie im dopomagała ludność miasta, którą przez wdzięczność mistrze krzyżaccy licznemi obdarzali przywilejami. Między innemi E. otrzymał na własność obszerne ziemie, prawo łowienia ryb w Dru-znie i Hafte Fryskim, prawo lubeckie, prawo bicia monety i t. p. Dzięki takim nlgom i udogodnieniom, miasto zakwitło wkrótce, a jego okręty rozwoz.ły towar po dałekioh morzach. Lecz nie-tylko Krzyżacy opiekowali się Eibiążanami: doznawali oni szczególnych ulg i od książąt pomorskich, i od książąt iugijtkicb, i od królów polskich, i od władzców Norweskich, a nawet i od Filipa Pięknego, króla Francuskiego. Do związku Hanzeatyckiego Elbląg przystąpił bardzo wcześnie. Wzrastającą pomyślność miasta tamowały od gza-su do czasu napady pogańskich Prusaków, którzy wprawdzie zamku nie zdobyli, lecz mieszkańcom nieraz dali się we znaki. Tern zapewne powodowana ludność, dla lepszego zabezpieczenia się od napaśoi, obwiodła całe miasto murami oraz basztami i nad ich całością czuwała. Wkrótce obok miasta, wewnątrz murów położonego, czyli Starego, powstawać zaczęło Nowe Miasto, z odrębną administraoyą i z przywilejami, nadanemi mu w r. 1347 przez w. mistrza Arnsberga. Miało ono ratusz własny, magistrat, radzców, sądownictwo, prawo to samo, co i Stare, t. j. lubeckie, wreszcie i mury obronne, choć mniej silne. Odtąd dobrobyt E a kroczy Bzybko po drodze postępu: jego przedstawiciele zasiadają w Lubece na naradach Hanzy, jego kupcy wiodą ożywiony handel z Anglią, a jego okręty biorą udaiał już to w wojnie przeciw rozbójnikom morskim, już też w wojnie, jaką Hanza prowadziła z Danią i Norwegią w r. 1367.—Po pogromie Grunwaldzkim 1410 r. Jagiełło wezwał E. do poddania się, co też miasto uczyniło niebawem; załoga polska zajęła miasto i zamek, lecz po ośmiu tygodniach, gdy Krzyżacy nadesłali posiłki, cofnąć się musiała. Od tej pory następuje zwrot w rozwoju E-a: wiele domów opustoszało, nędza wkrada się powoli, a Krzyżacy, klęskami wojny z Polską wyniszczeni, coraz silniej uciskają mieszczan. Wtedy powstaje zwolna związek anty-krsyźacki, zwany pruskim, który następnie doprowadził Prusy do związku z Polską.—To też, gdy w r. 1454 wybuchła nowa wojna, Elblążanie byli pierwsi, którzy poddali się się Polsce i po ustąpie-uiu Krzyżaków zburzyli znienawidzony zamek i spalili do szczętu.—Tegoż roku, d. 8 czerwca, Kazimierz Jagiellończyk był w E u uroczyście powitany i od mieszkańców odebrał przysięgę; a w trzy lata później nadał miastu przywilej, zwany głównym (Hauptprivilegium). Nietylko w nim potwierdził wszystkie prawa krzyżaokie, ale nadto dodał kilka nowych i grunta miejskie powiększył częścią obszernych dóbr krzyźackioh, tak, że posiadłości E-a obejmowały przeszło 8 mil □. Wdaięozna ludność stale też wierną Polsce i oddaną była i niejednokrotnie dawała tego dowody. Zygmunt Stary wyświadcza jej niektóre łaski za przychylność podczas wojny z Albertem Brandenburskim. W r. 1642 założono w E-u akademię, która jednak nie rozwijała się należycie; dopiero Benat elbląski po-dźwignął ją w r. 1692, pozakładał nowe szkoły, ufundował bibliotekę i t. p. Ta wyższa szkoła przemieniła się później na gimnazyum, do dziś dnia istniejące. Za Zygmunta Augusta zwolennicy Lutra otrzymali w r. 1558 wolność wyznania i zajęli wszystkie kościoły w mieście; dopiero Zygmunt III rozkazał w r. 1618 zwrócić katolikom parafialny kościół św. Mikołaja. Batory oddał miastu wielką przysługę: chcąc ukarać krnąbrnych Gdańszczan, przeniósł z Gdańska do E a prawo składowe na towary, skutkiem czego wielu kupców zagranioznych przesiedliło się tu z Gdańska. Okoliczność ta natchnęła Gdańszczan zemstą przeciw Elbląźanom i wywołała wojnę między dwoma temi miastami. Gdańsk, posiłkowany przez Duńczyków, napada na E. (1577), pustoszy okolicę i oblega miasto; ludność, wierna królowi, dzielnie broni murów, napastnikom niejedną zadaje klęskę i zmusza ich wreszcie do odwrotu. Czyny takie nowy akt łaski Batorego sprowadzają na E., bowiem zmniejszono mieszkańcom podatki. Odtąd rozpoczyna się nowa epoka świetności miasta. — Zasłynęło ono handlem zbożowym, wyrobami sukna i liczną kolonią kupców zagranicznych, zwłaszcza angielskich, którzy wyjątkowych używali bwo-bód. Około 1600 r. E. liczył do 30 000 m ców i w tym czasie wystawił najpiękniejsze swoje, tak publiczne, jak i prywatne budowle. Ale epoka ta minęła z nastaniem wojny trzydziestoletniej. Szwedzi zajęli miasto w r. 1626 i dzierżyli je do r. 1636. Przez ten ozas zabrali katolicki kościół św. Mikołaja, nakładali kilkakrotnie kontrybucye i czynili wielkie szkody w okolicy. Po raz wtóry, mimo oporu ludności, wchodzą wojska szwedzkie do E-a w grudniu 1655 r., a chociaż po pokoju Welawskim w 1657 miasto pozostało przy Polsce, przecie Szwedzi ustąpili dopiero w r. 1660; weBzli wtedy Polacy do E a i przysięgę na wierność królowi Polskiemu od mieszczan odebrali. — W tej epoce E. wraz z okolicą zastawiony został elektorowi brandenburskiemu za 400 000 talarów; ponieważ pieniędzy tych nie zwrócono w terminie, przeto pruski generał Brandt zajął miasto, po niedługim oporze ludności, na rzecz elektora, w listopadzie 1698 r. Rzeczpospolita uczyniła zadość zobowiązaniom dopiero w styczniu r. 1700 i po ustąpieniu załogi pruskiej miasto odzyskała. — Podczas wojny Północnej Szwedzi znowu E. zajmują w październiku r. 1703, znaczną kontrybucyę wybierają i załogę swoją kosztem miasta przez lat 6 utrzymują. — Wszakże sprzymierzone z Augustem II wojska rosyjskie szturmem zdobywają E. i załogę szwedzką biorą do niewoli w r. 1710, poczem w r. 1712 ustępują miejsca Sasom. — Odtąd E. aż do pierwszego rozbioru Polski pozostaje przy Rzeczypospolitej. — Po zajęciu miasta w r. 1772 Prusacy znieśli baBsty i mury obronne i, co większa, zajęli się podniesieniem i ożywieniem handlu, oczywiście na koszt Gdańska, który jeszcze, aż do drugiego rozbioru, przy Polsce pozostał. Wówczas-to uregulowano rzekę Elbląską i uczyniono ją dostępną dla większyoh statków, popierano zakładanie fabryk i tyle zdziałano, że handel Gdańska zaczął się powoli znowu przenosić do E-a, jak to było za Batorego. — Miasto wzrosło w dobrobyt i o przebytych klęskach zapomniało. Przypomniały je dopiero w r. 1807 wojska francuskie, które zajęły E, kontrybucyę wybrały i przez cały rok prawie miały tu swój szpital, piekarnię wojskową, magazyny żywności. Była to epoka bardzo ciężka dla miasta, które jeszcze raz potem doznało srogośoi wojny, podczas pochodu Napole-

And. S.

ona na Moskwę w r. 1812 i odwrotu wojsk jego w początkach roku 1813. — Odtąd E. zażywa spokoju i pod rządem pruskim stale, choć powoli, rozwija się. — Dziś liczy miasto 46 500 m oów (w tej liczbie około 20°/o katolików i IVaVo żydów, reszta luteranie), i należy do najbardziej handlowych i przemysłowych na wschodzie państwa pruskiego. Ludność jest prawie wyłącznie niemiecka; procent Polaków wynosi zaledwie 0.14 o-gółu. — E. sam w sobie stanowi samodzielny powiat miejski i jest nadto stolicą powiatu wiejskiego. Zabudowany wogóle prawidłowo i porządnie, przecięty nadto drogą żelazną Berlin - Królewiec, oraz żeglowną rzeką, wreszcie zostający w połączeniu kanałowem z ramionami dolnej Wisły i « wyżyną bałtyckiego pojezierza, E. przedstawia się jako miasto ożywione i zamożne. Składa się ze starego i z nowego miasta (które połączyły się w jedną całość jeszcze w r. 1478), z wyBpy Spichlerzowej i z kilkunastu przedmieść. Posiada sąd ziemiański na powiaty: E-ski, Sztumski, Malborski i Suski, urząd landrata, filię banku państwa, miejscowy bank prywatny, kasę oszczędności, urząd podatkowy; prócz starodawnej szkoły wyższej, zamienionej dziś na gimnazyum, istnieją tu jeszcze: gimnazyum realne, wyższa szkoła żeńska, szkoła przemysłowo - handlowa dla kobiet, wyższa szkoła rzemieślnicza, szkoła handlowa, instytut głuchoniemych. — Biblioteka miejska liczy około 30 000 tomów; są także muzea sztuki i starożytności. — Z pomiędzy kilku szpitali zasługuje na nwagę szpital św. Ducha, bogato uposażony, założony w r. 1242. — Kościoły są liczne. Najpiękniejszy i może najstarszy jest kościół św. Mikołaja, w stylu gotyckim, dziś katolicki, przedtem kilkakrotnie w ręku luterskich Szwedów i Niemców. — Inne kościoły są zborami ewangielickiemi, jak np. kościół św. Anny, kościół P. Maryi, przy którym niegdyś był klasztor Dominikanów, kościół św. Ducha, św. Elżbiety (także ze szpitalem), Trzech króli, Bożego Ciała, św. Jerzego; niektóre z tych świątyń ciekawe są pod względem architektonicznym. — Jest także w E-u zbór mennonitów i bożnica żydowska. Przemysł miasta jest znaczny i żywi 53°/o jego ludności. — Pod tym względem E. stanowi najbardziej na wschód wysunięte ognisko wielkiego przemysłu niemieckiego, gdyż ani Królewiec, ani Wystruć, ani żadne inne miasto w Prusach Wschodnich lub Poznańskiem, mierzyć się z nim nie mogą. Są tu wielkie fabryki machin parowych, warsztaty okrętowe, warsztaty do budowy torpedowców, odlewnie żelaza i mosiądzu, fabryki cygar i papierosów, wyrób tkanin lnianych, papiernie, garbarnie, dystylarnie, browary, fabryki likierów, mydła, świec, płótna żaglowego, wozów, młyny i piły parowe i t. p.—Handel zatrudnia 9°/₀ ludności; głównemi jego artykułami są towary kolonialne, zboże, owoce, nasiona oleiste, spirytus, drzewo, wełna, żelazo, węgiel kamienny i fabrykaty miejscowej produkeyi. — O-twarcie kanału Elbląsko - Mazurskiego (ob. wyżej) dało miastu dostęp do wnętrza wyżyny pojezierza, a połączenie stałą żeglugą parową z Królewcem,

Gdańskiem i Szczecinom wprowadziło je w bliższe zetknięcie z handlem zewnętrznym tych miast. — Zasługują także na uwagę jarmarki i targi na bydło. — Mennica Elbląska, o której pruscy historycy E a zgoła nie wspominają, istniała od r. 1246, w którym w. mistrz krzj żacki, Henryk von Hohenlohe, nadał mieszkańcom pewne prawa bicia własnej monety, a mianowicie szelągów. — Król Kazimierz Jagiellończyk przywilejem z r. 1455 pozwolił Eiblążanom bić denary i szelągi, sie tylko na czas wojny, skutkiem czego w r. 1466 mennicę zamknięto. — Otwarto ją za przywilejem królewskim dopiero w r. 1530; wówczas wybjała aż do r. 1540 szóstaki, trojaki, grosze, szelągi i denary. — W r. 1545 znowu pozwolono bić denary, których do r. 1547 mennica dostarczyła za 17 000 czerw. zł. — Następni królowie odmawiali E-owi prawa bicia monety; zezwolił na to dopiero Gustaw Adolf, zająwszy miasto w r. 1626 i nadawszy przywilej bicia wszelkiej monety, tak złotej, jak srebrnej i miedzianej. Lecz już w r. 1631 Szwedzi zaczęli bić monetę na własny rachunek pod stęplem elbląskim i szwedzkim, i tem podkopali kredyt na długi czas elbląskim pieniądzom. Władysław IV dał pozwolenie na wybijanie talarów w r. 1636, lecz je cofnął w następnym roku. — Za Jana Kazimierza i za wojen szwedzkich mennica wielokrotnie była czynną i biła monety różnego typu; toż samo za Michała Korybuta; natomiast za Jana III go i Augusta Ii-go monet zgoła nie wybijano. — August III pozwolił znowu E-owi w r. 1760 bić monetę drobną, lecz Gdańszczanie, dyskredytując ją, nie ze słuszności, gdyż była dobrą, lecz z zawiści, tyle dokazali, że mennica elbląska w r. 1763 ostatecznie zamkniętą została.—Najlepszem źródłem do poznania dziejów E-a jest dzieło Fuchsa „Geschichte der Stadt Elbing“, wydane w Elblągu w r. 1818— 1852 i złożone ź 6 części.—Oprócz tego porówn. „Encyklop. Orgelbranda Większa“, »Starożytna Polska“, »Słownik geograf.“—E1 b 1 ą s k i p o w i a t zajmuje 608 km. □ i liczy bez miasta około 44 000 m-ców; z ogólnej przestrzeni przypada 43°/0 na pola orne, 18°/₀ na łąki, 14°/₀ na lasy, reszta na drogi, wody, pastwiska i nieużytki. Kraj, na wschód od Elbląskiej rzeki położony, sfałdowany jest dość znacznemi i malowniezemi wzgórzami Elbląskiemi (Elbinger Höhe), które w Schlossbergu dosięgają 182 m., a w Butterbergu 198 m. wzniesienia nad p. m. Część położona po obu stronach Nogatu jest zupełnie płaską, lecz żyzną i bardzo starannie uprawną niziną. W liczbie ludności Polacy stanowią zaledwie 0.1°/₀, a katolicy około 18°/o- reszta Niemcy i luteranie.

Elbo Jose, malarz hiszpański (* w Ubeda d. 24 marca 1804 r. - + w Madrycie 4 listopada 1844) Był uczniem Josego Aparicio, któremu później dopomagał w jego pracach dekoracyjnych w pałacu madryckim. Liczne ueieszne obrazy jego rodzajowe zjednały mu niemałą popularność i Akademia San Fernando przyjęła go w poczet swoich członków. Główniejsze dzieła jego są następujące: Leda; Plac walki byków w Madrycie; Kc bicia idąca

And. S.

And S,

And. S.

And S

— E. jest także u-

Dr A, P.

do kąp;eli w Manzsnarep; Torreros; Dziecko, bawiące s»ę w ogrodzie, i kilka inDycb, przedstawią-cych sceny potoczne i ludowe. Jest on nadto autorem niektórych illustracyj, rytcwanyeh przez Ca-stella do dzieł Queveda. Manierą przypomina nieco Alenzę, swego współzawodnika w odtwarzaniu scen malowniczych i typów narodowych.    *

Elbogen, miasto w Czechach, ob. Ł o b i e t.

Elbsandsteingebirge, t. j. Góry Piaskowcowe Nadelbiańskie, ob. Elba.

Elbrus, Elborus, w staroż. Strobylos, najwyższa góra w systemacie Kaukazu —Leży, nie w głównym grzbiecie, lecz w północnej jego gałęzi, na granicy obwodów Kubańskiego i Tureckiego; wyrasta z obszernej wyżyny, na 3 000 m. nad p. m. wzniesionej.—Jest to olbrzymi dwu szczytowy stożek wygasłego wulkanu, zbudowany z tra-chitu, wiecznym śniegiem pokryty i wszelkich ś’a-dów życia organicznego pozbawiony; niższy wierzchołek wzniesiony jest nad p. m. 5 620 m., wyższy na 5 646 m ; krater zasypany śniegiem; lodowce nieznaczne, choć linia śnieżna przechodzi w wysokości 3 300 m ; z pod pnia E a spływają liczne potoki do zlewiska Tereku na wschodzie i do Kubania na zachodzie.—Na szczyt dostał się pierwszy jakiś pasterz kabardyński w r. 1829; z turystów zaś byli pierwsi trzej Anglicy: Fresh-field, Moore i Tacker, którzy w d. 10 sierpnia 1868 r. dotarli do wyższego wierzchołka.

Elburg, miasto w niderlandzkiej prowincyi Gel-dryi, nad odnogą Zuider Zee, port niewielki, nieco płytki, latarnia morska, rybołówstwo, fabryki lin okrętowych, zakłady wychowawcze, założone przez admirała Kinsbergena; 3 000 rn-ców.

Elburs, Al bur s, pasmo górskie w Persyi północnej. stanowiące jedno z ogniw, wiążących wyżynę Armenii z systematem wyniosłości środkowo-azyatyckich, t. j. z Hindukuszem, Pamirem, i t. d. Ogranicza ono wyżynę Irańską od półaocy i przebiega z zachodu na wschód wzdłuż południowych brzegów m. Kaspijskiego, na przestrzeni około 700 km., przy szerokości od 25 do 60 km. Najwyższym punktem w całem tem paśmie jeBt niewygasły dotąd zupełnie wulkan Demawend, 5 465 m. wysoki (ob.). Skały archaiczne występują głównie w części zachodniej łańcucha, i to na północnych jego stokach; do archaicznyoh przypierają formacye paleozoiczne i mezozoiczne, silnie sfałdo-wane i pogięte, miejscami poprzerywane wylewem porfiru. W okolicach Demawendu zjawiają się nowsze skały wybuchowe. Stoki północne odznaczają się bogactwem lasów i wogóle nader bujną wegetaoyą, strona południowa natomiast, zwrócona ku wnętrzu wyżyny, słabo przez deszoze zraszanej, przedstawia, zwłaszcza na wschodzie, ubogą roślinność. Przełęcze są dość liczne i nie leżą zbyt wysoko—mniej więcej 2 200 m. Całe pasmo składa się z dwóch i więcej łańcuchów równoległych, tu i owdzie połączonych jarzmami poprzecznemi; doliny są malownicze, nieźle uprawne i stosunkowo dość dobrze zaludnione. Liczne są źródła mineralne gorące, oraz nafty; trzęsienia ziemi trafiają się bardzo częBto. W szczegółach systemat E-u nie jeBt jeszcze należycie poznany.

Elcano (także del Cano, albo D e 1 o a n o), Juan Sebastian, głośny żeglarz baskijski (* w drugiej połowie XV w. w Guetaryi — f r 1526 na oceanie Spokojnym). Najpierw był kapitanem małego statku handlowego, żeglującego po morzu Śródziemnem, a w r. 1519 otrzymał ster jednego ze statków, powierzonych Magelbassowi, udającemu się w podróż morską naukową. W drodze został kapitanem najpierw okrętu „Concepcion*, a następnie «Victoria“. Po śmierci wodza tej wyprawy pozostałe okręty wysłał napowrót do Europy, a sam na jednym statku ruszył dalej, płynąc około wysp: Latta, Timor i Nowy Amsterdam do przylądka Dobrej Nadziei; stamtąd wrócił do San Lucar de Barrameda (6 go października 1522 r), dokonawszy w ten sposób po raz pierwszy podróży naokoło ziemi. Cesarz Karol V-ty powołał go do Valladolid i nadał mu szlachectwo, dodawszy do herbu glob ziemski, z napisem: „Primus circumde-disti me* (Pierwszy mię okrążyłeś); obok tego przeznaczył mu roczną pensyę w ilości 500 dukatów. Później E. wziął udział w wyprawie morskiej do wysp Moluckich, będącej pod dowództwem Fray Garcii Jofre de Loyas’a, który wkrótce po wyjeździe umarł w drodze; wówczas miejsce jego zajął E , ale niebawem również zakończył życie. W Guetaryi wzniesiono mu w r. 1801 pomnik marmurowy, który jednakże podczas bombardowania miasta przez Francuzów uległ zniszczeniu, więc w r. 1861 postawiono nowy posąg bronzowy.

Elche, stolica okręgu w hiszpańskim departamencie Alicante, nad rzeką Vinalapo, przy drodze żelaznej Alicante - Murcia; piękna kollegiata biskupstwa Murcyi, z pałacem biskupim, fabryki wyrobów skórzanych, bandel winem i owocami połu-dniowemi (wielkie plan tacy e palmy daktylowej, skąd afrykański wygląd miasta), około 20 000 m ców. Na niedzielę palmową E. rozsyła gałązki palm w dalekie strony Hiszpanii i znaczny stąd otrzymuje dochód. Portem miasta jest Santa Pola, z latarnią morską, zdrowiekiem klimatycznem, niebo prawie zawsze pogodne, roślinność i budowa domów przypomina Egipt; zimy - by tu prawie nie znano, gdyby wiatry północny i wschodni jej nie przypominały. Klimat podobny do sąsiedniego Alicante, lecz powietrze jest jeszcze suchsze i dla suohotników nie odpowiednie.

Elchingen, osada w Bawaryi, niedaleko od lewego brzegu Dunaju i granic Wirtembergii, 1% mili na północo - wschód od Ulmu. Na stromern wzgórzu wznosi się opactwo Benedyktyńskie, założone w r. 1128 przez Konrada, margrabiego Miśnii; po pogorzeli, wywołanej przez piorun w r. 1773, odbudowane w stylu średniowiecznym; dobra opactwa, sekularyzowane w r. 1803, dostały się częścią Wirtembergowi, częścią Bawaryi; obejmowały one 110 km. □, z ludnością 5 000 głów i dochodem 70 000 złotych reńskich. — Pod dwiema wioskami E (Ober E. i Unter E.), stoczoną została zwycięska dla Francuzów bitwa z wojskami austryaokie-

iMM

w**

'ï/- ;

ii

■k:

wjß&i. ' ■■■■ "1sllfc4N'~¹

HI

Rjj

W,

s^t

I,

ÊBÊ ¹    'i Ji

JÉ

v;:^

K^wpi

kHi

w?

^łjS

Ni

■'

i—

km

•'i i

? ■ J}';«'*

I'/ : }ij. '*

'ä

■ ..*

&.^r-

»Pa

. i’

ÏSÎÎ;

:■

l4t,?

1P|

S:i

■J

•®s

IHI?

' WR

fi

sSISt*

ll

L'

!l

ll

ll

%Ęmm

ć* «

*«

Fig. 12. Góra Elbrus w Kaukazie

liiiM

W riMm

§m

",

Æmmm1

mmmÈWmMï

'•&êSÊE*

fi^SH

Saw^Ä

.i.*

Slfl

Wmm

mk

•:

. mWJm

*¥li;

Ball

f ' ^SMB

Ws

And. S.

And. S.

Hml.

And. S.

And. S.

„Diet. of pol. Economy“ (I 691).

E. D.

mi, pod dowództwom Laudona; bitwa ta okryła chwałą Neya i zjednała mu tytuł ks?ęcia E., 3 000 jeńców i kilkanaście dział wpadło w ręce zwycięsców. (D. 13 października 1805 r.). Elchingen, (duc d’), ob. Ney.

Elda, miasto w hiszpańskim departamencie Alicante, położone malowniczo u stóp wzgórza, na brzegu rzeki Vinalapo, prZy drodze żelaznej Alicante-Madryt, stary zamek, młyny, papiernie, fabryki saletry, wyroby z trawy esparto, rosnącej tu obficie; 4 600 mseszkańców.

Eldad - ha - Dani (D a n i t a), żyd, podróżnik z IX-go wieku. Miał należeć do pokolenia Dan, zkąd jego przydomek D a n i t a. Posiadamy opis jego podróży, którą przedsięwziął w celu odszukania szczątków innych pokoleń żydowskich. Zwiedził Persyę, Babilonię, Kairuan (gdzie zabrał znajomość ze sławnym gramatykiem Jehudą ben Ko-reisz), a wreszcie dotarł do Hiszpanii. W swej relacyi podaje obok rzeczy zmyślonych dużo ciekawych szczegółów o krajach, w jakich przebywał, przedewszystkiem zaś o dziesięciu pokoleniach żydowskich, ich obyczajach i zwyczajach. Utrzymuje, między innemi, że cztery pokolenia, zamieszkałe w Afryce, miały rytuał, pochodzący od Jozuego i różniący Bię w wielu punktach od rytuału rabi-nicznego, i przytacza wyciągi z owego rytuału. Zachowały się trzy odmienne redakcye opisu podróży E-a, które uzupełniają się niejako nawzajem. Wszystkie te redakcye ogłosił w nowszych czasach A. J e 11 i n e k, w zbiorze pod tyt.: uBeth-ha - Midrasz“ (Lipsk 1853, t. II; 1855, t. III; 1857, t. V). Przekład łaciński dzieła E-a, dokonany przez Genebrarda, ukazał się w Paryżu w r. 1563, p. t.: „Eldat Danlus de Judaeis clausis eorumque in Aethiopià imperio*.—J. Israelsohn w „Gr. Encycl.“ Lamirault’a.

Eldagsen, miasto w pruskiej prowincyi i regencyi Hannowerskiej, powiecie Springe, w pagórkowatej okolicy, między wyniosłościami Deister i Oster, 3 mile na południe od Hannoweru; źródła siar-czane i alkaliczne, uprawa lnu, wyrób musztardy; znaczna produkcya butów i trzewików; około 3 000 m-ców. O 6 km. na północo-zachód leży stacya E. drogi żelaznej Hannower-Hammeln.

Eide, prawy dopływ dolnej Elby, z kategoryi jeziornych, ma źródła w w. ks. Meklenbursko-Szweryńskiem, pod wsią Darz, na zachód od jeziora Müritz; płynie zrazu ku południo-wschodowi przez szereg drobnych jezior (Finken, Massow, Mönch, Melz) i wpada do południowego rozszerzenia jeziora Müritz, z którego wychodzi w północno zaoho-dnim końcu i na Eldenburg płynie do jeziora Kol-pin, a stąd na jezioro Fleesen i Petersdoifskie do jeziora Plau. Z tego ostatniego rzeka wypływa pod m. Plau i kieruje się ku zachodowi. Ponżej osady kościelnej Garmitz E. zwraca się ku południo-zachodowi, płynąc śród skanalizowanych obszarów, poczem pod Eldeną rozdziela się na dwa ramiona: Starą Eldę, która przyjmuje z lewej strony Löck-nitz, i Nową Eldę. Oba ramiona zbliżają się następnie ku sobie i łączą się z Elbą po obu stronach miasteczka Dömitz. E. ma 225 km. długo- !

ści i jest spławną na całej niemal przestrzeni; zasilana stale wodami jeziornemi, ma obfity zapas wody, przy nieznacznym spadku; za pumocą kanału, zbudowanego w r. 1831 — 1837, zostaje w połączeniu z Hawelą; kanał ten ma 16 m. szeroko ści i 1.4 m. głębokości. Z dopływów, prócz wspomnianej już Löckenitz, E. przyjmuje Stör z prawej strony, będący dopływem Szweryńskiego jez.

Eldena, wieś w pruskiej prowincyi Pomorskiej, regencyi Satralzundzkiej, powiecie Greifswaldzkim, nad zatoką m. Bałtyckiego, zwaną Greifswal-der Bodden. Są tu ruiny klasztoru Cystersów, założonego w r. 1203, a zburzonego przez Szwedów podczas wojny Trzydziestoletniej. Dobra poklasz-torne Bogisław IV podarował uniwersytetowi Gry-fijskiemu w 1634 r. E. jest obecnie kąpieliskiem morskiem i ulubionem miejscem letniego pobytu Gryfijczyków. Tutejsza .akademia rolnicza, założona w r. 1835, została zniesiona w r. 1876. And- s-

Eider William (* 1806 w Pensylwanii — f 1886 r. w Waszyngtonie). Zajmował się praktycznie medycyną, a obok tego d iennikarstwem. Nadto jeszcze poświęcał się kwestyom ekonomicznym. Napisał broszurę: „The Debt and Ressourses of the United States“ (1863); dzieło „Questions of the Day“ (1871) i „Conversations on Political Economy “ (1882). Należał do szkoły Carey a i bronił zasad ekonomii politycznej narodowej, w przeciwieństwie z ekonomią polityczną kosmopolityczną

a. o.

Eider Jan, inżynier angielski (* 8 marca 1824 r. w Glasgowie—f 14 września 1869 w Londynie). Nauki początkowe i zawodowe pobierał w mieście rodzinnem, a następnie kształcił się praktycznie pod kierunkiem ojca, inżyniera w znanych zakładach mechanicznych R. Napiera. W r. 1857 wstąpił jako kierownik działu technicznego do firmy Randolph, Eliott et Comp., zajmującej się budową statków wodnych, i od tego czasu zaczyna się właściwie wybitne stanowisko E-a jako konstruktora. Zachęcił on firmę, w której pracował, do budowy parostatków z żelaza i już w r. 1860 został współwłaścicielem firmy, noszącej nazwę „Randolph, Edler et Comp,“ W tym czasie zaczęto budować machiny parowe „compound" (ob. Machiny parowe). E. skorzystał z tego wynalazku, udoskonalił machiny tego systemu i zastosował je także do statków parowych. Firma jego wyrabiała najlepsze pod względem trwałości i najoszczędniejsze pod względem eksploatacyi statki parowe w Anglii. Machiny przez E-a projektowane zużywały już w r. 1864 od 0.9—1.1 kilograma węgla na godzinę i konia parowego. W r. 1865 zbudował machinę „compound“, przeznaczoną również dla statków parowych o 3-ch cylindrach, która na kon-kurencyi rządowej najlepsze wydała rezultaty.— W r. 1889 obrany został prezesem instytutu inżynierów budowy statków w Glasgowie. O działalności technicznej E-a znajdują się szczegóły w sprawozdaniach towarz. „The Britisch Asśociation* z lat 1858 do 1860.

Eldon John Scott, hrabia, mąż stanu angielski (• r. 1751 w Newcastle — f 13 stycznia

Hml.

».

And. S,

1838 w Londynie), study ował prawo w Oksfordzie, poczem osiadł w Londynie jako adwokat i w r. 1783 został radzćą królewskim. Wybrany do izby gmin, dał się tam poznać jako nieprzejednany torys, występując zwłaszcza gwałtownie przeciwko reformie parlamentarnej i emancypacyi katolików irlandzkich. Posiadał jednak rozległą wiedzę prawniczą, skutkiem czego w r. 1788 otrzymał urząd naczelnego prokuratora („Solicitor general“), w roku zaś 1793 obrońcy koronnego („Attorney general“), wreszcie został prezydentem trybunału westminsterskiego („Court of Common Pleas“) i jednooześnie wszedł do izby panów, jako baron E. (1799). Zamianowany w r. 1801 lordem kanclerzem, piastował ten urząd z 14 - miesięczną przerwą (1806—1807) do r. 1827. Roku 1821 król Jerzy IV wyniósł go do godności hrabiowskiej. Uparty konserwatysta, nie rozumiejący zgoła ducha czasu, przyozynił się niemało, dzięki wysokiemu swojemu stanowisku, do podkopania powagi stronnictwa torysowskiego.—Por. Twiss „Public and private life of Lord E.M (Londyn 1846, 2 t., wyd. 2-ie).

Eldorado (hiszp. el Jiombre dorado mąż pozłacany), tern mianem nazywano w Europie w XVI w., bajecznego władzcę kraju południowo-amerykańskiego, Cundinamarca; bogactwa jego miały być tak wielkie, iż nawet szaty jego były całkowicie złotym proszkiem przetrząśnięte. Następnie nazwę tę przeniesiono na kraj owego władzcy, niesłychanie bogaty, a położony jakoby około jeziora Parime (w dzisiejszej Wenezueli). Baśń ta uczyniła w Europie takie wrażenie, że znalazło się wielu ludzi, którzy udawali się do Ameryki specyaluie po to, by kraj ten oglądać własnemi oczyma (jak np. Jerzy ze Spiry, Filip von Hutten, Waiter Raleigh, Antoni Santos i inni). Najprawdopodobniej baśń ta urosła z wiadomości o obyczaju mieszkających nad jeziorem Guatavita Indyan, których kacyk corocznie był posypywany złotym piaskiem, a następnie po złożeniu ofiary bogom zmywał go z siebie w tern jeziorze. Jako przenośnia poetycka, E. oznacza krainę rozkoszy, niby raj ziemski.—Santa Anna Nery „Le pays des amazones L’E.“ (Paryż 1885) i Junker von Langegg „E., Geschichte der Entdeckungsreisen nach dem Goldlande E. im XVI und XVII Jh.“ (Lipsk 1888).

El-DŻuf, ob. D ż u f.

Elea, V e 1 i a, grecka H y e 1 e, w starożytności kolonia grecka na zachodniem wybrzeżu Italii, w Lukanii, na południe od Paestum, przy uśoiu rzeki Halys (dzitiejszy Alento); założyli ją Focej-czycy w r. 530 przed Chr,, gdy Cyrus po opanowaniu Azyi Mniejszej zajął ich kolonie. E. dała nazwę szkole filozoficznej, założonej przez Kseno-fanesa z Kolofonu, a rozwiniętej przez Parmenide-sa i Zenona (ob. Eleaci).

Eleaci. Szkoła, założona w Elei przez Kse-nofanesa z Kolofonu, której głównymi przedstawicielami: Parmenides i Zenon, obaj Elejczycy, oraz Melissos z w. Samos. Główne rysy tej szkoły są następujące: Mamy dwa sposoby poznawania: drogą postrzeżeń zmysłowych, tudzież bezpośrednio przez rozum, Wiedza nabyta drogą pierwszą jeBt ozystą ułudą, która nie zawiera nic takiego, co byłoby pewnem, trwałem, stałem. Jedyną wiedzą prawdziwą jest ta, jaką zawdzięczamy rozumowi. Dzieci tylko, ludzie lekkomyśini, pospolioi, ufają rzeczywistości zjawisk zmysłowych; ale filozof, mędrzec, pragnący dotrzeć do głębi rzeczy, z rozumem samym liczyć się winien.—Oto punkt wyjścia. Według tego, w zakresie fizyki i kosmologii, przyroda polega na dwóch pierwiastkach: z jednej strony stoi ogień czyli światło, z drugiej noc, czyli materya gęsta i ciężka. Różne są w sobie te dwa pierwiastki, ale nierozłączne; działają one wspólnie z rozmaitą siłą, działają powszechnie i wiekuiście. Światło wydaje ciepło, lekkość, rzadkość; noc wytwarza chłód, ciężkość i gęstość. Świat składa się z trzech części, śród których wszechwładnie panuje konieczność; granica świata styka się z kołem świetlanem, stanowiąrem niby jej pierścień. Droga mleczna jest kołem, i z u ej to wychodzą słońce i księżyc. Gwiazdy są tylko ogniem zgęstniałym, a ziemia ciałem najgęstszem i najcięźszem. Okrągłą jest i wisi ciężarem własnym w pośrodku świata. Ludzie powstali z ziemi, przez promienie słoneczne ogrzanej, a myśl w człowieku jest wytworem organizmu. Tak poczęły się rzeczy, ukazywane nam przez zmysły, i rzeczy te z czasem zginą.—Ale w tern wszyst-kiem niema nic, coby stanowiło naukę prawdziwą. Rozum dopiero, wyłączne źródło wszelakiej pewności, jako rzecz bezwarunkowo pewną, pojmuje i poznaje bytsam wsobie, t. j. odłączony od wszelkiego stanu, formy, okoliczności, przypadku. Wszystko zatem, co w bycie się objawiło, poczęło, co podlega narodzinom, zmianie, zatracie, nie bytuje prawdziwie, nie jest bytem lecz tylko jego pozorem: czyli, wszystko to E e-aci z dziedziny nauki właściwej wykluczają.—Poza tern pozostaje sam byt czysty. Przez to samo jest on istnieniem jedynem: niepodobna bowiem pojąć czegoś, coby nie było ani bytem, ani nicością. Byt taki jest wiecznym i niewzruszonym; albowiem każdy ruch, to zmiana, a uledz zmianie znaczy utracić to, czego nie było. Z drugiej stro-ny, gdyby byt nie istniał zawsze, to coźby mu dało początek, skoro obok nie istniało nic? Istnieje on więc sam przez się, nie ma przeszłości ani przyszłośoi, ograniczeń, podziałów, ani żadnych o-koliczności. On istnieje jeden i bezwarunkowo: reszta, to pozór, złudzenie. System ten niczem innem nie jest, jak tylko najwyłączniejszym i nieograniczonym idealizmem, a stąd krytyki nie wytrzymuje. Nasamprzódl nieprawnie i bezzasadnie pozbawia wszelkiej pewności postrzeżenia zmysłowe. Następnie, uogólnienia tych spostrzeżeń, jakie odbywa rozum z danych dostarczanych przez doświadczenie, i przychodzi do wniosków oderwanych, system ten miesza z przy-puszczalnemi już podówczas, a i dziś jeszcze niezupełnie porzuconemi pojęciami, które znamy pod nazwą wrodzonych lub koniecznych (stanowiących essencyonalną podstawę rozumu). Jakoż do pojęcia Bytu samego w sobie przychodzimy czystą

diogą dydaktyczną, odrywania i uogólniania bytów szczególnych: zatem jest to tylko czynność umysłowa, nie zaś pojęcie gotowe rozumu. Wreszcie Byt sam w sobie jest to tylko abstrakeya, a system filozoficzny, oparty na abstrakcyi, do niczego żywotnego w nauce doprowadzić nie może. Lecz, jeżeli fałszywym jest eleatyzm jako system, praca Eleatów zato nie była jałową. Oni pierwsi: 1) Guzowska. wykluli zasadę jedności, tkwiącą w jedności każdego bytu, a która niczem innem nie jest tylko pierwiastkiem substanoyi, przez którą wszystkie przymioty odnosimy do jednego podmiotu; 2) wykazując, że nic nie powstaje z niczego, poprowadzili namysł do wniosku pozytywniejszego: że wszelki skutek, objaw, zawiązek istnienia, ma swoją przyczynę; 3) pierwsi, lubo bardzo odlegle, rzucili myśl Bytu bezwarunkowego (Boga) i wykazali empiryzmowi niemożność wytłómaczenia wszystkiego przez samo doświadczenie. — (Dla

r. 1623*. Zdaje się atoli, że ta nominaoya była bezskuteczną, gdyż nie natrafiliśmy na żaden ślad, aby się upowszechniła, albo przyjęła w Niemczech, w Czeohach lub w Polsce. Nie słychać też o E-ach w drugiej połowie XVII-go w. pod najznakomitszymi wodzami. Zdaje się więo, że początkiem i końcem ich nazwy historycznej była bitwa

T. K.

Eleazar, 1) syn Arona, dozorca Lewitów, usługuj ąoych przy służbie bożej. Po śmierci ojca został arcykapłanem i czas jakiś rządził obok Mojżesza i Jozuego (2 Mojż. VI 23, 25; 4 Mujż. III 2, 22; XX, od 25; 5 Mojż. X 6). Potomkowie jego długo piastowali godność arcykapłańską. —2) E. syn Abinadaba, dozorca arki przymierza, po odebraniu jej od Filistynów (1 Sam. VII 1). — 3) E. syn Ahohiegc, jeden z trzech rycerzy Dawida, którzy dotarli aż pod bramy oblężonego przez Filistynów Betleemu i przynieśli świeżej wody ( 2 Sam. XXIII, od 13). — 4) E. czwarty syn Mata-tyasza, brat Judy Maohabejczyka, który podczas wyprawy przeciw Antyochowi, królowi syryjskiemu, zabił pośród zastępu nieprzyjaciół słonia wojennego, ale i sam zginął, przygnieciony przez padające zwierzę (1 Machab. VI od 43). —5) E. uozony Jerozolimozyk, zabity przez zbirów króla Antyo-cha Epifanesa za to, że, mimo męczarni \.ie choiał się wyrzec wiary przodków (2 Machab. VI od 18). —6) E. wódz żydowski podczas walki z Rzymianami r. 69—70 po Chr.; po zdobyciu Jerozolimy, zamknął się w warownej Masadzie, a widząc, że Bię nie zdoła oprzeć głodowi i przemocy rzymskiej, skłonił towarzyszów do zabicia kobiet, dzieci i siebie samyoh.

Electuarium, ob. Elekt warz.

E.edone Leach. Rodzaj należący do rodziny ośmiornic (Odopodidae), rzędu dwuskrzel-nych (Dibranchiata) mięczaków głowo-nogich {Cephalopoda). Zwierzęta te mają ciało zaokrąglone, ramion 8 długich, opatrzonyoh przyssawkami, w jeden szereg ułoźonemi wzdłuż ramion. Gatunki, niezbyt liczne, zamieszkują morza europejskie. Do najważniejszych należy: 1) E. mo-schata Leach, głowonóg piżmowy, o oiele wydłuźonem, okrągłem; ramiona ma długie i cienkie, nitkowato zakończone; jest koloru szarego, z czarnemi plamami; — oiało z ramionami bywa 35—40 cm. długie; zamieszkuje m. Śródziemne, pachme mocno piżmem; we Włoszech jadalne. — 2) E. Aldrowandë Delie Chiuje.: mocno pachnie piżmem; ciało koloru czerwonego, z licznemi czarnemi plamami; w m. Śródziemnem.

Elefanta, wysepka na zachodniem wybrzeżu In-dostanu, w odnodze Bombajskiej, na połnoco-wsohód od Bombaju, o km. obwodu; składa się z dwu rzędów pagórków, przedzielonych doliną. Tuziemoy nazywają ją Gahanapuri albo Ghanapuri, t. j. miasto jaskiń, nazwę zaś E. otrzymało od Portugalczyków, którzy na wierzchołku wyspy dostrzegli rzeźbione wyobrażenie słonia. E. słynną jest ze świątyń jaskiniowych, w skale wykutych, jakich pełno w tej stronie Ddkkanu, na wyspie Salsette,

sos. Ksenofanes, Zenon).

szczegółów i bibliografii, ob. Parmenides, Melisie. K.

Elearowi© lub E 1 i e r o w i e ukazali się podobno po raz pierwszy w bitwie pod Guzowem d. 6 lipoa 1607 r. w szeregach rokoszan, jako wyborowa jazda, odznaczająca się czerwonemi szarfami, przez ramię, czy w krzyż na piersiach, no-szonemi (Piasecki „Chronica“ 1645 p. 249: „Eleari sie dicti praestantiores Equités ex toto exerchu seleoti ad audaciorem impressionem faciendam, pro tes3era humeros rubris fasciis praecincti“). 0-ni-to na komendę Janusza Radziwiłła przedarli się przez szyki królewskie aż do wozów, a jeden z nioh, Bołownia, przypadłszy do namiotu królewskiego, z szyderstwem zapytał: „A gdzie ów Szweo?* Za to zuchwalstwo zapłacił życiem: rozsiekała go straż (Niemcewicz „Dzieje panów. Zygm.

III* 1819 II, str. 175). Mimo szarf czerwonych, nie wytrzymali przeoież natarcia Chodkiewicza.

A. S.

X. Wojciech z Konojad Dembołęcki (ob.), nazwę E. wywodzi z języka madjarskiego, gdzie „Elu iaro“ znaczy: „wprzód idący i dla tegoż wprzód następującego harcownika Eluiarem zo-wią“. Twierdzi „iż język nasz polski między inszymi tytułami, które się więc żołnierzowi staremu, męBtwem i sercem doświadczonemu dawają, ma słowo Elear od Węgrów wzięte*. Gdy na początku wojny Trzydziestoletniej cesarz Ferdynand II znalazł się w wielkiem niebezpieczeństwie, zaciągnęli się w służbę jego, za przyzwoleniem króla Zygmunta III, Lisowczycy, a X. Dembołęoki podążył z nimi do Węgier, Austryi, Czech i t. d., w charakterze kapelana. Ponieważ przeciwnikami cesarza byli heretycy, więc mniemał, że to wojsko „niegdyś Lisowskie” stało się „od tego czasu, t. j. w roku pańskim 1619, wojskiem Bożem“, chociaż Pan dla pewnych przyczyn „nie posyłał im oczywistych listów z nieba i przezwiska ich z obłoków nie obwołał*. Mogliby nazywać się godnie „Izraelczykami, lub Machabejczykami Nowego Testamentu“, ale ksiądz kapelan wolał nadać im tytuł E. i napisał dziełko ku ich sławie, p. t. „Przewagi Elearów Polskich, co ich niegdyś Lisowczykuni zwano., w Poznaniu, w drukarni Jana Wolra a I w Karli, Mhar, Nasik, Ajuata, a przedewszystkiem

w Ellorze. Główna grota, obok której znajduje się ! egipokim utożsamiają. Był to gród warowny; znaj-kilka mniejszych, przedstawia przestrzeń prawie dowały się w nim składy kości słoniowej, przy-kwadratową, 133X135 stóp, podpartą 26-oiu fi- chodzącej z Nubii: stąd nazwa i wysepki, i miasta, larami (z których 8 zniszczonych), oraz kilkuna- Bogiem przednim całej krainy porohów i wodospa-stu pilastrami, wszystko w skale wykute. Trzy du był Chnum; obok niego, ale już słabszą cześć wejścia prowadzą do wnętrza, które w stosunku do odbierał Seth (Sethos, Syryusz) jako Sati. Z za-rozległości jest nizkie (około 16 stóp) i dlatego bytków starożytności egipskiej dotrwały na E-ie sprawia przygniatające wrażenie. Wprost główne- aż do wielkiej wyprawy francuskiej z roku 1798; go wejścia stoi kolosalny posąg trójgłowej postaci, świątynia, wystawiona Chnumowi przez Amenhote-wysoki na stóp 15 i przedstawiający trójbóstwo in- pa Iii-go, i kaplioa Tutmesa Iii-go, obie odtworzo-dyjskie: Brahmę, Wisznu i Szywę. Inne posągi ne w *, Description de 1’ Egypte“; w r. 1822 Meoh-przedstawiają wyłącznie Szywę, któremu świątynia medAli kazał je zburzyć, a rozsypisk użyć na bu-była poświęconą. Filary mają kształt osobliwy: u dowę pałacu dla siebie w Assuanie. Dni naszych spodu Czworokątne, u góry okrągłe, bogato żlobko- doczekały tylko dwa słupy wielkiej bramy Ale-wane, o głębokich a licznych wcięciach i szeroko ksandra W. i posąg Mernepty I z granitu. Gdzie odstających kapitelach, w których częstokroć wyo- niegdyś istniało miasto, tam dziś zalega wysokie braźone są postacie zwierzęce. Rzeźba tej świąty- rumowisko, mające 800 metrów w obwodzie. Na ni odznacza się prostotą i szlachetnością form i skałach utrzymały się jeszcze napisy z dyn. V zbliża się bardziej . do egipckiej, niż do greckiej, i VI-ej; są i świadectwa ryte z czasów Amenem-Inne groty są bardzo uszkodzone.    And s- heta I-go. Widać jeszcze dobrze dochowaną część

Elefantyna, gr. Elefautinê, nazwa odtwa- tęgiego bulwarku rzymskiego. Ocalał wreszcie po-rzająca staro - egipeką a bu, także abt, od ab = mnik szacowny, wodomiar nilowy, zbudowany za „słoń“, od najdawniejszych czasów nadawaną o* Ptolemeuszów, opisany przez Strabona, jako zdrój statniej, najpołnocniejszej z wysepek Nilu, ogra- kamienny z wielkioh głazów granitowych. Łączy dzająoych od północy i od południa t, z. »pierw- się on wązkim kanałem z Nilem, który, przenika-szą*, właściwie ostatnią, szóstą, kataraktę. Ara- jąo do wnętrza, sam na ścianie tylnej, opatrzonej bowie mają dla E-y nazwę Gezîre (»wyspa“) al- w skalę, wysokość swych wód odmierza. W r. bo Gezîret Assuan (»wyspa Aasuanu”), rzadziej 1870 wodomiar ten astronom kedywa Izmaela, G. Saher (,w. kwiecista“). Wysepka ta, budo- Matimud-bey, wyporządził, do miar egipckich epo-wy skalistej, wzgórkowata, z powierzchnią nasypo- ki Ptolemeuszów dodał obowiązujące dziś arabskie wą, rozciągająca się w kierunku póln. - połudn. i ustanowił nadzór odpowiedni. Dziś E ę zamiesz-równolegle do brzegów rzeki, długa na 1 400, sze- kują w dwóch wioskach Berberowie nubijscy (Ba-roka na 300 do 500, a w obu kończynach tylko rabra), oddając się starannej uprawie ziemi. Osła-na 150 metrów, leży nawprost Assuanu (staro-egip. niające siedziby ludzkie sykomory i palmy mile San, Suan, stąd arab. Assuan, gr. Syene), prawie witają oko podróżnika.    »•

z ar-

prsy

w samym środku koryta rzeki, szerokiego w tern Elegia, ^ èXsysla ($5^), tó èXsyeîov (I'tcoç), wy-miejscu mało co więcej nad kilometr. Odległość raz grecki, utworzony z rzeczownika s'Xsyoç, któ-jej od pomienionego miasta jest tak małą, że o- rego pochodzenie jest ciemne. Wywody etymolo-znaczenie położenia stopniami łuków ziemskich giczne, sięgające już starożytnych wieków, jakoby można przyjąć dla niej takie samo, jak dla Assua- on pochodził od eô Xéysiv = chwalić, wielbić, albo nu. Jeszcze Eratosthenes (III w. przed Chr.) wie- też od wykrzyknika s Xéys. s Xśys g, jakim się r«jł, że nad E-ą, jak i nad samym Assuanem prze- kończyć miały pojedyńcze zwrotki starodawnych chodził Zwrotnik Raka (23° 30'), a wiarę tę pieśni żałosnych, nie wytrzymują próby krytycz-popierało doświadczenie, iż w dniu przesilenia nej. Prawdopodobnie wyraz ten pochodzi letniego na 300 stadyów wokoło słońce w połu- meńskiego języka, w którym rzeczownik elôgu dnie woale cienia nie rzucało. W fakcie tym znalazł trzcinę oznacza, a zatem materyał, z jakiego wyuczony Grek punkt wyjśoia do obliczenia długości rabiano flety, ulubiony instrument muzyczny do to-wrzekomego łuku pomiędzy Aleksandryą a Syene i Me- warzyszenia śpiewowi. Z wyżyn armeńskich ła-roe (Lelewel »Badania starożytności we względzie geo- two ów wyraz przedostał się przez ziemię Frygij-grafii*). Dziś Assuan wraz z E-ą leży pod 24° 5' ską aż do siedzib Jończyków w Azyi Mniejszej 30" szer. półn. Za star. Egiptu kapłani miejsco- i nabrał tutaj znaczenia pieśni, śpiewanej wi pokazywali źródła rzeki na południe od wy- flecie. Złudzeniem wszakże byłoby przypusz-sepki, w prądowinaoh pomiędzy wysepkami bliź czać, jakoby już w owych zamierzchłych wie-szemi wodospadu i w samym wodospaizie (o 6 kach E. miała takie znaczenie, jakie dzisiaj mikrometrów od linii Assuan—E.). Herodot (II 28) mowolnie z tym wyrazem się wiąże, i zawierała słyszał od pisarza świątyni w Sai w Delcie, że wyłącznie treść smętną, żałosną. Sprzeciwia się pomiędzy Syene a E-ą wznoszą się dwie góry, Mofi i temu przypuszczeniu stanowczo rozwój historyczny i Krofi, bardzo wysokie i strome, a z nich bierze greokiej poezyi lirycznej, obfitość różnorodnych te-początek Nil: z jednej północny, egipski, z drogiej po- matów, traktowanych w najstarszych elegiach, łudniowy, etyopski. Z E-y wyBzła dyn. V królów st. - a wreszcie język i forma ich metryczna. E. bo-egipskich. W południowej stronie wyspy leżało wiem zataczała pierwotnie bardzo szerokie grani-miasto główne całej „krainy naprzód wysuniętej“ ce i obejmowała w nich wszelkie gorące uczucia, (To-konsit), którą niewłaściwie z pierwszym nomem jakiemi przejęte było serce poety: radość więc

10

Kacyki. Fowm. Uustr. Zeiz. 146 I. 19 ty.

i boleść, zapały miłosne i tęsknotę za kochanką, ogniste pragnienie walki krwawej z wrogiem ojczyzny i źal rzewny po stracie drogiej osoby. Poeta elegiczny stawia niejako pierwsze nieśmiałe kroki z dziedziny epiki na nieznanej sobie dotąd niwie poezyi lirycznej. Odzywać się w nim poczyna serca i budzić uczucie, leoz silnemi węzły związana jest jeszcze jego wyobraźnia ze światem zewnętrznym. Daleki jest jednakże od wielkich wypadków dziejowych, od ważnych przedsięwzięć, wstrząsających życiem całego narodu, bo one świat i osnowę epicznej poezyi stanowią; niezdolny jest jeszcze do swobodnego, wysokiego polotu myśli, jaki prawdziwą lirykę znamionuje; czerpie też treść do utworów swych z najbliższego, najlepiej mu znanego otoczenia, z towarzyskiego życia prywatnego, z politycznych stosunków ojczystego miasta. Stąd nie jest rzeczą przypadkową, iż ten sam szczep grecki, który wydał na świat i wyhodował czarowny kwiat Homerowej epopei, stworzył także poezyę elegiozną w połowie VIII go wieku przed Chrystusem. Byli to Jończycy. Blizką łączność elegioznej poezyi z epopeją wskazuje także język i dyalekt, który typowym pozostał dla wszystkich E-j greckich, jest zaś nim, z nieznacznemi tylko odmianami, dyalekt epicko - joński. A wreszcie i metryczna forma E-i dowodzi najwyraźniej, z jakiego źródła powstała i w jakim kierunku rozwinęła się elegicz-na poezya. Niezmienioną przez wszystkie wieki starożytne formą E i był dystychon, dwuwiersz daktyliozny, regularnie się powtarzająoy, z heksa-metru i pentametru złożony. Taki dystychon miał następującą formę:

Donee eris felix, multos numerabis amicos; Tempora si fuerint nubila, solus eris.

Heksametr wiąże E-ę ściśle z epiczną poezyą; drugi jednakże wiersz nabiera pewnej samodzielności przez skrócenie trzeciej i szóstej stopy, a skutkiem odrębnej budowy swej tworzy razem z pierwszym wierszem zwrotkę; a tym sposobem głosi nawet podjj formalnym względem zawiązek nowego rodzaju poezyi, i to lirycznej. Nieznaczna owa zmiaua w metrycznej budowie wierszy przerywa jednostajny i równy bieg w toku myśli. Różnolitość uczuć zdolny jest teraz poeta wyrazić dwuwierszem ele-gicznym, który, jak wezbrana fala morska, uderza w pierś jego i odpływa, jik fala odbita, gotowa do ponownego natarcia. Tak więo stoi E. na pograniczu pomiędzy epicką a liryczną poezyą. Z pierwszą łączy ją rzeczywistość, w pojedyńczych obrazach roztoczona, z drugą—wzruszenie wewnętrzne. Raz epievna przedmiotowośó przeważa, innym znowu razem górę bierze żywioł liryczny. Mieszany ten rodzaj poezyi wzmógł się tak na siłaob, że nawet w czasach, kiedy czysto - liryczne formy w całej pełni się rozwinęły, utrzymał się samodzielnie przez długie wieki.

A, W historycznym rozwoju elegii greckiej dobitnie wyróżniają się trzy epoki. W pierwszej z nich rej wiedzie elegia polityczna. Twórcą jej jest Kallinos z Efazu, żyjący w połowie VIII-go wieku przed Chr. W owych oza-sach, w których liozne respubliki na ziemiach przez Greków zamieszkanych powstawały, a wszysoy o-bywatele pragnęli i niezawisłość polityczną drobnego państwa utwierdzić, i osobistą wolność ustalić, uważał i elegijny poeta za pierwszy swój obowiązek zdolnościami swemi stanąć w służbie spraw publicznych, zachęcać rodaków do gorącej miłośoi ojczystego miaRta i zapalać ich, w razaoh grożącego niebezpieczeństwa, do nieustraszonego męstwa w walce z nieprzyjacielem. Taki wojowniozo - polityczny charakter zaohowali w elegiach swych i bezpośredni następcy Kallinosa, jak Tyrteusz, Solon, Pokylides, Teognis, a w części także Archilochos, Mimnermos iKsenofanes. Wszakże wobec zmienionyoh stosunków politycznych, gdy poszczególne państwa greckie opierały się już na trwałych podstawach, przebija się inny odcień w elegijnej poezyi. Miasto zachęty do walki przeoiw zewnętrznym wrogom, spełnia ona teraz obowiązek, nawołując obywateli do zgody i rozwagi, pouczająo ich i kształcąc pod względem politycznym i etycznym. Stąd też młodszych poetów tej epoki, wplatających do u-tworów swych na ogólniejszem tle politycznem krótkie, dobitne zdania, prawidła życia niewzruszone, po grecku gnomami mienione, nazywano także elegikami gnomicznymi; zaliczano zaś do nich zwłaszcza Solona, Teognisa i Ksenofanesa. Ostatnim przedstawicielem takich Ej jest Kry ty as więcej znany jako przy-wódzca 80-u Tyranów w Atenach po wojnie Pelo-poneskiej, który, ulegając wpływowi ozasu, nadaje pieśniom swym wyłącznie znamię dydaktyczne i prawi w nich ogólne nauki moralne.—W drugiej epoce opuszcza elegijna poezya dziedzinę polityczną, aby się zamknąć w kole prywatnego pożyoia, stosunków powszednich. Rozwijała się ona tutaj przeważnie w trzech kierunkach, jako E. erotyozna (to jest miłosna), trenetyczna (żałosna) i sympotyozna (t. j. pieśń wesoła, śpiewana przy sympozyonach, podczas biesiady). Za twórcę erotycznej E-i uchodzi Mimnermos (około r. 600 przed Chrystusem), którego aleksaudryjscy uczeni w kanonie swym zaraz po Kallinosie przywodzili. Mimo że i historyczne źródła w tym okresie są bardzo skąpe, a z elegicznych pieśni tej epoki tylko drobne szczątki do naszych czasów się przechowały, tyle jednakże jest pewnem, że i ten nowy, indywidualny prąd w E-i wjnikł ze zmienionych warunków życia politycznego ówozesnyoh państw greckich. Niemoc polityczna drobnych respublik, rozluźnienie obyczajów, niesłychany zbytek, przyczyniły się nie tylko do powstania tego rodzaju subjektywnej poezyi, lecz i do skwapliwego rozszerzenia jej po całym świecie greckim. Losy Kolofonu, ojczyste-

Pod

S, Drz

go miasta Mimnermosa, które, podbite przez Li-dyjczyków, popadło we wschodni zbytek i całkiem się rozwiązłości i gnuśnośoi poddało, wpłynęły wyraźnie na usposobienie poety (ob. Mimner-mos). Co do ogólnej treści i właściwego charakteru, pokrewną jeBt E i erotycznej E trene* tyczna, żałosna. Wspólnemi ith znamionami bowiem są: żal za miniouem szczęściem, boleść po stracie drogich sercu osób i przedmiotów, biadanie nad własnym losem smutnym i ogólnemi stosunkami, wreszcie tkliwa tęsknota za wymarzonym ideałem, który na ziemi już więcej się nie pojawi. Trenetyczną E-ę stworzył Symonides starszy, rodem z Samos. W jedynej, całkowicie dochowanej, pieśni elegicznej, mylnie przypisywanej Symonidesowi młodszemu, nawiązuje poeta do znanego świetnego Homerowego porównania życia ludzkiego z liśćmi drzew leśnych, skarży Bię na krótkość i zmkomość życia, a ostrzegając przed marnemi i zwodniozemi nadziejami, nawołuje do używania piękna i dobra, skoro się je w żyoiu napotka. Młodszego Symonidesa zasługą jest rozwinięcie żałosnej E-i do szczytu doskonałości. Szczególnie sławionemi były E-e, które z polecenia państwa w panegirycznym tonie na tle patryotyczno - polityoznem utworzył na uroczystości żałobne, obchodzone na cześć bohaterów poległych pod Maratonem, Salaminą, Platejami i Artemizyum. Funkcye żałosnej elegii przejęła w następnych wiekach poezya epigramatyczna, ograniczająca się w ciaśniejszym zakresie krótkiemi, do-bitnemi dystychami. Sympotyczne E-e, których zawiązek odnieść należy aż do poety Archilocha (na początku VIII-go wieku przed Chr.), są to pieśni, w dystychach pisane i śpiewane podczas biesiad uroczystych. Rozpoczynała je zwykle krótka przegrywka na flecie, który również w pewnych odstępach przerywał kilku taktami tok pieśni, nuconej w przyśpieszonym rytmie. Treść takich E-j poważna, kierująca myśli biesiadników ku wyższym sferom, nie różniła się wielce od E j gnomicznych. W wojnach perskich był ten rodzaj poezyi tak ulubionym, że niemal wszyscy wielcy poeci greccy, jak Symonides, Eschyl, Jon, Antymachos, a nadto Platon i Arystoteles w nim sił swych próbowali. Głośnym był także Dyonizyos z przydomkiem Chalkus (Miedziany), lecz głównie dla śmiesznej oryginalności swej, gdyż w e-legiach swych wiersze przestawiał tak, że he-ksametr po pentametrze następował. W trzeciej epoce, tak zwanej aleksandryjskiej, gdy o-gólnie znudzono się długiemi i uczonością przeła-dowanemi pieśniami epicznemi, objęła E. berło nad wszystkiemi inuemi rodzajami poezyi. Szczególnie zaś rozwinęła się erotyczna E., pieśń tęsknej, gorącej, namiętnej miłości, wszystkiemi czasy najpilniej każde serce wzruszającej. Jednakowoż i ówcześni poeoi wierny hołd wiekowi swemu oddali, przystrajając utwory swe zbyt bogato w pstro-ciznę mitologiczną, gdyż uważano wtedy za główny warunek dobrej poezyi, aby poeta był uczonym, a uczoność swą wykazywał dokładną znajomością wszelkioh najdrobniejszych szczegółów z opo-

wieści legendowych. Za naj znaczniejszych poetów elegicznyoh w tej epoce uchodzili Kallimacho s i Filetas. Lecz nawet i Da tych najwybitniejszych reprezentantach elegicznej poezyi objawia Bię właściwe całrtj epoce piętno. Mało jest w nich prawdziwego natchnienia i szczerego uczucia, chociaż pod formalnym i technicznym względem piszą oni wiersze doskonałe.

B. Elegia rzymska. Erotyczna E. poetów aleksandyjskich posłużyła za wzór poetom rzymskim, a w ostatnich czasach rzeczypospolitej i w Augustowskim wieku dozuała u nich tyle tioskliwej pieczy, ile żaden inny dział poezyi lirycznej. W E-i, równie jak w satyrze, okazał się żywioł rzymski, mimo greckich naleciałości, samoistnym i twórczym. Bez przesady nawet twierdzić można, że na gruncie rzymskim pozbyła się E. wymuszonej sztywności i uczonego balastu swego prototypu i rozwinęła się swobodnie pod względem treści i formy. Mimo wstrętnej nieraz dla uczucia naszego zmysłowości, nosi E. rzymska wogóle raczej piętno powagi, ponurości, aniżeli swobodnej uciechy i serdecznego wesela, ponieważ takie usposobienie odpowiadało więcej rodzimej surowości rycerskiego naiodu. Obce jej pochodzenie i przesiedlenie na nowy grunt przebijają się chyba w pewnej jednostajności szczegółów i w czę-stem powtarzaniu utartych komtnunałów. względem formy, języka i miary prześcignęli bezwarunkowo poeoi rzymscy swych mistrzów. Najwierniej idzie śladami aleksandryjskich poetów Catullus (ob.). Mianowicie Kallimachos był jego ulubionym wzorem, a ściśle do niego się stosując, upatrywał Catullus doskonałość elegicznej pieśni w chłodnej refłeksyi i w drobnostkowej znajomości poetów, a zwłaszcza mitów greckich.—Wyswobodził rzymską elegię z więzów uczoności Tibullus (ob.), następnie Propercyusz (ob.). Zakres E-i, jaki uprawiali poprzednioy, znacznie rozszerzył Owidjyusz (ob ), który, jak we wszystkich innych dziełach, tak i w elegiach celuje formą przepyszną, świetnym dowcipem, humorem Bwobo-dnym, niespodziewanemu świeżego wdzięku pełne-mi, zwrotami. I podczas pierwszego wieku ery chrześciańskiej pozostała E. w Rzymie modnym i wielce ulubionym działem poezyi, chociaż doskonałych owooów więcej na świat nie wydała. — Fragmenta greckich elegików najlepiej zebra Bergk i wydał jako część drugą dzieła ,Poeta lyrici Graeci* w Lipsku 1882 (w czwartem wy daniu). Wybrane E-e wydali Scbneidewin r. 1838-, Bucbholz i Stoli w Antologiach greckich r. 1880 i 1882. Wydania rzymskich poetów elegicznyoh porównaj w artykułach o poszczególnych poetach.

Elegia w literaturach nowożytnych. W wiekach średnich E-ę uprawiają trubadurowie. W czasach nowszych wybitniejszymi poetami, którzy, prócz innych rzeczy, pisywali także elegie, są: we Francyi: Lamartine, W. Hugo, Beranger, Leconte de Lisie, Coppóe i inni. We Włoszech: Petrarka w swoich Sonetach i Canzonach, w których miłość platoniczna podnosi się do dogmatu, jak u trubadorów prowensalskich; dalej Alamani

W Czechach: Kollar, Czelakowski, Hejduk i

*

(„Opere Toscane“); Bembo („Gli Azolani“); Guari-ni, subtelny a zarazem rozpustny; Marini, o stylu wyszukanym; Filicaja Wincenty, autor pięknej o-dy na cześć Sobieskiego, jako zbawcy Wiednia, i słynnego sonetu do Italii („Italia, Italia, o tu cui feo la sorte“); Silvio Pelico, Manzoni (elegia „In morte di Carlo Imbonati“) i Leopardi. W Hiszpanii: Roscan - Àlmogaver, naśladowca Pe-trarki w swoich sonetach i canzonaob; Garcilano de la Vega, współczesny Roscana, i, jak on, naśladowca Petrarki i Sannazara, i Lope de Vega. W Niemczech: Novalis, Goethe, Schiller, Jacobi i Heine. W Anglii: Gray, Crabbe, Young, Keats. Burns, Byron, Moore, Shelley, Tennyson i Swinburne. W Rossyi: Batiuszków, Żukowskij, Puszkin i in. inni.

Elegia w Polsce. Za najdawniejszą u nas elegię uważać trzeba prostą, ale ładną pieśń, opłakującą zgon Bolesława Chrobrego, pomieszczoną przez Galia w jego kronice (początek wieku XII). Poczytywano ją dawniej za utwór ludowy, prze-tłómaczony tylko jakoby przez kronikarza na łacinę; mniemanie takie utrzymać się nie może wobec podobieństwa etylowego tej pieśni z innemi ustępami kroniki, oraz wobec odezwy do czytelnika, zawartej w tej pieśni. Na język polski była ona kilkakrotnie tłómaczona (przez Szajnochę,

M. Gliszczyńskiego, Z. Komarnickiego). W Kronice Wielkopolskiej (Baszki, wiek XIII) znajdujemy wzmiankę o pieśniach, opiewających klęskę Polaków w Prusiech za Bolesława Kędzierzawego r. 1167. Pieśń o zamordowaniu Ludgardy przez jej męża Przemysława śpiewaną była jeszcze za czasów Długosza (w. XV). Pierwsza część pieśni o Albercie wójcie krakowskim (po łacinie z XIV go w.) musi być także uważana za E-ę (na polski tłómaczył ją Wł. Syrokomla). Z w. XV-go możemy wymienić kilka elegij religijnych w języku polskim, nieznauyoh autorów; najładniejszą z nich są: „Żale Matki Boskiej“. Wraz z rozwojem humanizmu forma E-i starożytnej (dystych) została przez naszych autorów zastosowana już w wieku XV; Długosz przytacza dwie E-e Adama Świnki: jedną na śmierć królewny Jadwigi (córki Władysława Jagiełły), drugą na zgon Zawiszy Czarnego; tenże Długosz podaje E-e Grzegorza z Sanoka na śmierć Władysława Jagiełły oraz żony jego Zofii. W XVI-ym wieku liczba elegików, w języku łacińskim piszących, jest znaozna; każdy niemal wierszopis humanistyczny pisywał E-e; ale poezyi w nich zazwyczaj niema. Najlepsze E-e łacińskie, pełne uczucia, tworzył w tym wieku Klemens Janicki (ob.); obok jego utworów należy wymienić chyba tylko E-ę Jako ba Przyłu-skiego (ob.) na śmierć Elżbiety, pierwszej żony Zygmunta Augusta, odznaczającą się plastyką obra zowania. Jan Kochanowski (ob.) pisał E-e łacińskie, treści erotycznej zazwyczaj, lecz sławę nieśmiertelną zyskał polskiemi „Trenami na śmierć Orszulki*, które stały się jego arcydziełem i wywoływały przez dwa wieki tłumy naśladowców, poczynając od Klonowicza. Kto ciekaw, może zna’eźć spis tych naśladowców i ooenę ioh utworów w ładnem studyum Felicyana Faleńskiego nad Trenami Kochanowskiego (1867); tu dość będzie powiedzieć, że żaden z nich nie dorównał mistrzowi, a większość — to liche rymopisy. W ostatniej ćwierci XVIII-go wieku jako elegioy odznaczyli się: Franciszek Kniaźuin i Franciszek Karpiński. Pierwszy mianowioie napisał obszerne „Żale Orfeusza“; drugi jest autorem: „Pieśni dziada sokal-skiego w kordonie austryackim“, „Dumy Lukier-dy“, „Powrotu na wieś* i „Żalów Sarmaty nad grobem Zygmunta Augusta*. Karpiński rozpoczyna u nas szereg elegików patryotycznych. Pomiędzy jego następcami, niezależnymi zresztą pud względem formy, najważniejsi są (na przełomie wieku XVIII i XIX) książę Adam Czartoryski (ob.), autor wzruszającego „Barda Polskiego", obszernej E-i, złożonej z 6-u obrazów, oraz Jan Paweł Woronicz (ob.). Obok poważnego i podniosłego tonu, jaki w utworach tego rodzaju panuje, znajdujemy w końcu XVIII-go i początku XIX-go stulecia mnóstwo elegij sentymentalnych, napuszonych w wyrażeniu a płytkich w uczuciu; doskonale je wyśmiał Julian Ursyn Niemcewicz, mieszcząo w swojej komedyi „Powrót posła* trawestacyę owych utyskiwań p. n. „Elegia na śmierć Szambelana". Jest także osobno wydany wiersz p. t. „Elegioma-nia* (Warszawa 1826). Do bardzo głośnych w początku XlX-go wieku należała E. LudwikaKro-pińskiego (ob.) p. t. „Emrod“, której Brodziński, sam do rzewności skłonny, przyznawał »głębokie czucie, smak wytworny i łatwą imaginaoyę“. Brodziński napisał prześliczną, prawdziwie wzruszającą E-ę, p. t. „Powrót z Włooh*, oraz mniej cenne: na śmierć księcia Józefa Poniatowskiego i ks. Adama Czartoryskiego.—W dobie romantyzmu, lubo nie brakło posępnych rozmyślań, ani żałosnej melancholii, nie choiano jednak posługiwać się terminem klasycznym E-i na określenie swoich utworów; z trzech wielkich poetów naszych jeden tylko Mickiewicz nie wahał się obrazów swej wzburzonej, namiętnością targanej duszy nazywać elegiami: „Do D. D.u, „Godzina*; do nich doliczyć też należy wiersz „ W dzień odjazdu”. U drugorzędnych poetów spotykamy jednak, chociaż nie często, tę nazwę; niektórzy, jak np. August Tomasz Olizarowski, przezywali je zwykle’„żalami*. Wyraźnie „elegią* nazwała Deotyma swoją „Świątynię wspomnienia*, napisaną na zgon Kajetana Koźmiana; a i jej „Treny nad grobem Adama Mickiewicza“ można również E-ą mianować. Z nowszych należy wspomnieć E e Stefana Gillera (z Opatówka).— Formy starożytnej żaden z naszych poetów, piszących w języku ojczystym, nie starał Bię naśladować; Brodziński mniemał, że choćby mowa nasza przyswoiła sobie heksametry „z małą różnicą od rzymskich", to pentametry byłyby dla nas zawsze „nie tylko trudne, ale i twarde“; radził więc, powołując się na Kochanowskiego, by E-i zostawić ten skład wiersza, „na który samo naprowadzi uczucie". I tak też było rzeczywiście. Dopiero w najnowszych czasach tłó-macze autorów rzymskich dystychy z ich budową

pozn. 1873, t. V, 449 — 491).

oryginalną, w języku naszym pisali. Za nimi poszedł także gorliwy zwolennik wiersza metrycznego, Ludwik Jenike, tłómacząc „Elegie rzymßkie“ Goethego. Ładną rozprawę o Elegii napisał u nas Kazimierz Brodziński r. 1822.—(Ob. „Pisma“ wyd.

P. Chm

Elekcyjność królów w Polsce. Zasada obieralności naczelników państwa w Polsce, w ostatnim o-kresie bytu Rzeczypospolitej doprowadzona do skrajnych swych kOnsekwencyj, pierwszemi swemi początkami sięga czasów najdawniejszych. Można w jej rozwoju historycznym rozróżnić w ogólności trzy fazy. Pierwszą, w epoce Piastowskiej: współistnienie pierwotnego pojęcia przywódzcy z woli ludu obok pojęcia prywatnej sukcessyi władzy zwierzchniej w jednym rodzie, rar wyniesionym. Drugą, w epoce Jagiellońskiej: współistnienie zasady elekcyi ograniczonej monarchy przez głównych dostojników kraju obok zasady faktycznego dziedziczenia dwóch połączonych koron aż do wytworzenia się unii realnej z osobistej. Trzecią nareszcie fazę — wolnej, nieograniczonej, wyłącznej elekcyi monarchy przez głosowanie powszechne gminu szlacheckiego.

W pierwszym okresie podstawę żywiołu elekcyjnego w monarchicznym ustroju Polski Piastowskiej dały najpierwotniejsze i najpowszechniejsze tradycye patryarchalno-gminowładcze, któryoh ślady pozostały u wszystkich ludów europejskich. Tstniała zasada obieralności u Germanów, zarówno bezwarunkowej, w zastosowaniu do pojedyńczych principes pagorum (którym przecież już Am-mianus Marcellinus nazwę regulus, subregu-lus, przydaje), jako też ograniczonej, w zastosowaniu do właściwych królów plemiennych, obieranych przez zgromadzenie ludowe, consilium. Kiedy u Germanów zachodnich przeważają instytucye republikańskiego zakroju, dochowane u Sasów aż do Karola W., natomiast u Germanów wschodnich i północnych, sąsiadujących z Polską, wybija się in stytucya monarchicana, wzmocniona przez dziedziczność władzy zwierzchniej w tych samych dy-nastyach, wszakże nie sposobem ustalonym pier-worodztwa, lecz w połączeniu z wolnym ludowym wyborem najzdatniejszego dynastyi członka, obok pospolitej nadto praktyki zrzucania królów niezdolnych albo ludowi niemiłych. Do tych trądy-cyj pierwotnych przystąpiło z jednej strony rzym akie pojęcie sukcessyi władzy najwyższej porządkiem prawa prywatnego; z drugiej strony, pojęcie kanoniczne obioru zwierzchnika przez ogół chrześciańskiego ludu. Wobec tylu róźnolitych czynników stanęła zasada staro-słowiańska podziału dzielnicowego pomiędzy synów, ze zwierzchnictwem jednego z niob, wskazywanego najczęściej ostatnią wolą ojcowską, baz względu na starszeństwo wieku; zasada, otwierająca szerokie pole niebezpiecznym komplikacyom, a tern samem ułatwiająca niepomału wtargnięcie i rozrost pojęć i żywiołów elekcyjnych. Rozporządzenie testamentowe Bolesława Krzywoustego (ob.) nie by ło zdolne zapobiedz rozkładowym skutkom sy-stematu dzielnicowego; i podobnież jak ten syste-mat w sąsiednich Czechach, mimo wzmocnienia senioratu w XI wieku przez rozrządzenie przedśmiertne Brzetysława I (ob.), doprowadził w dwóch następnych wiekach do zapanowania wolnej elekoyi,—w tym samym kierunku musiał objawiać działanie swe w Polsce epoki dzielnicowej. Zreeątą, testament Krzywoustego, jakkolwiekby go interpretować, nie będąc w żadnym razie ani ja-snem, ani stanowczem rozstrzygnięciem pomiędzy zasadą pierworodztwa w linii najstarszego syna a zasadą senioratu, przyczynił się raczej do większego jeszcze zamącenia, aniżeli do utrwalenia pojęć o stałym porządku dziedziczenia władzy zwierzchniej. Odtąd „welka senioratu z sukcessyj-nem następstwem stała się bogatym pożywiołem dla idei elekcyjnej“ (Szujski). Kiedy Mieszko Stary (ob.), wygnany z Krakowa, doprasza się przeciw Kazimierzowi Sprawiedliwemu (ob.) opieki cesarza niemieckiego, powołując się na swoje pogwałcone przywileje senioratu, cesarz, według Kadłubka, dając mu odprawę, wyraźnie stwierdza prawo wolnej elekcyi, przysługujące Polakom. Oczywiście to „prawo“ objawiało się tylko w wypadkach wyjątkowych,* w formie n;euświa-domionej, najpierwotniejszej, pod postacią poruszeń ludowych, wychodzących z inicyatywy spółzawo-dniczących książąt. Jednakże w rytuale kościelnym koronaoyi Władysława Łokietka (ob.) dochował się ślad głębszej idei elekcyjnej w zapytaniu prymasa: „Choecieź mieć go królem?* na co zgromadzeni odpowiadali antyfoną: „Radży, radży, radży“. W drodze dalszego rozwoju zasady elekcyjności doniosłym było krokiem oparcie Polski o Węgry, z mocy paktu dynastycznego, zdziałanego przez Kazimierza W., krokiem tern donioślejszym, iż w samych Węgrzech, niewiele wcześniej (1307), skutkiem wygaśnięcia dynastyi Ar-padów (ob.) i wyniesienia nowej dynastyi królewskiej sposobem wolnego wyboru, idea elekcyjna znalazła zupełne a niezaprzeczone zastosowanie. W rzeczy samej, pakt wyszogrodzki (1339), przelewający następstwo tronu polskiego, na wypadek śmierci bezpotomnej Kazimierza, na jego siostrzeńców węgierskich, z obejściem najbliższych praw eukcessyjnych Piastowskich, postanowiony zupełnie wbrew zasadzie legitymizmu monarchicznego, a, pod wpływem panów małopolskich, za zgodą ówczesnej rady koronnej, był ostatecznie niczem in-nem, jak elekcją nowej dynastyi; i w tern też znaczeniu nie bez powodu Ludwika Węgierskiego nazwano pierwszym królem elekcyjnym (Bartoszewicz, Stadnicki).

Przejście do drugiego okresu stanowią układy o sukcessyę Jadwigi. Przywilej koszycki Ludwika (1374), warując ewentualne następstwo córek, aczkolwiek starannie omija wyrażenie „elekcya“, zastępuje ją wszakże przez niezbędny, kilkakroć powtórzony termin „akceptacya“ przyszłych dziedziczek i przyszłego ich potomstwa przez stany koronne. Usiłowania powrotu do Piastowskiego prawa sukcessyj nego, podjęte przez Wielkopolan, a wyrażone w wyniesieniu Ziemowita Mazowieckiego, nie mogły już objawić się inaczej, jak w formie elekcyjnej, przez obiór sieradzki Ziemowita (1883). Zaś z chwilą, gdy sprawa obsadzenia tronu przenosiła się ostatecznie na grunt elekcyjny, tamte usiłowania uledz musiały wyższym względom racyi stanu, które nakazywały obiór Jagiełły na małżonka królowej i współrządzcę. W przedwstępnej ugodzie wołkowyskiej, zawartej między Jagiełłą a poselstwem polakiem (styczeń 1386), poraź pierwszy termin „elekcyi“ urzędownie użyty, jako tytuł główny powołania W. księcia (ita quod ipsum pro domino ac rege... Poloniae, domino nostro preelegimus); termin, potwierdzony jednostronnie, w pierwszym zaraz przywileju krakowskim, nadanym przez Jagiełłę (nos., benivole et gratanter elegerunt). Że po śmierci Jadwigi odnowiono pamięć sokcessyi Piastowskiej i skłoniono Władysława do poślubienia wnuczki Kazimierza, Anny Cylejskiej, jako „dziedziczki królestwa“, stało się to niewątpliwie nie tyle z istotnej uległości dla jej dynastycznych praw „dziedzictwa“, ile raczej dla utrzymania charakteru zawisłości przybranego władzcy od korony, która go sobie obrała. Nieinaczej też, jak do zasady obieralności, zmuszony był odwołać się Jagiełło już po urodzeniu się męskich potomków z czwartej małżonki. Dla uznania sukcessyi po sobie syna Władysława zbiera nasamprzód akcessy miast, z Krakowem na czele, które w oświadczeniach swoich na rzecz królewicza jednozgodnie wyrażenie elek cyi stosują (1425: neounquam alium.. a ibi eligemus)-, potem doprasza się zgody rady koronnej, zyskuje zapis sejmowy w Brześciu kujawskim 14' 5, uznający nastęrstwo Władysława, obalony już roku następnego na zjeździe łęczyckim, zastąpiony zapisem jedlińskim 1430 r., stanowiącym już tylko, iż jeden z królewiczów, którego rada koronna za zdatniejszego uzna, obrany będzie następcą (unum de fili i 8..., quem aptio-rem judicaverint, se.. electuros, dummo-do jura confirmet, pollicentur). Treść tak niezwycsajia tego ostatniego aktu, który elekcyjność wprowadza tak bezwzględnie do samego domu królewskiego, poddając jej z góry małoletnich królewiczów, wysoce jest znaczącą dla istotnego charakteru idei elekcyjnej w okresie Jagiellońskim, dążącej wszelkiemi sposoby do utrzymania zdobytego dotychczas stanowiska, wobec utrwalającej się nowej idei dynastycznej, dla której niewzruszoną podwalinę stanowi nieodzowna konieczność utrzymania] związku z dziedziczną Litwą. Stąd ciągłe w obu kierunkach wahania w miarę zmiany warunków wewnętrznych i zewnętrznych kraju. W bezkrólewiu po klęsce warneń-skiej i śmierci Władysława Ul go, w sytuacyi niepewnej i niebezpiecznej kraju, Kazimierz Jagiellończyk odwłokami w przyjęciu korony, a zarazem groźbą, iż nie dopuści, aby kto inny tron zajął, zaś w gruncie rzeczy istotniejszą groźbą zerwania unii, wzmacnia prawo sukcessyjne Jagiellonów, i w przywileju, wydanym w Brześciu litewskim (1416), zupełnie omija wszelką o elek-cyi wzmiankę, podnosząo natomiast połączenie obu tych koron pod jednem berłem. Lecz już w konfirmacyi praw roku 1454 nie dało się obejść bez wzmianki o elekcyi. Najbliższe bezkrólewie (1492) wykazało, iż zasada elekcyjna w znacznej mierze z Korony zdążyła przedostać się na Litwę, i już za pomocą tej to zasady znalazły wyraz dąźeuia separatystyczne, uwydatnione przez obiór Aleksandra na tron wielkoksiążęcy litewski, a Olbrachta na polski. W bezkrólewiu po Olbrachcie zjazd elekcyjny piotrkowski, przez głosowanie pojedyńcze senatorów i posłów, których wota przez marszałka były odoierane i ogłaszane, porządkiem uroczystszym, niż dotychczas, przestrzegając z naciskiem formaliów elekcyjnych, obiera królem Aleksandra i w nowym akcie unii ustala zasady wspólnej na przyszłość elekcyi polsko-litewskiej. Pozostał z tego bezkrólewia pierwszy modus eligendi régis, rzecz wkrótce po elekcyi spisana (listopad 1501), podająca dokładną wiadomość o zachowanych w tym wypadku formach elekcyjnych, jako sankcyi i wzorze na przyszłość. Podług t^go dokumentu, ziemianie obecni na pogrzebie króla odbywają naradę wzglęlem wyznaczenia terminu i miejBca elekcyi, rozsyłają po całym kraju urzędową wiadomość o zejściu króla i wezwanie do wyboru następcy, zapraszają oraz na tenże termin hołdowników dla wzięcia w wyborze udziału. W czasie i miejscu wskazanem prałaci i panowie litewscy zasiadają po lewicy arcybiskupa gnieźnieńskiego. Po zgodzeniu się na osobę elekta prymas wydaje dekret, w imieniu swojem, siedmiu biskupów, kasztelanów: krakowskiego i wileńskiego, szesnastu innych kasztelanów, trzynastu wojewodów, podkanclerzego, marszałka nadwornego i podkomorzego, oraz w ogólności „i innych prałatów, baronów i szlachty, przedstawiającej całość Polski i Litwy“, z oświadczeniem, źe po odbytych oeremoniacb, naradach, układach i postanowieniach podpisani prałaci i baronowie, do których to z prawa i zwyczaju należy, wraz z posłami księcia mazowieckiego, wojewody mołdawskiego, oraz' pełnomocnikami książąt, prałatów i baronów państwa nieobêonych, powzięli uchwałę e-lekcyjną, mianującą królem, jak w danym wypadku, Aleksandra. Po przeczytaniu tej uchwały, powziętej na zasadzie uprzedniej zgody ogólnej, odbywa się dopiero właściwe głosowanie imienne zgromadzonych, z miejsc swoich, przyczem marszałek ziemski od każdego odbiera głos według porządku, prócz prałatów, głosująoych z własnej woli. Po dojściu zgody marszałek wychodzi do powszechności (ad communitatem), ogłaszając wybranego króla, którego powszechność powinna akklamow&ć. W tem wszystkiem treścią najważniejszą było przyswojenie prawa elekcyi króla połączonemu senatowi Korony i Litwy, który dopiero dokonany przez siebie obiór narodowi jako obowiązujący narzucał. Taka praktyka w rzeczy samej uzyskała niezwłocznie sankoyę prawną przez akt unii Aleksandra, uznający implicite prawo „konsyliarzów”, t. j. senatorów polskich, do uskutecznienia narad elekcyjnych i rozciągający z kolei to prawo, samo w sobie niezaprzeczane, na biskupów, wojewodów i kasztelanów litewskich (quili-bet episcopali, palatinali, oastellanique dignitate in ipso Duoatu insignitus, in eligendo rege perpetuis temporibus votabit et consulet, modo et ordine, quo consulent consiliarii regni). W myśl tej już zasady prawnej dokonaną została elekoya Zygmunta, który wprawdzie wcześniej i niezależnie wyniesiony] na tron wielkoksiążęcy przez Litwę, lecz w Piotrkowie, według słów Wapowskiego, „przez wota magnatów ogłoszony został królem“. Taka zasada elekoyi oligarchicznej, której działanie u-wydatnia się w całym okresie Jagiellońskim, uprawniona nareszcie przez powyższą konstytucję Aleksandra, nie miała atoli sposobu należytego wyzyskania zdobytej sankcyi prawnej dla utrwalenia się. Obróciły się przeciw niej dążenia Zygmunta w celu zapewnienia za swego życia następstwa synowi; i te dążenia królewskie, skierowane ku obejśoiu antymonarchicxnej elekcyjności możnowładozej, otworzyły przystęp groźniejszemu jeszoze od tamtej a spółaawodnicaąoemu z nią czynnikowi: antymonarohicznej elekcyjności szlacheckiej. Ogłoszenie młodego Zygmunta Augusta — po uprzedniem uznaniu jego sukcessyi w Litwie (1529) — za źyoia ojca następoą tronu polskiego, przez uohwałę zwyczajnego sejmu krakowskiego 1530 roku, bez udziału hołdowników (z który oh książę Albrecht pruski ze swojem żądaniem uczestniczenia w wyborze wprost zostaje oddalony), bez uroczystego ceremoniału zwołania, wotów, obwieszczenia, w wielu punktach doniosłych odstępowało od porządku, wskazunego przez modus eligendi z bezkrólewia po Olbrachcie. Wzamian za te ustępstwa jednorazowe uczynił król donioślejsze zasadnicze, takie mianowicie, które przéz sam swój charakter powszechny, rozciągający zasadę elekcyjną na cgół gminu szlacheckiego, wytrącały możnowładztwu z ręki możność obstawania na rygorach swego wyłącznego elekcyjnego przywileju. A więc dyplomatem 1550 roku, powołująoym się z tern rozmyślniejszym naciskiem na »starożytny królestwa obyczaj“, im ważniejszą zaprowadzał innowacyę (more antiquo, juxta veterem consuetudinem; te wyrażenia kilkakrotnie w akcie powtórzone), Zygmunt I, czyniąc jedyny i wyłączny, nie stanowiący precedensu, wyjątek dla dokonanego wyniesienia syna, wyraźnie waruje na przyszłość wolną i powszechną elekoyę (couventum electionis generalem ut unusquisque qui vellet ad ilium venire posset). Zasada wolnej elekcyi szlacheckiej po raz pierwszy w formie prawnej otrzymała wyraz. Co prawda, wyraz banzo dopiero ogóini-kowy, gdyż mowa tu była tylko o powszechnym „zjaździe elekcyjnym*, zaś natomiast nie zostało jasno stwierdzonem prawo powszechnego i pojedynczego głosowania, ani też wskazany porządek elekcyjny, w braku czego nie była wyłączoną e-wentualność powrotu do elekcyi oligarchicznej, połączonej z samą tylko dodatkową akklamacyą powszechności. Zapobiedz takiej ewentualności, sank-cyę ogólną, zawartą w akcie 1530 roku, uczynić punktem wyjścia do wyszczególnienia powszechnych a równych praw elektorBkioh ogółu szlacheckiego, do wprowadzenia w życie, przy okazyi najbliższej, a w znaczeniu jak naj szerszeni, nowych zasad wolnej elekcyi,—w tym kierunku poszły odtąd dążenia opinii publicznej i większości narodu.

Przejśoie do trzeciego okresu Elekcyjnośoi w Polsce Btanowią właśnie te dąźónia, rozwijające się pod rządami dwóch ostatnioh Jagiellonów, uwydatnione podczas wojny Kokoszej, na burzliwym sejmie 1537 r., zdobywające sobie krok za krokiem grunt coraz mooniejszy i w opinii publicznej, i pod względem prawnym, dzięki kolejnym u-stępstwom królewskim, z których jednem z najdonioślejszych był już przywilej Zygmunta I-go piotrkowski 1538 r., gdzie padło słowo »wolnej elekcyi* i czynne prawo wyboroze wyraźnie Bzlach-oie przyznane (fiatque electio régis libera, ita ut ex omnium regni senatorum, eon-siliariorumque, praelatorum, baronum militum, nobilium.. oonsensu et voluntate novas rex eligatur et denunoietur). Natomiast sprawa szczegółowego uporządkowania w drodze konstytucyjnej przyszłych wolnych elek-cyj pozostała w zawieszeniu, i projekt, wniesiony .w tym przedmiocie przez podkanclerzego koronnego na sejm 1559 roku, nie doczekał się sankcyi prawodawczej, ani wtedy, ani późnhj, kiedy już sama zasada wolnej elekoyi, skutkiem zrzeczenia się przez Zygmunta - Augusta praw sukcessyjnych do Litwy (1664), otrzymała ostateczną sankcyę, równie obowiązującą dla obojga narodów, w akcie unii lubelskiej. Wistocie, przywilej lubelski 1569 r. w punktach 4—7 tyle tylko w materyi elekcyjnej postanowił: „oboiemu narodowi żeby iuź wieczne-mi czasy... ieden król rozkazowa!, który spolnemi głosy od Polaków y od Litwy obran, a mieysce obierania w Polszczę, ...któremu obieraniu ..po* winnie et ex debito Rady y wszystkie Stany Korony Polskiey y W. X. Litewskiego wzywane bydź maiąu. Co się tycze głównych głosicieli o-pinii publicznej, wybitniejszych pisarzów politycznych spółczesnej doby, oświadczają się oni stanowczo za wolną elekoyą, w szczególności za elekcyą kandydatów swojskioh, powołująo się w tym względzie pospolicie na ttkst Deuteronomium, zalecający obiór, a mianowicie obiór krajowca; schodzą się z sobą na tym punkcie i Prycz Modrzewski, i Orzechowski, z których ostatni nadto osobliwy kładzie nacisk na rolę przewodniczącą, przynależną w eiekcyach prymasowi królestwa, stojąc tutaj już z góry-w wyraźnej sprzeczności z dążnościami dyssydenci kiemi, sprzyjającemi raozej powierzeniu takiej roli dostojnikowi świeckiemu. Koniec końcem, ani ten ważny szczegół, ani inne, najpierwszej wagi, dotyczące samego urządzenia przyszłych wyborów powszechnych, nie zostały w drodze prawodawozêj opatrzone za życia Zygmunta - Augusta; i ze śmiercią króla, zawczasu przewidywaną, kiedy nadszedł oddawna wyczekiwany moment zupełnie wolnego bezkrólewia, naród przez upraguioną wolną elekcyę został jak gdyby zaskoczony: najważniejsze instytucye wyboroze wypadło w pośpiechu mprowizować. Tego rodzaju improwizacya, dokonywana w położeniu zgoła wyjątkowem, pod groźbą rozsprzęgnięcia się porządku publicznego i najniezbędniejszych warunków samego bytu państwowego, oczywiście nie mogła wypaść zadawalająco, a przedewezystkiem nie mogła być niczem innem, jak szeregiem nowych ustępstw dla żywiołowej potęgi zaniepokojonego, Dieufnego, długo wyczekującego tej chwili stanowczej, gminu szlacheckiego. To też wszelkie zamysły głów rozwaźniejszych: opatrzenia, pohamowania wolnej elekcyi, skierowania jej do bezpieczniejszego łożyska, sposobem wyborów pośrednich, przez delegacyę — prysły odra-zu i niepowrotnie. Elekcya Walezyusza uświęciła ostatecznie zasadę głosowania na króla viritim. Że młody Jan Zamoyski (ob.) wówczas, zdobywając sobie popularność powszechną, tę zasadę z całą bezwzględnością przeparł, to pozostać musi na jego odpowiedzialności historycznej; leći tej odpowiedzialności nie należy przeceniać, gdyż inne wyjście w ówczesnyoh warunkach, po nieopatrze-niu się wczeŚDiejszem, byłoby zapewne niemożli-wem. Co się tycze samego porządku tej elekcyi, która została wzorem dla innych, ob. Henryk Walezy. Zresztą, na ogół, najważniejsze instytu-cye elekcyjne ani wtedy, ani w następnych bezkrólewiach nie były należycie urządzone przez u-stawudawstwo i pozostały zdane na łaskę prawa zwyczajowego. Wprawdzie w konfirmacyi jędrzejowskiej, na zjeźdaie 1576 r., uchwaliły zgromadzone stany, iż na najbliższym sejmie „już ni o czym inszym zabawa nie ma bydź, jedno o postanowieniu tey sprawiedliwości et de modo electionis régis liberae na potomne czasy, a temu wszystkiemu iuź się tam przeciwió ani przekazowaó ani król JM. ani kto inny któregokolwiek stanu, owszem wszyscy tego poprzeć... powinni będziemy“; co również po śmierci Batorego potwierdzono przez Konsultaoye o sprawach Rzeczypospolitej na zjeździe pod Pokrzywnicą 1687 r,, w te słowa: „iż ttź na tym wiele zależy, aby modus electionis mógł bydź namówiony; tedy się o to starać chcemy pierwej niżby śmy do obierania pana przystąpili“; potwierdzono także w akcie poparcia elekcyi Zygmunta Iii-go wiślickim t. r.; lecz naostatek, w konśtytu-cyach sejmu koronacyjnego 1588 r., poprostu re-cesem odłożono ad acta. W każdym razie, świadczą wskazane uchwały, iż zdawano sobie wcześnie sprawę z nieodzownej potrzeby uporządkowania wolnej elekcyi. A jednak nie zdobyto się na to, aby zapełnić tak rażącą, tak niebezpieczną lukę w prawie publicznem narodu, cofano się przed ustawodawczem opatrzeniem elekcyi, — bądź, jak tłómaezy Heidenstein, że nie ufano królowi, bądź też, że mniemano, iż opisać prawami wolną elek-cyę znaczyłoby już tern samem skrępować ją i umniejszyć. W takiem też położeniu rzeczy pozostały do końca. Niektóre tylko szczegóły otrzymały częściową przynajmniej defmieyę prawodawczą. Samo miejsce elekcyi długo było nieustalone; dawniejsze akta wyniesienia królów dokonywane w Krakowie albo Piotrkowie; elekcya Walezego

po raz pierwszy do Warszawy przeniesiona, a odbyta pod wsią Kamień, na stronie praskiej, miejscową szlachtę mazowiecką odrazu w wyjątkowo uprzywilejowanem stawia położeniu; dwie przeciwne elekcye po śmierci Augusta Ii-go, 1733 r., odbyte jedna po praskiej, druga po lewej stronie Wisły; sejm dopiero pacyfikacyjay L736 r. „mieysce electionis między Wolą y Warszawą, a nie inne’*, ustanawia. Co się tycze sprawy najważniejszej, samej rozoiągłośoi czynuego prawa wyborczego, to zasada powszechnego głosowania viritim uświęcona była przez uchwałę konfederaeyi generalnej po śmierci Jana III go: »wzywając do (elekcyi) wszystkich stanów Rzeczypospolitej pospolitym ruszeniem viritim*; oraz konfederaeyi generalnej 1733, z pozostawieniem Litwie do wyboru wystąpienia przez posłów: „pospolitym ruszeniem, bez wypraw pro expeditioue bellica używanych, samą tylico electricem nobilitatem,.. W, X. zaś Litewskie bierze sposób przyjścia na tę elekcyę ad beneplacitum braci“. Natomiast ostatnia konwokacya 1764 r., po śmierci Augusta 111-go, acz nie ośmiela się otwarcie wystąpić przeciw zasadzie głosowania powszechnego i bezpośredniego, dość wyraźnie atoli zachęca do rozpowszechnienia sposobu delegacyi, z wolnej woli województw: „że zaś.. niektóre województwa, dla oddalenia o-kazyi tumultów, które częściey z większey liczby zgromadzonych ludzi wynikać zwykły, stawienie się na elekcyą pod pewną liczbą osób., sobie u-chwaliły; przeto takowe la ud a, dobry porządek w sobie zawieraiąCe, dla przykładu inszym woie-wodztwom approbuiemy, nie zagradzaiąc iednak zupełney woli, ieźeliby się którym na tęż elekcyą lub viritim, lub przez posłów stanąć podobało“. Na więcej uad taki półśrodek nie zdobyto się. Stanowczo jednak wyłączono wejsko: do elekcyi ani powiatowy, ani kwarciany żołnierz Rzeczypospolitej mieszać się nie ma, ani na nią przyjeżdżać; konfederaoya generalna 1587 r. zezwoliła tylko wojsku, w potrzebach swoich, wyprawiać na elekcyę posłów, w linzbie nie większej od dwudziestu. Miast i mieszczaństwa udział w elekcyach był nieustalony, ulegający interpretacyi dowolnej od wypadku do wypadku. Przywileje szczególne służyły miastom pruskim, z których trzy znaczniejsze: Toruń, Elbląg, Gdańsk, jako reprezentowane w senacie pruskim, pomniejsze, uczestnicząc w naradach ziemskich, mogły wpływać do elekcyi, lecz w rzeczywistości, od śmierci Jana Kazimierza, jakkolwiek zastrzegały sobie formalnie nietykalność tego przywileju, w żadnej elekcyi u-daiału nie brały. Co się tycze innych miast Korony i Litwy, to po raz pierwszy w konfederaeyi 1632 roku, po śmieroi Zygmunta Iii-go, w suffragiaoh obioru Władysława IV-go, pod podpisami właściwych województw ukazują się na końcu podpisy rajców i syndyków Krakowa, Wilna, Lwowa, Poznania, co powtarza się podczas następnyoh elek-cyj Jana Kazimierza, Michała i Jana III. Wyjątkowym sposobem, przy stwierdzeniu paktów konwentów króla Michała, 1669 r., umieszczono na końcu nie tylko podpisy rajców i posłów od Kra-

inne niż obecnie znaczenie. Kiedy bowiem cesarza niemieckiego obierano na króla rzymskiego we Włoszech, używano tegosamego wyrażenia, chociaż panowie włoscy nie mogli wybrać innej osoby. Tak samo mówiono, kiedy książę rzeszy, który otrzymał księstwo tytułem lenna od cesarza, był dodatkowo obierany przez panów swego kraju, chociaż panowie ci nie mieli prawa wybrać kogo innego. Mówiono także o obiorze królowej. We wszystkich tych wypadkach mniemany obiór był tylko potwierdzeniem lub uznaniem praw nabytych na mocy innego tytułu. Zdaje się więc, iż pierwotnie, kiedy wszystkie ważniejsze sprawy państwa załatwiano z zachowaniem pewnych form sądowych, pod wyborem cesarza rozumiano tylko orzeczenie albo wyrok sejmu rzeszy, uznający, kto z powołanych do tronu na mocy prawa dziedziczenia ma do niego prawo. Znajduje to potwierdzenie i w tern, że według prawa lennego syn miał wyłączne prawo objąć po swoim ojcu lenną posiadłość; prawo to jednak co do księstw winno było być potwierdzone przez cesarza, na podstawie orzeczenia książąt rzeszy. Prawo to potwierdzania cesarza, wskazanego przez prawo dziedziczenia, należało do wszystkich, uważanyoh za książąt rzeszy, Reichsfürsten. Pod tym względem jednak kogo uważano za należącego do nich? kto wskutek tego miał prawo brać udział w tern potwierdzeniu, albo orzeczeniu? Potrzeba zrobić pewne odróźuienie. Z początku, aż do połowy XII- go wieku, zaliczano do nich wszystkich biskupów i o-patów, którzy władali lenną posiadłośoią, zależną bezpośrednio od króla; następnie wszystkich zajmujących urzędy państwowe, jak kanclerza pań-Btwa, książąt, Herzoge, markgrafów, landgrafów, pfalzgrafów i grafów, a to nawet bez względu na to, czy grafstwo nadane byłp przez króla bezpośrednio i od niego zależało, czy też przez innego feudalnego pana, kBięcia. Przeciwnie, szlachta i t. zw. wolni panowie, freie Herren, prawa tego nie mieli. Nadanie tego prawa wszystkim wyżej wymienionym osobom, które pełniły różne obowiązki i zajmowały urzędy państwowe, odpowiadało pierwotnemu ustrojowi państwa, opartemu na zasadach wyrobionych w czasie panowania Karola W. Nie odpowiadało to już jednak stosunkom, które się wytworzyły w XII wieku, kiedy pierwotne graf-stwa się podzieliły i cząstki ich były nadawane na prawie lennem, nieraz z trzeciej ręki, zwykłej szlachcie, która, nie zajmując żadnych urzędów państwowych, pomimo to przybierała tytuł grafów. Z tego powodu w końcu XII w. (około 1180 r.) powstało dążenie do ograniozenia liczby osób, które miałyby prawo do brania udziału w wyborach cesarza, w tern znaczeniu, o jakiem powyżej wspominaliśmy. Początek do tego dały kraje saskie, gdzie już wcześniej uważano za książąt rzeszy, uprawnionych do uczestnictwa w wyborach, tylko tych, którzy posiadali nadane bezpośrednio przez cesarza, tytułem lenna, grafstwo albo wysoką godność państwową. Wskutek tego w krajach saskich, po wygaśnięciu wielu innych rodów, do książąt rzeszy zaliczano tylko książąt

kowa, Wilna, Lwowa i Poznania, lecz, w tym jedynym wypadku, nadto trzy podpisy od miasta Warszawy: proconsul, advocatus, oraz vi-ginti vir varBaviensis. W suffragiach obioru Augusta Il-go, 1696 r , już tylko znajdują się pod województwem Krakowskiem. podpisy dwóch rajców i sekretarza Krakowa, a pod województwem Ruskiem,—jednego rajcy oraz sekretarza Lwowa; w suffragiach ostatniej elekcyi, Stanisława Augusta 1764 roku, znajdują Bię tylko podpisy od Krakowa, Lwowa, Poznania, brak Warszawy i Wilna, pojawiają się natomiast pod województwem Podolskiem podpisy dwóch rajców Kamieńca, oraz pod województwem Lubelskiem — dwóch delegatów i syndyka Lublina. Inne szczegóły ob. pod Konwokaoya, Król, Polskie prawo publiczne, Sejm, oraz pod imionami królów elekcyjnych. Zniesiona Elekcyjność królów w Polsce przez ustawę sejmową 3 maja 1791 r., ustanawiającą sukoessyę tronu polskiego w domu elek-torskim saskim, w linii męskiej, porządkiem pier-worodztwa, w osobie Fryderyka - Augusta 111 go saskiego, zaś na wypadek jego zejścia bez męskiego potomstwa, w osobie jego córki, Maryi Augusty Nepomuceny, mianowanej jednocześnie infantką polską. „Tron Polski — takie jest brzmienie tej ważnej uchwały — elekcyjnym przez familie mieć na zawsze ohcemy i stanowiemy. Doznane klęski bezkrólewiów, peryodycznie rząd wywracających.. wskazały roztropności naszey oddanie tronu polskiego prawem następstwa... Stanowiemy przeto, iż elektor dzisieyszy saski w Polszczę królować będzie; dynastya królów saskich zacznie się na osobie Fryderyka Augusta,., którego sukcesso-rom de lumbis z płoi męzkiey tron polski przeznaczamy.. gdyby zaś nie miał potomstwa płci męzkiey, tedy mąż przez elektora, za zgodą stanów zgromadzonych, córce jego dobrany, zaczynać ma linią następstwa w płci męzkiey do tronu polskiego,... zachowuiąc przy narodzie prawo, ża-dney preskrypcyi podpadać niemogące, wybrania do tronu drugiego domu, po wygaśnieniu pierwszego*.— Por. oprócz zbiorów i opracowań ogólnych, historyi polskiej dotyczących, Lengnich „Jus publicum regni poloni“ (Qed. 174*2), I, tit. „De régis electione“; Stadnicki „O tronie elekcyjnym domu Jagiellonów w Polsce* (Lwów 1880); Szujski „O elekcyi w epoce Jagiellonów* i „Artykuł o wypowiedzeniu posłuszeństwa*, w „Roz-trząsaniach historycznych“ (Warszawa 1882).

Elektor (od łacińs. elig er e, wybierać, po niem. Kurfürst). Nazwę E-ów, kurfürstôw, dawano tym książętom niemieckim, którzy mieli prawo wybierać króla niemieckiego. Powstanie godności E a zostaje w najściślejszym związku z wyborem króla w Niemczech. W pierwotnych dokumentach niemieckich, które mówiły o wstąpieniu na tron jednego monarchy po drugim, spotykamy często wyrażenie, że syn został prawem sukcessyi wybrany po swoim ojcu. Sprzeczność tę między wstąpieniem na tron na mocy prawa sukcessyi i wstąpienia na mocy wolnego obioru, elekcyi, wyjaśniają w ten sposób, że w dokumentach tych słowu eligere nadawano nieco

locykl. Fiwii. Uluatr. Zeujt 146. T. 19-tj.

11

saskich (Herzog), pfalzgrafa saskiego, landgrafa Turyngii, markgrafów brandenburskiego, łużyckie-go, Miśnii i grafa Anhalckiego. W innych krajach rzeszy niemieckiej zaliczano do nioh tylko Herzogów, to jest książąt (Fürst) lub grafów, którzy nie zależeli od żadnego Herzoga, ale bezpośrednio od króla, posiadali lenno przez niego nadane i tytuł ten mieli przez niego potwierdzony. Na mocy tego w krajach bawarskich należeli do nich Herzogowie: Bawaryi, Karyntyi, Austryi, Styryi, Meranu; w Szwabii: herzogowie Szwabii i Zäbringen; w Lotaryngii herzogowie Brabantu i Lotaryngii. We Frankonii był Herzogiem pfalzgraf reński, a w krajach słowiańskich, należących do rzeszy niemieckiej, z początku Herzog a następnie król czeski. Ponieważ zaś później niektóre księstwa połączyły się w jednej osobie, wskutek tego liczba książąt, korzystających z praw książąt rzeszy, a między niemi i z prawa uczestniczenia w wyborach króla, zmalała do 12-tu. W 1235 r. prawo to było przyznane księciu brunświckiemu. Takie zmniejszenie jednak liczby książąt świeckich, mających zapewniony wpływ na wybory, było rażącem wskutek tego, że prawo uczestniczenia w wyborach należało do bezporównania większej liczby książąt duchownych, posiadających lenno, nadane wprost przez króla. Z prawa tego bowiem korzystało przeszło 40 biskupów i prawie tyluż opatów, a nawet opatek klasztorów żeńskich. Jakkolwiek zaś opatki tylko nader rzadko wykonywały swoje prawo, z opatów zaś tylko najpotężniejsi, w każdym razie niezmierna przewaga książąt duchownych przy wyboraoh była oczywistą. Dla tego chciano jeszcze bardziej ograniczyć liczbę książąt, mających prawo wyboru. Do tego przyłączyła się i ta okoliczność, że niektóre wybory były sporne, w innych znów wypadkach jedna partya obierała jednego króla, druga innego. Dla tego sama z siebie wyniknęła kwestya: ilu książąt powinno było wziąć udział w wyborach i którzy to winni byli być książęta, ażeby wybór przez nich dokonany można było uważać za prawomocny? Z tego powodu zaczęto nadawać większe znaczenie głosowi tych książąt, którzy na mooy zwyczaju naprzód mieli głosować, którzy byli pierwszymi na dworze, Kurfürstami czyli elektorami w ściślejszem znaczeniu. Większe znaczenie tych książąt dało się odczuć już przy wyborze Ottona w 1198 r. W 1230 r. Sachsenspiegel wymieniało sześciu takich książąt, chociaż wyraźnie jeszcze zastrzegało prawo wyborcze i dla innych. Pierwszych sześciu książąt po porozumieniu się między sobą miało naprzód głosować, po nich dopiero inni. Na wyborach kr. Konrada w 1237 r. było jedenastu książąt., ale większą wagę nadawano głosowi pierwszych. Za Wilhelma wytworzyło się przekonanie, że do prawomocności wyboru potrzeba zgody przynajmniej pierwszych sześciu wyborców. Prawo wyborcze innych książąt, powoli ograniczane, wyszło z postępem czasu zupełnie ze zwyczaju. Nie wspomniano o nich już w 1273 r., przy wyborze kr. Rudolfa, a w 1808 r. obecność na

wet innych książąt przy wyborach uważano za zbyteczną. Tymi pierwszymi sześciu wyborcami, których głosy uzyskały stanowczą przewagę, byli trzej arcybiskupi: moguncki, koloński i trewirski, tudzież trzej wielcy książęta, to jest: pfalzgraf reński, Herzog saski i markgraf brandenburski. Od 1256 r. przybył siódmy kur fürs t, widocznie z potrzeby rozstrzygnięcia w razie równości zdań. Spornem tylko było między książętami Bawaryi i Czech, kto miał być siódmym kurfürstem; spór ten został jednak rozstrzygnięty w 1290 r. na korzyść Czech. Dla czego tym, a nie innym, książętom przyznano prawo wyboru, wyjaśniają w ten sposób, że duchowni wyżej wymienieni książęta pełaili ważne obowiązki w czasie samej elekcyi i przy koronacyi, że aroybiskup moguncki oddawna był arcy-kanolerzem dla Niemiec, aroybiskup koloński dla Włooh, a aroybiskup trewirski dla Arelatu czyli Qallii. Książęta zaś świeccy o-trzymali to prawo w części dla tego, że byli przedstawicielami główniejszych krajów wchodzący oh w skład rzeszy niemieckiej, w części zaś dla tego, że zajmowali różne godności na dworze królewskim. Pfalzgraf reński był stolnikiem (Truchsess), Herzog saski marszałkiem, Markgraf brandenburski podkomorzym (Kämmerer), a król ozeski podczaszym (Schenk). W ten sposób powstawała godność k ur für sta czyli Ea. W dalszym rozwoju samo z siebie już wypłynęło, że E-owie oprócz prawa wybierania króla uzyskali prawo brania udziału w rozstrzyganiu najważniejszych spraw państwa. Później, kiedy niektóre rody książęce wygasły, niektóre zaś księstwa podzieliły się na kilka linij, musiano określić Btanowczo, kto ma być E-em i jakie prawa są do tej godności przywiązane. Potrzebie tej zadosyćuczyniła Złota Bulla (bulla a urea) Karola IV z 1356 r., która stanowiła: 1) że E-ów ma być siedmiu. Jednocześnie z tern, ze względu na podział rodów książęcych na kilka linij, rozstrzygnęła która linia ma prawa używać tytułu i korzystać z praw E a. Wskutek tego, chooiaż, według układów familijnych rodu Wittelsbachów, prawa E-ów miały być wykonywane kolejno przez linię bawarską i palatyńską, bulla przyznała to prawo ostatniej linii. Tak samo w domu saskim godność E-a była przysądzona linii sasko - wittenberskiej. Prócz tego, w celu zapobieżenia mogąoym wyniknąć w następstwie sporom z powodu podziału księstw, bulla stanowiła, że odtąd księstwa te miały być niepodzielne i przechodzić drogą spadku podług prawa pierwo-rodztwa; 2) Złota Bulla zawierała następnie różne przepisy co do starszeństwa hierarchicznego E-ów. Wskutek tego ze świeckich E-ów pierwszeństwo było przyznane królowi czeskiemu, chociaż poprzednio należało do pfalzgrafa reńskiego; 3) Arcybiskup moguncki obowiązany był w ciągu miesiąca po otrzymaniu wiadomości o śmierci cesarza naznaczyć termin wyborów następcy w ciągu dalszych trzeoh miesięcy. Jeżeliby tego nie uczynił, E owie mogli się zebrać sami, bez wezwania, dla dokonania wyboru. Gdyby zaś nie dopełnili wyboru w ciągu 30-tu dni, za pożywienie

mieli dostawać tylko ohleb i wodę. 4) Na miejsce wyborów bulla naznaczyła Frankfurt, według zwyczaju, który się był wyrobił w początkach XIII w. Miejscem koronacyi był Akwizgran,' chociaż później, w XVII w., weszło w zwyczaj koronacyę odbywać w miejscu wyboru. 5) Wybór miał odbywać się w ten sposób, że arcybiskup moguncki obowiązany był każdego E-a oddzielnie zapytać o jego zdanie, w końcu zaś sam głosował. Bulla jednak, wbrew dawniejszym zwyczajom, wyraźnie stanowiła, iż do ważności wyboru nie potrzeba było jednomyślności, ale tylko większości głosów. 6) Pod względem osoby elekta, Złota Bulla nie wystawiała żądnych ograniczeń, chociaż już Schwabenspiegel wymagało, aby był wolnym panem (freier Herr), nie kulawym ani trędowatym, żeby nie zostawał pod klątwą kościelną i nie uległ bannicyi, żeby wreszcie nie był poganinem, żydem lub kaoerzem. Złota Bulla stanowiła tylko, że przed przystąpieniem do wyborów każdy E. winien był przysiądz, iż będzie wybierał najzdolniejszego do rządów według swego najlepszego rozumienia, nie skrępowany ani przez umowy, ani pieniądze lub obietnice. Wiadomo jest jednak, że o powyższym przepisie często następnie zapominano; E-owie bowiem brali pieniądze pod pozorem wynagrodzenia za koszta poniesione z powodu wyborów. Już sam Karol IV w ten sposób przeprowadził wybór swego syna. 7) W razie osierocenia tronu miało być dwóch wikaryuszów państwa. Jednym był pfalzgraf reński dla krajów nadreńskich, Szwabii i Frankonii, drugim E. saski dla pozostałych krajów niemieckich. Jednocześnie z tern były określone prawa wikaryuszów, tudzież posiadanych przez nioh godności dworskich, Erz-ämter. 8) E-owie winni byli zbierać się co rok, w ciągu pierwszych czterech tygodni po Wielkiej nocy, w celu naradzania się z królem względem spraw państwa i decydowania co do nich. 9) Każdy no wowy brany król winien był potwierdzić wszystkie prawa E-ów. Otrzymali oni jus de non evocando, wskutek czego poddani ich odpowiadali tylko przed sądami elektorskiemi, z wyjątkiem wypadku, gdyby spotkała ich w sądach tych odmowa sprawiedliwości. Prawa E-ów do regaliów górniczych, bicia pieniędzy, pobierania ceł, opieki nad żydami, były zatwierdzone. Kto ich obraził, stawał się winnym przestępstwa obrazy majestatu i ulegał przewidzianej przez prawo odpowiedzialności. Widzimy stąd, że Złota Bulla nadawała nadzwyczaj obszerne prawa E-om, czyniła ich prawie udzielnymi władzcami. Gdyby instytucya E-ów rozwijała się w tym samym kierunku i dalej, Niemcy stałyby się prawdopodobnie państwem z wiązko wem E-ów. Że się to nie stało, należy przypisać temu, że nie wszyscy następcy Karola IV starali się o wzmoonienie ich władzy i że między pozostałymi książętami niemieckimi, świeckimi i duchownymi, było wielu takich, którzy, nie korzystając z praw E-ów, przewyższali ich nawet potęgą i starali się o utrzymanie swego stanowiska i znaczenia politycznego w państwie. Do ta-kich można zaliozyć książąt austryackioh, bawar-skioü, miśnijskich, brabanckich, biskupów wirzbur-skioh, minsterskich i innych. W każdym razie, chociaż E-owie mogli mieó zamiar odsunięcia wszystkich innych stanów od udziału w sprawaoh państwa i zagarnięcia ich wyłącźnie w swoje ręce, zamiar ten nie mógł się urzeczywistnić. Dalszy rozwój sejmów niemieckich doprowadził tylko do tego, że E-owie stanowili w nim oddzielną kuryę, równoprawną z kuryą książąt i miast. U-trzymał się także ich przywilej, że w niektórych sprawaoh państwa, np. kiedy szło o odstąpienie pewnej części terrytoryum państwowego, lub nadanie na prawie lennem wielkich posiadłości lennych, cesarz potrzebował tylko ich zgody. Prawa E-ów były potwierdzone w umowie (Wahlkapitulation), zawartej przez nich z cesarzem w r. 1519, w czasie wyboru króla Karola V. W umowie t®j, czyli „paktach conventach“, były określone z jednej strony pewne obowiązki cesarza, z drugiej zaś zastrzeżone zostało na korzyść E-ów prawo do rozstrzygania wspólnie z nim niektórych spraw państwa, bez udziału innych stanów. U-mowę tę mogli przy następnych wyborach zmienić lub rozszerzyć tylko E-owie. Ma się rozumieć, że inne stany nie mogły patrzeć obojętnie na takie przywłaszczenie praw przez E ów, wskutek czego domagały się tego, żeby i one miały zapewniony udział w zawieraniu następny oh * paktów conventôw“. Doprowadziło to do tego, że traktat westfalski (1648 r.) zapewnił im to prawo, które jednak faktycznie urzeczywistnić zdołały, z powodu oporu E-ów, dopiero w 1719 r. Jeźelibyśmy chcieli ocenić wpływ, jaki wywarli E-owie na rozwój Państwa Niemieckiego, musielibyśmy dojść pod tym względem do nader nieprzychylnych dla nich wniosków. Nie wdając się szczegółowo w rozpatrzenie tej kwesty!', można powiedzieć, że E o wie dążyli ciągle do wyłamania się z pod władzy cesarza i zapewnienia sobie praw udzielności, najwyższej władzy, w swojem terrytoryum. Dążenie to, naśladowane zresztą i przez innych książąt, doprowadziło do tego, że władza cesarska stała się w końcu cieniem tylko tego, czem winna była być. Władza i prawa E-ów działały jako czynnik rozkładowo wpływający na jedność państwową. Z tego powodu państwo było nieudolne wewnątrz,—bezsilne, bez poważania na zewnątrz. Nie mogło ono wytrzymać żadnego silniejszego przewrotu lub nacisku zewnętrznych nieprzyjaciół i w końcu musiało upaść. Złota Bulla, jak widzieliśmy, oznaczyła liczbę E ów na 7. Liczba ta przez kilka wieków pozostała niezmienioną, z tą tylko uwagą, że ponieważ król czeski przestał od XV wieku wykonywać swoje prawo E-a, trzeba je więo było wyraźnie wskrzesić w traktacie westfalskim i w r. 1708. Ród pfalzgrafów reńskich utracił w czasie wojny Trzydziestoletniej prawa E-a na rzecz linii bawarskiej; traktat jednak westfalski, utrzymując nabytek bawarski, nadał i pfalzgrafom reńskim te prawa, tworząc z palatynatu ósme E-stwo. Hanno -wer uzyskał te prawa od cesarza w 1692 r., prawa zaś te były potwierdzone przez sejm rzeszy w 1708 r. Liczba dziewięciu E-ów zmniejszyła

a. o.

się później wskutek tego, źe bawarska linia Wittelsbachów wygasła, a prawa jej przeszły na linię palatyńską. Następnie, wskutek traktatu lunewilskiego z 9 lutego 1801 r. i postanowienia deputacyi sejmu rzeszy (ReichsdeputationBhaupt-scbluss), z 28 lutego 1803 r. zniesione zostały dwa elektorBtwa duchowne: kolońskie i trewirskie, a ich posiadłości zwiększyły głównie terrytoryum Francyi. Z duchownych elektorstw utrzymało się tylko mogunckie, ze zmniejszonym znacznie obszarem i z tytułem arcykanclerskim. Na mocy powyżej wymienionych aktów utworzone zostały cztery świeckie elektorstwa, mianowicie: na mocy traktatu lunewilskiego oddano arcybiskupstwo Salzburskie z tytułem E a jako wynagrodzenie arcy księciu austryackiemu, byłemu wielkiemu księciu Toskańskiemu, za utracone przez niego wielkie księstwo, postanowienie zaś deputacyi sejmu nadało tytuł i prawa E-a księciu wirtemberskiemu, mark-grafowi badeńskiemu i księciu hesko -kasselskiemu. Wskutek zrzeczenia się d. 6 sierpnia 1805 r., przez cesarza Franciszka II cesarsko - niemieckiej korony i przyjęcia przez niego tytułu cesarza austryackie-go, E-owie wraz z innymi książętami niemieckimi zyskali udzielność. Dwóch E-ów, mianowicie bawarski i wirtemberski, na mocy traktatu w Pres-sburgu z 26 grudnia 1805 r., zyskało tytuł królewski. E-owi brandenburskiemu tytuł króla pruskiego przyznany jeszcze przez cesarza Leopolda I-go, już w traktacie z 4 grud. 1700 r. E. badeński dostał od Napoleona I tytuł w-go księcia i i takim tytułem wszedł do Związku Reńskiego 12 lipca 1806 roku; E. saski w tenże sposób uzyskał tytuł królewski. Wskutek tych zmian w nowym związku niemieckim po i 815 r. jedynym księciem, posiadającym tytuł E a, był E hesko - kasBelski. Wskutek jednak preliminary w pokoju w Nicolsburgu z 26 lipca 1866 r. i traktatu w Pradze z d. 23 sierpnia t. r., zawartego między Prusami i Au-stryą, cesarz austryacki zgodził się na wcielenie do Prus tego elektorstwa, stanowiącego obecnie jedną z pruskich prowincyi. W ten sposób zniknął ostatni ślad instytucyi E-skiej, tak wainą rolę niegdyś grającej w cesarstwie rzymsko-niemiec-kiem.—„Deutsches Staatsw Örter buch von Bluntschli und Brater“ (T. VI): „Kurfürstenthümer”.

Elektorstwo Hes&kie, ob. Hessen-Kassel.

E.ektra, nazwa planetoidy 130-ej ob. Planety. Także nazwa gwiazdy 6-ej zbiorowiska Plejad (ob. Plejady).

Elektra, *HXźxtpa (jaśniejąca). 1) Córka Okeanoha i Tetydy; ze związku jej z Taumasem (@aó|Aa<;) powstały Harpe i bogini tęczy, Iryda (Hts. „Theog.“ 265).—2) Córka Atlanta, jedna z siedmiu plejad; z Zeusa miała dwóch synów: Ja-zyona i Dardanosa. Ona-to przyniosła palladyum do Troi, a upadkiem tego miasta tak była zrozpaczoną, źe włosy sobie z głowy wydarła; wtedy bogowie przemienili ją w gwiazdę i pomieścili w konstellacyi Plejad, lecz E., w smutku i żalu niepocieszona, nie chciała pokazywać się ludziom; dlatego właśnie, według podania, ta gwiazda jeBt jakby smutną i mniej od innych jaśnieje (Ovid.

„Fasti“ 4, 31 sqq; Werg. „Aen.“ 8, 135; Hygin. „Fab.“ 155 et 132).—3) Siostra Kadmosa; od jej imienia jedna z bram tebańskich nazywała się „bramą E-y”.—4) Jedna z 50 dzielnych cór Danao-sa, które, dla uchronienia się od wstrętnego związku ze stryjecznymi braćmi, synami Egyptosa, zamordowały swych mężów.—5) Córka Agamemnona i Klitemnestry, siostra Ores'esa, Chryzotemidy i Ifigenii. Gdy ojciec po powrocie ze zwycięskiej wyprawy z pod Troi został zamordowany przez swą występną małżonkę i jej koohanka Egistosa, E., pozostając w Argos, zmuszoną była patrzeć, jak na splamionym krwią ojcowską tronie zasiada jej matka z kochankiem, i znosić od nich obelgi i poniżenie. Jedyną osobą, któraby mogła pomścić śmierć ojca, był brat jej, Orestes; lecz Kli-temnestra, obawiając się z jego strony zemsty, wysłała go z domu do króla Focydy, Strofiosa. Nareszcie, po siedmiu latach nieobecności, OresteB powraca, i wtedy E. wraz z bratem dokonywa strasznego dzieła zemsty na matce i Egistosie; potem wyohodzi za mąż za przyjaoiela brata, Piladesa, i ma z nim dwóch synów: Strofiosa i Medona. Oto jest w głównych zarysach legenda o E-rze, która była wielokrotnie odtwarzaną w literaturze starożytnej i nowej. Już Homer zna Elektrę pod nazwą L a o d y k i (II. IX, 145 i 287) i przytacza szczegóły zamordowania Agamemnona (Odys. IV, 514 sqq.), jak również niejednokrotnie wspomina o odwecie Orestesa (Odys. III, 303—310, IV 546 sqq. etc ); nigdzie jednak nie mówi o udziale w tej Bprawie E-y. Na samą zemstę zapatruje się poeta jako na czyn bohaterski i chwalebny. W poezyi lirycznej Stesycho-ra, w Orestei, z której do nas doszły tylko drobne fragmenty, E. niewątpliwie brała udział w tej sprawie, przedstawionej przez poetę jako czyn karygodny, ściągający na głowę Orestesa pomstę Erynn. Dopiero w utworach wielkich tragików greckich występuje postać E y w rysach wydatnych, jakby wykutych w marmurze, którego wieki skruszyć nie zdołały, a w samej legendzie zaprowadzono wiele zmian, wywołanych przez formę dramatyczną, jak również przez odmienne poglądy moralne poetów, obierających historyę rodu Pe-lopsa za treść do swoich utworów.

Elektra jest jedną z osób działająoych w tra-gedyi Eschilosa „Choeforoi". Twórca Prometeu-sia, lubujący się w obrazach groźnych, a charaktery szkicujący tylko w ogólnych zarysach, przejęty jest ideą sprawiedliwości wyższej, karząoej zbrodniarzy; w odpowiedniem też świetle i tę legendę przedstawia. Kładzie on nacisk na poświęcenie Ifigenii przez Agamemnona, o czem Homer nic nie wspomina; zapala serce Klitemnestry obrażoną miłością macierzyńską: właśnie pod wpływem tego uczucia matka chwyta za topór, aby zadać cios śmiertelny temu, który ją córki pozbawił. Lecz i czyn Klitemnestry nie może ujść bezkarnie; sprawiedliwość domaga się praw swoich: Orestes i Elektra są tylko narzędziem w jej rękach. Wprawdzie przy tacza Orestes i iune powody natury osobistej, skłaniające go do podniesienia ręki na matkę,

mu narzuoo-

lees dzieła zemsty dokonywa głównie wobec konieczności spełnienia obowiązku moralnego, uosobionego w Apollinie i przezeń nego. Sam on obawia się tego okropnego czynu i w chwili stanowczej gotów jest od niego odstąpić; tylko napomnienie Piladesa obudzą w nim znowu energię. E. w tym czynie udziału nie bierze. Według przedstawienia Esohilosa jest ona istotą słabą, pozbawioną wszelkiej inieyatywy. Jakkolwiek poniewierana, wypędzana z komnat królewskich, „jako pies szkodliwy**, znosi biernie obelgi, niedostatek i poniżenie, odpłacając tłumioną nienawiścią matce wyrodnej, czyhającej na jej zgubę. Lubo E. uznaje zasadę „złe za złe“, „krew za krew*, lecz nie ma tyle energii, aby podjąć inieyatywę w tym kierunku, i tylko marzy o powrocie Orestesa, A gdy Klitemnestra, dręczona snem złowieszczym, tym gadem, który wraz z mlekiem krew z jej piersi wysysał, wysłała ją w celu złożenia ofiary na grobie Agamemnona, E. spełnia rozkaz, chociaż nie wie, jakie ma słowa przy składaniu ofiary wymówić: „Czy powiem może, iż koobająca żona posyła dary drogiemu małżonkowi? Nie, tego wypowiedzieć nie zdołam. Więo cóż powiem ojcu? Że powinien odpłacić złem za złe, jak to jest w zwyczaju pomiędzy ludźmi? Albo też, ponieważ zginął wtkuttk zbrodni, odejdę w mil-ozeniu z odwróconemi oczyma, rzucając czarę za siebie?“ (Choeph. 84—105). Towarzyszące jej branki trojańskie skłaniają ją do modłów o zesłanie mściciela, lecz E. dopiero po pewnem wahaniu się, azali „prośba taka może być godziwą*, postępuje według ich rady. W scenie wzajemnego poznania się brata i siostry przy grobie ojca uwydatnia się nowa cecba w charakterze E-y, silnie przez Eschilosa w oałym utworze akcentowana: tkliwe przywiązanie do brata. 01 słodka jasności oczu moich, poczwórną jest miłość moja ku tobie: mogę cię nazwać ojcem; tobie oddaję miłość, jaką miałam dla matki, dziś słusznie znienawidzonej; twoją cała miłość dla siostry, zamordowanej nożem ofiarniczym; tyś wreszcie brat mój, światło mojej nocy“ (Choeph. 235 — 245). Kiedy brat wyjawia swój zamiar zamordowania pary zbrodniczej, zasiadającej na tronie, E. wraz z nie-wolnicam¹ utwierdza go w tym zamiarze, lecz w jago urzeczywistnieniu nie uczestniczy; słowem, u Eschilos«, odgrywa rolę podrzędną.

Inną je«t E. jako tytułowa bohaterka jednej z tragedy i SofokleBa; poeta, mający na celu prze-dewszystkiem przedstawienie psychologicznego rozwoju charakteru, a dążący do harmonii w obrazach, nadaje swej bohaterce oraz całemu mitowi rysy nieco odmienne. Stanowi ona tam sprężynę, wprowadzającą w ruch całą akcyę, i nie potrzebuje pobudki z zewnątrz dla dokonania dzieła zemsty. Wprawdzie i u Sofoklesa czyn ten został podyktowany Orestesowi przez wyrocznię delficką, lecz myśl o zemśoie już wcześniej w głowie E y powstała i poeta bardzo szczegółowo podaje mo-tywa psychiczne do spełnienia przez dzieci Agamemnona z taką determinaoyą, bez najmniejszego wahania się, okropnego ozynu, na którego wspomnienie wzdryga się natura- ludzka. Matka po zamordowaniu męża zamierzała zabić Orestesa, lecz E. wyratowała go z rąk zabójców i odesłała do Sirofiosa, króla Foeydy (nie Klitemnestra, jak tę rzecz przedstawia Eschilos). Pamięć o ukocha-nym tjcu, nie opuszczająca jej ani na chwilę, nędza i poniżenie w domu rodzicielskim; widok zuchwałego Egistosa, dzierżącego berło Agamemnona i zlewającego obiatę na ognisko niedaleko od miejsca, w którem zbrodni dokonał; hańba matki-zabójczyni, dzielącej łoże z zabójcą i obchodzącej co miesiąc uroczyście radosny dla niej dzień śmieroi męża: oto motywa, które rozniecają w E-rze nie-przebłaganą nienawiść ku Klitemnestrze. Stan psychiczny bohaterki tak konsekwentnie je9t w całym utworze przeprowadzony, iż w chwili zbliżania się katastrofy zapomina ona, że Klitemnestra jest jej matką, jak o tern zapomnieli widzowie, gdyż łączące je obie węzły doszczętnie zostały porwane. Powołaniem do składu chóru, nie branek trojańskich (jak to jest u Eschilosa), lecz wolnych dziewic miceńskich, współczujących Orestesowi i Kli-temnestrze, Sofokles, dla usprawiedliwienia czynu, dołącza motyw społeczny: Orestes mści się na zbrodniarzach za całą ziemię Miceńską, ukochanego króla pozbawioną. Po dokonania matkobój-stwa, ani Orestes, ani E. nie doznają najmniejszych wyrzutów sumienia, a nawet chełpią się tym czynem. Niepodobna twierdzić, aby takie zakończenie zadawalało uczucie moralne; pod tym względem szczęśliwszym był bezwątpienia pomyBł Eschilosa, który przedstawia Orestesa ściganego przez Erynnie, stające w obronie pogwałconego prawa rodzinnego; lecz pobożnych widzów tragedyi Sofoklesa uspokajała myśl, iż E., nagląo brata do dzieła, powodowała się miłością ku ojcu i w ten spoBÓb spełniała święty obowiązek.

Charakter E-y Sofoklesa, silny, stanowczy, nie-ugięty, hart ducha nadzwyczajny. Nie może ona w żaden sposób pogodzić się z położeniem, które wytworzyła zbrodnia matki; w nadziei rychłego ujrzenia Orestesa, którego nagli do powrotu, czyni zabójcom wyrzuty swą obecnością, dręczy widokiem, przeraża groźbami; w tern dajs pewną ulgę cierpieniom. Lży siostrę Chryzotemidę, gdy ta idzie dla złożenia w imieniu Klitemnestry ofiary na grobie ojca, odrzuca z oburzeniem jej rady, dotyczące zaniechania zemsty i poddania się sile brutalnej; dochodzi do jakiegoś szału, kiedy siostra uprzedza ją o postanowieniu Egistosa zamknięcia jej w podziemnej jaskini: „tern lepiej", woła, „z wami się rozstanę", zaliczając kochającą siostrę do liczby swych wrogów. Nawet z Kli-temnóstrą mówi tonem wyzywającym, wcale nie ukrywając przed nią swego zamiaru: „Bądź pewną, źe, gdybym miała siłę, zamiar ten byłby uskuteczniony*. Otrzymawszy błędną wiadomość o śmierci Orestesa, nie poddsje się zwątpieniu, lecz namawia siostrę do pomszczenia wspólnemi siłami śmierci ojca, a gdy Chryzotemida, ściśle trzymająca się zasady „uległości względem tych, którzy władzę mają“, odmawia swej pomocy, nie waha się zemsty na zbrodniarzach sama dokonać. Ta déterminacya nie opuszcza jej w chwili, kiedy dochodzi do jej uszu głos Klitômnestry, mordowanej przez syna i błagającej o litość. „Ty nié zlitowałaś się“—to są słowa E-y — „ani nad nim, ani nad jego ojcem; uderz, Oréîtesie, uderz jeszcze raz, jeśli ci sił starczy!*; a gdy Orestes, krwią obryzgany, wychodzi z pałacu, E. pyta pogardliwie: „Umarła ta nędzna?”. Widząc zbliżającego się Egistosa, rozkazuje bratu jaknajprędzej ukryć się w pałacu, sama zaś daje twierdząoą odpowiedź na zapytanie Egistosa, dotyczące mniemanej śmierci Oréstesa, a nawet zapewnia go, ie we wnętrzach pałacu może on ujrzeć oczywisty dowód, o ile wiadomość ta jest prawdziwą. Egistos, spodziewając się tam znaleść trupa Ore3tesa, rozkazuje otworzyć podwoje: odchyliwszy zasłonę i ujrzawszy pod nią zwłoki Klitemnestry, domyśla się wszystkiego i błaga o pozwolenie wyrzeczenia słowa na swoją obronę, lecz tego stanowczo zabrania E.; Orestes ciągnie Egistosa do pałacu, aby pozbawić go życia na tem samem miejscu, w któ-rem został zamordowany Agamemnon.

Nietylko nienawiść; uwydatnił Sofokles w charakterze córki Agamémnona, lecz i bezgraniczną miłość ku ojcu, i tem uczuoiem, opromiejającem bohaterkę, tłómaczy się tu nieubłagana względem jégo wrogów zawziętość. E. miłuje również Oréstesa; a gdy łzy wylewa nad urną, zawierającą wrzekomo szczątki jego, opłakuje w nim, nié tyle wspólnika zamiaru i mściciela, ile drogiego brata, którego jak swe dziecię ukochała. Smutek jej równa się radośoi, kiedy dowiaduje się, że osobą, podającą jej urnę, jest jej brat, pozostający żywym i zdrowym.

Już starożytni pisarze dostrzegli wielkie podobieństwo pomiędzy E-ą a Antygoną Sofoklesa, i w istocie jest ono wielkie. Obie bohaterki występują w obronie obrażonego prawa boskiego; obie nie mogą się rozstać z myślą o umarłym, a tak dla nich drogim; obie pozbawione są uciech, ich wiekowi i płci właściwych, lecz do walki nierównej nadzwyczajnym hartem ducha obdarzone. Antygona działa głównie pod wpływem miłości, i ta okoliczność czyni ją wielce sympatyczną; miłość E-y względem ojca i brata wyradza się w dziką nienawiść względem matki, i ta znowu okoliczność stwarza z niej charakter raczej groźny. Siostry bohaterek głównych, Ismena i Chryzotemida, również są bardziej do siebie zbliżone Druga z nioh odgrywa w E-e prawie taką samą rolę, jak E, w „Choeforach' Eschilosa.

Pod względem budowy scenicznej E. Sofoklesa znaoznie przewyższa wspomniany wyżej utwór Esohilosa. Usunięcie grobu Agamemnona z przed pałacu; podwójne zawiadomienie Klitemnestry o mniemanej śmierci Orestesa; szczegółowa opowieść o jego zgonie, stwierdzona wkrótce potem przyniesieniem urny, a nie wzbudzająca podejrzeń Co do swej prawdziwości, nawet w obawiających się zemsty zbrodniarzach; spotęgowanie wrażenia, wywołanego sceną wzajemuego poznania się brata i siostry, przez rozmyślne jej odwlekanie: oto są

udatne pomysły Sofoklesa, wpływająoe niewątpliwie na powiększenie w widzach illuzyi dramatycznej i zainteresowania się akcyą. Synowi Klite-mnestry nadaje Sofokles treść mniej ponurą, lecz za to bardziej odpowiadającą poczuciu estetycznemu autora. Niekłamany żal, jakiemu, prawda, na chwilę tylko oddaje się Klitemnestra po otrzymaniu wiadomośoi o śmierci syna, jest również szczęśliwą innowacyą Sofoklesa.

Realizm Eurypidesa w przedstawieniu oharakte-rów zwalił E-ę z piedestału, na który ją wyniósł był poprzednik, a dążność tragika do wniesienia Czegoś nowego w podanie, tyle już razy opracowane, stawia bohaterkę często w położeniu komioznem, wcale nie licującem z rolą, jaką ta postać w tragedyi odgrywa. Egistos, zniewolony przez Klitemnestrę do pozostawienia jej przy życiu, obawia się jednak, aby nie stała się kiedyś matką dzieci, zdolnych pomścić śmierć Agamemnona, i dla uniknienia tego niebezpieczeństwa zmusza ją do wyjścia za mąż, za biednego rolnika Miceńskiego. Lecz ten przez sam szacunek dla latorośli królewskiego rodu i wskutek obawy niezadowolenia Orestesa, który kiedykolwiek mógłby powrócić z wygnania, zaraz w prologu zwierza się widzom, iż nie ośmielił się splamić łoża E-y; poza tem w całej tragedyi jest on wzorowym małżonkiem. Bohaterka w biednej chacie włościańskiej oddaje się pracy, nie tyle wskutek rzeczywistej potrzeby, ile dlatego, aby ujawnić przed światem poniżenie, w jakie ją wtrącił Egistos, lubo ten motyw przed mężem starannie ukrywa, odgrywając rolę żony poświęcającej się dla dobra małżonka. Ujawnia ona niekiedy lęk z powodu rzeczy błahych, co również nie licuje z powagą bohaterki tragicznej. Uskarża się więcej na swą biedę materyalną, aniżeli na moralne udręczenia, a scena, w której E. nie choe wziąć udziału w uroczystości Hery, tłómacząc się brakiem odzieży, była tak wzruszającą, iż według Plutarcha (Lyz. 15), wygłoszenie jej w o-beoności Lizandra i innych wodzów spartańskich pomyślnie wpłynęło na loBy Aten: słuchacze dostrzegli podobieństwo pomiędzy królewną w łachmanach, wygnaną z domu rodzicielskiego, a grodem, niegdyś potężnym, teraz zdobytym przez wroga. Znaczenie E-y jest osłabione nadaniem zbyt wielkiej roli wiernemu słudze, któremu O-restes zawdzięoza swe ocalenie z rąk zabójoów. E. ze zbyt wielką gwałtownością wyraża swą nie nawiść ku matce, już w jednej z pierwszych scen, kiedy poeta jeszcze nie zdążył tego uczucia dostatecznie wy motywować. Do zemsty ją popycha, nie zgwałcone prawo moralne, nie chęć spełnienia świętego obowiązku, leoz pobudki egoistyczne: zazdrość i nienawiść ku Klitemnestrze. Dzieła dokonywa Orestes, idący nie bes wahania się za rozkazem wyroczni i siostry.

Po zamordowaniu Egistosa i Klitemnestry Orestes i Elektra czują wyrzuty sumienia i nie znajdują uspokojenia w wyroczni, która zupełnie uspokoiła bohaterów Sofoklesa, W tem Eurypides idzie w ślady Eschilosa. Nadanie Klitemnestrze uczuć bardziej ludzkich wzbudza w czytelniku współczucie

j. u.

dla zbrodniczej, lecz nieszczęśliwej matki, a to wpływa ujemnie na rolę głównej bohaterki.

Jest rzeczą godną uwagi, iż w tym utworze Eurypides ośmiesza wiele scen z „Choeforoi“ E*chi-losa, te mianowicie, które za nieprawdopodobne uważano, jakkolwiek jego własne pomysły nie zawsze są szczęśliwe, np. nieprawdopodobnem jest, aby przebiegły Egistos wydalił się z miasta dla złożenia ofiary nimfom i żeby Klitemnestra dała się zwabić do domu prześladowanej przez nią E y zmyślonym przez córkę połogiem: czyżby się Klite-temnestra wcześniej nie dowiedziała o tak niebez-piéoznem dla niej zdarzeniu, gdyby ono istotnie miało miejsce? Akcya w tej tragedyi jest tak powikłana, iż okazuje się niezbędnem wprowadzenie na scenę „deus ex machina*: braci Dioskurów, którzy, uznając E ę i Orestesa za niewinnych, całą winę przypisują nierozsądnemu, ich zdaniem, wyrokowi Apollina. W całym tym utworze sceptycyzm skrajny poety-filozofa uwydatnia się więcej, aniżeli w innych jego tragedyach.

E., tak wdzięczny typ bohaterki tragioznej, znalazła bezwątpienia wcześnie już naśladowców u Rzymian, jak o tem świadczą Cycero, Wergiliusz, Swe-toniusz; lecz zaginienie utworów tego rodzaju, z wyjątkiem »Agamemnona“ Seneki, który jest raczej stylistycznem ćwiczeniem, niż dramatem, nie pozwala nam sądzić o ich wartości.—Ten sam temat był wielokrotnie opraoowywany w literaturze nowożytnej; wymieniamy tu tragedye: „Elektrę* Crebil-lona (1708), Longepierre’a (1719), „Orestesa* Woltera (1750), niedokończoną „Elektrę“ M. J. Che nier’a, »Orestesa“ Alfierego (1782); operę »Elektra“, do której muzykę ułożył Lemoyne, a słowa Guil-lard, nie mówiąc już o pośrednim wpływie E-y na wiele kreac)j dramatycznych. Różnice, jakie zachodzą w opracowaniu tego tematu przez tragików starożytnych a nowych, dadzą się sprowadzić do dwóeh przyczyn: 1) ponieważ greckie »ananke“, przeznaczenie, fatum, jest obecnie czczym dźwiękiem, tragicy więc nowożytni, nie mogąc usprawiedliwić czynu matkobójstwa, przedstawiają go jako rzecz wypadku, w którym wola wykonawców nie uozest-niczy; 2) w oelu obudzenia zainteresowania w widzach w nowych opracowaniach tego samego tematu okazała się potrzeba wielu komplikacyj dla zbyt ubogiej w wypadki legendy greokiej.

Bibliografia. Prócz poetów wspomnianych wyżej: Patin „Etudes sur les tragiques grecs“ (4 to-my, wyd. 7-e 1890—1896); K. Raszewski »Tragedye Eschilosa* (1895) i »Tragedye Sofoklesa w przekładzie“ (1888) (w obydwóch wymienionych książkaoh przekład każdej tragedyi poprzedza piękne, a wyczerpujące studyum); Paweł de Saint Victor »Dwie maski. Tragi - komedya. I. Esohylos* (przekład z franc. Ant. Morzkowskiej, 1886).

Elektrochemia. Pręcik, zrobiony z doskonale czystego cynku, zanurzony w słabym roztworze kwasu siarczanego, nie podlega żadnemu działaniu; podobnież zachowuje się blaszka platynowa, która wogóle na kwas siarczany, słaby, czy stężony, żadnego nie wywiera wpływu. Weźmy jednak taki pręcik Cynkowy i blaszkę platynową, a zanurzywszy je w kw. siarozanym dolnemi końcami, górne zetknijmy ze sobą, albo złąozmy za pomocą drutu metalicznego: zobaczymy, że na platynie wydzielać się zaczynają pęcherzyki wodoru, w cieczy zaś badanie łatwo nam dowiedzie obecnośoi siarczanu cynku. Takie działanie trwa jednak tylko dopóty, dopóki użyte metale są ze sobą złączone »metalicznie*. Gdy usuniemy złąozenie, działanie przerywa się natychmiast. Badając drut łącząoy dwa metale podczas trwania zjawiska, dostrzegamy w nim zmiany: temperatura jego podniosła się, igła magnesowa zostaje przezeń wyprowadzona ze swego położenia, a jeżeli go przetniemy i końce umieścimy na papierku lakmusowym, zwilżonym roztworem jakiejkolwiek soli, to w miejsou dotknięcia jednego końca drutu u-każe się plamka czerwona, w miejscu dotknięcia drugiego końca—plamka niebieska. Z tego wszystkiego okazuje się, że działanie ohemiczne pomiędzy kw. siarozanym a cynkiem, odbywając się w okolicznościach wyżej opisanych, staje się przyczyną zjawisk termicznych, mechanicznych i chemicznych, które mogą występować w punktach odległych od miejsca działania pierwotnego, albo, innemi słowy, że energia obemiczna przechodzi tutaj w inne postaci energii, które przenosić się mogą z miejsca na miejsce, dążąc po cieczy, lub drucie od punktu, w którym odbywa się sprawa chemiczna. Rozpatrując bliżej oiała mające u-dział w zjawisku, przekonywamy się, że metale okazują ładunki elektryczne, oynk mianowicie jest naelektryzowany odjemnie a platyna dodatnio. Złączenie metali przewodnikiem nie wpływa na zobojętnienie tych przeciwimiennych ładunków, gdyż po usunięciu przewodnika spotykamy je znowu. Ponieważ wiadomo, że ciała naładowane róźno-imiennie zobojętniają się przez zetknięcie lub złączenie przewodnikiem, należy więc przypuścić, że i tutaj powtarza się toż samo, ale w miarę zobojętniania powstają coraz nowe ilości elektryczności w cynku i platynie, znowu się zobojętniają i znowu powstają, i tak trwa ciągle. Wyrażająo się krócej, w rozpatrywanem zjawisku powstaje prąd elektryozny. Gdy sprawa chemiczna końozy się lub w jakikolwiek sposób zostaje przerwana — prąd również istnieć przestaje. Jest zatem widocznie związany ze sprawą chemiczną, gdyż przecie bez jakiegoś źródła energii powstać nie może, a jedynem źródłem energii w naBzem zjawisku jest działanie chemiczne cynku na kwas siarczany. Stwierdzenie tego przypuszczenia znajdziemy, stosując prawo równoważności do rozpatrywanego zjawiska. Wiemy, źe kiedy cynk ulega w zwykły sposób działaniu kw. siarczanego, wydziela się pewna ilość energii w postaci ciepła, dającego się ściśle oznaczyć. Jeżeli istotnie w opisanym powyżej układzie, czyli w ogniwie elektrycznem, pewna część energii wydziela się w postaci prądu elektrycznego, to ilość ciepła, powstająca w ogniwie przez działanie cynku na kwas siarczany, musi być mniejsza, niż ta ilość, która wydzieliłaby się, gdyby działanie odbywało się zewnątrz ogniwa. Z drugiej strony, zamieniając wytworzoną

«g.

elektryczność znowu na ciepło, powinniśmy w summie tego ciepła i oiepła zmierzonego wprost w punkcie działania chemicznego w ogniwie, znaleśó ilość równą tej, jaka powstałaby przez działanie zewnątrz ogniwa. To ostatnie przypuszczenie zostało ściśle sprawdzone za pomocą doświadczenia przez Joule’a, a zwłaszcza przez Favre’a jeszcze w roku 1854. Drugi z wymienionych tu badaczy sprawdził nadto, że wytwarzająo pracę mechaniczną za pomooą elektryczności ogniwa i otrzymaną jej ilość zamieniając na równoważną ilość ciepła, znajdziemy liczbę, która, dodana do ilości ciepła, wytworzonej w samem ogniwie, da nam w summie tę ilość ciepła, jaka powstałaby, gdyby cynk działał na kw. siarczauy zewnątrz ogniwa. Nakonieo,

HP

6 igÄI

gjgßi

ïtm

Fig. 13. Woltametr.

powstającą w rozpatrywany sposób elektryczność możemy zamienić znowu na pracę chemiczną, jeżeli np. złączymy kilka ogniw i prąd w niob wytworzony wprowadzimy za pośrednictwem odpowiednich przewodników do wody zakwaszonej niewielką ilością kwasu siarczanego. Przyrząd, w którym doświadczenie powyższe najdogodniej wykonane być może, jest wyobrażony na załączonym ry-Bunku. A przedstawia rodzaj lejka, zamkniętego u dołu korkiem, przez który przechodzą druty, łączące elektrody z ogniwem. W rurkach h i o zbierają się gazy, powstające z rozkładu wody, w pierwszej wodór, w drugiej tlen. Przyrząd ten nazywa się woltametrem i jest typowym przyrządem elektrochemicznym. Mierząc ilość powstających gazów i oznaczając ciepło, jakie powstałoby przez ich ałąozenie, otrzymujemy wielkość, która, dodana do ilości ciepła znalezionego w samem o-gniwie, daje nam znowu summę równą tej ilości oiepła, jaka powstałaby Rkutkiem działania cynku na kw. siarczany zewnątrz ogniwa.—Wiadomo, że wszystkie ciała podzielić możemy na przewodniki i nieprze wodniki elektryczności. Pomiędzy pierw-szemi odróżnić jeszcze musimy t. zw. przewodniki pierwszej klasy, które, przeprowadzając elektryczność, same nie doznają żadnej innej zmiany, prócz ogrzania (według prawa Joule’a), oraz przewodniki drugiej klasy, ulegające zmianom chemicznym podczas przechodzenia przez nie prądu elektrycznego. W klasie pierwszej mieszczą się przedewszystkiem metale, i dla tego przewodniki tej klasy można nazywać metaliczne-mi, w drugiej — sole w rozpuszczonym lub stopionym stanie, a obok tego roztwory wodne kwasów i zasad, wogóle—-ciała złożone. Zmiana chemiczna, jakiej ulegają przewodniki drugiej klasy, jest swoistym ich rozkładem, zwanym elektrolizą, skąd ciałom tym nadajemy jeszcze miano elektrolitów. Przenoszenie się elektryczności w elektrolitach jest związane z przenoszeniem się produktów rozkładu w taki sposób, że od końcówki dodatniej obwodu ku odjemnej z jej prądem płyną metale, rodniki zasad i soli do metali podobne oraz wodór kwaBÓw; w kierunku odwrotnym, t. j. przeciw prądowi elektryczności, płyną rodniki kwasów i podobne do nich pierwiastki, np. chlorowce, a także hydroksyl ciał zasadowych. Wymienione części składowe noszą nazwę i o nów i zbierają się przy elektrodach, to jest w tych miejscach, gdzie przewodnik metaliozny styka się z elektrolitem. Pojęcie ionu jest specyalne: nie jest on cząsteczką czyli molekułą materyi, jakkolwiek może być złożony z atomów, nie zawsze również jest pojedynczym atomem: moźnaby go uważać za najmniejszą możliwą ilość materyi, która jeszcze jest zdo ną przyjąó ładunek elektryczny. W obecnym stanie nauki o roztworach (ob. Roztwór) przyjmujemy, że każdy elektrolit, rozpuszczając się w cieczy, odrazu w mniejszym lub większym stopniu rozpada się też na iony, obdarzone ładunkami elektrycznemu i poruszające się swobodnie w roztworze. Jeżeli teraz do cieczy wchodzi elektryczność zzewnątrz, to każdy z ionów do swego ładunku otrzymuje dodatek równego miana i to sprawia, że poruszenia jego, wpierw dowolne, teraz stają się dążeniem do miejsca, w którem do cieczy wchodzi elektryczność przeciwnego miana. Obładowane więc elektrycznością dodatnią iony czyli k a t i o n y płyną do elektrody odjemnej czyli anody, odwrotnie —iony z ładunkami odjemnemi, aniony, płyną do elektrody dodatniej, katody. Doszedłszy do elektrod, iony pozbywają się swoich ładunków elektrycznych, co sprawia, że jednocześnie przestają być ionami, łączą się więc w cząsteczki, wydzielają na elektrodach lub wchodzą w działania ohemiczne, właściwe atomom, cząsteczkom i grupom atomowym. Prawa elektrolizy poraź pierwszy były sformułowane przez Faradaya w r. 1833. Ponieważ w o-wym czasie teorya roztworów w obecnej Bwej postaci jeszcze nie istniała i pojęcie ionów nie b>ło utworzone, Faraday przeto owemu prawu elektrolitycznemu nadał brzmienie następujące: .Równe ilości elektryczności, przechodząc przez różne elektrolity, w równych czasach wydzielają równoważne ilości części składowych". Rzadko w dzisiejszych czasach używane pojęcie równoważnych we względzie chemicznym ilości pierwiastków, czyli równoważników, najdogodniej wyrazić nam będzie w tej formie, że 8ą to ciężary atomowe, podzielone przez wartościowość. Jeżeli zatem dany prąd elektryczny przebiega np. przez roztwory azotanu srebra, siarczanu miedzi i trójchlorku antymonu, to wydzielone w danym czasie ilości pierwiastków będą między sobą w takim

stosunku, jak 108 :    Zupełnie podobne

objaśnienie stosuje się także i do grup złożonych, tak, że rodniki kwasowe w powyższym przykładzie wydzielają się w ilościach wskazanych przez SO    Cl

wzory : NOj, -—i i . Prawo Faradaya przez

À    O

czas długi i przez wielu uczonych było uważane w taki sposób, jak gdyby treść jego główną stanowiło określenie ilości wydzielonych z elektrolitu części składowych. Obecnie jednak zapatrujemy się na nie z odmiennego nieco punktu widzenia, gdyż przyjmujemy, że samo przenoszenie się z miejsca na miejsce elektryczności w elektrolitach odbywa się za pomocą ionów. Dzieje się to w taki sposób, że każdy ion niesie z sobą pewien ładunek elektryczny, dla wszystkich ionów jednakowy, przyczem, jeżeli za jednostkę przyjmiemy tę ilość elektryczności, jaką niesie np. 1 g wodoru, widzimy, że takąż samą jej ilość niesie 35.5 g chloru, 108 g srebra, 62 g rodnika kwasu azotne-go, 17 g hydroksylu i t. p. Jeżeli pewien pierwiastek posiada wartościowość zmienną, to ilość przenoszonej elektryczności zm enia się w równym stopniu, tak, że np jednostkę wyżej przyjętą przenosi 63.3 g miedzi jednowartościowej a 31.65 g miedzi dwuwartościowej, albo też—że 56 g żelaza dwuwartościowego przenosi dwie jednostki, a takaż masa żelaza trójwartościowego — trzy jednostki. Ponieważ zaś prawo Faradaya stosuje się do wszelkich zjawisk elektrolitycznych, zatem podlega mu także i ogniwo galwaniozne: wydzielony w niem 1 g wodoru odpowiada wytworzeniu się wyżej przyjętej jednostki elektryczności; rozpuszczone 65 g cynku odpowiadają dwóm takim jednostkom, podobnie jak i rozłożone 98 g kwasu siarczanego. Według dawniejszego ptg’ądu rozkład elektrolitu na części składowe miał być następstwem działania prądu elektrycznego. Gdyby jednakże istotnie tak być miało, to rozkład podobny wymagałby zużycia pewnej ilości energii, czego w rzeczywistości nie obserwujemy, gdyż elektryczność przepływa przez elektrolity z równą swobodą, jak przez przewodniki metaliczne. Na mooy więc roztrzą-sań Clausiusa (1857), które w nieoczekiwany sposób zeszły Bię z wywodami Williamsona (1851), przyjmujemy obecnie, że elektrolitami są takie ciała, w których stale pewna część molekuł istnie-

laeykl. Po w»*. Iiliutł. Zon. ..46. T. 19-ty.

je w stanie rozpadu na iony, spowodowanego przez wzajemne uderzanie się jednych mo ekuł o drug e. Clausius nie dotknął pytania, jak wielka część molekuł ulega takiemu rozpadnięciu; obecnie jednak z badań nad obniżeniem punktu zamarzania, nad ciśnieniem osmotyczoem, nad zmniejszeniem ciśnienia pary roztworów, za Swantem Arrfceniu-sem (1887) i innymi fizyko - chemikami, jego kontynuatorami, musimy przyjąć, że w roztworach rozcieńczonych zaledwie mała tylko ilość cząsteczek pozostaje w całości, większość zaś znaczna istnieje w postaci oddzielnych ionów. Dla ludzi mało obeznanych z poglądem wyżej podanym, szczególniej zaś dla tych, którym nie obje są główne zasady chemii, okolicznościami najtrudniej-szemi do zgodzenia między sobą wydają się pozorne sprzeczności, jakich dopatrzyć się można w zaliczeniu do najlepszych elektrolitów tych właśnie rodzajów materyi, któ.e powstają przez złączenie pierwiastków, obdarzonych najsilniejszem wzajem-nem powinowactwem chemicznem. Wodór do chloru ma .silne" powinowactwo, lecz chlorowodór w roztworze wodnym jest doskonałym elektrolitem, więc iony chlorowe są w nim odszczepione od wodorowych w bardzo znacznej ilości. Przeciwnie, węglowodory są nieprzewodnikami, zatem ich pierwiastki znajdują się w stanie trwałego złączenia, a jednak powiadamy, że powinowactwo wodoru do węgla jest słabe. Otóż tu właśnie należałoby porozumieć się, co do użycia wyrazów i stanowczo oddzielić pojęcie „trwałości łączenia się” od „sprawności chemicznej" czyli skłonności różnych ciał do działania chemicznego na siebie. Ciała trwale łączące się pomiędzy sobą wydają związki, tern trudniej ulegające elektrolizie, im ta trwałość jest większa. Przeciwnie, największą sprawnością chemiczną odznaczają się te rodzaje materyi, w których pierwiastki lub grupy atomów nie są ze sobą złączone, lecz znajdują się w postaci wolnyoh ionów. I druga jeszcze strona sprawy wymaga krótkiego objaśnienia: może s?ę wydawać niezrozumiałem, dla czego np. w roztworze chlorku sodu przypuszczamy obecność wolnych ionów sodu i również wolnych ionów chloru, kiedy przecież wiadomo nam, że sod wydziela wodór z wody i przechodzi w zetknięciu z nią w swój wodan, a chlor, między innemi własnościami, posiada wybitny zapach i znaną wyraźną barwę, w roztworze zaś chlorku sodu nie spostrzegamy ani wydzielania się wodoru, ani alkalioznego odczynu, ani też żadnej z tak wyróżniających własności chloru. Otóż należy pamiętać, że to, co wiemy o własnościach pierwiastków, odnosi się do ich cząsteczek, lub raczej może do skupień, złożonych z nieznanej nam, prawdopodobnie bardzo wielkiej, liczby cząsteczek, kiedy o własnościach zewnętrznych ionów w stanie wolnym nie wiemy nic, i możemy tylko wnioskować napewno, źe różnią się one niezmiernie od własności cząsteczek, a bez-wątpienia i samych atomów, skutkiem swoich ładunków elektrycznych, które wszakże nie mogą pozostawać bez wpływu na własności materii. — Przechodząc teraz do zastosowań praktycznych e-

12

lektrochemii, należy zaznaczyć, że większość ich, oparta na elektrolizie, rozwinęła się w zupełnej niezależności od naszkicowanej powyżej teoryi, a nawet częściowo wyprzedziła ją w czasie. Do najdawniejszych zastosowań elektrochemii należy galwanoplastyka (ob.), czyli sztuka pokrywania jednych metali warstwami innych, która, sto-sująo się w początkach wyłącznie prawie do złocenia i srebrzenia (galwanoBtegia), stopniowo rozro-V sła się w jednym kierunku, jako sztuka otrzymywania reprodukcyj z odpowiednio przygotowanych wzorów (galwanoplastyka właściwa), w innym zaś — wydała ważną i szerokie znaczenie rokującą w przyszłości sztukę rafinowania metali za pomocą elektrolity. Ten dział zastosowań opiera się wyłącznie na prawach elektrolizy właściwej. Tak samo czystem zastosowaniem elektrolizy jest rozbiór chemiozny za pomocą jej dokonany (ob. Rozbiór chemiczny). — Następny dział zastosowań, tak zwana elektrometa lu rgi a, czyli sztuka wydobywania metali z ich związków, spotykanych w naturze ((rud), albo przyrządzanych sztucznie, początek ma w sławnych odkryciach Onufrego Davy’ego (1807). I tu także główną podstawę stanowi elektroliza, lecz w szczegółach postępowania wpływ niezmierny wywierają zarówno własności fizyczne i chemiczne użytych do rozkładu materyałów, jak i otrzymywanych metali, skąd wypływa konieczność wprowadzania mnóstwa względów szczegółowych i dla każdego przypadku odrębnych. Nadto elektrometalurgia w początkach swoich, kiedy otrzymywanie potężnych prądów elektrycznych stanowiło trudne i kosztowne zadanie, ograniczona do znaczenia metody naukowej gabinetowej, rozwój praktyczny osięgnąć mogła dopiero w czasach ostatnich, kiedy olbrzymie postępy elektrotechniki dały możność przemysłowi stosowania prądów niesłychanie silnych. Ta część E-i właściwe miejsce znajdzie dla siebie w metalurgii (ob.). Przez połączenie działań elektrolitycznych z wpływem wysokiej temperatury łuku Volty, jakie widzimy w wielu przypadkach elektrometalurgii, stanowi ona właśnie przejście do działu zastosowań chemicznych elektryczności, opartych w głównej swej części na potężnych działaniach termicznych prądu. W najczystszej swej postaci zjawiska zależne od temperatury łuku Volty występują w t. zwanym piecu elektrycznym MoisBana, którego urządzenie pozwala najlepiej wyzyskać wysokie ciepło łuku bez powikłania jego działań wpływami elektrolity cznemi i innemi. Ściśle biorąc, piec elektryczny w tej postaci jest tylko źródłem najwyższej, jaką na większą skalę osięgnąć możemy, temperatury, i zjawiska w nim zachodzące bezpośrednio w zakres E-i nie wchodzą; możność jednak wywołania tych wysokich stopni ogrzewania ma swe źródło w obecnym rozwoju elektrotechniki, i stąd w oczach ogółu strona termiczna schodzi na plan dalszy, a piec elektryczny jest jednem z najbardziej obecnie podziwianych zastosowań elektryczności do celów chemicznych. W piecach pierwotnej konstrukcyi, np. Despretza i późniejszych Cow-lésa, Grabaua i in. zasada wytwarzania się wysokiej temperatury leżała w wielkim oporze ma-teryj, poddawanych doświadczeniu, przez które przepływał prąd elektryczny. Nie było tu zatem wyzyskania ciepła łuku Volty we właściwem znaczeniu słowa, jakkolwiek i to ostatnie zjawisko mogło w pewnych razach wytwarzać się i wpływać na przebieg reakcyi. Dueretet i Lejeune zbudowali przyrząd, w którym już łuk Volty wytwarzał się zewnątrz samej substancji, poddanej doświadczeniu. Przyrząd ten, z powodu dość złożonej budowy i trudności nadania mu większych wymiarów, mógł służyć tylko w pracowni naukowej. Moissan, wsławiony przez doświadczenia w tym kierunku, uprościł ten przyrząd, sprowadzając go w głównych zarysach do postaci dwu równoległościanów z jakiegoś ciała bardzo ogniotrwałego, które w odpowiadających sobie miejscach mają wyżłobienia, tworzące, po nałożeniu jednego równoległościanu na drugi, przestrzeń, gdzie ustawia się tygiel, oraz kanały, którędy przechódzą doprowadzające prąd sztaby węglowe. Wybór jednak materyału do budowy podobnego pieca nastręcza nie mało trudnośoi: Wapno palone jest doskonałe z powodu nadzwyozaj słabego przewodnictwa ciepła, ale łuk utworzony przez prąd o dostatecznie Wysokiem natężeniu topi nawet i wapno. Magnezya palona jeBt bardziej od wapna ogniotrwała, lecz zarazem jest bez porównania lepszym przewodnikiem ciepła. Węgiel z retort gazowych w łuku Volty ulatnia się, a wytworzona para wywiera działania chemiczne na topione w piecu materye. Do tego dołączają się drobne, ale ważne okoliczności, np. truduość wyszukania większych jednorodnych brył wapna, deformowanie się i pękanie materyałów i t. p. Ostatecznie jednak przez odpowiednie kombinowanie materyałów można dojść do tego, że piec Moissa-na przyjmuje wymiary przyrządu fabrycznego, w którym naraz mieścić się mogą dziesiątki kilogramów. Z drugiej strony nietrudno w tym piecu urządzić stały odpływ ciała wytopionego i również stałe napełnianie go świeżym materyałem surowym. Nakoniee, przez wprowadzenie kilku par sztab węglowych można w ognisku tego pieca wytworzyć pewną liczbę łuków Volty i zwiększyć tym sposobem przestrzeń, w której panuje wysoka temperatura. Temperatura ta jest istotnie bardzo wysoka i wogóle zależna od natężenia prądu i o-poru danego przewodnika. Przy węglu dodatnim jednak wysokość temperatury jest stała i według Violle’a wynosi zawsze 3 500°: jest to punkt wrzenia węgla, który zamienia się tutaj na parę, nie-przechodząc poprzednio przez stan skupienia ciekły. W tern cieple nie tylko topią się i zmieniają w parę ciała, uważane pospolicie za najbardziej ogniotrwałe, lecz nadto odbywają się przemiany chemiczne, zupełnie w innych temperaturach niemożliwe. Wogóle prawie wszystkie związki chemiczne ulegają tu dyssocyacyi, z ozego już chemik łatwo skorzystać może, żeby wydzielić zawarte w nich pierwiastki. Wyjątkowo tylko żar łuku Volty jest warunkiem sprzyjającym łączeniu

Zn.

S. K.

Dr An. F.

się niewielkiej liczby pierwiastków. To ostatnie widzimy przedewszystkiem na węglu, który tutaj łączy się z bardzo wielu metalami, i w mniejszym nieco Btopniu na azocie. Piec elektryozny zatem jeRt przyrządem, który dostarczył nauce i technice przedewszystkiem takich ciał, prawie nieznanych w stanie ozystym poprzednio, jak chrom, wolfram, molibden, mangan i uran, znajdujące już w tej chwili ważne zastosowania techniczne;, następnie takich cennych związków węgla, jak węglik czy węgielek wapnia, będący materya-łem do otrzymywania acetylenu, tego gazu oświetlającego przyszłości, jak twardszy od korundu węglik krzemu, zwany karborundem, i jeszcze twardszy od niego węglik boru; a dalej — z pieca elektrycznego wyszedł dyament, po raz pierwszy sztuoznie otrzymany przez Moissana w takich warunkach, które pozwalają się spodziewać, że z czasem będziemy mogli wyrabiać to ciało w ilościach nieograniczonych.— Odwrotnością jak gdyby zjawisk, odbywających się w piecu elektrycznym, są reakcye, zachodzące pod wpływem t. zw. ciemnych albo cichych wyładowań. Jeżeli, mianowicie, prąd, bardzo szybko przerywany, wyładowuje się przez wielkie powierzchnie, oddzielone od siebie złemi przewodnikami, wtsdy wyładowanie nie przyjmuje postaci iskry i odbywa się bez dającego się dostrzedz podniesienia temperatury. Warunki te mogą być spełnione np. w przyrządzie, złożonym z dwu spółśrodkowych rurek szklanych, pomiędzy któremi pozostaje przestrzeń wolna. Z rurek tych zewnętrzna ma warstwę przewodnika na swojej powierzchni zewnętrznej, wewnętrzna zaś—na wewnętrznej, tak, że przewodniki są oddzielone od siebie dwiema ściankami szklanemi i przestrzenią wolną pomiędzy rurkami. W tej przestrzeni mogą krążyć gazy, które pragniemy poddać wpływowi cichego wyładowania. Rezultaty chemiczne takiego wyładowania są także wręoz przeciwne elektrolizie; kiedy tam bowiem za najogólniejszą cechę możemy przyjąć rozkład chemiczny, tutaj następuje synteza, lub raczej, ogólniej Bię wyrażając—cząsteczki stają się bardziej złoźonemi. W tym względzie ciemne wyładowania zbliżają się do iskier, ale skutki ich działania są czystsze, ponieważ nie komplikuje ich wysoka temperatura, będąca właściwością iskry. Te więc wszystkie przemiany, które w początkowych wykładach chemii mamy opisane jako następstwa działania iskier elektrycznych na ciała i ich mieszaniny, odbywają się także pod wpływem cichych wyładowań, przyjmując tylko formę wyrazistszą i bardziej stanowczą. Nie ulega wątpliwości, że przyszłość wyciągnie wiekie korzyści z tej postaci działań elektrochemicznych, łącząc np. mniej energiczne pierwiastki, jak azot, z wodorem lub tlenem; wiadomo nam bowiem, że nawet jedno z najoporniejszych ciał, argon, pod wpływem cichego wyładowania może wchodzić w pewne połączenia. W chwili jednak obecnej technika używa tych wyładowań tylko do otrzymywania ozonu (ob.)

Elektrod, w ogólności toż samo, co biegun elektryozny, zwłaszoza drut, lub raczej zakończenie jego, którem prąd przechodzi do elektrolitu lub do jakiegokolwiek innego środka, jak np. do gazu wypełniającego rurę Geisslera. Elektrod, którym prąd wchodzi do danego środka, zatem E. dodatni, nazywa się anod, elektrod zaś, którym prąd wychodzi, zatem E. ujemny, nazywa się katod. Nazwy te wprowadził Faraday. Wyrazy te używane są u nas także w rodzaju żeńskim, elektroda, anoda, katoda; ponieważ wszakże wyraz biegun jest rodzaju męskiego, słuszniejsza jest i nazwom powyższym zakończenie męskie nadawać.

Elektrododatnie i elektroujemne ciała, ob. Elektryczność, Galwanizm, Elektroliza.

Elektrodyagncstyka oznacza w medycynie u-źycie elektryczności w celach rozpoznawczych (dya-gnostycznych). Nauka ta podaje sposoby badania za pomocą prądu elektrycznego, dla wykrycia pewnych nieprawidłowości w oddziaływaniu na tenże prąd różnych tkanek organizmu. Badanie uskutecznia się za pomocą prądu stałego i przerywanego przy użyciu dokładnych narzędzi (absolutnego galwanometru, reostatu, elektrodów o znanej powierzchni) i przy kontroli znalezionych faktów przez dane, zaczerpnięte z elektrofi-z y o 1 o g i i (ob.). Najważniejszym faktem, zdobytym dotychczas przez E-ę, jest wykrycie t. zw. odczynu zwyrodnienia (Er b), t. j. szczególnego oddziaływania na prądy elektryczne nerwów i mięśni, uległych pewnym zmianom chorobowym (zanikowi de generacyjnemu), chwilowo lub na zawsze. Nerw taki utrącą pobudliwość elektryczną, t. j. nie wywołuje skurczu pod wpływem prądu galwanicznego, ani faradycznego. Mięsień zaś z początku traci pobudliwość na obydwa rodzaje prądów, następnie, przy utraconej zupełnie pobudliwości, na prąd faradyczny okazuje wzmożoną pobudliwość galwaniczną. Tylko skurcz pod wpływem prądu galwanicznego staje się powolnym, leniwym (normalnie jest błyskawicznie szybki). Obok tego przy tejże samej sile prądu (średniej), skurcz przy zamknięciu bieguna dodatniego czyli a n o d u staje się równym, a nawet silniejszym od skurczu przy zamknięciu bieguna u-jemnego czyli kat o du, t. j. wręcz przeciwnie, niż to bywa przy działaniu prądu na mięsień i nerw zdrowy (ob. Elektrotonus). Mniejszy lub większy stopień objawów odczynu zwyrodnienia, krótszy lub dłuższy czas ich trwania, pozwalają sądzić o stopniu choroby danego nerwu, uleczalno-ści i t. d., t. j. odczyn wyrodnienia ma ważne znaczenie prognostyczne.

Elektrodynamiczna waga, ob.Elektromagne-tyczna waga.

Elektrodynamika, dział nauki o galwanizmie, zajmujący się wzajemnemi na siebie działaniami prądów. Wkrótce po odkryciu przez Oersteda wzajemnych działań prądów elektrycznych i magnesów (ob. Elektromagnetyzm) odkrył Ampère (1821 r.), że prąd elektryczny nieruchomy wywiera działanie przyciągające lub odpychające na inny prąd ruchomy, w pobliżu niego przebie-gający. Działania te zdradzają się ruchami przewodników, po których prądy płyną, skoro przewodniki te tak są zawieszone, że łatwo przesuwać g ę lub obracać mogą. Objawy te nazwał Ampère elektrodynamic znemi, w różnicy względem objawów elektrostatycznych, występują bowiem, nie w przewodnikach elektrycznie naładowanych, ale w przewodnikach tylko, po których prąd płynie. Główne objawy tych działań ujął Ampère w następne zasady: 1) Prądy prostolinijne, t. j. płynące po drutach, mające kierunek równoległy, przyciągają się lub odpychają, stosownie do tego, czy skierowane są w jedną, czy też w przeciwne strony. 2) Prądy nierównoległe, które do jednego punktu dążą, lub z jednego punktu wychodzą, przyciągają się; jeżeli zaś jeden prąd dąży do punktu, od którego drugi się oddala, to prądy te się odpychają. 3) Gdy z dwu takich prądów „skrzyżowanych“ może się jeden swobodnie w płaszczyźnie swej obracać, to stara się on tak ustawić, aby oba druty stały się równoległemi i w jednakim kierunku przez oba prądy przebiegane były. Dla doświadczalnego okazania tych praw zbudował Ampère przyrząd (fig. 14), na którym za.

stolinijnego ab użyć można drutu skręconego kołowo (fig. 16); drut ruchomy nop, zawieszony jest w punkcie o, a końcami zanurzony w rowku kołowym a, napełnionym rtęcią, dokoła zaś rowka tego okręcona jest taśma miedziana, do której prąd doprowadzony być może przez szruby e i f. Za pośrednictwem zaś szrubek b \ c przesyła się prąd przez drut nop, w którym przepływa w kierunku przez strzałki wskazanym. W ten sposób urzeczywistnia się schemat fig. 14 i drut nop ulega statecznemu obrotowi.—Po pierwszych swych doświadczeniach rozwinął Ampère całą teoryę tych objawów, w sposób tak wytworny, ie Maxwell na-

— CL

Fig. 15. Działanie prądów skrzyżowanych.

żywa go słusznie Newtonem E-i. Aby w każdym przypadku obliczać można było całkowite działanie jakichkolwiek prądów, przyjmuje Ampère, że pochodzi ono z oddziaływania wszystkich elementów czyli cząstek prądu jednego na wszystkie elementy prądu drugiego; działanie zaś dwu ta-bioh elementów prądu jest proporcyonalne do ich długości ds i ds', oraz ich natężeń i i i', a odwrotnie proporcyonalne do kwadratu z ich odległo-śoi r. Zależy ono nadto od kierunków, w ja-

«

B®

iül

mm

I-'

■—-.«’g

...

Fig. 14. Wzajemne działanie prądów.

ne

kich prądy te przebiegają, a przy uwzględnieniu kierunków tyoh wyraża Ampère swe «zasadnicze prawo elektrodynamiczne* w sposób następujący:

i i' ds ds

).

T~~rr -

Fig.ylß. Obrótjprądu.

' / 3

-    fi- cos fi- ~ cos e

gdzie fi- i fi¹' oznaczają kąty, jakie oba elementy tworzą z łączącą je linią prostą, s zaś kąt, jaki one tworzą pomiędzy sobą; elementy te odpychają s’ę lub przyciągają, stosownie do tego, czy wyrażenie to jest ujemne, czy dodatnie. Gdy więc w ten sposób wyrazimy siłę, z jaką każdy element prądu jednego działa na każdy element prądu drugiego, obliczyć możemy ogólną ich wypad-

kową, czyli całkowite działanie obu prądów, z nieruchomego i ruchomego zwoju drutu; gdy po zwłaszcza, gdy są to prądy zamknięte i przebie- obu tych zwojach przebiegają prądy, siła elektro-gają po drogach kołowych. Obliczeń tych doko- dynamiczna usiłuje sprowadzić prąd ruchomy na nywa się przy pomocy rachunku całkowego, płaszczyznę prądu nieruchomego, a siła ta zależy a osiągnięte stąd rezultaty sprawdzane być mogą od iloczynu natężeń obu prądów. Gdy więc przez doświadczalnie. W samej rzeczy okazał Weber, oba zwoje przebiega kolejno jeden i tenże sam że, co się tycze przynajmniej prądów zamkniętych, prąd, to siła, z jaką obraca się prąd ruchomy, doświadczenia wypadają zgodnie zupełnie z rezul- proporcyonalna jest do kwadratu z natężenia tego tami rachunku, co potwierdza zatem słuszność prądu. Jeżeli sile tej przeciwdziała siła inna, jak zasadniczego prawa elektrodynamicznego, jak je w szczególności skręcenie drutu, na którym zwój podał Ampère, ale nie wyłącza możliwości, że i inne jeszcze prawa zasadnicze do takiegoż samego celu prowadzić mogą. Istotnie też Gras-mann w r. 1845 wyraził to prawo w sposób odmienny, a Stefan w r. 1869 wykazał, że obmyślić można wiele innyoh praw elementarnych, które wyjaśniać będą zjawiska również dobrze, jak prawo Ampère’a, ohociaż to ostatnie zaleca się tern, że jest ze wszystkioh najprostszem Ze stanowi* ska ogólniejszego ujął działania elektrodynamiczne Weber (1846 r.), wyprowadził je bowiem ze wza-jamnych na siebie działań elektryczności dodatniej i ujemnej, przebiegających w kierunkach przeciwnych, a teorya taka tych zjawisk z tego zwłaszcza względu przedstawia doniosłość, że obejmuje zarazem i objawy indukcyi. Podobnąź ogólność przedstawia też i zasada przyjęta przez Clausiusa (1876 r.), która siłę między dwiema cząstkami elektrycznemi zachodzącą wyraża przez wartość, zależną od ich bezwzględnej szybkości w przestrzeni, unika więc hypotezy dwu różnych rodzajów elektryczności, co jest podstawą teoryi Webera. (Ob. Indukcya). W ogólności jednak wszystkie powyższe teorye oparte są na przypuszczeniu, że prądy bezpośrednio wywierać mogą na siebie nawzajem działanie z odległości (actio in distans), co wszakże sprzeczne jest z nowemi doświadczeniami Herza (ob. Elektryczne drgania), które wykazały, że rozprzestrzenianie się działań elektrycznyoh wymaga pewnego czasu i dokonywa się za pośrednictwem ruchu falowego.

i'

ff

r-=e-

Fig. 17. Elektrodynamometr.

jest zawieszony, to prąd ruchomy przyjmuje pewne, oznaczone położenie równowagi, w którem pozostaje o pewien kąt od pierwotnego swego położenia odchylonym. Kąt ten przeto daje miarę kwadratu z natężenia prądu, przebiegającego przez oba zwoje, a stąd wypada, źe gdy kierunek prądu w obu zwojach zarazem zmieniony zostaje, kierunek ani wielkość zboczenia zmianie nie ulegają. Jest to więc ważną zaletą E-ów, że służyć mogą do pomiaru prądów przemiennych, to jest przebiegają-

Wypływa z tego, że wyjaśnienia objawów elektrodynamicznych, podobnie jak i elektromagnetycznych, szukać należy na podstawie poglądów Faradaya i Maxwella; że zachodzą one przy udziale środka pośredniczącego, który pod wpływem ciał naelektryzowanych przechodzi w stan pewnego napięcia (ob. Dy elektryk).—Dodamy tu jeszcze, że do wykonywania zasadniczych doświadczeń E-i wprowadzono w ostatnich czasach przyrządy rozmaicie zmienione, opisane bowiem wyżej statywy Ampère’a przedstawiają jeBzcze znaczne dla obracających się drutów tarcie i dla tego wymagają prądów dostatecznie silnych. Proste urządzenie do okazywania zjawisk tych na wykładach opisał Müblenbein („Zeitschrift für phys. Unterricht*

S. K.

1888). Co do literatury ob. Galwanizm.

Elektrodynamometr, przyrząd do mierzenia natężenia prądów elektrycznych, zbudowany najpierw przez Webera 1846 r. Jak galwanometr polega na działaniu między prądami a magnesami, tak E. na wzajemnem działaniu prądów (ob. Elektrodynamika). E-y składają się więc w ogólności

S. K.

leży.

cych naprzemian w jednę i drugą stronę, zwłaszcza z przyrządów indukcyjnych. W E-ach różnych konstrukcjj zwój ruchomy znajduje się bądź wewnątrz, bądź zewnątrz, bądź też w pobliżu zwoju stałego, postać zaś zwojów i ich położenie może być różne. Przytaczamy tu dla przykładu E-KohlrauBcha, służący do pomiaru natężenia prądów słabyoh (fig. 17) Zwój ruchomy, przedstawiony oddzielnie na fig 18, składa się z drutów nawiniętych dokoła ramy z kości słoniowej. Na ramie tej osadzone jest nadto zwierciadełko, które tedy odchyla się wraz ze zwojem, a położenie jego obserwuje się za pośrednictwem lunety przez okienko w ścianie osłony, otaczającej przyrząd. Zwój ruchomy zawieszony jest na nitce metalowej,

lal

",

Fig. 18. Zwój ruchomy elektrodynamometru.

przytwierdzonej do górnego końca rury szklanej, u spodu zaś tego zwoju dźwiga oś jego płytę platynową, zanurzającą się w naczyniu z kwasem siarczanym. Urządzenie to służy zarazem i do doprowadzania prądu do zwojów i do szybszego przytłumiania ruchów. E. ten jest nader czuły, tak, że ocenia prądy o natężeniu zaledwie 0.0006 ampera. Również czuły jest E. A der a, służący do wykazania słabych prądów, jakie Bię wzbudzają przy przesyłaniu głosu przez telefony. Są znów inne E-y, jak np. E. Siemensa, które służą natomiast do pomiaru prądów silnych. Bardziej odmienne formy przedstawiają Ey Börnsteina, Bellatego i Gil-taya. Dokładną teoryę E ów podał Frôùlich w r. 1888.

Elektroendesmoza czyli endosmozą elektryczna, tak się nazywa przenoszenie czyli przesuwanie się oieczy i zawieszonych w niej cząstek pod wpływem prądu elektrycznego. Najłatwiej daje się zjawisko to dostrzedz, gdy wprowadzimy wodę do rury zgiętej w kształt litery U i zgięcie tej rury watą wypełnimy. Skoro przez rurę tę prąd przebiega, ma w niej miejsce, oprócz rozkładu wody, także i przesuwanie się jej w kierunku prądu, t. j. woda opada przy elektrodzie dodatnim, a podnosi się przy ujemnym. Na-/ zwa stąd poszła, że zjawisko to poznano najpierw w cieczach, przedzielonych przegrodą, zestawiono je więo z endosmozą zwykłą. Odkrył te objawy Reuss w r. 1807, dokładniej wszakże zbadał je dopiero Wiedemann w r. 1852. Przekonał się on, że ilość cieczy, przechodząca przez przegrodę w czopach równych, proporcyonalna jest do natężenia prądu, ponieważ jednak nie zdołał ruchu cieczy wykazać bez użycia przegród, fizycy wogól-ności nie uważali zjawiska tego za bezpośrednie działanie prądu, dopóki Quincke w r. 1861 nie wykazał, że ciecz przesuwać się może zgoła bez przegród, do czego wszakże użyć musiał prądów o wysokim potencyale, ze stosów złożonych z wielu ogniw,—lub wyładowania butelek lejdejskich.— Jeżeli doświadczenie to wykonywa Bię w rurze zgiętej w kształt litery U, wtedy przy elektrodzie ujemnym wznosi się coraz wyższy słup cieczy, skąd powstaje ciśnienie coraz większe, które wreszcie dalszy ruch cieczy tamuje. Jeżeli w cieczy zawieszone są cząstki stałe, to ulegają one również przenoszeniu się pod wpływem prądu. Różne cząstki w różnych cieozach przesuwają się bądź z kierunkiem prądu, bądź w kierunku przeciwnym. Pewne sprzeczności, występujące w pracach różnych badaczów, którzy się kwestyą tą zajmowali, wyjaśnił Dziewulski.—Odwróceniem niejako objawów endosmozy elektrycinej są prądy, które powstają przy przechodzeniu cieczy przez przegrody dziurkowate; prądy te odkrył Quincke 1859. Natężenie w ten sposób rozbudzanych „prądów przegrodowych czyli diafragmicznych*, proporcyonaine jest do ciśnienia, które przepływ cieczy powoduje. Niewyjaśnioną zresztą jest rzeczą, czy źródło tej siły elektrowzbudzającej polega na tarciu, ozy też jest następstwem zetknięcia między przegrodą a cieczą. Nie rozstrzygają tego doświadczenia El-stera (1879), wykazojące, że Biła elektrowzbudza-jąca tych prądów od natury przegrody za-

8. K.

Elektrofizjologia zajmuje się badaniem działania prądu elektrycznego na organizm ludzki i zwierzęcy. W zakres jej wchodzi badanie i o-znaczanie oporu, jaki przedstawia ciało ludzkie dla prądu elektrycznego, dalej odczynu, jaki się zjawia pod wpływem tegoż prądu w różnych tkankach i organach: w nerwach i mięśniach (ob. E-lektrotonus), skórze, ośrodkach nerwowych (mózgu, rdzeniu), organach zmysłów, wreszcie narządach wewnętrznych (sercu, naczyniach krwionośnych, żołądku, kiszkach, pęcherzu moczowym i t. d.). Działanie to wogóle może być czworakie: czysto fizyologiczne (zjawiska elektrotonicz-ne, błyskawki w oku, dźwięki w uchu, smak metaliczny na języku, zawrót głowy i t. d.), kata-foretyczne (przeprowadzanie pewnych so -ków tkankowych od jednego bieguna do drugiego), elektrolityczne (rozkład pewnych substan-

Dr An. F.

S. K.

S. K.

cyj złożonych, przyczem przy biegunie dodatnim odkładają Bię kwasy, przy ujemnym zasady), wreszcie katalityczne, przez które należy pojmować (R. R e m a k) połączenie działania, o którem wyżej, z działaniem t r o f i c z n e m, t. j. wpływającem dodatnio - na odżywianie tkanek. Elektrofizyologia, zwykle stanowi wstęp do elektroterapii i tam jest obszernie u-względnianą (ob.).

Elekrofor. przyrząd, który w pewnej mierze zastępować może machinę elektryczną. Przyrząd ten, obmyślony przez Wilkego w r. 1762, a zbudowany i ulepszony przez Voltę w r. 1775, składa się (fig. 19) z trzech części: z okrągłego lia

(I D.....

Fig. 19. Elektrofor.

czynią czyli talerza metalowego p, z wypełniającego go krążka żywicznego E, i z pokrywki metrowej D, która podnoszona być może za pomocą rękojeści szklanej g, lub sznurków jedwabnych. Krążek żywiczny przez uderzenie ogonem lisim lub sierścią kocią elektryzuje się ujemnie. Gdy położymy nań pokrywę, elektryczność jego ujemna wzbudza w pokrywie elektryczność dodatnią i ujemną, przyciąga pierwszą, a odpycha drugą, która tedy, za dotknięciem pokrywy ręką, wchodzi do ziemi. Elektryczność więc dodatnia pozostaje, za podniesieniem pokrywy swobodnie się w niej rozchodzi, a naelektryzowana tak pokrywa, służyć może do ładowania jakiegokolwiek konduktora lub butelki lejdejskiej, przez kilkokrotne powtarzanie tego działania. Gdy pokrywa spoczywa na krążku, może on elektryczność swą zachować przez czas bardzo długi, co się tłómaczy tern, że elektryczność ujemna krążka działa też na talerz metalowy, którego elektryczność ujemna u-chodzi przez przewodnictwo ciał otaczających, elektryczność dodatnia zaś pozostaje i przechodzi po części na dolną część krążka, jak to okazał Bezold. W takim razie wpływ elektryczności dodatniej talerza i pokrywki utrzymuje elektryczność ujemną krążka, który nadto z powietrzem w drobnej tylko części się styka; cząstki więc powietrza nie ładują się i nie odprowadzają jego elektryczności. Zamiast krążka żywicznego dogodnie Błużyć może krążek ebonitowy, który nie wymaga talerza i tylko podlepiony jest warstwą cynfolii.—E. obecnie rzadko się używa, ale zasada jego posłużyła do budowy nowych machin e-lekitryoznych, działających w sposób ciągły.—Ob. Elektryczne machiny.

Elektrografia. Pod tą nazwą opisali w r. 1896 Robinet i Perret doświadczenie, wykazujące wpływ wyładowania, czyli raczej wypływu elektrycznego na płytę fotograficzną. Gdy, mianowicie, płyta fotograficzna umieszczona jest pod przygotowaną negatywą, przy zupełnem usunięciu dostępu światła, obraz negatywy wybija się na płycie pod wpływem działań elektrycznych, jak to w warunkach zwykłych dokonywa się pod wpływem światła. W tym celu negatywa i płyta składają się, zwrócone ku sobie stronami pokrytemi żelatyną, w pudełku tekturowem, które z kolei umieszcza się między dwiema płytami metalowemi, połączo-nemi z obu biegunami cewy indukoyjnej. Gdy w ten sposób przez kilkanaście minut płyta fotograficzna pozostaje pod działaniem wyładowania elektrycznego, można ją wtedy poddać zwykłej operacyi, mającej na celu wywołanie obrazu, który występuje wyraźnie i we wszystkich szczegółach odtwarza obraz negatywy. Zjawisko to dotąd zresztą dokładnie nie jest zbadane i wyjaśnione; być może, że za chodzi tu działanie bezpośrednie falowań elektrycznych, które na związki chemiczne wywierać mogą wpływ podobny, jak i falowania świetlne.—E-ą nazywa się też wytrawianie drogą galwaniczną płyt cynkowych, w celu zastosowania ich do druku (ob. G a 1 w a noty p i a).

Elektroindukcya ob. Indukcya elektryczna.

Elektrojemność, pojemność elektryczna, ilość elektryczności, jaką przybrać musi przewodnik izolowany, by potencyał jego (t. j. napięcie nagromadzonej na nim elektryczności) o jednostkę się powiększył. Przewodnik, mianowicie, opatrzony pewnym ładunkiem elektrycznym, posiada pewien zasób energii, który zależy od potencyału i od ilości elektryczności, tak samo, jak zasób energii, złożony w pewnej masie wody, zależy od wysokości, na jaką woda ta jest wzniesiona, i od jej ilości. Aby wszakże różne przewodniki do jednakiego po-tencyału doprowadzić, potrzeba niejednakowej ilości elektryczności. Zachodzi tn toż samo, co z naczyniami różnej postaci, stosownie bowiem do ich szerokości wprowadzać trzeba różne ilości wody, by jednaki w nich poziom cieczy osiągnąć; tak samo dzieje się i z ciepłem, różne bowiem oiała do ogrzania swego do jednej temperatury wymagają różnej- ilości ciepła. Jak więo różne ciała posiadają rozmaitą ciepłojemność (ob,), czyli rozmaitą zdolność cieplikową, tak też i różne przewodniki mają rozmaitą zdolność elektryczną. Jak ciało posiada tern większą ciepłojemność, im większej wymaga ilości ciepła do oznaczonego ogrzania, tak samo i pojemność elektryczna danego przewodnika jest tern większa, im większej potrzeba ilości elektryczności, by go do oznaczonego doprowadzić potencyału. Stąd E ą przewodnika jest stosunek jego ilości elektryczności do jego potencyału,

Potencyał kuli o promieniu B jest V—— (ob.

Elektryczny potencyał), skąd E=B 7, a C=B, t. j. E. kuli równa się jej promieniowi. E. przewodnika zależy od jego wielkości i postaci, a także i od sąsiedztwa ciał naelektryzowanych, które nań działają przez wpływ (ob. Elektryez-

ntść). Tak up. E. płyty metalowej wzmaga się ₍ duiejsza, że ten koniec pręta staje się biegunem znacznie, gdy naprzeciw niej znajduje się inna , południowym, dokoła którego, dla znajdujące-płyta, do ziemi odprowadzona, tak, że dla zyskania go *ię przed nim obserwatora, prąd krąży w kie-oznaozonrgo napięcia elektrycznego przyjąć może runku biegu skazówek na zegarze, co objaśnia fig. znacznie większą ilość elektryczności, aniżeli sama 21, gdzie S oznacza biegun południowy, N zaś przez się, bez sąsiedztwa tej drugiej płyty. Na biegun północny, W podobny ttż sposób magnetem polega zasada kondensatorów (ob.). s- K- sować można i pręty żelazne, zgięte w kształt

Elektrolit ob. Elektrochemia.    podkowy. Bardzo siiue E-y otrzymuje się z dwu

Elektroliza, ob. Elektrochemia.    grubych prętów żelaznych, na płycie żelaznej umie-

-er

Fig. 21. Biegany elektromagnesu.

tak można z sobą łączyć, że oba wystające końce prętów żelaznych stają się biegunami róźnoi-nreunemi lub też jednoimiennemi. Podobnie jak działaniem prądu elektrycznego wzbudza Bię magnetyzm w żelazie miękkiem, tak też magnesować można tym samym sposobem i pręty stalowe, które wszakże, dla swego oporu magnetycznego (ob. M a-gnes), pozostają już magnesami trwałemi. Podobny opór w pewnej mierze zachodzi też i w żelazie miękkiem: dla tego po przerwaniu prądu magnetyzm nie niknie natychmiast, ale trwa jeszcze przez czas pewien, krótki wprawdzie bardzo, co wszakże w wielu zastosowaniach praktycznych jest Bzkooli-we. Wskutek też oporu tego przy magnesowaniu żelaza wzbudza się w niem ciepło, nieznaczne wprawdzie przy jednokrotnem magnesowaniu, ale które przy wielokrotuem przepuszczaniu i przerywaniu prądu powoduje Bilne rozgrzewanie Bię prętów żelaznych, szkodliwe zwłaszcza w machinach dynamoelektrycznych—Komu wynalazek E-ów przypisać należy, trudno to dokładnie powiedzieć; właściwie już solenoid Ampèie’a (ob. Elektromagnetyzm) był elektromagnesem, nie wiadomo wszakże, kto po raz pierwszy solenoidu tego użył do otrzymania istotnych E-ów; Fechner przypisuje wynalazek ten Pfbffowi około r. 1830, jednakże już w r. 1826 zbudował Brewster E. zgięty w podkowę, a Sturgeon w tymże czasie podobny osiągnął rezultat. E , otrzymany w sposób wskazany na fig. 20, posiada bieguny na obu końcach; oprócz zwykłego tego typu wszakże można pręt źelakny otaczać zwojami w kierunku jego długości, a w takim razie staje się on poprzecznie magnetycznym; możua go też uczynić kołowo magnetycznym, gdy prąd elektryczny w kierunku osi jego przesyłamy. Magnesujące zresztą działanie nie jest wyłączną właściwością prądu galwanicznego, ale i wyładowanie elektryczności statycznej wzbudza również magnetyzm w żelazie, a nawet można tą drogą igły Btalowe silnie magnesować. Według badań Lenza i Jacobiego (1838) działanie prądu elektrycznego na pręt żelazny jest proporcyonalne do liczby skrętów drutu, po których prąd przebiega, i do natężenia prądu, skąd iloczyn natężenia

Dr Ad. P.

Elektroliza w medycynie używa się do wy- szczonych i otoczonych zwojami drutu; zwoje te wołania krzepnięcia krwi lub rozpadu tkanek, i na tej zasadzie stosuje się dla leczenia guzów, wypełnionych krwią (tętniaków, żylaków), brodawek i nowotworów. Wykonywa się w ten sposób, że w daną tkankę wkłuwa się e 1 e k t r o d, w postaci jednej lub kilku igieł, zrobionych ze szlachetnego metalu (złota, srebra lub platyny); drugi e-1 e k t r o d (obojętny) umieszcza się gdziekolwiek, np. ua mostku (metoda jednobiegunowa), albo też w dany guz wkłuwa się oba elektrody (metoda dwubiegunowa). Potrzebne narzędzia są: zwyczajna baterya elektryczna, absolutny galwauometr, reostat i elektrody w postaci igieł. Łidzono się niegdyś, że metoda ta zastąpi użycie noża. Okazało się jeduak, że jest niepewną, potrzebuje pc-wtarzan, nie zabezpiecza od recydyw, a nieraz jest niebezpieczną. Dla tego też w praktyce rzadko się używa.

Elektromagnes, pręt żelazny, przeobrażony w magnes działaniem prądu elektrycznego, zatem magnes czasowy, t. j. trwający przez czas pewien tylko. Jeżeli, mianowicie, prąd elektryczny obiega dokoła pręta z żelaza miękkiego po zwojach drutu spiralnie skręconego, pręt ten staje się magnesem, a po przerwaniu prądu magnetyzm swój traci. Doswiadczejie to wykonywa się w sposób dogodny za pomocą walca drewnianego, wewnątrz wydrążonego i owiniętego skrętami drutu, oprzę-dzonego jedwabiem; pręt żelaza miękkiego, wprowadzony do tego walca (fig. 20), przez czas prze-

W- -

Fig= 20. Elektromagnes.

biegu prądu jest magnesem, posiadającym dwa bieguny i wszelkie zresztą inne własności magnesów zwykłych. Dopóki prąd przebiega, E. przyciąga żelazo; po przerwaniu prądu żelazo natychmiast odpada. Położenie biegunów oznaczyć można według reguły Ampère’a (ob. Elektromagnetyzm): wyobraźmy sobie, że sami płyniemy w kierunku prądu dodatniego, mając twarz na pręt zwróconą; w takim razie ten zawsze koniec pręta staje się biegunem północnym, który po lewej ręce przypada. Z tej zaś reguły wypływa zasada dogo-

magnet“ (tłóm. niem. 1893).

Elektromagnetofon, przyrząd do przesyłania sygnałów akustycznych, zbudowany przez Weigla. Obok elektromagnesu umieszczona jest płytka żelazna, połączona z drugiej strony z pręcikiem w rtęci zanurzonym. Skoro elektromagnes działa, pociąga płytkę, zarazem zaś pręcik wynurza się z rtęci, co z kolei sprowadza przerywanie prądu, skąd płytka żelazna usuwa się od elektromagne-

S. K.

S. K.

Elektromagnetyzm, ogół zjawisk, polegających na wzajemnem działaniu elektryczności i magnetyzmu, z czego wszakże wyłącza się zwykle wzbudzanie prądów elektrycznych przez wpływ magnesów, stanowi to bowiem przedmiot in du key i (ob.). Początek tego działu fizyki datuje się od dostrzeżenia Oerstedta (1820), że igła magnesowa pod wpływem sąsiedniego prądu elektrycznego wyprowadzoną zostaje z normalnego swego kierunku północno • południowego. Kierunek, w jakim igła zbacza, zależy od kierunku działającego na nią prądu i oznacza się według reguły Ampère’a (1820). Jeżeli wyobrazimy sobie, że płyniemy w kierunku prądu (t. j. od bieguna dodatniego do ujemnego), mając twarz ku igle zwróconą, to biegun północny igły odchyla się na lewo. Prąd więc wywiera na igłę magnesową działanie obrotowe i usiłuje ją ustawić prostopadle do swego własnego kierunku. Igła magnesowa, ulegająo działaniu jjdwu sił: magnetyzmu ziemskiego i prądu elektrycznego, przyjmuje pewne położenie oznaczone, w którem się wpływ obu tych sił równoważy. Gdyby magnetyzm ziemski nie działał, najsłabszy już prąd nadałby igle kierunek do swego własnego kierunku prostopadły. Działanie więc prądu staje się su. Wtedy wszakże pręcik znów się w rtęci za- silniejszem przy użyciu igłyastatycznej, t. j. nurza, prąd znów się zamyka i elektromagnes pary igieł magnesowych, połączonych z sobą płytkę pociąga. W ten sposób płytka przechodzi i ułożonych w kierunkaoh przeciwnych, tak, że bie-w ciągłe drganie i wydaje ton. Przy użyoiu ma- I gun północny jednej przypada po stronie bieguna

prądu przez liczbę skrętów danego zwoju spiralnego nazywa się jego siłą magnesującą. Zasada ta wszakże ma miejsoe tylko w pewnych granicach; według Müllera i Webera (1850) magnetyzm w pręo'e wzbudzony byó może jedynie do pewnego maximum, poczem dalsze powiększanie liczby skrętów i natężenia prądu nie ma już wpływu. W o-gólności magnetyzm pręta wzrasta z początku prędzej, aniżeli natężenie prądu magnesującego, następnie proporoyonalnie do niego, dalej zaś, gdy zbliża się do swego maximum, wzrasta już wolniej, aniżeli natężenie prądu; wyrażają to wzory Müllera, Waltenhofena i innych.—Ciężar, jaki dany E. udźwignąć może, wzrasta wolniej, aniżeli kwadrat z natężenia prądu, szybciej wszakże, aniżeli natężenie prądu, ale zależy to też od wymiarów pręta i od innych okoliczności, które w prawo ogólne ująć się nie dały. Wzbudzony przez prąd magnetyzm nie przenika głęboko do wnętrza żelaza, tak, że przy słabych prądaoh puste wewnątrz rury żelazne magnesują się również silnie, jak i pręty pełne. W ogólnośoi, dany prąd elektryczny wytwarza pole magnetyczne, zależne od jego natężenia i liczby skrętów, zachowanie się zaś żelaza w polu takiem ulega tymże zasadom, co w zwykłem polu magnetycznem (ob. Magne-tyzm).—Page dostrzegł w r. 1838, że przy magnesowaniu pręta żelaznego przez zwój galwaniczny powstaje ton, który według Marriana (1844) zgadza się z tonem pręta podłużnym, t. j. z tonem, jaki powstaje przez tarcie tego pręta w kierunku podłużnym. Według innych badaczy ton ten od grubości pręta nie zależy; Reis, gdy do przerywania prądu nżył drgań głosowych, przekonał się, że w drucie, przez prąd tak przerywany elektryzowanym, powstaje ton tejże wysokości, jaką posiada ton do przerywania prądu użyty, a na tej zasadzie zbudował w r. 1860 telefon (ob.), który odtwarzać już mógł przesyłane tony muzyczne.—W porównaniu z magnesami trwałemi przedstawiają E-y trzy ważne zalety: można w nich bowiem wzbudzać magnetyzm silniejszy, wywoływać rozkład jego dowolny przez odpowiednie uporządkowanie zwojów, i wreszcie dowolnie szybko magnetyzm ten wzbudzać i usuwać. Ztąd też E-y mają nader ważne zastosowanie w elektrotechnice, a mianowicie w telegrafach, telefonach, motorach elektromagnetycznych, sygnałach, zegarach elektromagnetycznych, zwłaszcza zaś w machinach dynamo-elektrycznych. Ob. Thompson »Der Elektro-

8. K.

chiny dynamoelektrycznej i silnego elektromagnesu głos jest dosyć silny, by można go było słyszeć ze znacznej odległości. Dla wzmocnienia głosu nadto jest płytka żelazna osadzona w lejku, stanowiącym rodzaj tuby akustycznej.

Elektromagnetyczna teorya światła, ob. Dy-elektryk, Elektryczne jednostki, Elek-tryozne drgania.

Elektromagnetyczna waga, rodzaj galwano-metru (ob.), tern się od zwykłyoh galwanometrów różniący, że gdy w tyoh ostatnich natężenie prądu elektrycznego mierzy się zachodzącem pod jego wpływem odchyleniem igły magnesowej, E. waga urządzona jest na wzór istotnej wagi. Na końcu belki wagi zawieszony jest magnes, pod nim zaś znajduje się zwój drutu, po którym przepuszcza się prąd badany. Zależnie od położenia biegunów i kierunku prądu zachodzi między niemi odpychanie lub przyciąganie, belka więc pochyla się, a dla przywrócenia jej równowagi należy na drugim jej końcu zawiesić ciężar, którego wielkość daje miarę natężenia prądu. Przy obli-, czeniach uwzględniać należy to, że w magnesie, obok stałego jego magnetyzmu, pod wpływem sąsiedniego prądu wzbudza się jeszcze magnetyzm chwilowy. E-ą w-ę urządził A. Becquerel w roku 1837, udoskonalili ją Lenz i Jacobi. Jeżeli zamiast magnesu na belce wagi zawieszony jest również zwój drutu, a prąd badany przesyła się przez oba te zwoje, przyrząd nazywa się wagą elektrodynamiczną i w takim zostaje stosunku względem elektrodynamometru (ob.), jak waga elektromagnetyczna względem galwano-metru.

na-

iff

półuinińt^O drugiej; obie te igły doznają przeto od maghetÿzmu ziemskiego dwu działań przeciwnych; znoszący eh się prawie zupełaie nawzajem, <î łatwiej ulegają wpływowi prądu. Wyraźniej jeszcze zboczenie igły występuje przy wielokrotnym obiegu dokoła niej prądu, co ma zastosowane multyplikatorach (ob.).—Co się tycze

wielkości siły, jaką prąd na biegun magnesu wywiera;' to według prawa Biota i Savarta (1820) jèst éfià pröporcyonalna do natężenia prądu, a odwrotnie próporcyonalna do odległości prądu od tego bieguna. Jeżeli wyobrazimy sobie prąd o-biegający po okręgu zamkniętym, to obejmuje on pole Oinraczônej wielkości; działanie, jakie prąd ten kołowy na biegun magnetyczny wywiera, zastąpić można działaniem krótkiego magnesu, przesuniętego’ prostopadłe przez płaszczyznę prądu kołowego. Długóśń zaś tego magnesu, czyli odległość jego biegunów, i siła jego tak muszą być dobrane, by iloczyn ż długości tej przez natężenie bieguna wyrównywał iloczynowi natężenia prądu przez zamknięte przezeń pole. Działanie prądu kołowego jest zupełnie takież samo, jak działanie magnesu w tSń sposób zbudowanego. Iloozyn z natężenia bieguna magnetycznego przez odległość jego biegunów ńazyfra się momentem danego magnesu; prawo więc Biota i Savarta wyrazić się też daje w sposób następujący: Siła, jaką prąd kołowy wywiera na biegun magnetyczny, wyrównywa sile, jaką na biegun ten wywiera krótki pręt magnesowy, przesunięty prostopadle do płaszczyzny prądu, a którego moment wyrównywa iloczynowi natężenia prądu przez pole koła prądem zamkniętego. Z prawa tego wypływa bezpośrednio, źe ruchoma igła magnesowa ustawiać się musi prostopadle do powierzchni prądu, przypusz-czalny bowiem magnes, który prąd ten zastępuje, jest ïôwniéfl dot powierzchni prądu togo prostopadłe osadzony. !Prawo Biota i Savarta, zastępując działanie prądu działaniem bieguna magnetycznego, dozwala też oznaczyć jednostkę elektromagnetyczną natężenia prądu (ob. Elektryczne je-dnostki).¹ Działanie, jakie prąd wywiera na biegun magnetyczny, świadczy, źe podobnie jak magnes, postpda i prąd elektryczny pole magnetyczne (ob. M£g&etyzm), które tu również, jak przy magnesach zwykłych, ujawnić można za pomocą opiłek żelaznych. Jeżeli przez kartkę papieru, optóńmi tfilkiémi obsypaną, przesuniemy prostopadle drut metalowy, to kiedy przez drut ten prze-puściti$! prąd elektryczny, opiłki układają się dokoła druta w okręgi współśrodkowe, które okazują pri&bieg linij sił pola magnetycznego, rozpo-• ścierającego się dokoła tego prądu prostolinijnego. Odpowiadające tym kołowym liniom siły magnetycznej powierzchnie poziomowe są to płaszczyzny, przez %ąd prostolinijny przechodzące. —Podobnie jak jprąfte galwaniczny wywołuje obrót igły magnesowej czyli magnesu ruchomego, tak też wzajem magnés powodować może obrót prądu elektrycznego. Jeżeli na przyrządzie Ampère’a (ob. È1 ek t ir o d yń à mika) zawiosimy drut zgięty w czworokąt lub w koło i przepuścimy po nim prąd elektryczny, drut ten pod wpływem magnetyzmu ziemskiego ustawia się prostopadle do południka magnetycznego, tak mianowicie, źe ta część drutu przypada po zachodniej stronie południka, po której prąd dodatni ku górze płynie. Wyraźaiej jeszcze ujawnia się wpływ magnetyzmu ziemskiego na solenoidy czyli druty spiralne Bkręoone (fig. 22); gdy po solenoidzie takim przebiega prąd, każdy skręt jego ustawia się w pła-szozyźiie do południtta magnetycznego prostopadłej, skąd oś jego przypada w płaszczyźnie tego południka, solenoid zatem przybiera położenie takież samo, jak igła magnesowa. Jeden jego koniec zwraca się ku północy, drugi ku południu, a w szczególności ten jego koniec staje się biegunem południowym, w którym, dla obserwatora

---

te?

Cm

'■i

Fig. 22 Solenoidy.

m&ëà&Æ

Fig, 23. Budowa magnesów.

z przodu nań patrzącego, prąd krąży w kierunku skazówki zegara (ob. Elektromagnes). Podobnie, dalej, jak działaniem prądu elektrycznego wywołać można ciągły obrót innego prądu ruchomego (ob. Elektrodynamika, fig. 10), tak też sprowadzić można obrót prądu dokoła magnesu, albo też, przez odwrócenie tego urządzenia, obrót magnesu pod wpływem prądu. Można także działaniem magnesu wywołać ruch obrotowy cieczy, po której prąd przebiega, a wpływowi magnesu ulega i świetlny łuk woltaiozny, jest on bowiem właściwie częścią prądu, pomiędzy końcami prę* tów węglowych przebiegającego (ob. Elektryczne światło). Szczególniej wszakże uderzającem jest zachowanie się solenoidów względem magnesów. Gdy do solenoidu, zawieszonego jak na fig. 22, po

S. K.

„dû

IIMHI

îJa u

którym prąd przepływ», zbliżamy magnes, okazuje się, źe bieguny róźnoimienne solenoidu i magnesu, t. j. ich bieguny północne i południowe, nawzajem się przyciągają, gdy bieguny ich jcdno-imienne odpychają się, jak się dzieje z dwoma magnesami. Tak samo zupełnie zachowują się i dwa solenoidy względem siebie. Ponieważ solenoid ruchomy tak się względem magnesu ustawia, źe oś jego przyjmuje kierunek osi magnesu, każdy przeto skręt jego przybiera położenie do osi magnesu prostopadłe; toż samo dzieje się i przy pojedynczym skręcie przewodnika (fig. 14, Elektrodynamika), który uważać można za solenoid bardzo krótki. Prąd więc ruchomy tak się pod wpływem magnesu ustawia, źe płaszczyzna jego obiegu jest do OBi magnesu prostopadłą. Uderzająca zgodność, jaka między soleuoidumi a magnesami zachodzi, nasunęła Ampèiê’owi pomysł, że i własności magnesów zwykłych wyjaśnić można, jeżeli je uważać będziemy za układy prądów kołowych. Teorya Ampère’a przyjmuje mianowicie, że każdą cząsteczkę żelaza obiega prąd elektryczny; w zwykłem, niertamagnesowanem żelazie cząsteczki wraz ze swemi prądami zajmują takie względem siebie położenia, źe ogólne ich działanie na jak kol wiek zewnętrzny punkt magnetyczny jest zerem. Pod wpływem wszakże siły magnesującej elementarne te prądy układają się równolegle w sposób wskazany na fig. 23, przyczem, jak to łatwo dostrzegamy, po zwróconych ku sobie stronach każdych dwu cząsteczek prądy te płyną w kierunkach przeciwnych; działania ich tedy znoszą się wzajemnie, a ostatecznie pozostaje tylko działanie prądów elementarnych, przebiegających przez cząsteczki zewnętrzne, które się summują w prąd obiegający dokoła magnesu, w kierunku przez strzałkę wskazanym. Magnes w ten Bposób uważany daje obraz solenoidu, a wszystkie własności magnesów sprowadzić się dają do działań elektrodynamicznych; tłómaczy to też magnesowanie żelaza przez prąd elektryczny (ob. Elektromagnes). Odpowiednie oddziaływanie magnesu na prąd elektryczny daje się wykazać, gdy w pobliżu magnesu przepuszczamy prąd przez giętką wstęgę metalową; wstęga ta układa się spiralnie dokoła magnesu, a gdy kierunek prądu zmieniamy, wstęga rozwija się i następnie skręca znów w kierunku przeciwnym.—Praca mechaniczna, na obroty ma> gnetyozne łożona, dokonywa się kosztem energii prądu; podczas obrotu takiego w obiegu prądu rozwija się mniejsza ilość ciepła, a ubytek ten równoważny jest z wytworzoną energią ruchu wirującej części przyrządu. — Co do literatury, ob. Galwaniz m.

Eloktrometalurgia, ob. Galwanoplastyka.

Elektrometeory, meteory elektryczne, zjawiska elektryczne atmosfery, jak błyskawice, grzmoty, ogień św. Elma, zorze biegunowe, a w ogólności elektryczność atmosferyczna (ob.).

Elektrométr, przyrząd służący do pomiarów ilości elektryczności i różnicy potenoyałów (ob.). Już z wielkości rozchodzenia się wahadełek w elektroskopie (ob.) wniosków aóbiątf-aj źna o napięciu elektrycznem: dla tego niektóre elektroskopy opatrzone są w łuki, podzielone na stopnie, ale przyrządy takie na nazwę E ów; jësz-A cze nie zasługują. Tegoż samego rodzaju jest też dawny E. Hanleya (1774), składający się z pręta metalowego, dźwigającego półokrąg podzielony na stopnie. W środku półokręgu zawieszone jest wahadełko; gdy więc pręt E*a tego połączymy z ciałem naelektryzowanem, jak np. z przewodnikiem machiny elektrycznej, prętisele-ktryzuje się i odpycha wahadełko, a kąt, o jaki się ono podnosi, daje miarę napięcia elektrycznego, zwłaszcza w porównaniu z napięciem elektrycznem tego przyrządu w innych warunkach.ł-t E-y istotne, służyć mogące do pomiarów ścisłych, podzielić można na dwie kategorye. W pierwszej z nich dwa przewodniki odosobnione ładują się elektrycznością badanego ciała, skąd nawzajem się od" pychają. E. kategoryi drugiej zawiera przewodnik naładowany zawsze elektrycznością danego źródła, gdy przewodnik drugi ładuje się elektrycznością ciała badanego. W obu razach mierzymy siły wzbudzone odpychaniem lub przyciąganiem elektrycznem. Prosty E. pierwszej kategoryi przedstawia fig. 24; zbudowany on jest na wzór przy-

: ,*

MSkZ lig. 24« Elektrometr.

toozonego wyżej E-u Hanleya, z tą wszakże różnicą, źe podziałka, na płycie szklanej lub mikowej nakreślona, oznacza się przez ładowanie przyrządu znanemi ilościami elektryczności. Typowym zaś E-em tego rodzaju jest waga skręcenia (ob.), do pomiarów elektrycznych przez Coulomba zastosowana. Dogodniejszą jej formą jest E. D elima nna (1842), ulepszony przez Kohlrauscha (1847); na nitce szklanej zawieszona jest cienka igła srebrna, która w stanie nienaelektryzowanym przypada tuż obok nieruchomego pręcika Brebrnego, osadzonego poziomo. Po udzieleniu elektryczności pręcikowi igła zostaje odepchniętą, a wtedy, by

igłę doprowadzić do Oznaczonego względem pręcika położenia, trzeba nitkę szklaną o pewien kąt skręcić; gdy użytą będzie inna ilość elektryczności, kąt ten skręcenia będzie inny, a wielkości tych kątów pozwalają oznaczyć Btosunek użytych w obu razach ilości elektryczności. W E - e wstaw Kohlrauscha (1853) i Eiessa (1855) miejsce ruchomej igły metalowej zastępuje igła magnesowa, osadzona na środku pręta metalowego, ułożonego w płaszczyźnie południka magnetycznego; igła więc zajmuje położenie do pręta równoległe, a przez naelektryzowanie pręta elektryzuje się też igła i zostaje o pewien kąt odepchniętą. Nazwa przyrządów tych stąd pochodzi, że ilości elektryczności oznaczają się ze Btosunku wstaw kątów mierzonych.—Z E-ów drugiego rodzaju najprostszy jest E. H a n k 1 a, do pomiarów zastosowany elektroskop Bohnenbergera. Najczulszym zaś i najwięoej ze wszystkich E-ów używanym jest E. kwadrantowy czyli ćwiartkowy W. Thomsona (fig. 25). Cienka igła się z ziemią, co sprowadza do potencyału zero pręcik ten, a zarazem i połączone z nim ćwiartki hic. Za pośrednictwem drugiego pręcika metalowego przeprowadza się elektryczność badaną na ćwiartki aid. Jeżeli elektryczność ta jest dodatnią, to igła dodatnio naelektryzowana zostaje odepchniętą, przesuwa się zatem w stronę b i c, czyli obraca się w kierunku biegu skazówki zegara. Jeżeli natomiast elektryczność doprowadzona jest ujemną, zostaje igła przez ćwiartki a i d

<OC

iy-j

db

i!

' i___I

wj

.id

Ś|

SPÎ---Â

pin

Ll

7,

U*

pa

jpf i

fig. ?6. Elektrometr kwadrantowy Thomsona.

In

"i

Sto

um

■s

glinowa, zawieszona na dwu nitkach x i y, mieści się w walcowem pudle mosięźnem, złoźonem z czterech oddzielnych ćwiartek a, b, c, df które ustawione są na nóżkach szklanych. Do ćwiartki a przytwierdzony jest pręcik metalowy l, do ćwiartki b podobnyź pręcik m; służą one do doprowadzania elektryczności badanej, albo też do odprowadzania jej do ziemi, stanowią więc elektrody przyrządu. Ćwiartka a połączona jest drutem w z ćwiartką d, podobnie jak ćwiartka c z ćwiartką b (na rysunku usuniętą). Igła glinowa u dźwiga na osi swej zwierciadełko t, od którego odbity obraz płomienia pada na umieszczoną zdała podziałkę. Przy użyciu przyrządu ładuje się najpierw igłę u silnie elektrycznością dodatnią, czyli doprowadza się ją do wysokiego potencyału dodatniego, zawsze jednakiego, i ustawia tak, by przypadała między ćwiartkami ac i bd. Wtedy jeden z dwu pręcików metalowych, np. m, łączy

S:

HHü

jpg«

. '. ■

rnSEŁ

hig. 26. Elektrometr Thomsona.

przyciągniętą i obraca się w kierunku przeciwnym ruchowi skazówki na zegarze. Kierunek zatem obrotu wskazuje rodzaj elektryczności badanej, miarę zaś jej ilości daje wielkość obrotu igły, co odczytujemy z przesunięcia się obrazu płomienia na podziałce. Urządzenie takiego E u w oałości widzimy na fig. 26; oś igły zanurzona tu jest dolnym końcem w stężonym kwasie siarczanym; przez kwas ten doprowadza się igle elektryczność, a zarazem służy on do przytłumiania wahań igły.

S. K.

Hml.

S. K.

A i E są to elektrody połączone z ćwiartkami, elektrod zaś C połączony jest przewodnikiem i kwasem siarczanym; można więc do G przyłożyć np. naładowaną butelkę lejdejską, a stąd, za pośrednictwem kwasu, igłę doprowadzić do poten-cyału tej butelki. Zmienione formy tego E u przedstawiają E-y Edelmanna, Eighiego, Mascarta i in.— E. absolutny Thomsona dozwala oceniać ilości elektryczności w miarach bezwzględnych z siły, z jaką się odpychają lub przyciągają.—Na zupełnie innych objawach polega E. kapilarny czyli włoskowaty Lippman-n a. Opiera Bię on, mianowicie, na tej zasadzie, źe stała włoskowatości (ob. Włoskowatość) między rtęcią a kwasem siarczanym ulega zmianie pod wpływem wydzielającego się wodoru; gdy więc wodór wydziela się działaniem elektryczności, zmiana menisku między rtę-oią a kwasem siarczanym daje miarę użytej tu różnicy poteneyałów elektrycznych.

Elektromotory, ob. Elektryczne motory.

Elektron, grecka nazwa bursztynu, skąd poszła nazwa elektryczności, użyta przez Gilberta 1600, na bursztynie bowiem najpierwej poznano własności przyciągania i odpychania elektrycznego, o czem wiedział już Tales.—U Starożytnych E-em nazywał się też stop złota i srebra, egipski asem (oh. Alchemia).

Elektron, zwany przez Herodoia złotem białem („^poaoę Xeoxôç“) i znajdywany w obfitości w starożytnej Lidyi, zajmuje poczesne miejsce w numizmatyce; z niego bowiem wyrabiane były pierwsze wogóle monety, których wynalazek (około r. 700 przed Chr.) przypisywany jest Li-dyjozykom. Najdawniejsze z tych monet, bite przypuszczalnie przez króla lidyjskiego Gygesa, są to proste sztabki jaj ko wate i spłaszczone, mające stronę główną prążkowaną, zaś na odwrociu prostokąt wklęsły; monety następców Gygesa posiadają jako godło głowę lwa, aż do Krezusa, który rozpoczął w Lidyi bić pieniądze z czystego złota. Miasta na wybrzeżach Azyi Mniejszej wyrabiały również w znacznej ilości pieniądze z E-u. Jesz-oze w IV wieku przed Cbr. monety z tego kruszcu były w powszechnym obiegu na wybrzeżach Grecyi, Asyi Mn. i Morza Czarnego. E. naturalne Azyi Mniejszej były kompozycyą bardzo nie-Btałą: czynione analizy wykazują zawartość srebra od 20°/₀ do 50%. Nie dziw więc, źe bicie monet z metalu tak niepewnej wartości wewnętrznej zostało szybko zarzuconem, odkąd zaczęły się u-kazywać pieniądze z czystego złota i przepisanej próby, Filipa Macedońskiego i Aleksandra W. Oprócz lidyjskiego E u rodzimego wyrabiano także w starożytności E-y sztuczne, dodając zwykle do złota piątą część srebra; z takiego stopu są monety kartagińskie i syrakuzańskie. Rzymianie nie bili nigdy pieniędzy z E u. — Bardey V. Head „Electrnm coins and their specific Gravity“ (w „Numismatic Chronicle“ 1887, 3-a sery a, t. VII).

Elektrooptyczne zjawiska, objawy okazujące związek elektryczności ze światłem, których rezul-tatem ostatecznym jest teorya elektromagnetyczna światła.—Ob. Elektryczne drgania, Elektryczne jednostki, Dyelektryk, Światło.

Elektropunktura polega na wkłuwaniu igieł, połączonych z bateryą galwaniczną dla wywołania elektrolizy (ob).

Elektroskop, przyrząd, który wykazuje stan elektryczny ciała czyli elektryczność swobodną przewodnika, chociaż nie daje możności oceny jej ilościowej. Wszystkie E-y polegają na objawach przyciągania i odpychania, jakie ciała naelektryzo-wane według prawa Coulomba nawzajem na siebie wywierają, a najprostszym z nich jest wahadełko elektryczne, czyli kulka z rdzenia bzowego, na nitoe jedwabnej zawieszona. Dokładniejszem jest użycie dwu wahadełek, zawieszonych obok dębię na pręcie metalowym, zakończonym u góry kulką lub płytą i przesuniętym przez korek naczynia Bzklanego; oba wahadełka znajdują się tedy we wnętrzu naczynia (fig. 27), a w ten sposób są zarazem elektrycznie odosobnione i uchronione od prądów powietrza. Za dotknięciem kulki czyli gałki ciałem naelektryzowanem wahadełka się rozchodzą, wskazując tern, źe E. zostaje nałaiowa-

/• III!

¹

ieszać można druty rozmaicie zgięte, tak, że zachowują one zupełną swobodę ruchów. Prąd do-prowadza się przez pręty miedziane v i t, zakończone miseczkami z rtęcią x i y, w której źa pośrednictwem ostrzy zanurzony jest drut zgięty abcd, tak, źe może dokoła ostrzy swobodnie Bię obracać; gdy do prądu tak ruchomego zbliżamy prąd stały p q, następuje przyciąganie lub odpychanie, zależnie od kierunków, w jakich prądy te płyną. Przy pomocy odpowiednich przyrządów o-kazać też można, że pod wpływem działań elektrodynamicznych drut, przez który prąd przebiega, przechodzić może w obrót stateczny. Jeżeli, mianowicie, prąd płynie w kierunku strzałek po długim druc'e prostolinijnym ab (fig. 15), po inuym zaś drucie cd płynie prąd z dołu ku górze, w takim razie na prąd cd działa część prądu ar odpychająco, część zaś rb przyciągająco, a to według wyżej przytoczonej zasady 2). Gdy więc prąd cd jest ruchomy, przesuwać się będzie w kierunku strzałki e równolegle do prądu ab. Zamiast drutu pro-

y c lii! b

il

Fig. 27. Elektroskop.

nym. W pierwszym E-ie Franklina wahadełka te były dwiema nitkami lnianemi, Canton wyprężył je kulkami korkowemi lub kulkami z rdzenia bzowego; Saussure użył dwu nici srebrnych z podo-bnemiź kulkami,Volta zastąpił je słomkami, a Ben-net wązkiemi listkami złota malarskiego. V/ przyrządach nowszych BtOBOwane są swykle listki glinowe. W elektroskopach dawniejszych ruchome te listki osadzone były zwykle na końcach pręta metalowego; obecnie, według rady Exuera, przytwierdzają się po bokach tego pręta, przez co kąt rozchylenia listków znacznie się powiększa. E. Bohnenbergera posiada jeden tylko listek złota malarskiego, ale zawieszony między dwiema płatkami, które stanowią bieguny suchego stosu Zam-boniego (ob. Stosy). Gdy listek zostaje naładowanym, ulega przyciągnięciu przez biegun róźno-imienny, a odepchnięty przez biegun jeduoimienny; tym sposobem E. ten wskazuje nietylko zelektryzowanie listka, ale bezpośrednio i rodzaj udzielonej mu elektryczności,

S. K.

Elektrostatyka, nauka o elektryczności w stanie równowagi, o elektryczności statycznej, o elektryczności wzbudzanej przez tarcie; nauka o elektryczneści pozostającej w ruchu, o prądach elektrycznych—obejmuje s'ę zwykle nazwą gal-wanizmu (ob. Elektryczność).

Eiektrostrykcya, ob. Dy elektryk.

Elektrotechnika, zastosowanie energii elektrycznej do celów technicznych, do potrzeb praktycznych człowieka. Telegrafia i galwanoplastyka dawniej już z usług elektryczności korzystały; dopóki wszakże prądy elektryczne otrzymywać umiano jedynie za pomocą stosów galwanicznych, niepodobna ich było stosować w tych razach, gdzie konieczne były prądy znacznego natężenia; istotny więc rozwój E-i datuje się dopiero cd chwili, gdy zaczęto budować potężne machiny dynamoelek-tryczne, które wytwarzają prądy przez spalenie węgla, a nie przez zużycie kosztownych przetworów chemicznych, jak stosy galwaniczne. Nowe te machiny dały nawet możność otrzymywania prądów elektrycznych kosztem gotowych w przyrodzie źródeł energii, z których dawniej dorywczo tylko i słabo zaledwie korzystać umiano, jak z wodospadów i wiatrów. Nie mniej ważne zastosowanie do celów praktycznych zyskały i akumulatory (ob.).—I teraz jeszcze odróżniać można dział E-i, posługująoy się prądami słabemi, do którego należy telegrafia, telefonia i sygnalizaoya dróg żela-znych, od działu E-i, który wymaga machin dyna-moelektrycznych, W dziale tym najważniejsze dotąd znaczenie ma oświetlenie elektryczne (ob. Elektryczne światło). Galwanoplastyka (ob.) istniała już i przy pomocy stosów galwanicznych; nowe maszyny wpłynęły na jej rozwój silniejszy i dały początek elektrometa-lurgii, która ma na celu stosowanie prądów elektrycznych do wydobywania metali z rud, co dotąd powiodło się zwłaszcza przy otrzymywaniu glinu i czystej miedzi. I inne zresztą gałęzie przemysłu chemicznego zaczęły z powodzeniem korzystać z usług elektrycznych przy fabrykacyi różnych przetworów chemicznych. Machiny dynamoelek-tryczne przeobrażają energię mechaniczną w prądy elektryczne, używać się dają wszakże i w odwróceniu wręcz przeciwnem, czyli służyć mogą jako elektromotory do zyskiwania pracy mechanicznej działaniem prądów. Na tern polega tak zwane przenoszenie elektryczne energii, które daje możność korzystania w danem miejscu z oddalonych źródeł energii, czego praykład dają już teraz miasta oświetlane energią dalekich wo-spadów. Taż sama zasada przenoszenia energii służy w kolejach elektrycznych (ob. Drogi elektryczne i Magnetoelektryczne machi-n y). Tak znaczny rozwój E i w ciągu lat ostatnich wytworzył specyalaych elektrotechników, a dla ioh kształcenia powstały w instytutach technicznych wydziały elektrotechniczne. Do rozwoju E-i przyczyniły się wystawy elektryczne, z których pierwsza miała miejsce w Paryżu w r. 1881, tudzież kongresy elektrotechniczne, zebrane w 1881 i 1889, r. w Paryżu, oraz

1891 *e Frankfurcie, na których ustalono układ międzynarodowych miar elektrycznych.—Literatura E-i jest już nader obfita: Merczyng „Zasad y Ei“ (War. 1889); Kittier „Handbuch der Elektrotechnik“ (wyd. 2 e, 3 t. 1892); Ayrton „Practical electricity“ (wyd. 3 e 1888, tł. niem. 1889); „Vademecum für Elektrotechniker“ (wyd. 4 e 1894); „Elektrotechnische Bibliothek“ (w Wiedniu od r. 1882, wielotom.) i w. in. Również liczne są i czasopisma: „Elektrotechnische Zeitschrift“ (Berlin od 1880); „Zeitschrift für Elektrotechnik“ (Wied. od 1883); „Lumière électrique“ i in. Wskazówki co do kształcenia się w E-ce: Wilke „Der elektrotechnische Beruf“ (1893); Krämer „Wie wird man Elektrotechniker” (1893.

Elektoterapia w ściślejszem znaczeniu tego słowa obejmuje stosowanie lecznicze prądu elektrycznego na nieuszkodzoną skórę i błony śluzowe przez wywoływanie pewnych fizyologicznyoh zjawisk. Do elektroterapii w obszernem znaczeniu tego słowa należą jeszcze: galwanokaustyka i elektroliza (ob.), które się opierają na termiczno-chemicznych własnościach prądu elektrycznego. Osobne miejsce w elektroterapii zajmuje stosowanie prądu elektrycznego w gynekologii czyli t. zw. metoda Apostolego. Jeżeli pominąć bezwiedne stosowanie elektryczności w celach leczniczych za pomocą ryb elektrycznych (ob.), to celowe użycie jej widzimy dopiero od czasu wynalezienia pierwszej machiny elektrycznej, w której elektryczność otrzymywano przez tarcie (E. statyczna). Prof. Krüger z Halli w r. 1743 opar -cował pierwszą metodę stosowania iskier elektrycznych w celach leczniczych. Odkrycie Galva-niego (1791), wynalezienie stosu Vol ty, stanowią epokę w dziejach E-i, a dzieło A. Humboldta u pobudliwośoi włókna mięśniowego jest pierwszym do niej naukowym przyczynkiem. Po odkryciu przez Faraday a (1831) prądu indukcyjnego i zbudowaniu wygodnej machiny rotacyjnej do prądu przerywanego (1846) rozpowszechniło się użycie tegoż, a zawdzięczamy je głównie Duchennowi (de Boulo-gn e), który podniósł stosowanie miejscowej farady-zacyi do godności metody leczniczej (1847). Z drugiej strony R. Remak (1856) wznowił i przez liczne badania ugruntował Btosowanie lecznicze prądu stałego (galwanicznego). Jednocześnie ulepszenia w budowie lekarskich machin elektryoznych, wynalezienie przyrządów do ścisłego mierzenia siły prądu galwanicznego (absolutny galwano-metr) i stopniowego wprowadzenia tegoż (reostat), wreszcie uprawianie E-i przez naukowo wykształconych specyalistów, postawiło ją na równi z innemi metodami leczniczemi, uźywanemi w medycynie. W ostatnim lat dziesiątku E. przeszła przez ogień bardzo surowej krytyki, która jej zarzucała, iż znaczna większość dodatnich wyników tej metody zależy od suggestyi (Moebius). Długie rozprawy, toczące się w tym przedmiooie na zjeź-dzie elektroterapeutów we Frankfurcie (1891), oraz głosy niektórych powag lekarskich (Eulenburg, Erb, E. Remak, Schultze) doprowadziły do wniosku, że lubo suggeßtya, podobnie jak i w in-

Dr An. P.

Dr An. P.

Elektrotypia, toż co Galwanotypia (ob.).

Elektrum (mineral.). Nazwę tę wielu mineralogów nadaje odmianom złota rodzimego mosiężnej barwy, zawierającym więcej nad 20°/o srebra i mającym c. wł. od 14,1—14,6, a to dla odróżnienia od innych odmian, ob. Elektron.

Elektryczna baterya, ob. Butelka lejdejska.

Elektryczna butelka, toż oo butelka lejdejska (ob.).

Elektryczna energia, albo energia ładunku elektrycznego, jest to praca, potrzebna do naładowania danego przewodnika aż do pewnego napięcia, czyli pewnego potencya-ł u (ob.); przy wyładowaniu przewodnika, a w szczególności butelki lejdejskiej, energia ta wytwarza

nych metodach leczniczych, gra niemałą rolę w dodatnich wynikach E-i, to jednakże znaczna część tych wyników nie zależy od suggestyi, tylko od fizyologicznego działania prądów elektrycznych (np. u dzieci). Zarzuty, jakie spotkały E-ę, miały ten dobry wynik, iż wywołały większy krytycyzm w ocenianiu skutków tej metody, pobudziły do ściślejszych spostrzeżeń, w których usiłowano wyłączyć działanie suggeBtyi (E Remak). E. posługuje się wszystkiemi rodzajami prądów elektrycznych: prądem stałym (galwanizacya), przerywanym czyli indukcyjnym (faradyzacya) i elektrycznością statyczną (franklinizacya). Największem uznaniem cieszy się obecnie prąd galwaniczny, jako dający się ściśle dozować przez utycie galwano-metru i reostatu. Użycie tego prądu posiada najlepiej opracowaną metodykę przez znakomitych badaczy szkoły niemieckiej (R. i E. Remak, Erb, Eulenburg, Ziemssen, i wielu innych). Z metod najwięcej zyskała uznania metoda polarna (biegunowa), opierająca się na kojącem, uspakaja-jącem działaniu bieguna dodatniego (anod u) i drażniącem, pobudzającem działaniu bieguna ujemnego (katodu). Niezaprzeczone działanie galwanizacyi występuje w nerwobólach (ne-wralgiach) i porażeniach (paraliżach) nerwów pochodzenia obwodowego. Galwanizacya niewątpliwie skraca przebieg ty oh cierpień (E. Remak). Trudniej jest wykazać jej skuteczność w cierpieniach ośrodków nerwowych (wiąd rdzenia ożyli tabes, zapalenia chroniczne rdzenia, choroby mózgowe), lubo wiarogodne spostrzeżenia stwierdzają niejednokrotnie znaczną poprawę i w tych chorobach. Najtrudniej dowieść wpływu pomyślnego w nerwicach (histeryi, neurastenii), gdzie wchodzi w grę suggestya.—Faradyzacya zyskała uznanie w leczenia porażeń i zaniku mięśni przez wywoływanie skurczów, poprawę w krążeniu krwi i odżywianiu, w czem jest podobną do massażu (ob.), lubo w skutkach o wiele ten ostatni przewyższa. Tą metodą leczy się pomyślnie wszelkie znieczulenia skóry i różne przykre sensacye (pąre-stezye). Beard i Rookwel wprowadzili w użycie t. zw. ogólną faradyzaoyę całego ciała, jako środek wzmacniający i pobudzający w neurastenii i histeryi. Taka ogólna faradyzacya może być zastąpioną przez kąpiel faradyczną. W ostatnich czasaoh stosować poczęto jednoczesną fara-dyzacyę i gaiwanizacyę (galwano-faradyzacya podług de Wate.ville’a przy atonii kiszek). Franklinizacya, ta naj pierwsza metoda elektryzacyi, przez długi czas była zarzuconą dla nowszych metod; dopiero, dzięki powadze Charcota (1878), na nowo wprowadzono ją do E-i, mianowicie też we Francyi. Stosowanie jej jest więcej skomplikowane, a nie przedstawia w gruncie żadnej wyższości nad galwanizacyą i faradyzacyą. Tam, gdzie idzie o suggestyę, metoda ta nadaje się więcej od innych, dzięki imponującym przyrządom, niezwykłości i tajemniczości objawów (podnoszenie się włosów, uczucie powiewu, iskry i t. d.). Poważni jednak badacze przyznają jej niewątpliwą skuteczność (bez udziału suggestyi) w niektórych

chorobach, mianowicie w migrenie (Euleńburg). Prócz tego fi’anklinizaoya posiada tę dogodność, iż może być stosowana na całe ciało, bez potrzeby rozbierania się. Stosuje się ta metoda już to w postaci kąpieli elektrostatycznej (chory siada na izolacyjnem krześle, połączonóm z aparatem, i doznaje uczucia powiewu), już to w postaci natrysku na głowę, już to wreszcie w postaci iskier, wyskakujących z zaostrzonych przewodników przy połączeniu z ciałem ludzkiem. Wskaaa-nia dia frankliuizacyi są te same, co i dla innych sposobów elektryzacyi, a więo: nerwobóle, migrena, znieczulenia skóry, bezwłady (paraliże) a przedewszystkiem choroby nerwowe czynnościowe, histerya, neurastenia i inne.—Duc hen ne de Boulogne »Electrisation localisée“, 1855 i 1872. Erb »Handbuch der Elektrotherapie* 1886. Lewandowski „Elektrodiagaostik und Elektrotherapie* 1892. E. Remak »Grundriss der Elektrodiagaostik und Elektrotherapie“, 1895. Domański S. »Wykład E-i do użytku prakt. lekarzy 1876. Puławski A. ,E. przed sądem krytyki współczesnej“, „Gaz. Lek.“ 1895.

Elektrotonus oznacza pewien stan zmienionej pobudliwośoi nerwu pod wpływem prądu elektrycznego. Stan ten udziela się nietylko tej części nerwu, która się znajduje między biegunami prądu elektrycznego (przestrzeń międzybiegunowa), ale całemu nerwowi (Du Bois Reymond). Pobudliwość nerwu zmniejsza się w okolicy bieguna dodatniego (Anelektrotonus), zwiększa w okolicy bieguna ujemnego (Katelektrotonus). W przestrzeni międzybiegnnowej znajduje się punkt obojętny (z niezmienioną pobudliwośoią), który przy słabyoh prądach leży bliżej Anodu, przy mocnych bliżej Katodu.—Bardzo słabe prądy zmniejszają znacznie przewodnictwo nerwu w miejscu Anodu aż do zupełnej utraty tegoż. Katalektro-tonus zjawia się natychmiast po zamknięciu prądu. Anelektrotonus zjawia się powoli i stopniowo się wznosi. Podrażnienie nerwu występuje przy powstawaniu Katelektrotonusa i znikaniu Anelektr. (Pflüger), t. j. nerw podnieca zamknięcie Katodu i otwarcie Anodu. Prawo to rozciąga się na wszelkie nerwy i mięśaie. W tych ostatnich stosuje się ono tylko do przestrzeni międzybieguno-wej.

K. J.

S. K.

ciepło, lub zużywa się na wykonanie pracy mechanicznej. Energię prądu galwanioznego oznaczamy przez jego efekt, który się wyraża liczbą woltamperów czyli w a 11 ó w (ob. E1 e-ktryczne jednostki).

Elektryczna gęstość ob. Elektryczność. Elektryczna infłnencya, działanie przez wpływ elektryczności, albo raozej ciał zelektryzowanych, ob. Elektryczność.

Elektryczna iskra ob. Elektryoznośó.

Elektryczna masa, toż samo co ilość elektryczności, ob. Elektryczność.

Elektryczna poczta, urządzenie, mające na celu przesyłanie listów i pakietów działaniem prądu galwanicznego. Pomysły tego rodzaju są dotąd projektami tylko, jeszcze nie urzeczywistnionemu Zasada ich polega na tern, źe skrzynkę żelazną, zawierającą listy, przesuwa się przez szereg zwojów drutu; gdy prąd przez dany zwój przebiega, skrzynka zostaje przezeń pooiągnięta i naprzód się posuwa. Próba przeprowadzoną zo-ntała w Dorchester w r. 1891, na długości 852 metrów; skrzynka, długa na 3.6 metra, przebiegała drogę tę z szybkością 54 kilometrów na godzinę. KleinBteuber w Milwaukee opracował projekt przeprowadzenia takiej poczty elektrycznej na całem terrytoryum Stanów Zjednoczonych. s K-Elektryczna pojemność, ob. Elektroje-m n o ś ć.

Elektryczna polaryzaoya, ob. Po lary za-c y a (galwaniczna) i Akumulatory.

Elektryczna woń, elektryczny zapach, woń właściwa, rozprzestrzeniająca się dokoła machiny elektrycznej, pozostającej w ruchu. Woń ta jest następstwem obecności ozonu (ob.), wywiązującego się pod wpływem wyładowań elektrycznych. Już Homer pisze o „zapachu siarcBanym“, na okręcie Odysseusza, po uderzeniu piorunu. Jest to obserwaoya słuszna, ozon bowiem powstaje i przy uderzaniu piorunu, (ob. Elektryczne machiny).

Elektryczna wyspa Ob. Elektryczne machiny.

Elektryczne akumulatory, ob. Akumulatory. W języku polskim wydany został w przekładzie K. Słuźewskiego treściwy wykład R. Elbsa „Akumulatory“ (Łódź, 1897).

Elektryczne drgania powstają, gdy wyładowanie elektryczne przebiega naprzemian w jedną i drugą stronę, albo gdy prąd elektryczny w nader krótkich odstępach czasu zostaje przerywanym i zamykanym. Drgania elektryczne występują i przy zwykłem wyładowaniu butelki lejdejskiej, lub każdego kondensatora w ogólności. Objawem tego wyładowania czyli łączenia się dwu ióżnoimiennych ładunków elektrycznych, jest i-skra elektryczna; Feddersen wszakże w r. 1858 poznał, źe w wielu razach wyładowanie tak;e nie jest nagłem, jednorazowem łączeniem się elektryczności, ale ma przebieg bardziej zawiły, składa się bowiem z długiego szeregu wyładowań częściowych, kolejno i nader szybko po sobie następujących, w jedną i drugą stronę naprzemian.

Między dwiema kolami naelektryzowanemi wytwarza się tedy, w odpowiednich warunkach, ciąg drgań czyli oscyliacyj; w warunkach elektrycznych systemu powstaje ruch wahadłowy, tworzący jakby kamerton elektryczny, który świadczy, mówiąc w duchu teoryi Faradaya i Maxwella (ob. D y e-lektryk), źe stan elektryczny otaczającego eteru ulega kolejnym przeobrażeniom, rozchodząoym się dalej w postaci fal, jak w każdym w ogólności ruchu drgającym (ob. Falowy ruch, drgania). Fale takie wykazać zdołał po raz pierwszy Hertz w roku 1889, pokonawszy trudności, wynikające stąd, źe drgania tego kamertonu następują nader szybko po sobie, czyli, że każde oddzielne drgnięcie joBt niesłychanie krótkotrwałem. Okazuje się to już stąd, że długość fal przez drgania te wzbudzonych wynosiła w doświadczeniach Hertza około 2 metrów. Z długości tej obliczyć się daje szybkość drgań elektrycznych według zasady, źe ruch falowy posuwa się o jedną falę w tym samym czasie, gdy jedno drgnięcie się kończy. Fale elektryczne czyli elektromagnetyczne rozchodzą się z szybkością światła, z szybkością zatem 300 000 kilometrów na sekundę (ob. Elektryczne jednostki, Dyelektryk); gdyby więc drgań na sekundę dokonywało się 300 000, każda z fal miałaby kilometr długości; skoro zaś fale były około 500 razy krótsze, szybkość Czyli raczej częstość drgań musiała być w tymże stosunku wyższą, wynosiła przeto do 150 milionów na sekundę. W doświadczenich późniejszych zdołał Hertz długość fali zredukować bardziej jeszcze, do 60 zaledwie centymetrów, oo znaczy zatem, źe drgania pobudzającego systemu elektrycznego stały się częstszemi jeszoze, dochodząc do liczby 400 000 000 w ciągu jednej sekundy. Niedosyć wszakże drgania tak częste wzbudzić i za ich pośrednictwem wytworzyć fale tak krótkie; należało jeszcze posiadać możność wykazania, że fale te istnieją rzeczywiście i rozchodzą się w dal, a spotykając się i krzyżując z sobą, wywołują objawy interferencyi (ob,). Nie możemy ich wi dzieć, są bowiem na to zbyt powolne; musiałyby się dokonywać milion razy prędzej i dojść liczby 400 trylionów na sekundę, aby się stały drganiami świetlnemi, widzialnemi (ob. Światło). Nie możemy ich również słyszeć, są bowiem na to zbyt szybkie; musiałyby być milion razy powol-niejszemi, aby je ucho nasze ująć mogło, gdyż drgania głosowe liczą się na tysiące zaledwie w ciągu sekundy. Hertz zatem odwołał się do znanej w akustyce zasady rezonansu czyli współ-dźwięczuości (ob.)f według której każda struna wyprężona jest na pewien ton nastrojona i przechodzi w drgania czyli zaczyna brzmieć, skoro w sąsiedztwie jej rozlega się ton, z nastrojem jej zgodny. W podobny też sposób, by uchwycić fale wzbudzone przez wibrator, czyli przez opowiedziany kamerton elektryczny, użył Hertz przewodnika drugiego, w którym fale przez wpływ swój czyli przez indukcyę wywoływały prądy elektryczne. Drugiemu temu, czyli wtórnemu przewodnikowi nadać musiał, oczywiście, wymiary odpowiednie, by

peryod jego dla prądów elektrycznych był takiż sam, jak w przyrządzie, który wytwarzał prądy pierwotne, przy tak bowiem dobranych wymiarach ruchy w przewodnikach są najsilniejsze. Prądy zaś, powstające w przewodniku wtórnym, objawiają obecność swą iskrami, które przeskakują przez drobną przerwę, w przewodniku tym pozostawioną.

w szczegółach, jak Jones, Sarasin i De la Rive, Bjerknes, Biernacki i in. Fizyk włoski Righi posunął je o stopień dalej, przy odmieunem bowiem urządzeniu wibratora wywołał drgania częstsze jeszcze, tak, źe długość fali elektrycznej zmniejszył do 7V, centymetrów tylko, a podobną metodą Le-biediew zredukował je do 6 milimetrów zaledwie. Odstęp więo między najdłuźszemi falami ciepliko-wemi (ob. Ciepło promieniste) a najkrótsze-mi falami elektrycznemi zacieśnia się coraz bardziej. Do dziesięciotysięcznych części milimetra, odpowiadających długośoiom fal świetlnych, daleko stąd wprawdzie jeszcze; należałoby bowiem milion razy powiększyć częstość drgań, aby wywołać fale, oddziaływające na nasz nerw wzrokowy. Rezultaty jednak dotąd osiągnięte usuwają, w znacznej przynajmniej mierze, wątpliwość co do tożsamości światła, ciepła promienistego i ruchu falowego elektrodynamicznego. Promienie elektryczne uważać możemy za promienie świetlne o bardzo znacznej długośoi fal, podobnie jak promienie świetlne stanowią promienie elektryozne o falach niewypowiedzianie krótkich. W ten sposób streszcza się elektromagnetyczna teorya światła.—Por. »Doświadozenia Hertza nad falo Waniami elektrycznemi“ (»Wszechświat“ 1889 r., str. 357 i nast.); Hertz »Untersuchungen über die Ausbreitung der elektrischen Kraft“ (1892); Maxwell „Treatise on electricity and magnetism*

s. K.

Przy takiem urządzeniu mógł Hertz uchwycić objawy interferencyi, zachodzące między falami padającemi na ścianę a falami od niej odbitemi.

Elektryczne dzwony, dzwony, wprawiane w ruch działaniem prądu elektrycznego. Zwykle używane urządzenie polega na zastosowaniu elektromagnesu, który pobudza się przez zamknięcie prądu, a za pośrednictwem odpowiedniego mechanizmu działąl-

przedstawia fig. 28. Obok elektromagnesu M znajduje się kotwica żelazna A, obracająca się dokoła osi o i dźwigająca młotek K, który się mieści wewnątrz dzwonu G. Kotwica A połączona jest ze sprężyną F, która przypada w blizkiem sąsiedztwie ze szrubą s. Gdy sprężyna ze szrubą tą jest w zetknięciu, zostaje zamkniętym prąd elektryczny, który obiega po skrętach drutu dokoła elektromagnesu M, i do działalności go pobudza; skoro wszakże elektromagnes ten pobudzonym zostanie, czyli stanie się magnesem, pociąga ku sobie kotwicę A, skąd zrywa się zetknięcie jej ze szrubą s, prąd zatem zostaje otwartym czyli się przerywa. W tej więc ohwili elektromagnes traci właśności swe magnetyczne, kotwica A nie jest już przezeń przyciągana, wraca tedy do pierwotnego swego położenia, czyli do zetknięcia ze szrubą s, do czego ją zna-gla działanie spiralnie skręconej sprężyny a. Kiedy zetknięcie to zostanie przywróconem, prąd zamyka się, a poprzedni przebieg znowu się powtarza i trwa dalej bezustannie, przyczem oczywiście młotek wciąż o dzwon uderza. Ponieważ zaś to ciągłe zamykanie i otwieranie prądu bardzo szybko zachodzi, dzwon zatem wydaje dźwięk ciągły, dopóki prąd przez przyrząd ten jest przesyłany. Aby więo prąd dowolnie można było przepuszczać

Wibrator, wytwarzający prądy przerywane, umieścił w oddaleniu kilkunastu metrów od ściany, tak, źe odległość ta wyrównała kilku długościom fali; przewodnik zaś wtórny, w którym prądy miały być wzbudzane, przesuwał między wibratorem tym a ścianą. Otóż, na przestrzeni tej w kilku punktach zaledwie się ukazywały drobne iskry w przerwie, pozostawionej w przewodniku drugim, gdy w punktach innych, w odległościach znaczniejszych, występowały znowu silnie; zanikania zaś iskry zachodziły w regularnem następstwie, w jednakich odstępach między wibratorem a ścianą. Doświadczenie więo to uczy, źe fale padające, spotykając się z odbitemi, wytwarzają fale stojące, a węzły tych fal przypadają w punktaoh zaniku iskier. Odległość węzłów daje połowę długośoi całej fali, a w ten sposób oznaczone być mogły przytoczone wyżej długości fal. Są to doświadczenia elektryczne, ale przedstawiają charakter doświadozeń optycznych; powstają tu istotne (1873). promienie elektryczne, któie nie tylko ulegają in-terferenoyi, ale okazują nadto i wszelkie inne właściwe światłu objawy: odbijają się, załamują, polaryzują. Promienie elektryczne nie są powstrzymywane przez nieprzewodniki, które napotykają na drodze, jak np. przez ścianę z drzewa suchego, ność swą automatycznie wciąż przerywa. Typ ta-Natomiast przegroda, utworzona z przewodnika, kiego dzwonu, stosowany do sygnalizacyi kolejowej, jest dla promienia elektrycznego nieprzezroczysta i rzuca cień po sa sobą. Odbijanie się promieni elektrycznych można okazać przy pomocy wielkich zwierciadeł wklęsłych, a załamanie ich okazał Hertz za pomocą wielkiego pryzmatu asfaltowego, którego kąt łamiący wynosił 30°. Z odchylenia, jakiemu ulegał promień w przejściu przez ten pryzmat, można było ocenić, źe spółczynnik załamania wynosił 1.7. Gdy na drodze promienia u-mieszczamy przegrodę, która jest przewodnikiem w jednym, a nieprzewodnikiem w drugim kierunku, jak np. sieć drutów metalicznych, rozciągniętych na ramie, równolegle między sobą i w małych odstępach, Bkutek winien być różny, zależnie od tego, czy kierunek drutów przypada z kierunkiem siły elektrycznej, czy też nie. W istocie też, skoro kierunek drutów jest prostopadły do kierunku siły elektrycznej, promień przechodzi swobodnie, w przypadku natomiast przeciwnym ulega zupełnemu wstrzymaniu. Siatka więc taka powoduje działanie, odpowiadające działaniu płytki turmaii-nowej (ob. Polaryzacya) i może być użyta do wykazania, źe promienie elektryczne ulegać mogą polaryzacyi, co znaczy, źe są objawem drgań poprzecznych. Badania Hertza prowadzili dalej i rozwinęli inni fizycy, urozmaicająo je i zmieniając

elektromagnesu. Dopóki więó prąd obiega dokoła elektromagnesu i działalność jego podtrzymuje, kotwica obrotu koła nie dopuszcza; gdy wszakże prąd przerwanym zostanie, kotwica odpada, koło przechodzi w obrót, a pręt boczny o czopy jego uderza. Dzwony tego rodzaju działają zatem tylko przez przeciąg czasu, gdy prąd jest przerwany. Na stacyach dróg żelaznych dzwony te osadzone są na szczytach kolumn, czyli raczej rur żelaznych, wewnątrz których opuszoza się ciężar, spadkiem swoich ruch koła powodujący. Sygnaliza-cya za pomocą dzwonów ma bardzo ważne znaczenie na drogach żelaznych, działa bowiem pewniej, aniżeli sygnały optyczne, niedostrzegane często w razie niepogody lub przy niedoStatecznem oświetleniu latarek o szkłach różnobarwnych.—Ob. Conter „Haus* und Hoteltelegraphie“ (wyd. 2-e 1889); Mix u. Genest «Anleitung zum Bau elektrischer Haustelegraphen, Telephon und Blitzableiteranlagen* (wyd. 3 e 1894); Erfurth „Haustelegraphie“ (wyd.

S. K.

S K.

i przerywać, drut, po którym on płynie ze stosu galwanicznego, jest w odpoWiedniem miejscu przerwany, a rozdzielone końce zetknięte być mogą między sobą przez nacisk guzika p' (fig. 29), skąd

rJL

im

TC

a-

i. in

Fig. 28. Dzwon elektryczny.

«kontakt* p zbliża się do kontaktu g, złączonego z dalszym ciągiem drutu a.—Dzwonki podobne są powszechnie urządzane w mieszkaniach prywatnych, fabrykach, hotelach i t. d., przyczem jeden stos obsługiwać może dzwonki, w różnych miejscach gmachu w obwód prądu wtrącone. Obwód ten składa się zwykle z dwu drutów, oprzędzonych jedwabiem, przytwierdzonych do ścian pod obiciem haczykami; jeden z tych drutów połączony jest z biegunem dodatnim, drugi z ujemnym, a do każdego guzika (wskazanego na fig. 29), dochodzą

.Ti

Fig 29. Dzwon elektryczny.

ich odgałęzienia boczne. Często też znajduje się przy dzwonkach urządzenie dodatkowe, dające za naoiśnięoiem guzika zarazem [znak widoczny, jak np. odwrócenie płytki opatrzonej numerem, który wskazuje, skąd sygnał był dany. Koniecznem jest to zwłaszcza tam, gdzie druty poprowadzone są do jednego miejsca z różnych punktów, jak np. z oddzielnych izb hotelu do odźwiernego; w tym razie takie odwracające się płytki rozłożone są na WBpólrej tablicy.—Jeżeli, zwłaszcza przy sygnali-zacyi kolejowej, dawane być mają sygnały przez oznaczoną liczbę oddzielnych i głośnych uderzeń dzworu, urządzeme jest odnrenne. Jest to zwykle koło zębate, opatrzone czopami, o które uderza z boku osadzony pręt metalowy, gdy koło się obraca. Koło wprawiane jest w ruch spadkiem wagi, jak w zegarach ściennych, ale ruch ten powstrzymuje odpowiednio umieszczona kotwica

2-e 1886).

Elektryczne figury, rysunki, tworzące się skutkiem działań elektrycznych. Szczególniej znane są figury elektryczne Lichtenberga, powstające na płytach żywicznych lub kauczukowych, poddanych działaniu wyładowania elektrycznego. Jeżeli, mianowicie, na powierzchnię takiej płyty przeprowadzimy elektryczność z przewodnika metalowego, a następnie posypiemy ją nasieniem wi-dłakowem, to pył ten układa się w figury różne, stosownie do tego, czy -na płytę przepuszczoną została elektryczność dodatnia, czy też ujemna; w pierwszym razie tworzą sfę rysunki rozgałęzione i promieniste, w drugim powstają figury kołowe, bes promieni. Bóżnica podobna elektryczności dodatniej i ujemnej zdradza się też w objawach świetlnych machiny elektrycznej (ob. Elektryczne machiny).—Innego rodzaju rysunki wywołać można na płycie szklanej lub mikowej, jeżeli umieścimy ją między ostrzami, połączonemi z obu zbrojami bateryi lejdejskiej; gdy w ten sposób wyładowanie rozeszło się po powierzchni płyty, a następnie wystawimy ją na działanie pary wodnej, to skraplająca się para osiada na niej w postaci figur rozgałęzionych, zwanych figurami Ries sa. Jeżeli umieścimy monetę na płycie szklanej, która z kolei złożona jest na płycie metalowej, połączonej z ziemią, a na monetę przepuszczamy przez czas pewien iskry elektryczne, to po następnem wystawieniu płyty szklanej na parę wodną, występuje na niej rysunek monety. Objawy te, zwane figurami Karstena, odpowiadają tak zwanym figurom Mosera (ob. Mosera figury) i tłómaczą się również obecnością na szkle warBtwy powietrza, która pod wpływem wyładowania elektrycznego niejednostajnie się na powierzohni szkła rozkłada, zagęszczając się lub rozrzedzając w różnych miejscach.

Elektryczno fale, ob. Elektryczne drga-nia.

Elektryczno jajko, ob. Elektryczność. Elektryczne generatory, generatory elektryczności, wszelkie przyrządy, wytwarzające

elektryczność, zwłaszcza zaś prądy elektryczne, jak stosy lub machiny dynamoelektryczne.

Elektryczno jednostki, jednostki miernicze, do oceny wielkości elektrycznych służące. W miarę postępu nauki, jakościowe jedynie rozpatrywanie objawów przyrody coraz bardziej ustępuje miejsca badaniu ilościowemu; nauka nie poprzestaje już na odkrywaniu zjawisk nieznanych, lnb na dochodzeniu nowych działań sił znanych, ale dąży do ujęcia liczebnego związków między róźnemi zjawiskami. Szczególne potwierdzenie tej zasady przedstawiają dzieje elektryczności. Uwagę fizyków pierwotnie zaprząta jedynie coraz bardziej rozrastający się zasób nowych faktów; zwolna dopiero prace Coulomba (ob. Elektryczność), a następnie Ohma (ob. Galwanizm) wskazują drogę i coraz silniej zachęcają do badań ilościowych, mierniozych. Ocena ta dokonywa się najpierw według miar dowolnych, choć należycie określonych. Tak np. za jednostkę oporu elektrycznego przyjmowano opór, jaki przedstawia słnp rtęci o długości 1 metra i o przecięciu 1 milimetra kwadratowego w temperaturze 0° (jednostka Siemensa); jednostkę natężenia czyli siły prądu dawał prąd, który w ciągu minuty wywiązuje z rozkładu wody 1 centymetr sześcienny gazu piorunującego w temperaturze 0° i pod ciśnieniem 760 milimetrów (jednostka Jacobiego); jednostką siły elektrowzbudzającej była siła elektrowzbu-dzająca ogniwa Daniella. Gdy wszakże coraz wyraźniej wybijała się wzajemna łączność różnorodnych napozór objawów fizycznych, okazała się też potrzeba zastosowania wspólnego układu miar, wyrażania wszelkich objawów fizycznych za pośrednictwem jednostek, któreby w sposób oznaczony wyprowadzić się dały z pewnych jednostek zasadniczych. Stąd to jednostki elektryczne nie stanowią układu miar odrębnego, ale wypływają z jednostek ogólniejszych, mechanicznych, a podstawę do tak uzasadnionych ich pomiarów dał układ miar bezwzględnych, wprowadzony przez Gaussa i Webera. Rozpatrując mianowicie wszelkie wielkości, jakie się nam przy badaniu objawów fizycznych nastręczają, poznajemy łatwo, źa wszelkie pomiary sprowadzają się jedynie do pomiarów długości, masy i czasu. Z temi tylko trzema wielkościami mamy ostatecznie do czynienia, czy to oceniamy siły mechaniczne, czy 'ilości ciepła, czy też objawy energii elektrycznej. Jeżeli przeto dobierzemy i ustalimy należycie jednostki do oceny tych trzech wielkości, potrafimy tern samem wyrażać liczebnie wszystkie objawy i działania, jakie nam cały obizar fizyki przedstawia. W pierwotnym układzie Gaussa (1830) jednostką długości był milimetr, jednostką masy— miligram, jednostką czasu — sekunda; komissya wszakże, ustanowiona w roku 1861 przez stowarzyszenie naukowe brytańskie („British Association“) dla obmyślenia praktyoznych jednostek elektrycznych, by ^uniknąć liczb zbyt wielkich, w miejsce milimetra i miligrama wprowadziła centymetr i gram, a układ ten angielski przyjęty został powszechnie uchwałą międzynarodowego kongresu elektrotechnicznego, zebranego w Paryżu w roku 1881. W układzie tym miar przeto jednostką długości jest centymetr, t. j. setna część metra (ob.); jednostką masy jest gram, t. j. masa zawarta w 1 centymetrze sześciennym wody dystylowanej przy 4°, a jednostką czasu —sekunda, t. j. l/96i00 część średniej doby słonecznej (ob. Czas). Określamy tu gram, jako pewną, oznaczoną masę, czyli jako pewną ilość materyi; przez gram wszakże rozumieć też można pewien ciężar, t. j. ciśnienie, jakie ta masa wywiera na podstawę, na której się wspiera. Za jednostkę zasadniczą układu miar można więc też przyjmować gram w tern ostatniem znaczeniu, jako pewien ciężar czyli pewną siłę. Cały układ, miar wspierałby się w tym razie, już nie na zasadniczych jednostkach długości, czasu i masy, lecz na jednostkach długości, czasu i siły. Taki właśnie układ miar był, a nawet i dotąd jeszcze jest, w powszechnem użyciu, w zwykłem bowiem rozumieniu gram, kilogram, jest to pewien ciężar. Ciężar wszakże ciała nie jest bynajmniej jego własnośoią istotną, bezwzględną, ale zależy od wpływów zewnętrznych; taż sama bryła, która na ziemi przedstawia ciężar kilograma, na słońcu lub księżycu przedstawiałaby ciężar odmienny, a i na samej ziemi ciężar ten nie jest zgoła siłą stateczną, ale wzrasta w miarę, jak posuwamy się od równika ku biegunom (ob. Ciężkość). Stąd więc układ miar, w którym gram pewną siłę o-znacza, jest ściśle związany z siłą ciężkości, panującą na ziemi, jest to więc układ miar „ziemski". Inaozej się rzeczy mają, jeżeli gram lub kilogram są jednostkami masy; kilogram żelaza, gdziekolwiek się znajduje, przedstawia zawsze jedną i tęź samą ilość materyi, jakkolwiek ciężar jej jest zmienny. Stąd też i cały system miar, w którym jednostkę zasadniczą stanowi jednostka masy, jest od siły ciężkości niezależny, jest to więc układ miar „bezwzględny“ czyli „absolutny", a dogodności, jakie nastręcza on właśnie przy pomiarach elektrotechnicznych, powodują coraz szersze jego rozpowszechnienie. Od nazw jednostek zasadniczych: centymetr (C), gram ( G ) i sekunda (S)t nazywa się on układem miar CGS, a z tych jednostek wyprowadzają się jednostki mechaniczne w sposób następujący:

Pojęcie prędkości wypływa z zestawienia drogi i czasu; prędkość ciała posuwającego się biegiem jednostajnym jest to stosunek drogi, zatem długości, do czasu na przebieżenie tej drogi łożonego. Jednostką zatem prędkości jest sto-sunek jednostki długości G do jednostki czasu S i wyraża się przez C : S, albo CS*¹. Wyrażenie to CS”¹, które przedstawia związek pojęcia pochodnego „prędkości" z jednostkami zasadniczemi, nazywa się wymiarem tego pojęcia; przy ocenie jakichkolwiek wielkości w miarach bezwzględnych należy dodawać i oznaczenie wymiaru, aby wskazać rodzaj jednostki pochodnej, do której odnosi się ta wartość liczebna; tak np. prędkość, jaką ciało swobodnie spadające osiąga na końou pierwszej sekundy spadku, jest 981 CS”¹, co znaozy

9.81 X 75 = 736 wattów.

Mając w ten sposób określoną do-

981 centymetrów na sekundę (ob. Ciężkość).— Gdy ciało pozostaje w biegu zmiennym, prędkość ulega wciąż pewnemu przyśpieszeniu, które być może dodatniem lub ujemnem; przyrost ten lub ubytek prędkości rozważać znów trzeba w stosunku do czasu, w jakim on zachodzi, a stąd bezwzględną jódnoBtką przyśpieszenia będzie stosunek prędkości do czasu. Wymiar przeto tej jednostki przyśpieszenia jest GS~X : S ożyli CS~². Jeżeli z prędkością, a raczej z przyśpieszeniem, jakiem ożywione jest ciało, zestawimy masę jego, otrzymamy wyobrażenie o wielkości siły (ob.), która tedy mierzy się iloczynem masy przez przyśpieszenie, a wymiarem jednostki siły jest CGS~~\ Jednostka ta siły, która, działając na masę jednego grama, nadaje jej w ciągu jednej sekundy przyśpieszenie równe 1 centymetrowi, nazywa się dyna (z grec, dy namis=-siła). Ponieważ każda spadająca masa pod wpływem przyciągania ziemi zyskuje w ciągu sekundy przyśpieszenie 9.81 metra albo 981 cm., ciężar przeto czyli siła jednego grama przedstawia 981 takich jednostek siły, czyli wyrównywa 981 dyuom. Ponieważ zaś masa 1 kilograma zawiera 1 000 gramów, siła przeto kilograma wyraża się przez 981 000 dyn. Dyna zatem jest jednostką stosunkowo drobną; tysiąc dyn stanowi kilodynę, milion dyn megadynę, która niewiele tyiko przenosi siłę 1 kilograma.-— Iloczyn z siły i drogi, przez którą dana masa przesunęła się pod działaniem tej siły, nazywa się jej pracą; bezwzględna przeto jednostka pracy czyli er s: a (s grec, ergon, praca) posiada wymiar Caćr£~² i przedstawia pracę, jaką wykonywa 1 dyna, gdy ciało, na które działa, o 1 cm. przesuwa. Gdy więc ciężar 1 kg. podnosimy w górę na wysokość 1 metra czyli 100 cm., to wyłożona na dźwignięcie to praca wynosi:

981 000 X 100 = 98 100 000 erg.

W technice i życiu zwyczajnem pracę tę nazywamy kilogrammetrem, który tedy zawiera 98 100 000 erg, albo 98,1 megaergi. Efektem (ob.), potęgą albo sprawnością siły nazywa się praca, wykonana przez nią w ciągu sekundy; jednostką przeto efektu jest erga na sekundę o wymiarze GiOS~z. Dla celów praktycznych jednostka ta byłaby zbyt drobną, powiększono ją tedy 10 milionów razy i tak wzmożona jednostka nazywa się watt. W technice ocenia się zwykle potęgę motorów przez »konie parowe“. Koń zaś parowy (siła konia, moc konia) jest to taka działalność motoru, przy której w ciągu sekundy spełnia się praca 75 kilogrammetrów; koń parowy przeto wyrównywa

Ponieważ ciepło również wykonywać może pracę, daje się przeto bezpośrednio wyrażać przez jednostki mechaniczne; jednostka ciepła, ciepłostka czyli kalorya, t. j. ilość ciepła, potrzebna do ogrzania 1 kg. wody o 1°C, wykonywając pracę, wytwarza 424 kilogrammetry, w jednostkach przeto bezwzględnych czyni ona 424 X 98 100 000 czyli 416.10®, t. j. prawie 42 biliony erg.

Skoro zaś i elektryczność działania mechaniczne wywierać może, pojęcia przeto elektryczne dają się również sprowadzić do jednostek zasadniczych układu miar bezwzględnego. Według prawa Coulomba dwa punkty elektryczne, to jeBt dwa jak najdrobniejsze ciała, pewnemi ilościami elektryczności (e) naładowane, przyciągają s’ę lub odpychają z siłą, równą iloczynowi tych ilości elektryczności, podzielonemu przez kwadrat z ich odległości (r): siła zatem, z jaką te dwie cząstki elektryczne na siebie działają, jest f=e² : r² ; czyli e²=fr³. Jeżeli f= 1 i r=l, jest też e=l, ponieważ zaś jednostką odległości jest centymetr, a jednostką siły dyna, jednostką zatem elektryczności będaie taka jej ilość, która na takąż samą jej ilość, umieszczoną w odległości 1 cm., działa z siłą 1 dyny; w jednostkach tych zaś wyrażony związek powyższy e² = f r² daje e²= CGS~² X C2 skąd jednostka ilośoi elektryczności e ma wymiar

C VaaVas'¹. kładnie jednostkę ilości elektryczności, możemy w dalszym ciągu w tenże sposób wyrażać i inne wielkości elektryczne. Przyjmująo wszakże, że dwie cząstki elektryczne działają na siebie nawzajem w stosunku odwrotnym kwadratów z odległości, przypuszczaliśmy tern samem, że pozostają one w spoczynku; gdy bowiem są w ruchu, oddziaływają na siebie według prawa ogólniejszego. Układ więc powyższy miar elektrycznych opiera się na prawach elektryczności statycznej i nazywa »układem elektrostatycznym“; można jednak cały układ miar elektrycznych oprzeć na wzajemnem oddziaływaniu cząstek elektrycznych, pozostających w ruchu, na przyciąganiu się i odpychaniu prądów elektrycznych, na podstawie zatem praw elektrodynamicznych Ampère’a i Webera (ob. Elektrodynamika). W ten sposób zbudować możemy niemniej jednolity, lubo od poprzedniego róźuy, układ miar, mający nazwę układu elektrodynamicznego, który w praktyce jest dogodniejszy, teohniczne bowiem zastosowania elektryczności wyłącznie prawie na działaniu prądu polegają. Można mu nadto nadać formę odpowiedniejszą, jeżeli za punkt wyjścia obierzemy, nie wzajemne na siebie oddziaływanie prądów, ale działanie prądów na magnesy, a układ ten, z poprzednim blizko spowinowacony, ma nazwę układu elektromagnetycznego i jest prawie wyłącznie w nauce i technice używany.— W układzie tym obrać należy najpierw jednostkę magnetyzmu swobodnego. Ponieważ prawo przy-ciągań i odpychaû magnetycznych jest analogiczne do prawa, według którego działają na siebie ciała naelektryzowane, jednostka przeto magnetyzmu określi się w taki sam sposób, jak jednostka elektryczności w układzie elektrostatycznym. Jednostką więc magnetyzmu jest taka jego ilość (taki biegun magnetyczny), która na równą jej ilość w odległości 1 cm. wywiera siłę 1 dyny i po-

8/    1/ -i

siada również wymiar C/a G /2S .W rzeczywistości wszakże nie rozporządzamy nigdy biegunem pojedyńczym i odosobnionym, każdy bowiem ma-

gnes posiada dwa zjednoczone bieguny, północny i południowy, a stąd działanie, jakie magnes wywiera, zależy nietylko od natężenia jego bieguna, czyli ilości skupionego tam magnetyzmu M, ale i od odległości obu biegunów l, zatem od iloczynu if Z, zwanego momentem magnetycznym. Jednostkę więo tego momentu przedstawia magnes, którego bieguny oddalone są o 1 om. i który w kaź* dym biegunie posiada skupioną wyżej określoną jednostkę ilości magnetyzmu, a wymiarem jego

5/    1/    —1

XC=.C '²S .

C 3/2 G

jest

skąd

W układzie elektrostatycz-

Tak np. opór przytoczonej wyżej jednostki Siemensa odpowiada oporowi 952 400 000 bezwzględnych jednostek oporu, czyli 9 524.10⁵CS-~¹; siła elektrowzbudzająca ogniwa Daniella wyrównywa 111 milionom jednostek bezwzględnych, v    1/    1/ a—2

111.10⁶ C/2G/a .

Dla tego też kongres

jeden przeto wolt = praktyczną natężenia prądu jest am per (Ampère); ponieważ według prawa Ohma być musi 1 amper=

Jednostką

Skoro w ten

sposób wyrażone zostały działania magnetyczne za pośrednictwem jednostek mechanicznych, można już tern samem do miar tych sprowadzać i objawy prądu elektrycznego, prąd bowiem, tak jak magnes, wytwarza w sąsiedztwie swojem pole magnetyczne. W ogólności prąd zachowuje się jak magnes, którego moment magnetyczny równa się iloczynowi z natężenia prądu przez powierzchnię zamkaiętego prądem tym koła (ob. Elektromagnetyzm); jednostkę zatem natężenia N posiada prąd, który, obiegająo 1 centymetr kwadratowy, wytwarza moment magnetyczny, równy jedności, co znaczy NC² = C ^aG ^²S , wymiar tej jednostki natężenia czyli siły prądu jest C¹/²G¹/⁸S~¹. nym określenie ilości e) ekirycznośoi jest pojęciem pierwotnem, w układzie elektromagnetycznym natomiast wychodzimy z pojęcia prądu, stąd więc dopiero oznaczyć możemy jednostkę ilości elektryczności. Ponieważ natężenie prądu zależy od ilości elektryczności, jaka w ciągu jednostki czasu przez każde przecięcie przewodnika przepływa, za jednostkę zatem elektryczności przyjąć należy tę jej ilość, która, przepływając przez przecięcie przewodnika w ciągu jednej sekundy, wytwarza prąd o natężeniu równem jedności, skąd wymiar jej jest

C /²G X S=(J ^²G ^². Aby oznaczyć jednostkę siły elektrowzbudzającej, porównać ją moźua do różnicy poziomów wody w dwu połączonych ze sobą naczyniach; jak bowiem różnica ta powoduje przepływ wody z naczynia jednego do drugiego, tak i siła elektrowzbudzająca, t. j. różnica napięcia, różnica potencyałów elektrycznych w stosach, jest źródłem prądu elektrycznego. Zasób energii, jaki nam wodospad daje, zależy od wysokości, z jakiej spada i od ilości wody przezeń unoszonej; podobnież i praca, jakiej nam prąd elektryczny dostarczyć może, zawisła od siły elektrowzbudzającej i od ilości przepływającej elektryczności, co w formie matematycznej znaczy, że praca wykonana przez prąd w ciągu sekundy (t. j. efekt) równa się iloczynowi siły elektrowzbudzającej E przez ilość elektryczności przepływającej w Ciągu 1 sekundy, t. j. przez natężenie prądu N, czyli efekt s= EN. Jest to zmieniona nieco forma prawa, które odkrył doświadczalnie Joule, badając ilość ciepła, wytwarzaną przez prąd elektryczny (ob. Galwanizm), a stąd daje się wywieść określenie jednostki siły elektrowzbudzającej; jeżeli bowiem N = 1 i efekt = 1, jest też E = 1.

Jednostką tą zatem jest siła elektrowzbudzająca, która, wysyłając prąd o natężeniu jednostki, wytwarza jednostkę efektu, t. j. pracę ergi w ciągu sekundy, a wymiar jej otrzymamy, dzieląc jednostkę efektu C*GS~⁸ przez jednostkę natężenia

prądu C ^²G ^²S    , co daje C /2G ^*3    .— Jednost

kę oporu (O) wyprowadza się łatwo na zasadzie prawa Ohma, według którego E=NO; jeżeli więo siła elektrowzbudzająca E = 1 i natężenie prądu N—1, jest też opór 0 = 1, a wymiar jednostki oporu wypływa ze stosunku jednostki siły elektro-wzbudzającej i jednostki natężenia prądu,

3/    1/    -2    1/    1/    —l

C '²G /aS : C '²G '²S , jest zatem CS⁻¹, t. j. takiż sam, jak wymiar prędkości; jednostka oporu przypada przewodnikowi, w którym prąd o natężeniu 1 wytwarza w oią-gu 1 sek. ilośó ciepła równoważną pracy 1 ergi.— Przez elektrojemnośó (ob.) przewodnika rozumiemy stosunek nagromadzonej na nim ilości elektryczności do osiągniętego stąd potencyału e-lektrycznego; jednostka zatem elektrojemności ma wymiar

C^g¹/» : C^G^S *=C—"S².

Przypada ona przewodnikowi, który jednostką ilości elektryczności ładuje się do jednostki potencyału; kula o promieniu 1 cm. posiada elektrojemnośó 1, podobnie jak i kondensator, który, ładowany siłą elektrowzbadzającą 1, przyjmuje jednostkę ilości elektryczności.

Tak określone absolutne czyli bezwzględne jednostki elektryczne byłyby w praktyce niedogodne-mi, w jednostkach tych bowiem wyrażane wielkości elektryczne i magnetyczne, znajdujące zastosowanie w technice, wyrażałyby się przez liczby nader wielkie.

czyli

elektryczny w Paryżu 1881 r., według zasad 0-pracowanych przez stowarzyszenie angielskie „Bii-tish Association“, przyjął pewne jednostki praktyczne, wyprowadzające się przez uwielu-krotnienie powyższych jednostek bezwzględnych, i nadał im nazwy znakomitych fizyków, którzy do rozwoju nauki o elektryczności najbardziej się przyczynili. Taka więc praktyczna jednostka oporu przedstawia opór biliona (10⁹) jednostek bezwzględnych i nie wiele tylko odstępuje od dawniejszej jednostki Siemensa; otrzymała ona odnazwiska Ohma nazwę om; jeden przeto om =10⁹C3⁻¹. Sto milionów (10⁸) razy uwielokrotniona jednostka bezwzględna siły elektrowzbudzającej, nie wiele tylko różniąca się od siły elektrycznego ogniwa Daniella, jest jednostką praktyczną siły elektrowzbudzającej i ma nazwę wolt (od nazwiska Volty);

8 */ 1/ —2 10C/2G/2S    .

Jednostka praktyczna wreszcie po-

Jednostka

Nazwa

-i 1/ li

10 C /2G /2

io^cV^s“¹

10⁹CS~¹

kulomb

amper

om

LO'C^G^²® ²

wolt

10⁻⁹C~¹S²

farad

me-

cie), przedstawiającym opór 1 oma, wytwarza prąd o natężeniu 1 ampera. Co się zaś tycze określenia tej ostatniej jednostki, poprzestano na po-danem wyżej uzasadnieniu naukowem. Do pomiarów wielkości elektrycznych i oceny ich w jednostkach praktycznych służą odpowiednie przyrządy miernicze, galwanometry i elektrody-namometry, które dla udogodnienia pomiarów praktycznych otrzymały właściwą budowę, jako ampermetry i woltmetry (ob. Elektryozne numeratory).

Ze względów teoretycznych doniosłego jest znaczenia stosunek jednostek w obu układach miar, elektromagnetycznym i elektrostatycznym. W pierwszym z nich jednostka ilości elektryczności wyra-

3/ w —i

się przez wymiar C /2G /23 ,

ża

8 K.

1 wolt : 1 ora, przeto 1 amper =10 C /²G ^²S , czyli jest Yio jednostki bezwzględnej natężenia prądu. Jednostka praktyczna ilości elektryczności nazywa się kulomb (Coulómb) i przedstawia ilość elektryczności, która, przepływając przez przecięcie przewodnika w ciągu 1 sek., wytwarza prąd o natężeniu 1 ampera; stąd kulomb jest Vio bezwzględnej jednostki ilości elektryczności, czyli=

—i i/ ii

10 C '²G '².

jemności elektrycznej nazywa się farad (Faraday); ponieważ zaś praktycznemi jednostkami po-tencyału i ilości elektryczności są wolt i kulomb, przeto 1 farad = 1 kulomb : 1 wolt, skąd farad jest bilionową częścią bezwzględnej jednostki elek-trojemności, czyli farad = 10~⁹ C—1 S*. Dla wy raźniej szego uwidocznienia zestawiamy tu jeszcze w następnej tabeli te jednostki praktyczne międzynarodowego układu miar elektrycznych:

wartość w je-dostkach bezwzględnych

ilości elektryczności

natężenia prądu oporu

siły elektrowzbu-[dzającej pojemności elektrycznej

W wielu razach dogodnem jest użycie jednostek znacznie większych lub mniejszych; wprowadzono więc jednostki milion razy uwielokrotnione lub zmniejszone, których nazwy tworzą się przez dodanie przedgłosów mega lub mikro; tak np. gawolt oznacza siłę elektrowabudzającą miliona woltów, mikrofarad—elektrojemność milionowej części farads, megom—opór miliona omów, mitrom—opór milionowej części oma.

Według uchwały pierwszego kongresu elektrycznego 1882 r. om miał być wyrażony przez opór słupa rtęci o przecięciu 1 milimetra kwadratowego w temperaturze 0°. Istniejące wszakże podówczas pomiary nie przedstawiały jeszcze dostatecznej ścisłości, by na ich podstawie długość tego słupa rtęci można było dokładnie oznaczyć: dla tego kongres zadanie to zlecił oddzielnej ko-missyi międzynarodowej. Rezultaty tych badań, złożono drugiemu kongresowi, w r. 1884, nie o-siąguęły wprawdzie jeszcze pożądanego stopnia ścisłości, kongres ten wszakże uznał, że wystarczają przynajmniej dla celów praktycznych, i na podstawie pomiarów dokonanych określił om legalny, jako opór słupa rtęci o długości 1.06 metra i o przecięciu 1 milimetra kwadratowego w temp. 0°. Jako wolt legalny przyjętą została siła elektro wzbudzająca, która w przewodniku (w dru-w drugim, jak

widzieliśmy wyżej, przez wymiar C ^²G ^³, stosunek zaś obu tych wielkości C ^²G^²S ¹ : c/²G^2 jest CS⁻¹; wyrażanie to jest wymiarem prędkości, stosunek zatem jednostek elektrycznych w obu u-kładach wyraża się przez pewną prędkość. Według poglądów Faradaya, uzasadnionych i rozwiniętych przez Maxwella, prędkość ta wyrównywać ma prędkości światła, może zaś być oznaczoną doświadczalnie, jeżeli różne wielkości elektryczne, jak ilości elektryczności, poteneyały i pojemności, mierzymy w jednostkach jednego ii drugiego układu i otrzymane stąd rezultaty ze Bobą zestawiamy. Z doświadczeń zaś takich, przeprowadzonych przez Webera, Maxwella, Thomsona i innych, okazało się, że prędkość ta wynosi około 3.1010 cm. czyli 300 000 kilometrów, rzeczywiście zatem ze znacznem przybliżeniem prędkości światła wyrównywa (ob. Elektryozne drgania). Por. J. D. Everett .Jednostki i stałe fizyczne” (przekład polski J. J. Boguskiego, WarBz. 1885); „Physikalische Begriffe und absolute Masse“ (1880); Kempe „Handbook of electrical testing” (wyd. 5-e 1892); Waltenhofen .Die internationalen absoluten Masse* (wyd. 2-e 1892); Serpieri „Die mechanischen, elektrostatischen u. elektromagnetischen absoluten Masse“ (przekł. z włoskiego 1885).

Elektryczne kondensatory, ob. Kondensatory i Butelka lejdejska.

Elektryczne lampy, ob. Elektryczne światło.

Elektryczne machiny, przyrządy do gromadzenia znacznych ilości elektryczności przez tarcie. Budowa ich polega na tych prostych zasadach, ża pręt szklany daje się przez tarcie naelektryzować, na przewodnik zaś odosobniony przez wielokrotne dotykanie ciałem naelektryzowanem przenosić można wciąż nową ilość elektryczności. W machinach elektrycznych, zwykłej konstrukoyi, pręt szklany zastąpiony jeBt przez okrągłą płytę szklaną G (fig. 30), osadzoną na osi poziomej, również szklanej, wspartej na podporach drewnianych i T₂ i wprawianej w obrót korbą H. Przy o-brocie tafla szklana przesuwa się między dwiema poduszkami skórzanemi, które są do niej naciskane sprężynami; poduszki te pokryte są nadto a-

sa

1k à

lub

malgamatem, złożonym z 2 części rtęci, 1 cyny i l cynku. Do gromadzenia elektryczności dodatniej, wzbudzanfj przez tarcie na płycie szklanej, służy konduktor mosiężny K, osadzony na izolującej podpórce szklanej i dźwigający dwa pierścienie drewniane S, na których osadzone są liczne ostrza metalowe, ku płycie szklanej zwrócone. Przy obrocie płyty w kierunku strzałki, części jej, które ulegają tarciu o poduszki, elektryzują się dodatnio i napotykają ostrzą, któremi tak wzbudzona elektryczność na przewodnik K przepływa. Przepływ ten tłómaczy się raczej w ten sposób, że elektryczność dodatnia szkła rozkłada przez wpływ swój elektryczność obojętną konduktora, przyciąga jego elektryczność ujemną, która wypływa przez OBtrza i zobojętnia elektryczność dodatnią szkła; w ten sposób na konduktorze K pozostaje elektryczność dodatnia, gdy płyta szklana, po przesunięciu się między ostrzami, ładunek swój elektryczny traci. Na poduszkach

w vjßsi

22?

Fig. 30. Elektryczna machina.

skórzanych wzbudza s ę elektryczność ujemna, którą za pośrednictwem drutu lub łańcuszka metalowego odprowadza się do ziemi, by z elektrycznością dodatnią szkła znów się nie łąozyła. Aby uniknąć zresztą straty elektryczności szkła, przytwierdza się do poduszek dwa skrawki tkaniny jedwabnej lub gumowej, które przy obrocie korby przylegają z obu stron do płyty i zakrywają ją na przestrzeni od poduszek do ostrzy. Jeżeli chcemy zbierać i elektryczność ujemną poduszek, można je również połączyć z drugim kondnktorem —Ky co wszakże zmniejsza ilość elektryczności dodatniej na konduktorze K. Na poduszkach bowiem zbiera się tylko niewielka ilość elektryczności ujemnej, stąd też odpowiednio i na płycie szklanej wywiązać się może równa jej ilość elektryczności dodatniej, wszystka zaś pozostała ilość wzbudzanej elektryczności dodatniej i ujemnej zobojętnia się nawzajem w chwili wywiązywania. Gdy natomiast poduszki połączone są z ziemią, wtedy wszystka elektryczność ujemna odpływa, a wzbudzana elektryczność dodatnia bez utraty gromadzi się na przewodniku K. Działalność przyrządu wzmaga się, jeżeli na konduktorze K osadzimy pierścień drewniany V, zawierający wewnątrz drut mosiężny, którego końce stykają się bezpośrednio z konduktorem. Iskry, jakie konduktor wtedy wydaje, stają się świetniejszemi i przebiegają z trzaskiem silniejszym. Przez ciągły o-brót korby elektryczność dodatnia wciąż gromadzi się na konduktorze; nagromadzanie to wszakże ma granicę, gdyż konduktor tem więcej elektryczności rozprasza w powietrze, im gęstość jej jest większa. Skoro więc ilość elektryczności rozpraszanej dorównywa ilości elektryczności wywiązywanej przez tarcie, to powiększanie ilości elektryczności na konduktorze dochodzi kresu. W machinach elektrycznych innej konstrukcyi, zamiast płyty, znajduje się walec szklany, obracany za pomocą korby dokoła swej osi; urządzenie takie jest mniej skuteczne, szkło bowiem z jednej tylko swej strony jest tarciu poddane. — Za pomocą machin elektrycznych wykonywać się dają liczne doświadczenia, które bardzo wyraźnie okazują działania i prawa elektryczności. Gdy do konduktora w ruchu pozostającej machiny zbliżymy palec lub też inny przewodnik zaokrąglony, otrzymujemy iskry długości 5—25 centymetrów; machiny większe, których płyty szklane mają średnicę około 1 metra, wydają iskry o 60 i więcej cm. długości. — Do uwidocznienia przyciągań i odpychań elektryczności służą znane powszeohnie doświadczenia, jak grad elektryozny(t. j. kulki korkowe z rdzenia bzowego, przeskakujące między dwiema płytami metalowemi, z których jedna połączona jest b konduktorem machiny, druga zaś z ziemią), dzwonek elektryczny, parasol papierowy, t. j. wiązka pasków papierowych, osadzonych na pręcie metalowym, które odpychają się i rozpościerają, gdy pręt połączony jest z naładowanym konduktorem machiny. Wąż elektryczny jest to przebieg iskry między skrawkami cynfoiii, nalepionemi na płycie lub na pręciku szklanym. Ciecze łatwo palne, jak eter lub dwusiarek węgla, zapalają się łatwo od iskry elektrycznej, a w pistolecie elektrycznym, czyli pistolecie Volty, mieszanina tlenu i wodoru wybucha przy przebiegu przez nią iskry. Własne swe ciało naelektryzować możemy, gdy dotykamy konduktora maohiny, stojąc na wyspie elektrycznej, t. j. na stołku, wspartym na nóżkach szklanych, lub też na płycie kauczukowej; włosy wtedy jeżą się wskutek odpychania wzajemnego, a przewodnik zbliżany wydobywa z ciała naszego iskry. Różne zresztą przyrządy nowsze szereg takich doświadczeń z machiną ełektryozną bardziej jeszcze urozmaicają.—Za pierwszego wynalazcę machiny elektrycznej uważać można Ottona Guericke (ok. 1650 r.), jakkolwiek machina jego składała się jedynie z kuli siarkowej, osadzonej na osi i obracanej za pomocą korby; siarka elektryzowała się przez nacisk ręką przy jej obrooie. Hawksbee zamiast kuli

siarkowej użył szklanej (17u9). Konduktor do ma- , siada dla przepuszczenia osi otwór większy, nie ohiny wprowadził Bose (1738), a urządzenie obe- j ulega więo obrotowi, i osadzona jest nieruchomo, cne nadał jej Winkler (1744), dalej zaś udosko- w niewielkim odstępie od tarczy ruchomej. Tar

nalili ją Wilson, Van Marum, Ramsden i in. Armstrong dostrzegł (1840), że para, uohodząca z kotła machiny parowej, naelektryzowana jest dodatnio, kocioł zaś ujemnie, co, jak Faraday okazał, dzieje się skutkiem tarcia cząstek wody, przez parę unoszonych, o ściany rury, przez którą wypływ mą miejsce. Na podstawie spostrzeżenia tego zbudował Armstrong machinę elektrycz-

cza S posiada w dwu przeciwległych sobie miejscach dwa wycinki owalne O O, a tuż obok tych otworów, na stronie zewnętrznej płyty, nalepione są dwa prążki papierowe, pt p₂ (zbroje czyli armatury), z których wystają dwa zęby papierowe, przechodzące przez otworki owalne i sięgające prawie do tarczy ruchomej. Otwory te zresztą i zęby papierowe znajdują się nie we wszyst-

V’:

mm

HMh

'J*;' >

«fff

gt!

ÆÜjspi

fcii

Hä

i-I

Wm

^=2

mam

Fig. 31, Machina Holtza.

ną parową czyli bydroelektryczną; i kich tego rodzaju machinach Tistotnego znaczenia kocieł osadzony jest na podpórkach szklanych, nie mają. Przed tarczą ruchomą, wprost naprze-para zaś, uchodząca przez szereg wązkich rurek I ciwko armatur papierowych tarczy nieruchomej, poziomych, napotyka konduktor opatrzony ostrzami, znajdują się dwa mosiężne grzebienie i S₂, któremu dodatnią swą elektryczność oddaje. — wsparte na izolujących podporach ebonitowych Wszystkie te wszakże machiny, w których ele- i zwracające zęby swe ku tarczy; za pośrednic-ktryczność wzbudza się przez tarcie, utraciły wiele z dawnego swego znaczenia iw obeo nowych machin elektrycznych, działających daleko silniej, w których [gromadzenie elektryczności następuje skutkiem rozkładu elektryczności przez wpływ, czyli przez influencyę.

Nowe te macbiny, zwane machinami in-fluencyjnemi (t. j. działającemi przez wpływ), albo też machinami elektroforo w e m i, lub krótko, dla odróżnienia od poprzednich, elektromachinami, wynalezione zostały prawie współcześnie w r. 1865 przez Hol- twem zaś prętów mosiężnych grzebienie te łą-tza i Töplera.—Machina Holtza, której urządzenie czą się z konduktorami Kt i K₂, które są za-ogólne przedstawia fig. 31, a przecięcie poziome kończone kulkami i za pomucą rękojeści ebonito-fig. 32, składa się z dwu powerniksowanych, wych ku sobie zbliżane i usuwane między sobą okrągłych płyt szklanych, z których nieco mniej- być mogą. Przy wykonywaniu doświadczeń z tą sza B za pomocą korby i sznura daje się bardzo machiną zbliżamy najpierw obie kulki kondukto-łatwo wprawiać w szybki obrót dokoła osi pozio- rów, aż do zetknięcia wzajemnego, i po za jedną mej, wyrobionej z ebonitu; tarcza większa S po- z armatur papierowych p₂ trzymamy płytkę kau-

Pi

li

Pi.......-,

«ÜÜ!

s.

*»

K,

Fig. 32. Przecięcie poziome machiny Holtza.

czukową, naelektryzowaną ujemnie p'zez potarcie sierścią kocią; działa ona przeto przez wpływ, czyli przez iBfluenoyę wskroś tarczy -ruchomej na kondnktor E₂, przyciąga z ostrzy elektryczność dodatnią, a elektryczność ujemną odpycha do końcowej jego kulki. Wypływzjąca zaś z ostrzy e-lektryczność dodatnia przechodzi na tarczę, która w tem miejscu przy obrocie przesuwa się w górę, skąd górna połowa tarczy pozostaje wciąż dodatnio naelektryzowaną. Wskutek obrotu każda część górnej połowy tarczy dochodzi w pobliże armatury drugiej pt i za pośrednictwem zęba, a nawet i bez jego udziału, oddaje jej swą elektryczność dodatnią; ponieważ zaś działanie to trwa bez przerwy, armatura ta jest statecznie dodatnio naelektryzowaną, odpycha przeto elektryczność dodatnią przeciwległego jej konduktora do kulki, która jest więc również wciąż dodatnio naelektryzowaną. Armatura ta dodatnia działa wszakże nietylko na elektryczność dodatnią konduktora, ale też i na jego elektryczność ujemną, przyciąga ją b ostrzy i przeprowadza na tarczę ruchomą, obracającą się tu ku dołowi. Dolna zatem część tej tarczy jest statecznie ujemnie naelektryzowaną, prowadzi swą elektryczność ujemną na armaturę p₂ i czyni ją statecznie ujemnie elektryczną. Armatura ta przeto po pewnym czasie przejmuje sama zadanie płytki kauczukowej, która po kilku już obrotach odłożoną być może, gdyż teraz sama armatura p₂ odpycha wciąż elektryczność ujemną na kulkę konduktora, podczas gdy bezustannie elektryczność dodatnia przechodzi z tego konduktora na górną połowę tarczy ruchomej. Przez takie działanie machiny utrzymują się przeto obie armatury papierowe w stanie przeciwnie elektrycznym, a stąd oba konduktory ładują się wciąż przez wpływ elektrycznościami odpychanemi, róźnoimien ne zaś elektryczności obu konduktorów łączą się między sobą. Z początku więo przy wprawianiu maohiny w ruch, dopóki ładunki są słabe, muszą obie kulki, zwane elektrodami machiny, pozostawać między sobą w zetknięciu; skoro wszakże ładunek staje się dostateoznym, co zdradza się słabym szmerem trzeszczącym, rozsuwamy elektrody, a wtedy przeskakuje międy obu elektrodami prąd iskier trzaskających, który utrzymuje się przez cały czas obrotu machiny. Jeżeli konduktor jeden połączymy z ziemią, wtedy z konduktora drugiego wydobywać można iskry, jak z konduktora dawnej machiny elektrycznej, która wszakże pod względem swej działalności znacznie nowej tej machinie ustępuje. Gdy obie zbroje butelki lejdejskiej łączymy z konduktorami, ładuje się ona już w ciągu kilku sekund. Aby zamiast ciągłego prądu iskier otrzymać iskry oddzielne i silniejsze, złączyć można elektrod każdy z\ butelką lejdej ską, a zbroje zewnętrzne obu tych butelek również między sobą połączyć. W tym celu kulki, przez które przechodzą konduktory i K₂, osadzone są na prętach butelek lejdejskich Ft i F₂, których zbroje zewnętrzne łączyć można za pomocą pręta mosiężnego d. Każda z tych butelek ładuje Bię elektrycznością odpowiadającego jej kondukto-

EncyVl. Powst Onatr. Zesz. 146 T 19-<ïy.

ra, gdy odpychana ze zbroi zewnętrznej elektryczność jednoimienna przez pręt d przechodzi do zbroi zewnętrznej butelki drugiej i elektryozność jej zobojętnia. Kfe1y po krótkim czasie napięcie elektryczne obu bute’ek stanie Bię dostatecznie sil-nem, wtedy elektryczności obu zbroi wewnętrznych łączą się między sobą, wydając silną iskrę, która z głośnym trzaskiem między obu elektrodami przeskakuje, gdy WBpółoześnie oswobadzające się elektryczności zbroi zewnętrznych zobojętniają się w pręcie d. W podobny zresztą sposób, jak te butelki lejdejskie, działa też rura szklana, oblepiona wewnątrz pasem, a zewnątrz dwoma pierścieniami b cynfolii; rurę umieszcza się na konduktorach, albo raczej na prętach podtrzymujących grzebienie tak, by oba pierścienie prętów tych dotykały; pierścienie mają wtedy znaczenie takie, jak zbroje wewnętrzne butelek, pas zaś wewnętrzny cynfolii odpowiada połączonym między sobą zbrojom ich zewnętrznym.—Jeżeli oba elektrody tak znacznie między sobą oddalimy, że nagromadzone na nich elektryczności już się zobojętniać nie mogą, to cofają się one przez grzebienie na płytę szklaną

Fig. 33. Objawy świetlne machiny Holtza.

i znoszą jej ładunek, lub też go nawet odwracają: do uchronienia więc od takiego zaniku działalności machiny, przy zbyt wielkiêm rozsunięciu ele-ktrodów, Błuźy konduktor dodatkowy Q, osadzony na ebonitowej 0Bi machiny, którego grzebienie nie dozwalają, by różnoimienne elektryczności górnej i dolnej części płyty ruchomej na niej samej się wyładowywały. Wypływ elektryczności z ostrzy grzebieni staje się widocznym w ciemności, przy-czem ujawnia się wyraźnie różnica obu elektryczności; gdzie, mianowicie, wypływa z ostrzy elektryczność dodatnia, występują błękitne smugi ogniste, gdy natomiast wypływająca elektryczność ujemna na każdem ostrzu sprowadza tylko punkt świecący (fig. 33).—Wprawiając w ruch machinę podczas, gdy jest naładowaną, doznajemy oporu znaczniejszego, aniżeli wtedy, gdy nie jest naładowaną; w pierwszym więc razie łożyć musimy na obrót machiny pewien nadmiar pracy, co świadczy wyraźnie, że elektryczność wzbudza się tu bezpośreduio kosztem pracy na obrót machiny łożonej. — Za pomocą machiny influenoyjnej wykonywać można wiele doświadczeń, które z dawnej machiny, wzbudzającej elektryczność przez tarcie, wcale lub tylko słabo przeprowadzać się dają; mo-

15

ï;

źna np. działaniem jej rozkładać wodę i wywoływać zboczenie igły magnesowej; prąd więc iskier, między elektrodami machiny tej przebiegających, pod,"względem objawów swych zblża s'ę do właściwego prądu elektrycznego; gdy między oba konduktory wtrącimy rurę Geisslera (ob. G e i s s 1 e r a rury), rozjaśnia się ona, jak pod działaniem ce-wy indukcyjnej Ruhmkoiffa. Skoro tylko machina w ruch wprawioną zostaje, rozpościera się dokoła niej woń charakterystyczna, świadcząca, źe prąd wytwarzanych iskier elektrycznych silnie o-zonizujo powietrze (ob. Ozon). Jeżeli elektrody pozostającej w ruchu machiny influencyjnej połączymy z grzebieniami drugiej podobnej machiny i płycie tej ostatniej przez trącenie nadamy słaby popęd, to przechodzi ona w szybki obrót. Gdy więc machina pierwsza przeobraża pracę w ener-gięj;elektryczną, to natomiast w machinie drugiej, czyjjL wtórnej, przetwarza-się Energia elektryczna

iwy

"oSli in

tarcze szklane (lub ebonitowe) tej machiny (fig 34), osadzone są na wspólnej osi i obracają się w strony przeciwne za pośrednictwem sznura bez końca i korby; k&żda z nich opatrzona jest 12 wycinkami cynfolii, rozmieszczonemi promienisto, które przy obrooie płyt przesuwają się przed szczoteczkami z cienkiego drutu metalowego, osadzone-mi na końcach prętów metalowych. Konduktory machiny wsparte są na walcach szklanych i połączone z grzebieniami, które obejmują płyty na wysokości średnicy poziomej. Dla wyjaśnienia działania tej machiny dajmy, âe wycinek cynfolii I (fig. 35) otrzymał pewien ładunek elektryczności dodatniej -j- E i przy dalszym obrocie przybywa do położenia 2 naprzeciwko wycinka Ii-go płyty drugiej; w wycinku tym zatem wskutek działania przez wpływ zostaje przyciągniętą—22, odepchniętą zsś -j- E, która przez pręt metalowy aa przechodzi do wycinka VIII-go. Jeżeli więc i wszystkie następne wycinki płyty tylnej przy przejściu obok górnej szczoteczki & (której pręt na rycinie schematycznie tylko jest wskazany), o-trzymują ładunek + E, to wycinek II, gdy przy obrocie dalej ku góne się posuwa, zatrzymuje

xa f 37

X²

/Ot

gjjjf

3K

F XT

.-3 N.

nut

<//

ka

Fig. 35. Wyjaśnienie działania machiny „Parva."

Fig. 34. Machina elektryczna „Parva.”

w pracę mechaniczną. Mamy tu tedy przykład „elektrycznego przenoszenia pracy“, którego wszakże zastosowanie praktyczne osiąga się dopiero przy użyciu machin dynamoelektrycznych. — Machina influenejjna drugiego rodzaju w pierwotnej konstrukcyi Töplera była zbyt zawiłą; według typu tego wszakże następnie zbudowane machiny Vossa, WimsłmrBta i in. zyskały znaczne uproszczenie. Wyróżniają się one od machiny Holtza t(m, że obie jeb. płyty szklane są ruchome i o-bracają Bię w strooy przeciwne, przedstawiają zaś tę zaletę, źe pierwiastkowa ilość elektryczności, do pobudzenia ich konieczna, nie potrzebuje być umyślnie doprowadzoną, wystarczają tu bowiem już drobne ślady elektryczności, wzbudzóne w machinie przez wpływ elektryczności atmosferycznej. Z machin tej kategoryi szczególnie prostą kon-Btrukcyą, a stąd i taniością, zaleca się maobina, zwana „Parva“, zbudowana przez Lissera. Obie swój ładunek—E, gdyż ten jest związany przez -f- E wycinków płyty tylnej. Dopiero gdy wycinek—II przejdzie poza górną szczoteczkę b i przy-dalszym biegu napotka naprzeciwko siebie niena-ładowane już wycinki płyty tylnej, związana dotąd— E staje się swobodną i przejść może na grzebień Kv Wycinek więc II pozostaje nienaładowa-nym, dopóki nie dojdzie do dolnej szczoteczki a, od której otrzymuje ładunek -|- E, jak to wypada z powyższego uzasadnienia, a dzieje Bię to ze wszystkiemi wycinkami dalszemi, dopóki nie dojdą do grzebienia K₂* któremu oddają swą -|- E. Dolne wycinki wszakże tego koła (na rycinie wewnętrznego) działają przez wpływ na odpowiadające im wycinki koła drugiego (zewnętrznego); tak więc ładunek dodatni wycinka VI-go wywołuje ładunek—E w wycinku 6, gdy wskutek tego ładunek -f- E odpychany jest do górnej szczoteczki b, która z kolei ładuje dodatnio przesuwające się obok niej wyoinki; pierwotny ich zatem ładunek elektryczny, który dał początek całemu działaniu, ulega wzmożeniu. Gdy zaś wycinek 6 w dalszym biegu posuwa się ko grzebieniowi Klt pozostaje na nim—E związaną, dopóki nie przej-

S. K.

S. K.

115

WET

==*~gł-?Ł

■.. ‘

mm

Li,

ił

i:

:U

Elektryozne motory -

dzie naprzeciwko wycinka VIII-go; wtedy staje się —E swobodną i przejść może na grzebień K. Tak więc konduktor z grzebieniem tym połączony jest wciąż elektrodom ujemnym, a tak samo się objaśnia przechodzenie ciągłe elektryczności dodatniej na konduktor drugi K₂. Rozkład elektryczności na wycinkach obu płyt wskazują (na fig. 35) znaki -|- i —,co pozwala zawiły ten przebieg całego działania zrozumieć. Maohina ta wydaje iskry 8—12 centymetrów długości, działa nawet przy powietrzu wilgotnem, a elektrody jej rzadko znaki swe zmieniają.—Co do szozegółów budowy machin influency]nych oraz wyjaśnienia ich objawów, ob. prace Holtza („Annalen d. Physik* PoggendorfTa 1867); Töplera (.Elektrotechnische Zeitschrift“ 1886); Hempla (.Annalen d. Physik“ Wiedemanna 1885); Elstera i Gsitla (tamże 1887), Lommela (tamże 1887), Hillaireta („Bull. Soc. internat, des électr.” 1885).

Nazwę machin elektrycznych nadaje się też niekiedy potężnym maohinom, służącym do wytwarzania prądów elektrycznych w celach praktycznych, do oświetlania elektrycznego, do złocenia i srebrzenia galwanicznego i t. p. Dla uniknienia nieporozumień należy wszakże dla przyrządów tych zachować nazwę machin dynamoelektrycznych (ob. Magnetoelektryczne i Dynamo-elektryczne machiny).

Elektryczne motory, elektromagnetyczne motory, elektromotory, przyrządy, przeobrażające energię elektryczną w pracę mechaniczną. Pierwotne elektryczne motory, polegająoe na działaniu elektromagnesu, zastosowania praktycznego me miały; zyskały natomiast doniosłe znaczenie techniczne, gdy odkrycie zasady dynamo - elektrycznej dozwoliło otrzymywać prądy elektryczne bezpośrednio działaniem pracy mechanicznej. Jeżeli prąd elektryczny, wytworzony przez machinę dynamo-elektryozną, przesyłamy przez zwoje drugiej czyli „wtórnej“ podobnej machiny dynamo-elektrycznej, wtedy przechodzi ona w obrót i wykonywa pracę mechaniczną. Obecne zatem E. m. są to tylko machiny dynamoelektryczne o działaniu odwróconem (ob. M agnetoelektry czne i Dynamoelektryczne machiny).

Elektryczne napięcie, ob. Elektryczny po-ten cyał.

Elektryczne numeratory, przyrządy służące do pomiarów elektrycznych w elektrotechnice, w szczególności zaś do mierzenia ilości elektryczności, dozwalające zatem oceniać, ile elektryczności zużyto np. w mieszkaniu elektrycznie oświe-tlonem, według, tego bowiem konsument uiścić winien zapłatę towarzystwu, które mu prądu dostarcza. E. n. zalecać się więc winny dostępnć-ścią, by ilość elektryczności zużytej odczytywać się dała w sposób łatwy, jak to się dzieje z gazometrami, któremi posługiwać się można bez żadnej wprawy szczególnej.—Pierwszy taki praktyczny numerator elektryczności urządził Edison wraz ze swym systemem rozprowadzania czyli rozdziału prądu elektrycznego. Numerator Edisona polega na działaniach chemicznych prądu,

Elektryczne numeratory

jest więc w zasadzie woltametrem. Prąd dostarczany konsumentowi przebiega najpierw przez naczynie napełnione roztworem siarczanu cynku, który pod wpływem prąda tego ulega rozkładowi; przy każdej zatem rewizyi przyrządu ocenić można przez ważenie ilość wydzielonego cynku, która jest właśnie miarą ilości zużytej elektryczności. Jeżeli prądy Bą bardzo silne, numerator umieszcza się w odgałęzieniu bocznem, przez które, wskutek dodanych oporów, przebiega tysiączna część prądu całkowitego.—Zo wszystkich wszakże dotąd zbudowanych numeratorów elektryczności najwięcej używany jest numerator Arona (fig. 36). Ilość elektryczności, jaką prąd dany doprowadza, wyraża się iloczynem z natężenia prądu przez czas, w ciągu którego prąd ten płynął; przyrząd zatem

Fig. 36. Numerator elektryczny Arooa.

mierniczy winien ten właśnie iloczyn zaznaczać.

N. Arona jest to właściwie zegar, który wszakże tylko pod wpływem prądu w ruch wprawiony być może. Posiada on dwa jednakie wahadła, z których każde działa na oddzielny zegar. Ody oba te wahadła kołyszą się jedynie pod wpływem siły ciężkości, wtedy poruszają się z jednaką szybkością, a oba zegary chodzą zupełnie jednakowo. Oba wszakże połączone są z jedną skazówką w taki sposób, że może ona być wprawianą w ruch wtedy tylko, gdy chód zegarów dokonywa się z szybkością różną; w zwykłych więc warunkach, dopóki tylko siła ciężkości na oba wahadła działa, skazówka ta zoRtaje nieporuszoną, chociaż oba wahadła swobodnie bujają. Dolny jednak ciężarek jednego z tych wahadeł jest magnesem stalowym, pod nim znajduje się zwój drutu, przez któ-

S. K.

ry przepuszcza się prąd, poddany pomiarowi. Skoro zaś przez skręty drutu prąd przebiega, wywiera on wpływ na magnes, ruch zatem wahadła doznaje przyśpieszenia. Wskutek tego w biegu wahadeł zachodzi różnica, a stąd i skazówka przechodzi w ruch, droga zaś, jaką przebiega, jest iloczynem z natężenia prądu i czasu jego przepływu, co właśnie zaznaczyć należało. Ponieważ jednostką ilości elektryczności jest kulomb (ob. E-lektryczne jednostki), tarcza przeto, po której przesuwa się skazówka, re a podziałkę w ku-lombacb; bezpośrednio więc odczytać można, ile kulombów czyli jednostek elektryczności przeszło przez zwój drutu, ile ich zatem konsument zużył. Przyrząd ten posiada zresztą pięć tarcz skazówko-wych, tak z sobą połączonych, że na jednej odczytuje Bię jednostki, na drugiej setki i t. d. N. Arona zatem zaznaczać może liczby od 1 aż do 100 000, zegary zaś bez nakręcenia działają przez 40 dni. Cały przyrząd zamknięty jest w szafce, która zawiera nadto ołowiankę, mającą ułatwiać pionowe jej zawieszanie.— Opisany tu numerator służyć może tylko d'a prądu ciągłego lub dla prądów jednokierunkowych, prądy bowiem przemienne, przebiegające naprzemian w jedną i drugą stronę, na magnes nie działają. W N-ach zatem, które dla tych ostatnich prądów służyć mają, zastąpił Aron magnes solenoidem, czyli zwojem drutu cienkiego, zawieszonym poziomo w końcu wahadła. Solenoid kołysze Bię swobodnie wewnątrz zwoju drutu grubîzego, który tu również poziomo jest umieszczony Prąd główny przebiega, jak w przyrządzie poprzednim, po tym ostatnim zwoju, ale odgałęzienie jego przechodzi do Bolenoidu, wzajemne więc oddziaływanie obu zwojów wpływa na szybkość wahadła: i tu tedy, jak w urządzeniu poprzedniem, przebieg prądu powoduje ruch skazówki. — Dogodny również jest N. E1 i h u Thomsona, rozpowszechniony w Ameryce; jest to właściwie motor elektryczny, który, pod wpływem przebiegającego przezeń prądu, obraca się z szybkością proporcyonalną do ilości elektryczności dostarczanej. — Do kategoiyi N-ów el-ch, należą też przyrządy Błużące do mierzenia natężenia czyli siły prądu, Są to właściwie galwa-nometry, tem się cd zwykłych galwanometrów różniące, że poJziałka ich oznaczona jest bezpośrednio w amperacb, amper bowiem jest je dnostką praktyczną natężenia prądu; stąd przyrządy te miernicze mają nazwę amperometrów albo przez skrócenie ammetrów. — Często też nie wystarcza znajomość natężenia prądu, ale zachodzi potrzeba oznaczania siły elektrowzbudzają-cej, albo raczej różnicy elektrycznej biegunów, różnicy ich potencjałów, napięcia elektrycznego na końcacb, np. drutu doprowadzającego prąd do lampy. Do ozDaczania tej wielkości służyć może tenże sam przyrząd, ze zmienioną tylko podziałką. Według prawa Ohma bowiem (ob. Galwanizm) natężenie prądu wyraża się ilorazem siły elektro-wzbudzającej (różnicy elektrr cznej) przaz opór, t. j.

zkąd E=N O; jeżeli więc baczymy, by opór O był stały, natężenie prądu N daje miarę siły ele-ktrowabudzającej E, czyli napięcia prądu na biegunach. Podziałkę takiego galwanometru wyraz ć możemy nadto bezpośrednio w jednostkach napięcia elektrycznego, czyli w woltach, a stąd galwa-nometry, zaopatrzone w taką podziałkę, która dozwala odczytywać bezpośrednio w woltach różnicę potencyałów, czyli Dapięc:e prądu na ich końcacb, nazywają się w o 11 m e t r a m i, które są tedy przyrządami róźnemi od woltametrów (ob.). Najbardziej rozpowszechnione są amperometry i woltmetry konstrukcyi Doliwy - Dobrowolskiego, z powszechnego towarzystwa elektrycznego w Berlinie (ob. Galwanometry)

Elektryczne ogrzewanie, zastosowanie praktyczne objawów cieplikowych, przez prąd elektryczny wzbudzanych. Objawy te na tem głównie polegają, że drut metr Iowy, po którym prąd elektryczny przebiega, silnie s'ę rozgrzewa (ob. Galwanizm, Elektryczne światło). Jeżeli więc naczynie napełnione wodą otoczymy zwojem drutu lub cienkiej wstęgi metalowej i po zwoju tym przepuścimy prąd, woda Bzybko się w naczyniu zagotuje. Według tego zbudowano przyiządy, które razem stanowią istną kuchnię elektryczną, obywającą się bez ogniska, wolną od dymu i zalecającą się czyste ścią. Pomimo tak niewątpliwych dogodności, projekty te praktycznego zastosowania zyskać dotąd nie mogły, głównie dla zbyt jeszcze znacznych kosztów wytwarzania energii elektrycznej. Tem mniej korzystać można z prądów elektrycznych do ogrzewania mieszkań; natomiast wszakże pomyślniej dałoby się może rozwiązać zadanie odwrotne, t. j. wytwarzanie prądów elektrycznych działaniem ciepła. Do celu tego służący piec elektryczny zbudował Giraud. Jest to piec walcowy, podobny z wejrzenia do zwykłych pieców żelaznych, ale powłoka jego złożona jest z 700 ogniw termo-elektrycznych (ob. Termoelek-tryczność). Każde z tych ogniw składa się z dwu płytek: jednej niklowej, i drugiej ze stopu antymonowo-cynkowego; dla ochrony ogniw od żaru otoczone są one od strony wewnętrznej listkami azbestowemi, krążeuie zaś gazów tak jest zapewnione, aby ogrzewanie było jednostajne. Piec tego rodzaju służyć ma przedewszystkiem do ogrzewania mieszkania, ale zarazem w pokrywających go ogniwach termoelektrycznych wytwarza się prąd elektryczny, który zasilać może lampy elektryczne lub też do inny h celów służyć. Wywiązującą się za dnia energię elektryczną gromadzić można w akumulatorach (ob.) i przechowywać na oświetlenie wieczorne. W ogólności wytwarzanie prądów elektrycznych działaniem najdoskonalszych nawet stosów termoelektrycznych jest zbyt kosztowne, aby prądy te do jakichkolwiek celów praktycznych nadawać się mogły; ponieważ wszakże przyrząd Girauda służyć ma głównie do ogrzewania, jak piec zwykły, drożyzna ta mniej razić może; próby wykazały, że koszt opału nie o wiele jest wyższy, aniżeli w piecu zwykłym, jednakioh wymiarów.—Istotnie doniosłe znaczenie ma dotych-

(1897).

cyał.

Elektryczne promienie ob. Elektryczne drgania.

Elektryczne przenoszenie energii, ob. Magne-toelektry czne i D y nam o elekt r y c zne ma-c hiny.

S. K.

czas ogrzewanie elektryczne tylko w tym razie, gdy idzie o korzystanie w celach naukowych lub technicznych z wysokiego żaru luku woltaiczuego (ob. Elektryczne światło), którego temperatura, według badań Violle’a, odpowiada temperaturze ulatniania się węgla i wynosi 3 500°C. W temperaturze tak wysokiej zdołano stopić wszystkie metale; skorzystano z niej do otrzymywania glinu i różnych innych metali, do lutowania stali, do naprawy pancerzy okrętowych i t. p. robót technicznych. Aby ogrzewanie w celach naukowych prowadzić można było dogodniej i uchronić się zarazem od utraty ciepła, zbudowano odpowiednie przyrządy, które nazwano-pieoy kami elektryezuemi. Pierwszy taki piec zbudował S emens, szczególniej zaś służy wybornie piec elektryczny Violle’a i Moissana 1893 r. Oba elektrody czyli pręty węglowe, między któ-remi wytwarza się łuk woltaiczny, przeprowadzone są do wnętrza bryły węglowej. Bryła ta węglowa umieszczona jest między dwiema płytami wapien-nemi, a wnętrze jej wyłożone jest płytami magne-zyowemi. Ciało poddane działaniu wysokiej temperatury mieści się w tyglu, osadzonym o kilka centymetrów poniżej łuku woltaicznego, albo też w rurze węglowej. W ten sposób ciała badane łatwo ogrzewają się do temperatury 3 000° C. Z mnóstwa ważnych doświadczeń, przy pomocy pieca takiego wykonanych, przytoczymy tu tylko otrzymanie dyamentu sztucznego, który Mois-san zdołał otrzymać z węgla przez poddanie go w temperaturze tak wysokiej zarazem nader znacznemu ciśnieniu. Jakkolwiek krysz'ały dotąd otrzymane są mikroskopowych zaledwie wymiarów, Moissan rozwiązał zadanie skrystalizowania węgla, czego wszelkie dawniejsze metody osiągnąć nie zdołały. Obacz Moissana „Le four électrique*

S. K.

Elektryczne oświetlenie, ob. Elektryczne światło.

Elektryczne pole, ob. Elektryczny poten-

Elektryczne przyciąganie i odpychanie, ob.

Elektr y czno ść

Elektryczne statki, statki wprawiane w ruch działjn.em motorów elektrycznych. Pierwszy statek elektryczny, zbudowany przez Jacobiego w r. 1838, krążył po Newie, rychło jedaak próba ta okazała się zbyt kosztowną, gdyż jako źróJło energii uż₇ty był stos galwaoiczny. Również rezultatu praktycznego nie osiągoął w r. 1850 większy tego rodzaju statek, zbudowany przez Page’a w Filadelfii. Wynalazek akumulatorów dopiero dał możność urzeczywistnienia tych pomjslów, ale zbyt wielki ciężar akumulatorów i zbyt jeszcze znaczny ich koszt rozwój żeglugi elektrycznej dotąd powstrzymuje. Szybkość osiągnięta przez statki E-e nie przecho dzi dotąd 10—12 kilometrów na godzinę.—Baterya elektryczna wprawia w obrót elektromotor, którego oś połąozona jest ze ezrubą statku; ponieważ motor dokonywa do 900 obrotów na minutę, wystarcza więc Bzruba niewielka, o dwu skrzydłach. Ma-nipulacya zresztą statków elektrycznych jest bardzo prosta i stanowi najważniejszą ich zaletę. W nocy może baterya akumulatorów służyć do oświetlania. Po wyczerpauiu energii elektrycznej akumulatory muszą być na nowo ładowane na wybrzeżu, albo też i na okrętach, które teraz powszechnie zaopatrzone są już w urządzenia elektryczne. Szczególniej wszakże statki el e przydatne być mogą do celów wojennych (ob. Podwodne statki).

Elektryczne stosy ożyli galwaniczne stosy ob. Stosy.

Elektryczne światło, objawy świetlne, wzbudzane za pośrednictwem energii elektrycznej, w szczególności zaś przez prąd galwaniczny. 0-bjawy te są następstwem działań cieplikowych, jakie sprowadza prąd galwaniczny czyli elektryczny. Przewodnik metalowy, po którym prąd przebiega, doznaje podwyższenia temperatury, rozgrzewa się (ob. G al w a ni z m). Ileśó wywiązanego ciepła jest tem większa, im większy jest opór przewodnika, a nadto proporoyonalna jest do kwadratu z siły czyli natężenia prądu. Jeżeli więc prąd jest dostateczuie silny, a opór dostatecznie znaczny, drut rozgrzać się może aż do rozpalenia, zaczyna więc świecić, rozżarzając się najpierw do czerwoności, następnie do białości, a wreszcie nawet ulega stopieniu. Im mniejsza jeBt masa danej części przewodnika, tem wyźtj wzmaga się jej temperatura, wywiązana bowiem ilość ciepła Die rozkłada się na zuaczną masę. Im więc cieńszym jest drut, tem się łatwiej rozżarza, gdyż o-bok drobnej masy przedstawia on nadto dla małej swej średnicy wielki opór przebiegowi prądu. Przy jednakich nadto warunkach drut wyrobiony z metalu, który jeBt gorszym przewodnikiem, rozgrzewa się silniej; cienki drut platynowy łatwo do oślepiającej białości rozgrzany być może.—Gdy drut łączący bieguny stosu zostaje w któremkol-wiek miejscu przerwany, obieg prądu ustaje, chociaż na biegunach czyli na końcach drutu nagromadzona jest swobodna elektryczność, warstwa bowiem powietrza, między końcami temi zawarta, jest złym przewodnikiem i elektryczności nie przeprowadza. Nie jest ona wszakże Dieprzewodni-kiem bezwzględnym, a zwłaszcza przewodnictwo powietrza wzmaga się przez rozgrzanie. Gdy więc siła elektrowzbudzająca czyli napięcie elektryczności dosyć jest znaczne, to elektryczność przezwyciężyć może nawet opór pośredniczącej warstwy powietrza, przy pokonaniu zaś oporu tak wielkiego wywiąv.i j^ się ciepło tak obficie, że końce drutów rozżarzają się, a między niemi ukazują się iskry, które są właściwie oderwanemi cząsteczkami drutów, przebiegającemi od jednego do drugiego bieguna czyli elektrodu. Jeżeli elektrody wyrobione są z łatwo rozpylającego się materjału, powstaje między niemi istny łuk świetlny, u> tworzony ze świecącego powietrza i z rozpalotych cząstek elektrodów. Zjawisko te występuje już dobrze przy użyciu elektrodów z cynku, żelaza lub rtęci, najświetniejszem staje się wszakże, gdy prąd przebiega przez powietrze między elektrodami węglowemi. Końce węgli rozżarzają się wtedy do jasnej białości, męizy niemi zaś rozpościera się smuga świetlna, złożona « rozpalonych cząstek węgla i z powietrza rozgrzanego. Zjawisko to nazywa się łukiem świetlnym, łukiem woltaicznym, od nazwiska wynalazcy stosów, albo też łukiem Davego, otrzymał je bowiem po raz pieiwszy Davy około r. 1810. Do wywołania go posłużyć może przyrząd wska-ki do węgla drugiego; jeżeli końce ich były zaostrzone, to po krótkim już czasie niknie ostrze węgla dodatniego, a na jego miejsce powstaje zagłębienie czyli krater, skąd cząstki przenoszą się do węgla ujemnego, który zaostrzenie swe zachowuje, Po pewnym czasie oba węgle przedstawiają w powiększeniu obraz, jak na fig. 38. Gazo-wate wyuiosłości pochodzą z obcych domieszek, które się w żarze topią i na powierzchni węgli występują. Temperatura rozżarzonych do białości końców węgli jest bardzo wysoka, wynosi bowiem od 2 500° do 4 000° C. W żarze tym węgle spa-

if

;

m?A

il

ii

ii

SPIS

mi

Fig. 37. Łuk świetlny.

Fig. 38. Obraz powiększony prętów węglowych.

sta, a wkrótce opór powiększającej się wciąż, po-ś-edniej warstwy powietrza tak dalece się wzmaga, że prąd przezwyciężyć go już nie może. Prąd przerywa się więc, a łuk gaśnie. Jeżeli tedy utrzymać go chcemy przez czas dłuższy, należy oba węgle ku sobie zbliżać, w miarę, jak się opalają; można to wprawdzie w pewnej mierze wykonywać działaniem ręcz nem, jeżeli jednak idzie o trwałe utrzymywanie światła, wprowadzić

zany na fig. 37. Za pośrednictwem drutów K i Z łają się, a dodatni dwa razy prędzej, aniżeli u-przybywa ze stosu galwanicznego prąd, który jemny; wskutek tego odstęp między niemi wzra-przez osady metalowe A i B przechodzi do p.ę-tów węglowych a i b. Końce tych prętów są najpierw ze sobą zetknięte, by obieg prądu mógł się ustalić; skoro zaś węgle rozgrzane zostaną, rozsuwa się je i pozostawia w pewnej między sobą od-ległośoi. Jeżeli siła elektrowzbudzająoa prądu jest dostateczna, prąd przebiega przez powietrze między końcami węgli i wytwarza łuk świetlny. Od każdego węgla, a zwłaszcza od węgla połączonego z biegunem dodatnim stosu, przebiegają cząst- I trzeba odpowiednie urządzenia, by węgle automa-

tycznie w jednakim utrzymywały się odstępie. Urządzenia takie nazywają się wogólności lampami elektrycznemi łukowemi lub regulatorami.

Światło to łukowe przewyższa jasnością wszelkie inne źródła światła, jakie dotąd sztucznie o-trzymywać umiemy. Może ono jednak powstawać wtedy tylko, gdy siła elektro wzbudzająca stosu dostatecznie jest wielką, by pokonywać mogła o-pór powietrza. Davy użył do tego celu stosu, złożonego z 2 000 ogniw Volty, przyczem utrzymać mógł światło, dopóki odstęp między węglami nie wzrósł do 7-u centymetrów. Zwykle jednak pozostawia się tylko odstęp, nieprzeobodzący 3 do 6-u milimetrów, w stosunku bowiem do długości łuku natężenie światła znacznie jest wtedy silniejsze, aniżeli przy większych jego wymiarach. Prócz oporu wszakże, jaki prądowi Btawia powietrze, napotyka on jeszcze działanie wręcz sobie przeciwne, a to skutkiem powstającej w samym łuku świetlnym siły elektrowzbudzającej. Można to poznać, jeżeli natychmiast po przerwaniu prądu pierwotnego połączymy końce węgli z galwano-skopem; odchylenie igły galwanoskopu daje dowód, że w łuku świetlnym istnieje prąd, przebiegający przez węgle w kierunku przeciwnym względem prądu pierwotnego. Elektro wzbudzająca ta siła, której istnienie wykazał Edlund, jest dosyć znaczna, wynosi bowiem 35 do 40-u woltów (ob. Elektryczne jednostki); dla tego też i źywać tu trzeba takiego źródła prądu, któreby na końcach obu prętów węglowych dawało różnicę potencya-łów przeszło 40 woltów, inaczej światło nie dałoby się trwale utrzymać.

Zalety światła elektrycznego, a zwłaszcza silne iego natężenie, dawno już spowodowały stosowanie go do różnych celów szczególnych, jak do widowisk teatralnych, do oświetlania obrazów przez latarnię czarnoksięską rzuconych, do mikroskopów elektrycznych, albo też przy prowadzeniu robót nocnych, jak np. podczas budowy mostu w Warszawie w r. 1859. W takich razach nie wzdragano się przed mozolnem i kosztownem urządzaniem potężnych stosów galwanicznych. Aby jednak światło elektryczne zyskać mogło znaczenie praktyczne do oświetlania ulic miejskich lub sal rozległych, trzeba było przedewszystkiem posiadać dogodniejszy i tańszy sposób otrzymywania prądów elektrycznych; stało się to zaś możliwem, gdy machiny dynamoelektryczne dały możność wzbudzania prądów indukcyjnych bezpośrednio działaniem pracy mechanicznej, co przypada na okres 1870 — 1880 roku (ob. Magnetoelektryczne i Dynamoelektryczne machiny). Generatory te elektryczności nie tylko dozwalają na końcach węgli otrzymać znaczne napięcie, czyli znaczną różnicę potencyałów, ale nadto wytwarzają prądy znacznego natężenia, czyli przesyłają znaczną ilość elektryczności. Widzieliśmy zaś wyżej, że ilość ciepła, wywiązująca się w przewodniku, zależy nie tylko od jego oporu, ale i od natężenia prądu; dla tego do wytwarzania światła elektrycznego konieczne jest źródło elektryczności, któreby dawało zarazem prądy i znacznej siły elektrowzbudzającej, i znaoznego natężenia, a warunkom tym właśnie odpowiadają machiny dynamoelektryczne. Prądy, jakie machiny te wydają, są to właściwie prądy indukcyjne, przerywane, w nader krótkich odstępach ozasu jedne po drugich nastę-jące; wszakże chociaż światło elektryczne wytwarzane jest przez taki prąd, przerywający się 500 lub 100 razy tylko w ciągu sekundy, to jednak płonie statecznie, nie ulegająo samo przerywaniu, w nader krótkich bowiem odstępach czasu, wjakiohprądy oddzielne po sobie następują, temperatura łuku wyraźnie nie opada, oko zaś, które szybko idących po sobie wrażeń nie rozdziela, tak nagłych zmian peryodycznych w natężeniu światła ujmować nie jest zdolne. Zależnie wszakże od rodzaju użytej machiny dynamoelektrycznej są te prądy przerywane zwrócone statecznie w jedną tylko stronę, lub też są to prądy przemienne przebiegające naprzemian w jedną i drugą stronę. Ponieważ, jak widzieliśmy, rozgrzewanie elektrodów zawisło od kwadratu z natężenia prądu, zmiana zatem kierunku nie ma zgoła wpływu na to rozgrzewanie, które tedy pozostaje jednakiem, w jakimkolwiek kierunku prąd dodatni przez elektrod przepływa. Do oświetlania elektrycznego używane być mogą zatem zarówno machiny dynamoelektryczne, przesyłające wciąż prądy jednokierunkowe, jako też machiny wytwarzające prądy przemienne. Zachodzi tu wszakże różnica, wynikająca Btąd, że oba elektrody węglowe, dodatni i ujemny, nie zużywają się jednakowo szybko. Przy prądzie statecznym, jaki wydają stosy galwaniczne, lub też przy prądach przerywanych, ale jednokierunkowych, węgiel jeden pozostaje stale elektrodem dodatoim, drugi zaś ujemnym; pierwszy więc, jak widzieliśmy, spala się mniej więcej dwa razy prędzej, aniżeli drugi, i tworzy się na nim zagłębienie, ożyli krater jaśniejący. Dla tego też w lampach elektrycznych, prądem takim zasilanych, węgiel dodatni umieszcza się zawsze po nad ujemnym, skąd krater jego tworzy jakby reflektor, odrzucający promienie ku dołowi. Przy użyciu, natomiast, prądów przemiennych, każdy węgiel staje się naprzemian, w niesłyohanie krótkich odstępaoh czasu, elektrodem dodatnim i ujemnym, oba zatem spalają się jednostajnie i oba wciąż pierwotne swe zaostrzenie zachowują, a pro-nrenie światła rozchodzą się w równej mierze na wsąystkie strony.—Jasność światła elektrycznego zależy od natężenia czyli siły prądu, przebiegającego przèz węgle, można ją więc zmieniać dowolnie, od jasności kilkuset tylko aż do jasności dzie-biątków tysięoy świec normalnych (ob. Fotometr y a). Przy jednakiem wszakże natężeniu prądu zależy jasność od długości łuku świetlnego, czyli od odstępu m<ędzy końcami obu węgli. Im więk-Bzą staje się ta odległość, tern bardziej też wzrasta opór lampy, a że ilość wzbudzanego przez prąd ciepła zależy od oporu i od kwadratu z natężenia prądu, wraz z wydłużaniem przeto łuku świetlnego wzmaga się ogólna ilość wywiązującego się w nim oiepła i światła. Skoro zaś, przy

niezmiennem natężeniu prądu, wzrasta opór, powiększa się też różnica potencyałów, czyli napięcie elektryczne na końcach węgli, a stąd też powiększa się iloczyn z natężenia prądu przez to napięcie, zatem efekt czyli ilość woltamperów albo wattów, jaką lampa zużywa (ob. Elektryczne jednostki). Gdy odstęp między końcami węgli jest zbyt welki, staje się światło niespokojnem i gaśnie zupełnie, co wskazuje, że jest to odstęp graniczny, którego prąd przekroczyć już nie może. Dla tego też długość łuku świetlnego pozostawać musi w pewnym oznaczonym stosunku do siły prądu zasilającego lampę. Przy lampach zasilanych prądem o sile 5 do 8 amperów długość łuku wynosi zwykle tylko 1 do 2 milimetrów, a przy lampach potężnych, działających pod siłą prądu 20 amperów, nie przechodzi też 4’do 5 milimetrów.

Aby światło elektryczne rozpalić, trzeba najpierw węgle zbliżyć aż do zetknięcia, by prąd o-trzymał obieg zamknięty, a łuk powstsje dopiero po rozsunięciu węgli. Odstęp wszakże, jaki między niemi pozostawiamy, wskutek spalania węgli wciąż wzrasta, a wkrótce staje się tak wielkim, że prąd nie może już oporu powietrza pośredni-czego pokonywać, obieg jego przerywa się, a światło gaśnie. Aby więc stateczność światła elektrycznego zapewnić, trzeba było wprowadzić reguł ac y ę, któraby pręty węglowe w jednakiej wciąż między sobą odległości utrzymywała. Trudność nadto dalsza stąd jeszcze pochodzi, że z powodu nieuniknionej niejednostajneśoi w działaniu machiny dynamoelektryoznej siła prądu jest nieco chwiejna: trzeba więc i sam prąd powołać do u-działu w regulacyi, w ten sposób, by słabnąc, zbliżał wzajemnie ku sobie końce węgli, wzmagając się zaś, oddalał je między sobą, a to dla u-trzymania wciąż jednakiego oporu. Już więc przy pierw8zem stosowaniu światła elektrycznego jedynie do przedstawień teatralnych lub do oświetlania obrazów latarni czarnoksięskiej niezbędne były takie regulatory czyli lampy elektryczne.

Najprostszy sposób regulowania łuku elektrycznego daje nam użycie elektromagnesu (ob.). Przyciąganie, przez elektromagnes powodowane, w jednakich zreBztą warunkach zależy od natężenia prądu, obiegającego po zwojach drutu; jeżeli więc prąd, który ma światło elektryczne wytwarzać, oprowadzimy dokoła pręta z żelaza miękkiego, otrzymujemy mechanizm, który, stosownie do siły prądu, sprowadzać może rozmaite ruchy kotwicy żelaznej, podtrzymującej węgle lampy elektrycznej. Według tej zasady pierwszą lampę elektryczną łukową zbudowali Foucault i Du-bosq. Była ona jednak zbyt zawiłą, a w kon-strukcyach późniejszych osiągnięto znaczne uproszczenie, jak w lampie Hafnera i Altenecka (fig. 39), używanej często w pracowniach naukowych. W każdej lampie elektrycznej odróżniać należy regulacyę mechaniczną od elektrycznej. Do tej drugiej służy tu elektromagnes E, który pociąga kotwicę A. Z kotwicą połąozony jest drążek v, za pośrednic-

twem zaś szruby s naciągać można sprężynę, która przeciwdziała przyciąganiu kotwicy przez magnes. Ragulacya mechaniozna składa się z trzech kół i dwu prętów zębatych. Oba węgle przytwierdzone są do prętów zębatych, które zahaczają o zęby koła górnego, tak mianowicie, że osada węgla górnego zahacza o zęby kółka zewnętrznego, osada zaś węgla dolnego o zęby kółka we-

ID

lJ

' (Q

kj

ryt

::: ■■

L:!::

fes

Fig. 3e!. Lampn Hafnera i Altenecka (urządzenie wewnętrzne)

wnętrznegr, na tejże samej osi osadzonego. Za pośrednictwem koła drugiego i trzeciego ruch przenosi się na kółko dolne, o którego zęby zahaczać może drążek p. Cały tea układ kół wprawiany jest w ruch przez sprężynę zegarową, a tym sposobem zbliżyć można węgle aż do zetknięcia się z sobą. Wtedy zamyka się obieg prądu, który

przebiega przez elektromagnes do osady węgla górnego, skąd przez węgiel doloy, drogą wskazaną przez linię kropkowaną, wraca do machiny dyna-moelektrycznej. Pod wpływem prądu staje się E magnesem, pociąga więc kotwicę A, a tern samem połączony z nią drążek p zaczepia o ząb małego kółka, które się wskutek tego nieoo obraca i powoduje rozsunięcie się węgli. Zarazem wszakże następuje wtedy zetknięcie bezpośrelnie w miejsou h, a prąd nie przebiega już przez zwoje elektromagnesu. Kotwica więc odpada od E, drążek p usuwa się od kółka zębatego, a węgle zbliżają się ku Bobie. Ale wtedy przerywa się zetknięcie h, prąd odzyskuje swą poprzednią drogę dokoła E, kotwica zostaje pooiągniętą, drążek p zaczepia znów o kółko i węgle znów się rozsuwają. Cały ten przebieg wciąż się powtarza, lampy zbyt się ku sobie zbliżają, a wtedy ta znów zaczyna źle się palić. Co więc jednej lampie pomaga, szkodzi drugiej, a przy większej liczbie lamp rzecz bardziej się jeszcze gmatwa. Sądzono więc, że podział elektrycznego światła łukowego zgoła jeit niemożebny i że każda lampa łukowa wymaga oddzielnej maszyny dynamoelek-trycznej, co połączone byłoby z takim kosztem i trudnoś nami, że światło E. nie mogłoby się zgoła rozpowszechnić. Przeszkody te usunął dopiero inżynier rosByjski, Jabłoczkow, w r. 1876, gdy po-

Ili

I,",

'i (I

i,-¹

VÎ

fili,.'

-, ÏÎÆL-

'lim

iii

!!

11

Fig. 40. Lampa Hafnera i Altenecka.

a tym sposobem węgle utrzymują się statecznie w jednakiej między sobą odległośoi, którą uregulować można za pośrednictwem szrubki s, przez odpowiednie napięcie sprężyny, przeciwdziałającej przyciąganiu kotwioy przez elektromagnes. Postać zewnętrzną tej lampy przedstawia fig. 40. Ponieważ działanie przyciągające elektromagnesu nie zależy od kierunku prądu, lampa przeto ta służyć może zarówno do prądów jednokierunkowych, jak i przemiennych.

Regulacya taka wystarcza wszakże tylko dopóty, dopóki w obieg prądu wtrącona jest jedna lampa. Ody jeden prąd zas;la dwie lampy, umieszczone jedna po za drugą, jednostajnego światła w obu utrzymać niepodobna. Gdy bowiem w jednej z nich węgle zbyt się rozsuwają, regulacya jej zbliża węgle te ku sobie, ale tern samem następuje wzmożenie prądu, skąd znów węgle drugiej

■neyk; Pr»««. Tlluttr Zratyt 146 X 19-ty.

Fig. 41. Świeca Jabłoczkowa.

wziął pomysł umieszczania węgli obok Biebie, a nie jednego nad drugim, przez co stateczna odległość ich końców utrzymać się daje bez zawiłych mechanizmów. Zestawienie takie węgli, zwane świecą Jabłoczkowa, wskazane jest na fig. 4P Oba pręty węglowe, o długości około 2 decymetrów i grubośoi 4 milimetrów, rozdzielone są subBtancyą izolującą, zwykle gipsem lub kaolinem, służącą do tego, by łuk świetlny tworzy! się jedynie między górnemi końcami węgli. Dla rozpalenia lampy trzeba węgle sprowadzić do zetknięcia, a do tego Błuży cienka płytka grafitowa,

16

umieszczana na górnych końcach obu węgli. Za przepuszczeniem prądu płytka ta topi się i spala, a zarazem ustala się łuk świetlny, który schodzi coraz niżej, w miarę, jak się węgle spalają, przy-czem w żarze łuku elektrycznego pośrednia warstwa izolująca stopniowo też się stapia. Ponieważ jednak węgiel dodatni zużywa się prędzej aniżeli ujemny, odstęp jednaki między końcami węgli u-trzymaó się da w tym tylko razie, gdy węgiel każdy naprzemian stawać się będzie elektrodem dodatnim i ujemnym, świece więc Jabłoczkowa wymagają prądów przemiennych. Ponieważ w tym razie odległość końców węgli pozostaje wciąż jednaka, natężenie prądu, jeżeli tylko machina działa prawidłowo, chwiejności nie ulega, można więc w obieg prądu wtrącić dowolną ilość świec, tak, że prąd przepływa kolejno od każdej z nich do następnej. Świece Jabłoczkowa, wprowadzone najpierw do oświetlenia kilku placów i ulic w Paryżu, zyskały szybkie rozpowszechnienie, przedstawiały wszakże pewne jeszcze niedogodności, a zwłaszcza dawały światło rażące, czerwono-niebieskawe, pochodzące z ulatniania się umieszczonej między węglami substancyi izolującej.

i węgle ku sobie zbliżać. Jak silnym natomiast jest prąd, który do obu odgałęzień wchodzi, to ma tu znaczenie podrzędne; regulacya dokonywa się głównie pod wpływem procesów, w danej lampie zachodzącyoh.

Zupełną jednak niezależność wzajemną jakiejkolwiek liczby lamp, w jeden obieg prądu wtrąconych, zapewniła dopiero lampa różnicowa (dy-fereucyjna) Siemensa i Halskego. Od typu poprzedniego, przedstawionego na fig. 43, różni się lampa różnicowa tem, że prócz przyrządu regulacyjnego B, (fig. 44) znajduje się jeszcze drugi podobny przyrząd Bt w odgałęzieniu, zawierającem węgle, który działa wręcz przeciwnie pierwszemu. Od machiny M przybywa prąd do punktów rozgałęzienia a i b i przebiega współcześnie odgałęzie-

//

?«łJ)

//

Fig. 43. Schemat lampy wtrąconej w odgałęzienie prądu.

R?

ct

Fig. 42. Schemat lampy wtrąconej w obieg prądu.

Trzeba więc było szukać innej jeszcze drogi podziału światła elektrycznego, a pożądany ten cel osiągnęli prawie współcześnie w r. 1878 Lontin, Mersanne i Fontaine. W powyżej opisanej lampie Hafner a i Altenecka przyrząd regulujący wtrącony jest bezpośrednio w obieg prądu, według schematu fig. 42. Prąd, przybywający z machiny dynamo-elektrycznej Jf, przebiega przez przyrząd regulujący B i przez węgle KK wraca do machiny. Każda więc zmiana w oporze łuku świetlnego, albo jakakolwiek inna zmiana w natężeniu prądu wpływa na działalność przyrządu regulującego. W nowej zaś metodzie prąd, przybywając do lampy, rozdziela się tak, że przyrząd regulujący przypada, nie w obwodzie prądu głównego, ale w odgałęzieniu bocznem (fig. 43). Prąd z machiny M dochodzi do punktów a i ó, gdzie rozdziela się na dwie części, z których jedna przebiega przez węgle K, druga przez przyrząd regulujący. W obu odgałęzieniach natężenia prądu są odwrotnie propor-cyonalne do napotykanych tam oporów. Im większym przeto staje się opór w łubu świetlnym, tem większą staje się siła prądu w odgałęzieniu dru-giem, tem też silniej działać tam może regulacya

Fig. 44. Sohemat lampy różnicowej.

nie a Bt b i odgałęzienie a BKK b. Siły prądu w obu odgałęzieniach są w stosunku odwrotnym do istniejąoych tam oporów. Regulacya zaś polega na tem, że wzmożenie prądu w Bl zbliża węgle ku sobie, wzmożenie natomiast prądu w B rozsuwa je między sobą. Jeżeli więc łuk świetlny staje się zbyt wielkim, jeżeli zatem opór jego wzrasta, wzmaga się natężenie prądu w Bt i węgle zbliżają się ku sobie; jeżeli, natomiast, łuk staje się zbyt małym, jeżeli się zatem prąd w B wzmaga, węgle rozsuwają się i łuk odzyskuje długość normalną. Ponieważ więc opór w łuku pozostaje zawsze jednakim, regulacya lampy nie wpływa zgoła na zmiany natężenia prądu w obiegu względem niej zewnętrznym, a jakiekolwiek zmiany w jednej lampie zaohodząoe nie powodują zboczeń w dsiałalnośoi lamp innych. Zasadę tego u-

.1

■■

rządzenia podaje fig. 45. Przyrząd regulacyjny składa się z dwu zwojów drutu czyli solenoidów B i Bt, wewnątrz których mieści się waleo żelazny. Solenoid górny Bl% składa się z lioznych skrętów drutu cienkiego, dolny z niewielu skrętów drutu grubego. Węgiel dolny jest nieruchomy, górny zaś przytwierdzony do waloa żelaznego za pośrednictwem drążka cc, obracającego się dokoła punktu D. Gdy prąd staje się silniejszym w solenoidzie Bit waleo żelazny zostaje tam pociągnięty, a stąd węgiel górny osuwa się ku dołowi; jeżeli natomiast wzmaga się prąd w B, waleo żelazny przesuwa się w tę stronę, a węgiel podnosi się w górę. Bardziej zawiłą jest regulacya meohaniozna tej lampy, której całkowite urządzenie przedstawia fig. 46. Oba solenoidy oznaczone tu są głoskami B i T, a S jest to pręt żelazny, przesuwający się wewnątrz nioh. Do waloa tego prz>twierdzony jest drążek CG, górny wszakże węgiel nie jest z drążkiem tym bezpośrednio po łączony, jak na rysunku schematycznym fig. 45, ale osadzony jest w ramie A A A, która przesuwać się może tylko w kierunku pionowym. Rama ta dźwiga kółko zębate r i wychwyt E, który wprawiany

w drugą stronę drążek cc, a rama A z kółkiem r posuwa się w górę, dopóki koniec wahadła m nie wBunie się w otwór y. Oitąd więc pręt zębaty Z musi iść w górę za ruchem ramy, a węgiel górny oddala się od dolnego. Gdy następnie przez opalenie węgli prąd słabnie, rama znów opada; górny więc węgiel przesuwa się już to w górę, już na dół, zależnie od wymagań, łuku świetlnego.

r«i

••

ESI r J'

ryj A

MUR

jc ■e

n J

/v

I)

Fig 45. Regulacya lampy różnicowej.

być może w ruch wahadłem P, o kółko zaś zaczepia pręt zębaty, który dźwiga węgiel górny g.

Jt

Fig. 46. Całkowite urządzenie lampy różnicowej.

Gdy rama AA przesuniętą zostaje w górę, wtedy, w pewnem oznaczonem jej położeniu, koniec górny wahadła m wchodzi w otwór y, ruchy zatem wahadła są zatamowane, a tern samem zatrzymuje się wychwyt i wraz z nim kółko zębate r. Tym sposobem łączy się pręt zębaty z ramą A A i musi wraz z nią się przesuwać; skoro zaś rama opada, oswo-badza się wahadło, wychwyt i kółka nie są już hamowane, a pręt zębaty Z może się ze swym węglem zwolna ku dołowi opuszczać. Dopóki węgle są rozsunięte, płynie prąd jedynie przez zwój T, a walec żelazny S zostaje w zwój ten wciągniętym. Przez to, za pośrednictwem drążka CG, obracającego się w punkcie d, rama zniża się, wahadło wysuwa się z otworu y, a pręt Postać zewnętrzną lampy różnicowej Hafnera przed-zębaty opada swobodnie ku dołowi, wprawiając stawia fig. 47; przyrząd regulacyjny zamknięty ruchem swym w obrót kółko zębate, co dalej spro- jest w puszce metalowej, węgle zaś otoczone są wadza kołysanie się wychwytu i wahadła. Jeśli dzwonem kulistym ze szkła mlecznego, który dla wszakże węgle stykają się z sobą, przebiega sil- większej wytrzymałości opleciony jest siecią dru-ny prąd przez zwój B, i waleo żelazny zostaje po- cianą. Podobną formę posiadają w ogólności i inne oiągnięty ku dołowi; stąd znów przeohyla się lampy łukowe.

Ważne ulepszenie w stosowaniu solenoidów do się w dwu solenoidaoh B i S (fig. 48). Zwój S, regulacyi światła elektrycznego wprowadził Kr ż k. złożony z drutu oienkiego, mieści w sobie pręt Przyciąganie, mianowicie, jakie solenoid na jądro żelazny, połączony z osadą węgla górnego; zwój żelazne wywiera, zależy od tego, jak daleko jądro B złożony jest z drutu grubego, a jądro jego to w solenoidzie jest pogrążone. Jest ono najsil- dźwiga osadę węgla dolnego. Przy zbyt małej od-niejszem, gdy pręt żelazny ma położenie takie, ległości węgli jest prąd w B silny, a stąd węgiel że kcniec jego przypada w pośrodku zwoju drutu; dolny zniża się; przy zbyt wielkiej ich odległości gdy pręt przesunięty zostaje w jedną lub drugą jeBt prąd w S silny, węgiel górny zniża się, stronę, przyciąganie staje się słabszem. W lam- a stąd odstęp między węglami maleje, pie zatem Hafnera jest walec źelszny, stosownie do położenia swego, ze zmienną s;łą przez oba nego polega na hamowaniu magne tycz nem. zwoje pociągany, a zawiłe urządzenie mechaniczne W lampach tego rodzaju, jak np. w lampie Glii-ma właśnie na celu ujednostajnienie tej regulacyi. chera, żelazna osada węgla górnego przesuwa się Kriżik wszakże osiąga taką jednostajność tym spo- przed biegunami elektromagnesu i zostaje przezeń

Inny jeszcze sposób regulacyi światła elektrycz-

zatrzymana, skoro prąd dosięga oznaczonego na-

I;.. , UJM

y iHli^ ~~ ~~

--

to

tygj

mm

'h

’O

/pi"

ï ig. 48. Lampa różnicowa Kriźika

Fig. 49. Lampa Brusha.

I ig. 47. Li mpa różnicowa Hafnera.

tężenia.—W ogólności regulacya elektryczna w ró-sobem, że zamiast walca żelaznego używa pręta źnych lampach lukowych sprowadza się tylko do z obu stron zaostrzonego, a w takim razie, bez kilku, wskazanych tu typów, regulaoya natomiast udziału mechanizmu obcego, przyciąganie zwoju na mechaniczna bardzo jest różna w lampach roz-takie jądro jest niezależne od położenia tego jądra, maitej konstrukoyi, a w niektórych zdołano osią-W tych bowiem miejscach, gdzie siła przez solenoid gnąó znaczne uproszczenie. Taką jest lampa na jądro wywarta byłaby najznaczniejszą, przypa- Siemensa, służąca do odgałęzień bocznyoh prą-dają teraz mniejsze masy żelaza, tak, że iloczyn du; regulacyę otrzymuje się tu działaniem elektro-z magnetycznego działania zwoju przez masę że- magnesu na kotwicę. Rozpowszechnioną też jest laza pozostaje wciąż jednakim, a od tego właśnie lampa Brusha (fig. 49). Podobnie jak w lam-iloczynu zależy działanie solenoidu na jądro. Ruch pie Siemensa, ruchomy jest tylko węgiel górny, więc jądra jest wciąż jednostajny i wystarcza do utrzymywany przez osadę żelazną B, przesuwającą dokładnej regulacyi światła. W nowszych lampach Bię w rurze żelaznej C; rura ta również jest rucho-Kriżika, budowanych przez Schuckerta, zamiast je- ma i przechodzi przez dosyć szczelnie obejmujący dnego, podwójnie stożkowatego pręta, wprowadzo- ją pierścień D. Gdy rura przesuwa się w górę, ne są dwa oddzielne pręty stożkowate, mieszczące przytwierdzony do niej pręoik pochyla pierścień

ku górze i powstrzymuje ruch osady węgla górnego ku dołowi. Węgle są pierwotnie w zetknięciu; skoro prąd przebiega, zostaje rura G przez solenoid A ku górze pociągniętą, pierścień odchyla się, osada węgla górnego opadać nie może, ale wskutek działania magnetycznego rury przesuwać się może w górę. Ody przy zbytniem odsunięciu się węgla górnego prąd słabnie, rura wysuwa się z solenoidu, pierścień opada, a węgiel górny może znów opaść. W każdej nadto lampie Bru-sha majdują się zawsze dwie pary węgla, tak z sobą złączone, że gdy jedna z nich zużywa się zupełnie, druga zapala Bię automatycznie. Często też używana jest lampa łańcuchowa powszechnego stowarzyszenia elektrycznego; jest to lampa różnioowa, działająca, nie za pomocą dwu sole noidów, ale dwu elektromagnesów z kotwicami. Jest ona budowana dla prądów o róźnem natężeniu, od 4 do 50 amperów, przyczem wydaje światło o sile 400 do 50 000 świec normalnych.

Oddzielną kategoryę lamp elektrycznych, pośredniczącą niejako między lampami łukowemi a źa-rowemi, stanowią lampy z kontaktem, t. j. lampy z elektrodami zetkniętemi. W lampach tych oba elektrody stykają się między sobą, niezbyt jednak ściśle, skąd w punktach zetknięcia powstaje opór dosyć znaczny; można więc światło to uważać jako złożone z rozżarzonych w miejsou zetknięcia elektrodów i mnóstwa drobnych łuków woltaicznyoh w punktach, gdzie zupełnego niema zetknięcia. Taką jest lampa Reymera, której zaBadę objaśnia fig. 50. Pręt węglowy a pod ciągłym naciskiem sprężyny b zostaje w zetknięciu z elektrodom drugim c, i rozpala się do białości, skoro przez zetknięcie to przebiega prąd dostatecznie silny. Fig. 51 przedstawia zupełne tej lampy urządzeni». Słup mosiężny S, dźwigający węgiel dodatni K, przesuwa się między blokami w rurze mosiężnej M. Elektrodem ujemnym jest krążek węglowy Kv obracający się do koła osi w widłach G] przez nacisk bloka r pręt utrzymuje się wciąż w zetknięciu z krążkiem. W lampie Werdermanna pręt węglowy naciska na krążek miedziany. Lampy tego rodzaju rzadko są zresztą używane. Przytoczymy tu jeszcze 1 a m-pę słoneczną, zbudowaną przez Cleroa i Bureau (fig. 52), która należy właściwie do kategoryi świeo elektrycznych. W lampie tej dwa pręty węglowe, ku sobie pochylone, osadzone są w bryle marmurowej, która jest u dołu wyżłobiona. Marmur rozpala się ponad łukiem świetlnym, powstającym między końcami węgli, i rozsyła ku dołowi światło spokojne, które zachowuje swą stateozność nawet przy dosyć znacznej chwiejności w natężeniu prądu. Urządzenie ukryte jest w osłonie mosiężnej, a światło przedziera się ku dołowi przez klosz szklany.— Pewną niedogodność lamp łukowych stanowi to, że pięty węglowe służą przez czas dosyć krótki tylko; potrzeba je często zmieniać, co koszt oświetlenia tego powiększa. Niektórzy więc konstruktoro-wie zaczęli pręty węglowe otaczać kulą szklaną, szozelnie je zamykającą, tak, że dostęp powietrza jest utrudniony, a łuk świetlny utrzymuje się w atmosferze gazów, ze spalenia powstający oh. Dla słabego dostępu powietrza końce rozżarzone ulegają słabszemu zużyciu i lampa bez zmiany służyć może przez dłuższy znacznie przeciąg czasu. Próby wszakże z lampami takiemi dotąd ukończone nie zostały.

Na rozpowszechnienie światła elektrycznego wpłynął zwłaszcza wynalazek lampy różnico w ej; pomijając bowiem świece Jabłoczkowa, które przedstawiały jeszcze znaczne braki, lampy te dały dopiero możność dogodnego dzielenia światła elektrycznego, t. j. wtrącania w jeden i ten sam obieg prądu kilku lamp „jedne za drusriemi“, czyli rozmieszczania ich „w szeregu“. Lampy te dawać mogły światło słabsze lub silniejsze, ale w każdym razie trzeba było siłę elektrowzbudzającą machiny podwyższać tern bardaiej, im bardziej liozbę lamp zwiększano; jeżeli bowiem, zamiast jednego światła silnego, machina ma utrzymywać szereg świateł słabszych, to wytworzenie każdej jednostki światła wymaga znaczniejszego nakładu praoy. Przy jednakiej działalności machiny wydaje lampa po-jedyńcza światło daleko silniejsze, aniżeli zbiór kilku lamp w szeregu, przez machinę tę zasilanych; ale w praktyce taki rozdział światła jest niesłychanie korzystniejszy, można bowiem lampy w znacznych nawet między sobą oddaleniach rozmieszczać, koszt zaś wspólnego doprowadzania prądu do kilku lamp jest o wiele mniejszy, aniżeli zasilanie każdej lampy prądem oddzielnym. Gdy w obiegu prądu jedna tylko mieści się lampa, może ona wydawać światło o natężeniu 50 000 i więcej świec normalnyoh; przez podział natomiast światła zredukować można jasność każdej lampy oddzielnej do 300 zaledwie świec. Przecięciowo liczyć można, że przy machinie dynamoelektrycz-nej średniej wielkości zużyta praca jednego konia parowego wytwarza światła około 1000 świec normalnych. Lampy pojedyńcze, wydające światło nader silne, stosowane być mogą do pewnych celów szczególnych jedynie, jak zwłaszcza do latarni morskich; w ostatnich czasach zaczęto też wielkie okręty zaopatrywać w lampy bardzo silne, połączone z reflektorami, pozwalaj ącemi promienie rzucać w kierunkach dowolnych. W najważniejszem wszakże zastosowaniu światła elektrycznego łukowego do oświetlania ulic, placów, dworców dróg żelaznych, fabryk, ogrodów, niezbędnym jest podział światła, czyli rozmieszczenie go w pewnej liczbie punktów, co osiągnąć można za pomocą opisanych wyżej lamp różnicowych i lamp do odgałęzień bocznych prądu.

Jako przykład installacyi światła łukowego podajemy tu obraz schematyczny (fig. 53) urządzenia, zaprowadzonego przez firmę Siemens i Halske w Berlinie na jednym z tanecznych dworców dróg żelaznych. Na dworcu tym znajdują się 24 lampy łukowe, każda o sile 350 świec, rozłożone w sposób wskazany na rycinie. Do wytwarzania światła w tych lampach służą trzy wielkie machiny o prądach przemiennych I, II, III; obok każdej z nich nadto znajduje Bię mała machina dynamo-elektryczna, której prąd wzbudza elektromagnesy

il

Et

gBfëSMv;

j .;J "'r- u 'J.

f/

Pl

rij&S

V,

Fig. EP. Zasada îampy Beyniera. Fig. 5L Lampa Reyniera

Fig. 52.

IrW*

< j -, >

3.

*h aï >

Y T?

{>

fr

"T/7

-01

-4

□StîïKI

T.

*P

KP

mm

■i

as*

30a

Fig. 53. Iustallacya światła łubowego.

machiny wielkiej (ob. Magnetoelektryczne i dynamoelektryczne machiny), a wszystkie te machiny wprawiane są w ruch przez dwa motory parowe, każdy o sile 15 koni parowych.

Od każdej z trzech wielkich machin wychodzą dwa oddzielne obwody drutu, a w każdy z nioh wtrąconych jest 5 lamp różnicowych; ogółem więc mo-źnaby rozporządzać 30 lampami. Aby zaś każdy szereg 5 lamp można dowolnie łączyć z każdą machiną, doprowadzone są druty * od machin i od lamp do kommutatora, czyli do tablioy, złożonej z dwu szeregów prętów metalicznych, 6 uło-żonyoh poziomo A—F, i 8 pionowych 1—8. Pręty są między sobą oddalone i izolowane, jeżeli zaś w którykolwiek z punktów skrzyżowania wprowadzi się zatyczkę metalową, obieg prądu zamyka się w tern miejscu. Jeżeli np. zatyczka ta umieszczoną będzie w punkcie skrzyżowania E i 4, prąd przechodzi od jednego z dwu obwodów machiny II przez 5 lamp szeregu E i przez wspólny drut powrotny wraca do machiny.—W podobny sposób każda installacya wymaga odpowiedniego doboru machin i lamp, starannego obliczenia wymiarów drutu, należytego rozkładu lamp i uwzględnienia wielu innych szczegółów, co jest właściwem zadaniem elektrotechnika.—W porównaniu ze światłem gazowem zaleca się światło elektryczne mniej-szem niebezpieczeństwem wzniecenia pożaru; dozwala łatwiej osiągać znaozną jasność; każdą wreszcie lampę przez otworzenie prądu natyohmiast zgasić, przez zamknięcie również szybko zapalić można. Światło elektryczne w salach zamkniętych nie psuje powietrza i nie rozgrzewa go, jak światło gazowe, a oo do barwy swej i cech ogólnych zbliża się bardziej do światła dziennego.

Tak dogodne wszakże do oświetlania przestrzeni większych, światło elektryczne łukowe nie nadaje się do sal mniejszyoh i mieszkań prywatnych, gdzie konieczne są źródła światła natężenia słabszego, dozwalające podział światła w daleko wyższej mierze przeprowadzić. Światła łukowego niepodobna osłabić tak dalece, by służyć mogło do oświetlania pokojów zwykłych; długość łuku należałoby tak niesłychanie zmniejszyć, że regulacya światła stałaby się zgoła niemoźebną. Wymaganiom zaś tym odpowiada lampa elektryozna żarowa, na innej zasadzie oparta, a której wynalazek jest zaBługą Edisona; chociaż bowiem pomyBł takiej lampy dawniej już powzięli inni, usiłowania ich praktycznego rezultatu nie były wydały. Nazwa polska lampy żarowej niezbyt szczęśliwie jest utworzona, nie idzie w niej bowiem o żar, czyli o temperaturę nadmierną, ale o rozżarzenie przewodnika (niem. Glühlampe, franc, lampe à rincadescence). Widzieliśmy już wyżej, że przy danem natężeniu prądu przewodnik rozgrzewa się tem silniej, im większy jest jego opór, a gdy temperatura wzrasta dostatecznie, przewodnik rozpala się do jasności i świeci. Dawniej już więc starano się do celów oświetlania korzystać z takiego rozżarzenia cienkich drutów metalowych, platynowych zwłaszcza; przy znacznem wszakże natężeniu prądu drut topił Bię łatwo i światło jego gasło. Odpowiedniej szego materyału dla światła żarowego dostarczać mógł węgiel, który nie topi się w najwyższej nawet, dostępnej dla nas temperaturze, natomiast wszakże węgiel rozżarzony łączy się z tlenem powietrza i spala się szybko, ale od tego ochronić go można powstrzymaniem dostępu powietrza. Należy więc węgiel zamykać w naczyniu szklanem, z którego powietrze starannie wypompowane zostało. Zupełne jednak opróżnienie naczynia szklanego z powietrza możliwem jest tylko, jeżeli zamknięte będzie szczelnie, przez zatopienie szkła, węgiel wtedy osadzony być musi w lampie również przez wtopienie w s*kło. Daje się to osiągnąć przez przytwierdzenie końców włókna węglowego do drutów platynowych, które można łatwo i trwale w szkło wtapiać, platyna bowiem posiada taki sam spółczynnik rozszerzalności, jak szkło. Nadto, przy wypompowywaniu powietrza naozynie szklane rozgrzane być winno do wysokiej temperatury, do czerwoności prawie, inaczej bowiem na ścianach jego zagęszcza się pewna ilość powietrza, którego w inny sposób usunąć niepodobna. W takich zaś warunkach, przy pomocy nowych pomp powietrznych (ob.), w naczyniu zupełną prawie próżnię łatwo już jest otrzymać.

Inną natomiast trudność nastręczało otrzymywanie z węgla prążków tak cienkich, jakich potrzeba do rozżarzenia, a któreby pomimo tej cien-kośoi dostatecznie jeszcze były wytrzymałe. Edison sdołał je wyrobić (1879) przez zwęglanie nader cienkich pasków trzciny bambusowej, a włókno takie, zgięte w kształt podkowy, osadził w naczyniu szklanem (fig. 54). Końce włókna węglowego są nieco zgrubiałe i z również zgrubiałemi końcami drucików platynowych spojone za pomooą gal-wano-plastycznego osadu miedzi; druciki platynowe wtopione są w masę szkła i pośredniczą w doprowadzaniu prądu do włókna węglowego. Lampa Edisona opatrzona jest metalowym skrętem szru-bowym, którym wkręoa się w osadę. Jeden drucik platynowy styka się końcem ze skrętem szru-bowym, drugi zaś schodzi do dna lampy, gdzie końozy się listkiem metalowym; oba druciki izolowane są między sobą gipsem. W osadzie lampy wycięta jest odpowiednia mutra; jeden z drutów doprowadzających prąd kończy się w tej mutrze, drugi zaś dochodzi do sprężyny metalowej, umieszczonej w dnie osady. Przez wszrubowanie lampy w osadę naciska na sprężynę tę wspomniany listek metalowy i tworzy z nią doskonały kontakt, czem prąd ma przebieg zapewniony.

Wyrób włókien węglowych został następnie w rozmaity sposób udoskonalony. Swan użył do tego włókien bawełnianych, Lane-Fox włókien z pewnych korzeni roślinnych, Maxim pasków papierowych. Wszystkie te substanoye zwęglają się bądź przez wyżarzenie, bądź przez traktowanie kwasem siarczanym. Włókna te więo zachowują pierwotną swą budowę roślinną; niektórzy, jak Me-ston, sądzą, że korzystniejszą jest rzeczą ślady tej budowy zupełnie usunąć, by węgiel bardziej zbliżyć do stanu amorficznego. W tym celu włókna roślinne przeobraża się najpierw działaniem kwa-

Elektryczne światło.

128

su siarczanego i azotnego w nitrocelulozę, a następnie w kollodium, które się zwęgla za pośrednictwem siarku amonu, i w pożądaną formę wycina lub wytłacza. Używa się też teraz często zwęglonych nici z włókien roślinnych, otoczonych warBtwą węgla amorficznego; w tym celu, według metody Maxima, cienką nitkę węglową, czyli duszę, umieszcza się w atmosferze gazu oświetlającego lub innego węglowodoru i rozżarza prądem elektrycznym. Wtedy z gazu oświetlającego wydziela się węgiel „na duszy“ w zbitym stanie, a włókno węglowe otrzymuje wszędzie grubość jednostajną. Osad węgla daje się tak uregulować, by włókna otrzymały żądany opór elektryczny, a tą drogą można dowolną ilość lamp zaopatrzyć we włókna o jednakim oporze.

Zgięcie włókien węglowych i łączenie lamp z osadami w różnych urządzeniach jest różne, najczęściej jedDak dokonywa się, podobnie jak w lam-napięcie, to pali się ona normalnie i nie zużywa nadmiernie. Jeżeli na końcówkach lampy napięcie jest mniejsze, prąd przebiegający słabnie a lampa świeci nie dosyć jasno; jeżeli zaś napięcie jest większe, prąd staje się silniejszym i lampa świeci jaśniej, ale służy na czas krótszy. Przeoięciowo lampa każda, gdy zasilana jest odpowiadającym jej prądem, służy na 600 godzin. Ponieważ zaś każda lampa posiada opór przez fabrykę oznaczony, należy tylko podać, ile woltów wynosić ma napięcie na jej końcówkach, aby paliła się normalnie, dla tego też zwykło się lampę cechować liczbą woltów, jakiej do normalnego palenia się wymaga; mówimy

1'... ii

Fig. 56. Osada lampy Siemensa.

I;

iji

‘*\v\

% \ li

!i/j

lllliy

\ i . j 7

f- '    " -ft.

gphs

■Ą

: s)

w mm

Fig. 54.

Lampa żarowa Edisona.

Fig. 55.

Lampa żarowa Siemensa.

IrJ

Ni

Ili

fili

pach Edisona, za pośrednictwem skrętów szrubo-wycb. Lampy Siemensa (fig. 55) wkręcone są w osady (fig, 56), kontakt zaś z dnem lampy ustala się lub przerywa za pomocą kurka. Rozmaite formy zgięcia włókna węglowego widzimy w różnych lampach powszechnego towarzystwa elektrycznego w Berlinie (fig. 57).

Działaniem prądów różoego natężenia można każdą lampę dowolnie silnie rozjaśniać; pod wpływem wszakże prądu włókno węglowe rozpyla się tern bardziej, im prąd jest silniejszy, a wreszcie przerywa się w miejscu, gdzie stało s>ę najcieńszem. Dla tego też każdą lampę zasilać należy prądem pewnej oznaczonej siły, któryby lampy zbyt nie niszczył i wytwarzał jasność dostateczną. Natężenie prądu w każdej części przewodnika wyraża się ilorazem z różnicy napięć na jej końcach przez jej opór: jeżeli więo na biegunach, czyli na końcówkach lampy, utrzymuje się oznaozone

Fig. 57. Lampy powszechnego towarzystwa elektrycznego.

więc o lampach 1,10, 25, 100 i t. d. woltów. Do oświetlania mieszkań najodpowiedniejszą jest lampa o jasności około 16 świec normalnych, dla tego też najbardziej rozpowszechnione są lampy takiej jasności. Lampy o jasności mniejszej służą tylko do pewnych celów szczególnych, jako lampy nocne lub dekoracyjne, lampy zaś jaśniejsze, aż do 100 lub 200 świeo normalnych, używane są głównie do latarni ulicznych. Każda lampa posiada pewien oznaczony efekt (ob.), t. j. zużywa w ciągu sekundy pewną ilość pracy; efekt ten wyraża się liczbą wattów, czyli iloczynem z napięcia wyrażonego w woltach przez siłę czyli natężenie prądu, wyrażone w amperaoh (ob. Elektryczne

jednostki). Tak np. lampa, która przy napięciu opór w drutach doprowadzających H i G (fig. 58) 100 woltów wymaga prądu o natężeniu 0.57 am- j jest bardzo mały, to, by utrzymać normalne pale-pera, posiada efekt 57 wattów. Ponieważ zaś nie się lamp, baczyć tylko należy, by napięcie na 1 watt=%36 konia parowego, lampa ta więc przy ! końcówkach machiny pozostawało stale jednakiem. normalnej Bwej jasności zużywa ⁵⁷/7Jg, t. j. około j Jeżeli wszakże pewna liczba lamp zostaje z obiegu ¹/n konia parowego. Siła przeto konia utrzymać ; wytrąconą lub weń wtrąconą, to zmienia się opór mc że około 13 lamp takich, które posiadają jasność j zewnętrzny, a stąd w ogólności i napięcie na koń-16 świec normalnych, a jasność jednej świecy zu- ¹ cówkach machiny. Należy więc w takim razie żywa ⁵⁷/ie= 3.5 watta. Tak słabe zużycie praoy opór zewnętrzny regulować przez wtrącanie lub jest następstwem należytego wyrobu włókien wę- wytrącanie oporu dodatkowego, do czego służą od-glowycb; pierwotnie lampa o jasności 16 świec zu- powiędnie reostaty (ob.), napięoie zaś w każdej żywała, nie 50—60 wattów, jak obecnie, ale 80 chwili odczytywać można na woltmetrze (ob. Elek-i więcej.—W ogólności lampy o jasności bardzo tryczne numeratory), z biegunami machiny znacznej działają korzystniej, aniżeli lampy o ja- połączonym. Regulacya taka prądu zresztą doko* sności Błabej i średniej, na każlą bowiem świecę nywać się może automatycznie, a jest ona nawet zu-normalną zużywają mniejszą ilość pracy. Tak pełnie zbyteczną przy machinach dynamoelektrycz-silne wszakże lampy żarowe w rzadkich tylko oko- uycb, t. zw. systemu compound (ob. Magneto-liczmściach mogą być polecane; gdy jasność do- elektryczne i dynamoelektryczne rnaohi-sięga 500 świec, służyć mogą lepiej lampy łu- ny), w nich bowiem napięcie na biegunach jest kowp.    niezależne od zmian oporu zewnętrznego, tak da-

Lampy żarowe posiadają najczęściej opór znacz- lece, że przy machinie zbudowanej dla 100 lamp ny, który przechodzi niekiedy 100 omów, a stąd wytrącić mtżaa 98, a dwie pozostałe pomimo to też na końcówkach wymagają silnego napięcia, nie doznają jeszcze żadnej zmiany swej jasno-chocisź działają przy słabych stosunkowo prądach, ści.

Opór zaś ten wzrastałby niesłychanie, gdyby Od opisanych tu lamp systemu Edisona różnią w obieg prądu wtrąconą była znaczna liczba lamp, się lampy Bernsteina, inaczej zwane bostoń-umieszczonych „w szeregu“, czyli „jedne poza skiemi. Są one tak urządzone, by mogły znosić drugiemi“; by więc trudności tej uniknąć, nadał i znaczne natężenie prądu przy slabem natomiast Eiison lampom rozmieszczenie „równoległe“, czyli J napięciu. Są one również utworzone ze zgiętego „jedne obok drugmh“, jak to objaśnia fig. 58, gdzie i włókna węglowego, ale posiadają opór słaby,

LIQLJ

Fig. 58. Rozmieszczenie lamp równoległe.

M przedstawia machinę, a lampy znajdują się < 4—8 omów. Działają nieco korzystniej, aniżeli po-w odstępach 1, 2, 3 do 10. Przy takiem rozmie- j przednie, na jedną bowiem świecę normalną wy-szczeniu lsmp staje się opór całkowity zewnętrzne- | magają nakładu mniejszego o 30%; głównie zaś go (t. j. po za machiną) obiegu prądu mniejszym, przeznaczone są do tego, by mogły być umiesz-aniżeli każlej lampy oddzielnej. Jeżeli np. opór czane w szeregu, jedne poza drugiemi, co może każ lej z tych 10 lamp wynosi 200 omów, a opór w drutach doprowadzających prąd, które być mogą dowolnej grubości, jest tak mały, że pominąć go miżia, to całkowity opór zewnętrzny wynosi /₁₀ = 20 omów, Wynika to z ogólnych zasad rozdziału prądu i tłómaczy się tern, że dziesięć włókien węglowych, obok siebie umieszczonych, stawiają przebiegowi prądu opór taki, jak włó-kuo 10 razy grubsze. Przy 40 lampach opór wynosiłby ²⁰⁰/₄₀ = 5 omów, przy 1 000 lamp tylko ao%ooo⁼⁼ 0.2 oma. Jeszcze łatwiej zrozumieć to mężna, wyobraziwszy sobie, że wszystkie lampy być korzystnem w razie, gdy lampy osadzane być 1—5 wtrącone są wobiegprąiu w punktach drutu mają w znacznych między sobą odległościach, jak p i q (fig. 59), skąd też poznajemy, że w końców- np. przy oświetlaniu ulic lub długich kurytarzy. kach każlej lampy panuje jednakie napięcie. Je- Wymagają one wszakże pewnych urządzeń auto-żeli więc, jak to ma zawsze miejsce w praktyce, matycznych, któreby zapewniały stałość natężenia

Eneykl Pnwt* TU nuty Zes-. 147 T. 19 ty.

200

P,

» 2 3    ¥ \S

Fig. 69. Rozmieszczenie lamp równoległe.

17

prądu przy wytrącaniu pewnej liczby lamp, a po- | na wymaga obsługi osobnej. Przy zastosowaniu mimo pewnych zalet rozmieszczanie lamp w sze- , akumulatorów (ob.), w pewnych odstępach cza-regu daleko rzadziej znajduje zastosowanie, aniżeli j su machiną dynamoelektryczną ładowanych, obsłu-rozmieszczanie równoległe systemem Edisona. ; ga ta staje się wprawdzie zbyteozną, ale natomiast Jasności lampy żarowej nie można wprawdzie ! wzmagają się koszta installacyi. Pomimo to, w tea-powiększać ponad stan jej normalny, włókno bo- j trach, hotelach, fabrykach, oświetlenie gazowe co-wiem węglowe łatwo być może na zagładę nara- j raz bardziej ustępuje żarowemu; ale mieszkania żonę, ale natomiast nic nie przeszkadza dowolnemu j prywatne wymagają koniecznie doprowadzania zmniejszaniu jej blasku, lub zupełnemu jej gaszę- j prądu ze stacyj centralnych, które istnieją już niu. Gaszenie to w lampach, opatrzonych skrętem j w wielu miastach, większyoh i mniejsayoh. Co do Edisona, dokonywa się drobnem pochyleniem lam- urządzenia takich stacyj centralnych i wogóle roz-py w jej osadzie, przez to bowiem usuwa ssę zetknię- działu prądu ob. Kanalizacya prądu, cie ze sprężyną, a tern Barnem i prąd się przerywa. Służyć też mogą do tego i kurki czyli krany, podobne do kranów gazowych. Krany te pośredniczą między dwiema sprężynami, tak, że w pewnem położeniu zamykają prąd, w ianem go przerywają.

Jakkolwiek światło elektryozne stanowi postęp niesłychany w technice oświetlania sztucznego, metody wszakże otrzymywania go są dotąd niewątpliwie nader marnotrawne i nie dość skuteczne, łączą się bowiem ze znaczną utratą energii. Wszystkie w ogólności metody otrzymywania świa-

Kurek taki C widzimy w podporze A lampy ścieu-nej fig. 60. Oprócz kranów, przy każdej lampie tła sztucznego polegają na doprowadzaniu ciała do

i.

ii

i'

;;

ma

Fig. 60. Lampa ścienna.

aosobna są też urządzenia, które dozwalają wszyst- , bardzo wysokiej temperatury; gdy ciało ogrzewa-kie lampy danej izby razem rozjaśniać lub gas^ć. i my, wysyła ono najpierw promienie cieplikowe cie-Lampy żarowe osadzane być mogą pojedynczo, lub mne, do których dopiero następnie, przy dalszym też zbierane razem w świeczniki lub żyrandole, wzroście temperatury, przybywają promienie jasne, tbk, że pod tym względem nie ustępują zgoła lam- Światło jest objawem drgań, ale oko nasze wrażli-pom gazowym; ponieważ zaś za rozbiciem kuli we jest jedynie na drgania zawierające się w gra-szklanej włókno węglowe spala się natychmiast, nicach bardzo szczupłych; potrzebujemy niezbyt wolne są od niebezpieczeństwa połączonego z pło- rozległej skali drgań szybkich, aby je zaś otrzymać, mieniem gazowym i mogą być umieszczane tuż wzbudzać musimy cały szereg drgań, od samego obok ścian, w zagłębieniach i t. p., co dozwala początku. Szczególniej znaczną jest itrata energii, efekt oświetlania powiększać i urozmaicać. Kule gdy posługujemy się źródłami nizkiej Btosunkowo czyli naczynia szklane lamp żarowych mogą być temperatury, jak świecami, lampami lub nawet przezroczyste lub matowe, bezbarwne lub roz- płomieniem gazowym, przy tych bowiem prostych maicie zabarwione; w celach dekoracyjnych osa- sposobach oświetlania ginie bezużytecznie około 99 dzane są często w kielichach czyli tulipanach szklą- odsetek wyłożonej na produkcyę światła energii; nych.    drgania uż/teczne, które nam umożebniają widze

Oświetlenie żarowe, zaprowadzone na niewielką skalę, jak np. w domu oddzielnym, wymagającym 50 do 60 lamp, jest kosztowniejsze, aniżeli oświetlenie gazowe, tern bardziej, że sama machi-

nie, stanowią tu nieznaczny zaledwie ułamek wszystkich drgań, przez palenie powodowanych. Ś wiatło elektryczne, bądź łukowe, bądź żarowe, powoduje mniejszą wprawdzie utratę energii, ale i tu jest

ona bardzo znaczna. Oszczędniejszy sposób wy- i mi metalowemi nie mają połączenia. W takiem twarzania światła przedstawia nam przyroda w ob- j więc polu elektrostatycznem rury rozjaśniają się jawach fosforescencyi (ob.), która jest wła- podobnie, jak pręt żelazny magnesuje się w polu śnie blaskiem bez światła, świeceniem bez grzania, magnetycznem. Blask wzmoże się znacznie, gdy a szczególniej pod tym względem uderzające są w rurze umieścimy substancye fosforyzujące, jak przykłady świecenia istot żyjących, jak np. robacz- itr, szkło uranowe, rubiny. Podobne doświad-ka świętojańskiego. W ostatnich czasach znajo- ozenie przedstawia i fig. 62. Eksperymentator wymość nasza fosforencyi znacznie się rozwinęła wołuje tu rozjaśnienie dwu rur współcześnie; aby i zdołano otrzymać dosyć Bilny nawet blask fosfo- zaś zagasić jedną z nieb, należy tylko przeciwsta-ryczny; czy jednak zdoła on zyskać znaczenie wić jej w polu elektrostatycznem ekran z substan-praktyozne w oświetleniu sztucznem, przewidzieć oyi przewodzącej elektryczność, albo też umieścić tego dzisiaj niepodobna. Pojmujemy obecnie, że rurę w kierunku prostopadłym do przepływu in-światło jeBt jedynie drganiem elektrycznem (ob. dukcyi w polu. Rura pozostaje również ciemną Elektryozne drgania), a tą może drogą w kaźdein położeniu, *dy się ją trzyma za oba zoołamy w przyszłości otrzymywać wyłącznie pro- końce razem, ciało bowiem ludzkie samo stanowi mienie jasne, to jest promienie o długości fal od wtedy ekran. Doświadczenia te, bardzo je-

0.0004 do 0.0008 milimetra (ob. Ówiatło), bez szcze zagadkowe, uczą tedy, że zmieniając peryo-udziału wszelkiego innego promieniowania. Gdy dycznie i z dostateczną częstością pole elektrosta-potrafimy wzbudzać i utrzymywać drgania elek tyczne, można w polu tern umieszczać rury z ga-tryczne dostatecznej szybkości, zadanie oświetlania ! zem rozrzedzonym, które przejmują część energii sztucznego będzie stanowczo rozwiązanem, co j tego pola i wytwarzają stąd światło. Czy pobu-wszakźe zapewne odległej dopiero przyszłości być j dzanie takie gazów do świecenia zyska znaczenie może dziełem. Wcześniej może znajdą zastosowa- I praktyczne, przyszłość dopiero nauczy; to wszakże

tu

Fig. 61. Światło wzbudzone działaniem prądów przemiennych znacznej częstości.

nie uderzające doświadczenia Tesli (1892) z prądami przemiennemi znacznej bardzo częatości, to jest z prąiami przerywanemi. przebiegającemi na-przemian w jedną i drugą stronę tak szybko po Bobie, że w ciągu sekundy występuje ich około 10 000. Pod wpływem prądów takich powstają uderzające objawy świetlne, z których najosobliwszem jest rozżarzanie się rur, zawierających gazy rozrzedzone, zgoła bez pośrednictwa drutów. Urządzenie tego doświadczenia wskazuje fig. 61. Dwie płyty metalowe, umieszczone w odległości kilku metrów między sobą, odosobnione są od ziemi i połączone z biegunami cewy indukcyjnej, w której wzbudzają się prądy, szybko po sobie następu- | tł o. jące, pod wpływem prądów przerywanych, wytwarzanych przez przyrząd obok umieszczony; w ten sposób powstaje przemienne pole elektrostatyczne, czyli obszar elektryzujący się naprzemian dodatnio i ujemnie w nader krótkich, po sobie idących odstępach czaBU. Gdy w polu takiem umieszczone ność. są, w kierunku mniej więcej do płyt prostopadłym, rury wydłużone, zawierające gazy rozrzedzone, rozjąśniają się one natyohmiast, chociaż nie zawierają żadnych zgoła części metalicznych i z płyta-

jest rzeczą niewątpliwą, że dalszy rozwój metod oświetlania sztucznego zawsze łączyć Bię będzie z postępem elektrotechniki

L i t e r a t u ra: Schellen „Die neuesten Fortschritte auf dem Gebiet der elektrischen Beleuchtung* (lRM(i); Urbanitzky „Die elektrische Beleuchtung“ (wyd. 3-e 1890); Aglave et Boulard: „La lumière électrique* (1882); Zaoharias „Die Glühlampe* (1890); Grüowald „Bau. Betrieb und Reperaturen dtr elektrischen Beleuchtungsanlagen“ (wyd. 4-e 1894); Voit „Der elektrische Lichtbogen“ (1896). Ob. też Elektrotechnika.    s> K<

Elektryczne świece, ob. Elektryczne éwia-

Elektryczne telegrafy, elektromagnetyczne telegrafy, ob, Telegraf.

Elektryczne wahadło, elektryczne wahadełko, ob. Elektroskop.

Elektryczne wyładowanie, ob« E1 e k t r y c z-

Elektryczne zegary ob. Zegary.

Elektryczno żarzenie, rozżarzenie drutu działaniem prądu elektrycznego (ob. Galwanizm). E. ż. ma zastosowanie w lampach żarowych (ob.

jeści szklanej albo kauczukowej, tak, że przy pocieraniu trzymamy rękojeść tę, nie zaś metal bezpośrednio. Wnosimy stąd, że i w tym razie, gdy metal bezpośrednio trzymany był ręką, również wzbudza się „elektryczność", uchodzi wszakże za pośrednictwem samego metalu i dotykającej go jawów, jakich one nie okazują w stanie zwykłym, ^ ręki; przez szklaną natomiast lub kauczukową rę< nieelektrycznym. Najprostsze zjawiska, jakie oka- j kojesć odprowadzoną być nie może. Metale więc żują ciała w stanie elektrycznym, czyli ciała posiadają zdolność przeprowadzania elektryczności, naelektryzowane, polegają na przyciąganiu ! szkło i kauczuk własności tej me posiadają; ciała przez nie lekkich ciał, oraz na wydawaniu iskier, tedy, które Gilbert nazywał nieelektrycznemi, są które z nich przeskakują ku ciałom zbliżanym, j p r z e w o d n i k a mi, czyli konduktorami Tak określony stan elektryczny ciał wzbudzić mo- elektryczności, gdy jego ciała elektryczne żna przez tarcie, a ogół zjawisk tą drogą wy wo- są nieprzewodnikami. Najlepszemi prze-łanyoh obejmuje się zwykle nazwą E-i przez wodnikami E-i są metale; mniej dobrze przepro-tarcie, albo też E-i statycznej. Jeżeli wadzają E: ciało ludzkie, węgiel, woda i różne inne

Elektryczne światło), w galwanokaustyce (ob.) do celów chirurgicznych, do zapalania mate-ryałów wybuchowych i t. p.

Elektryczność, przyczyna powodująca stan elektryczny ciał, albo raczej czynnik przypuszczalny, który wywołuje w ciałach szereg ob-

l-=

. n —

ii lilii '------

-w m

____

Igpl

-___

■ V.:

mm

ił    _

m    ■

-ZlZ—._____£

■i

Sara

lii

WBPlpiP

•. ____________ i

mM

.3

; um

m mm

; ;__________

i!

mm

Si

aa

rSHHi

mm

V,

tig.b2. Doświadczeuia Tesli

pręt szklany lub żywiczny potrzemy futrem lub ciecze oraz ciała wilgotne, drzewo, papier, słoma, suknem, nabiera on wyżej opowiedzianych własno- włókna bawełniane i lniane, skóra, różne minera-ści, co opisał Gilbert w dziele swem    „De magne-    ły i ziemia.    Nieprzewodnikami    zaś,    albo    raczej

te“ (1660); starożytni znali te objawy, wzbudzane    bardzo złemi    przewodnikami,    są    wyżej    już wymio

na potartym bursztynie (elektron Greków), j nione ciała. Według Wiedemannai Franza (1853), skąd ttź poszła nazwa E-i. W takiż    Barn sposób j zdolność przewodnictwa dla    K-i    jest takaż    sama,

jak dla ciepła. Jeżeli przewodi k w jakikolwiek sposób wprawiony został w stau elektryczny, u-trzymać go może w tym tylko razie, jeżeli otoczony będzie dokoła nieprzewodnikami, a tern samem od wszelkich innych przewodników będzie odosobniony, czyli izolowany; stąd niepizewodniki nazywają się także ciałami odosobniają-o e m i, albo izolatorami. Bryła metalowa, ustawiona na podporze szklanej, jest i z o 1 o w a-na czyli odosobniona, powietrze bowiem su-

naelektryzować dają się i inne ciała,    jak siarka,

drogie kamienie, jedwab, kauczuk, ebonit, gutaperka i inne; natomiast wszakże niepodobna w stan elektryczny wprawić pręta metalowego, trzymanego w ręce. Dla tego Gilbert pierwszą kategoryę ciał uważał za ciała elektrycz-n e, t. j. dające się naelektryzować, drugą zaś, a zwłaszcza metale, za ciała nieelektryczne. Gray wszakże okazał (1727), że i pręt metalowy naelektryzować się daje, jeżeli jest osadzony na ręko-

che jest złym przewodnikiem; powietrze wilgotne także nie jest wprawdzie dobrym przewodnikiem, ale zawarta w niem para skrapla się, osiada na powierzchni izolatorów i czyni je przewodnikami.— Zasadnicze objawy elektryczne wykazać się dają najdogodniej za pomocą wahadełka elektrycznego (ob. Elektroskop). Jeżeli do kulki takiego wahadełka zbliżamy potarty pręt szklany, zostaje ona przez pręt przyciągniętą, przez zetknięcie z nim staje się naelektryzo*aną i jeBt przez pręt szklany odpyohaną; tak odpychana wszakże przez naelektryzowany pręt szklany kulka przyciągana jest silnie przez potarty pręt lakowy, żywiczny, lub ebonitowy. Jeżeli w podobny sposób kulka wahadełka zostaje naelektr>zowaną przez pręt lakowy, to jest przez pręt ten odpychana, natomiast zaś przyciągana przez pręt szklany. Pręt zatem szklany i żywiczny znajdują się w różnych stanach elektrycznych, gdyż wywierają na kulkę działania wręcz przeciwne. Badanie innych ciał przez tarcie naelektryzowanych uczy, że wszystkie one względem kulki naelektryzowanej przez pręt szklany lub żywiczny zachowują się bądź jak szkło, bądź jak żywica. Istnieją więc tylko dwa różne stany elektryczne, a dla wyjaśnienia ich przyjmujemy dwie różne elektryczności (Du Fay, 1733), które nazwać możemy E-ą szklaną i żywiczną.—Jeżeli potarty czyli naelektryzowany pręt szklany zawiesimy poziomo na nitae, to jest on odpychany przez inny nalektryzowany pręt szklany, przyciągany zaś przez naelektryzowany pręt żywiczny; podobnież zawieszony naelektryzowany pręt żywiczny przyciągany jest przez pięt szklany, odpychany zaś przez pręć żywiczny. Okazuje się stąd, że elektryczności jednoimienne nawzajem się odpychają, róźnoimienne zaś przyciągają. Poznajemy też, że przy użyciu wahadełka elektrycznego przez zetknięcie z prętem szklanym nabrała kulka elektryczności szklanej, przez zetknięcie zaś z prętem żywioznym—elektryczności żywicznej. Przyciąganie to i odpychanie elektryczne daje się dobrze wykazać, gdy drobne skrawki cienkiej blachy glinowej rzucimy między potarte pręty, szklany i ebonitowy (fig. 63): skrawki odpychane przez szkło są przyciągane przez ebonit, i nawzajem. E. przeto, przez tarcie na danem ciele wzbudzona, przenieść się daje bez zmiany swych własności na przewodnik przez zetknięcie. Dwie płyty mosiężne, na rękojeściaoh szklanych osadzone, naelektryzuj-my jednakowo silnie, jedną E-ą szklaną, drugą żywiczną; o jednakiem zaś ich naelektryzowaniu przekonać się możemy za pomocą elektrosko-p u (ob.), gdy pod ich wpływem listki rozchodzą się na kąt jednakowy. Ody tak naelektryzowane płyty sprowadzimy między sobą w zetknięcie, o-kazują Bię one następnie zupełnie nieelektrycznemi. Obie zatem E-i róźnoimienne, w jednakich ilościach z sobą złączone, znoszą się wzajemnie czyli zobojętniają: zachowują się przeto jak w algebrze ilości znaków przeciwnych, a stąd wzajemne to ich względem siebie zachowanie najwłaści-wiej wyrazić możemy, oznaczając jedną nazwą E-i dodatniej (-j- Ü7), drugą — nazwą E-i ujemnej

(— E.y, zgodzono się zaś E. wzbudzaną na szkle nazywać E-ą dodatnią, a E. wzbudzaną na żywicy—E-ą ujemną. Przez tarcie wzbudzają się zawsze oba rodzaje E-i, jedna w ciele pooieraaem, druga w pocierającem. Do sprawdzenia tej zasady służyć może dogodnie lekki pręcik ebonitowy, zawieszony poziomo na dwu nitkach i dźwigający na jednym końcu krążek szklany, na drugim ebonitowy (fig. 64). Jeżeli elektryzujemy pręt szklany przez potarcie skórą amalgowaną, to nietylko pręt ten odpycha krążek szklany a przyciąga ebonitowy, ale także skóra przyciąga krążek szklany, a od-

o <C=

li

Kig 63.

Przyciąganie i odpychanie elektryczne.

Fig 64. Pręcik ebonitowy w zawieszeniu dwunitkowem

pycha ebonitowy, co świadczy, że naelektryzowana jest ujemnie. Usprawiedliwia to wyobrażenie, że E. nie powstaje przez tarcie, ale że w kaźdem ciele nieelektryoznem istnieją już obie E-i z sobą połączone, a przez tarcie zostają rozdzielone, tak, że jedna występuje na ciele pooieranem, druga na potartem. Pracy, która wyłożoną została przy tarciu, by obie te elektryczności rozdzielić, odpowiada energia (różnica potenoyałów), z jaką one dążą do połączenia się na nowo. Teoryę podwójnej E-i rozwinął Symmer (1759); Franklin i Ae-pinus przyjmowali pogląd unitarny, wedłmr którego 4- E jest tylko powiększeniem, — E

zmniejszeniem E-i naturalnej ciała. Które ciała przez tarcie nabierają -p JS7, a które — E, zależy to od ich natury. Young (1807) i Faraday (1843) uporządkowali ciała w tak zwany szereg napięć elektrycznych, w którym każde oisło przez tarcie z ciałami dalej w szeregu umieszczonemi nabiera -p E, a przez tarcie z ciałami poprzedniemu — E. Ważniejsze ciała takiego szeregu są: flintglas, mika, sierść zwierzęca, szkło zwyczajne, flanela, szkło matowe, jedwab, bawełna, len... metale, korek, żywica, e bonit, skóra amalgowana, słoniniec. — Jeżeli na-elektryzowaną kulę metalową zetkniemy z inną, zupełnie jednakich wymiarów, ale nienaelektryzo-waną, to po rozsunięciu obie kule okazują się na-elektryzowanemi jednakowo, ale słabiej, aniżeli była kula pierwsza przed zetknięciem; pierwotny zatem ładunek rozdzielił się równomiernie między obie kule. Ładunek przeto elektryczny może być dzielonym, a tern samem i powiększanym, a stąd mówić możemy o ilościach elektryczności, czyli o masach elektrycznych. Jeżeli dwa punkty materyalne są naelektryzowane, to przyciągają się lub odpychają proporcyonalnie do iloczynu znajdujących się na nich ilości E-i, a odwrotnie proporcyonalnie do kwadratu ich odległości; prawo to wykrył Coulomb (1785) za pomocą swej wagi skręcenia (ob.). Na podstawie tego prawa określić można bezwzględną jednostkę elektryczności (ob. Elektryczne jednostki). W bezwzględnych tych jednostkach wyrażana ilość E-i mierzy się za pomocą ele-ktrometrów (ob.). W stanie równowagi może się E. znajdować jedynie na powierzchni przewodników, nigdy zaś w ich wnętrzu; wypływa to stąd, że cząstki jednego rodzaju E-i odpychają się wzajemnie, rozbiegają się przeto, dopóki nie zostaną przez izolator zatrzymane, co właśnie ma miejsce na powierzchni przewodników (Coulomb 1788, Faraday 1839). Jeżeli np. naelektryzujemy izolowa ną kulę metalową, a następn e pokryjemy ją dwie ma wydrąźonemi półkulami metalowemi, opatrzo-nemi w rękojeści szklane, to po rozsunięciu tych półkul, kula okazuje się nieelektryczną; E. przeszła na półkule, które przez chwilę tworzyły powierzchnię kuli. Okazać to też można za pomocą siatki drucianej, opatrzonej w rękojeści ebonitowe (fig. 65); gdy ją elektryzujemy, dopóki jest pła-Bką, elektryzują Bię obie jej powierzchnie, co się zdradza ruchem przyczepionych do niej pasków papierowych; jeżeli zaś ją zginamy w postać walca, lub w postać głoski S, wtedy paski na powierzchni zewnętrznej silniej się jeszcze odchylają, ale opadają zupełnie na powierzchni, która przypada po stronie wewnętrznej. — Jeżeli przewodnik elektryzowany ma postać kulistą, E. rozpościera się na powierzchni jego jednostajnie, ma zatem wszędzie gęstość jednostajną, co znaczy, źe na równych częściach jego powierzchni nagromadzone są jednakowo ilości E i. Na przewodnikach innej postaci gromadzi się E. najgęściej w tych miejscach, które mają krzywiznę największą; na elipsoidzie najznaczniejsza gęstość E-i jest w końcsch osi wielkiej. W ogólności E. tak się rozkłada, źe działania jej na każdy punkt wewnętrzny nawzajem się znoszą, czyli, żepotencyał elektrycz-n y (ob.) wewnątrz przewodnika jest wszędzie stały. Według tych zasad, obliczyć można rozkład E-i na powierzchni przewodników jakiejkolwiek bądź postaci (Coulomb 1787, Poisson 18 U, Riess

1853). Im większa jest powierzchnia przewodnika, tern mniejszą staje się gęstość E-i przy jednakowym jej ładunku; okazać to można przez naelektryzowanie bańki mydlanej m, którą przez wtłaczanie powietrza za pośrednictwem rurki B wydymać można (fig. 66); im bardziej wydyma Bię bańka, tern mniej odchylają się przyczepione do rurki wahadełka. Ostrze posiada nieskcńcze-

Hir»

IP

L

/ MmÜ3

Fig. 65. Eozkład elektryczności na powierzct ni siatki drucianej.

®x

",

Fig. 66. Naelektryzowana bańka mydlana.

nie małe promienie krzywizny, stąd też gęBtośó E-i staje się tam niesłychanie wielką, tak, że ostrzami E. wciąż uchodzi. Tłómaozy zię to tem, że w zetknięciu z ciałem naelektryzowanem elektryzują się otaczające cząstki powietrza i ulegają odpychaniu tem silniejszemu, im większą jest gęstość E i na tem ciele; obok ostrzy ciał naele-ktryzowanych rozbiega się powietrze tak szybko, źe powstający stąd prąd powietrza daje się uczuć wyraźnie jako wiatr elektryczny, który nawet odchyla płomień zbliżanej świecy. Jeżeli w kulce elektroskopu A (fig. 67) osadzimy ostrze zwrócone ku górze i przesuwamy ponad niem na-

bid

elektryzowany pręt Bzklany, to listki elektroskopu rozchodzą się na chwilę, co świadczy, źe ostrza wywierają na E. jakby działanie ssące. Jeżeli zaś elektroskop naładowany B opatrzymy ostrzem zwróconem w bok ku innemu elektroskopowi, to ruch ich liBtków zdradza, źe elektroskop pierwszy traci zwolna swój ładunek elektryczny, gdy elektroskop drugi zostaje nieco naładowanym. Na działaniu ostrzy polega teź tak zwany młynek elektryczny, t. j. kółko, złożone z lekkich pręcików metalowych, których wszystkie końce zaostrzone są w jedną stronę zwrócone; młynek ten osadza się na pręciku, połączonym z przewodnikiem naelektryzowanym, a wskutek oddziaływania powietrza, od ostrzy odpychanego, następuje ciągły obrót młynka w stronę przeciwną względem strony, w którą zwrócone Bą ostrza prętów. Jeżeli więc przewodnik zachowywać ma udzielaną mu E., nadawać mu należy postać zaokrągloną, bez wszelkich OBtrzy i krawędzi; jeżeli natomiast szjbko ma E. tracić* trzeba go w ostrze opatrzyć. Takie wyładowanie naelektryzowanego konduktora

/Jm Ibk * 7 \

> ' : 'k

Fig. 67. Działanie ostrzy

przez wpływ powietrza otaczającego nazjwa się wyładowaniem przez konwekcy ę.—Jeżeli do kulki elektroskopu zbliżamy ciało naelektryzowane, to już z pewnej odległości sprowadza ono odchylenie listków elektroskopu; świadczy to, źe ciało naelektryzowane działa tu przez swój wpływ, czyli przez influencyę. Pojmujemy to, jako rozkład E-i przez wpływ. Jeżeli np. do walca metalowego, osadzonego na podpórce Bzkla-nej, zbliżamy potarty pręt szklany, to jego elektryczność dodatnia działa na złączone jeszcze z sobą obie E-i przewodnika i r o z d z i e 1 a je, przyciągając do końca bliższego E. róźnoimienną (w tym razie ujemną), a odpychając E. jedno-imienną (dodatnią) (Canton 1753, Wilcke 1757, Aepinus 1759). O takiem naelektryzowaniu obu końców walca metalowego przekonać się można za pomocą przyczepionych do niego wahadełek. Gdy ciało naelektryzowane (pręt szklany) od przewodnika tego oddalamy, obie E-i rozdzielone znowu się między sobą łączą, a przewodnik, przez wpływ naelektryzowany, wraca do stanu nieelektrycznego. Jeżeli wszakże przed usunięciem pręta szklanego połączymy przewodnik z ziemią, choćby przez dotknięcie go ręką, to E. odpychana uchodzi do ziemi za pośrednictwem naszego ciała, ale E. ujemna, nagromadzona na końcu bliższym, njść nie może, jest bowiem przyciągana czyli związana przez E. dodatnią szkła. Jeżeli wtedy, po usunięciu ręki, oddalimy pręt szklany, to E. ta, dotąd związana, rozchodzi się swobodnie po walca metalowym, który tedy zyskuje ładunek elektryczny ujemny przez wpływ ciała naelektryzowanego dodatnio, jakkolwiek to ostatnie ze swojego ładunku nic bynajmniej nie utraciło. Nie należy wszakże sądzić, żeby ta E. ujemna zyskana została bez wszelkiego nakładu pracy; gdy bowiem oddalamy naelektryzowany dodatnio pręt szklany od naelektryzowanego ujemnie przewodnika, przezwyciężać musimy zachodzące między niemi przyciąganie, wykonywamy przeto pracę, której wynikiem jest energia elektryczna, na przewodniku występująca. E., przyciągana przez E. ciała pobudzającego, nazywa się E-ą przez wpływ wzbudzoną (E-ą i n fiu e ncyjną) rodzaju pierwszego, E. zaś odpychana — E-ą rodzaju drugiego. Jeżeli pomiędzy ciało naelektryzowane a przewodnik odosobniony wtrącimy płytę metalową, odprowadzoną do ziemi, to przewodnik wraca natychmiast do stanu obojętnego; w tym bowiem razie działanie przez wpłjw wywiera eię prze-dewszystkiem na płytę metalową, która na powierzchni przedniej ładuje eię E*ą ujemną rodzaju pierwszego, gdy powierzchnia tylna pozostaje nieelektryczną, wzbudzona bowiem na niej E. rodzaju drugiego odpływa do ziemi. Ciało zatem naelektryzowane i płyta metalowa tworzą razem system, na którym E. utrzymuje się w równowadze, a płyta stanowi jakby przegrodę, wskicś której ciało naelektryzowane nie może już wywierać wpływu na przewodnik zewnętrzny. Hyta z sub-stancyi izolującej, szklana lub ebonitowa, podobnie ochronnego działania nie wywiera i jest dla wpływów elektrycznych przenikliwa, czyli jest d y e-lektryczną (ob. Dyelektryk). Jeżeli ciało naelektryzowane otoczone jest ze wszech stron przewodnikiem, to powierzchnia zewnętrzna tego przewodnika elektryzuje się przez wpływ jedno-imiennie z E-ą ciała umieszczonego wewnątrz o-grodzenia, gdy E. różnoimienna, na powierzchni wewnętrznej ogrodzenia wzbudzona, utrzymuje w równowadze E. tego ciała. E. więc jedno-imienna na zewnętrznej powierzchni powłoki metalowej wyrównywa iloSciowo E-i ciała wewnętrznego, tak, jakby wszystka jego E. rozpostarła się na powierzchni tej powłoki. Urządzenie takie przedstawia fig. 68, gdzie elektroskop, na płycie metalowej ustawiony, otoczony jest siaiką drucianą Jeżeli zaś elektroskop wewnętrzny nie jest naładowany, nie można go już naelektryzować za pośrednictwem ciała naelektryzowanego, zbliżanego do siaiki, jakkolwiek ruch wahadełek do niej przytwierdzonych świadczy, źe jej powierzchnia zewnętrzna ładunek elektryczny przyjęła. Siatka więc druciana również jest dla działań elektrycznych

nieprzenikliwa, jak przegroda nieprzezroczysta dla promieni światła, — rzuca poza sobą cień elektryczny. — Rozkład E-i przez wpływ tłóma-czy też przyciąganie ciał nieelektrycznych przez ciała naelektryzowane. Jeżeli mianowicie p (fig.

09) przedstawia wahadełko elektryczne, a k ciało naelektryzowane, to przez wpływ E-i (-}- E) tego ciała następuje rozkład E-i w kulce wahadełka;

E. rożnoimienna (— E) gromadzi się po stronie ku ciału pobudzająoemu zwróconej, E, zaś jedno-imienna (+ E) po stronie od niego odwróconej.

Pomiędzy więc ciałem k a kulką p zachodzi przy- z ostrzy, powstają również objawy świetlne; wyciąganie i odpychanie, pierwsze jednak przeważa, pływ E-i dodatniej ujawnia się w ciemności wiązką odległość bowiem r jest mniejsza od r\ a różnica rozbieżnych promieni błękitnawych, wypływ zaś ta staje się stosunkowo tern większą, im bardziej ) ujemnej powoduje tylko punkty jasne lub gwiazd-zbliźa się k do p\ tak, że wreszcie kulka przesuwa się do oiała k, a po zetknięciu z niem jej — E zobojętnia wyrównająca jej część E-i dodatniej ciała k, a na kulce pozostaje tylko + E, tak, jakby ona bezpośrednio przeszła za nią z ciała K. W ogólności przeto ładunek elektryczny nie przechodzi z ciała jednego na inne wprost przez zetknięcie, ale jest zawsze następstwem rozkładu

Fig. 68. Wpływ ochronay siatki drucianej.

na-

za-

Fig. 69. Wyjaśnienie przyciągania elektrycznego.

E-i przez wpływ. — Do otrzymywania E-i służą elektryczne machiny (ob.) i elektrofor (ob.); konduktor machiny elektrycznej naładować się wszakże daje tylko do pewnej granicy; do gromadzenia w większych ilościach obu E-i służy kondensator (ob.), a w szczególności butelka lejdejska. Jeżeli zbliżamy ku sobie dwa przewodniki, E-ami róźnoimiennemi ładowane, to przy odległości dostateoznie małej, gdy opór powietrza pokonanym już być może, E-i łączą się, czyli zobojętniają się nawzajem. Łączenie się takie E-i nazywa się uderzeniem elektrycznem, albo wyładowaniem, a jest już właściwie prądem elektrycznym, nader krótkotrwałym. Podobneź wyładowanie ma także miejsce, gdy do przewodnika naelektryzowanego zbliżamy inny, nienaelektryzowany; w tym bowiem razie E., na przewodniku jednym nagromadzona, wzbudza przez wpływ rozkład E i na przewodniku drugim, jak to wskazuje (fig. 69). I teraz tern w najbardziej ku sobie zbliżonych częśoiach obu przewodników gromadzą Bię E-i róźnoimienne, a gdy już gęsteść ich w tyoh punktach dostatecznie się wzmeże, pokonywają opór rozdzielającej warstwy powietrza i łączą się z objawem iskry elektrycznej, której towarzyszy trzask, będący następstwem wstrząśnienia powietrza. Iskra elektryczna spowodowana jest przez rozżarzone cząstki przewodników, które się od nich odrywają, i ulatniają. Po przebiegu iskry przewodnik jest wyładowany. Uderzenie pioruna jest to wyładowanie elektryczne, które ma miejsce między chmurą naelektryzowaną a ziemią; błyskawica jest olbrzymią iskrą elektryczną, a grzmot towarzyszącym jej trzaskiem (ob. Elektryczność atmosferyczna, Piorun). Gdy E. uchodzi ki (ob. Elektryozne machiny). W przestrzeni zajętej przez powietrze rozrzedzone, gdzie E. napotyka opór mniejszy, objawy świetlne wyładowania występują na przestrzeni większej; do doświadczeń tych służy jajko elektryczne, t. j. jajowate naczynie szklane, opatrzone osadami mosiężnemi, przez które przechodzą do wnętrza pręty mosiężne, zakończone kulkami. W jajku takiem od biegana dodatniego rozchodzi się snop światła czerwonawo - fioletowego, rozciągającego się prawie aż do kulki ujemnej, która się otacza powłoką światła błękitnego. W większej wspaniałości i urozmaiceniu występują objawy te w rurkach Geisslera (ob. Geisslera rury). Przy wyładowaniu elektrycznem, czyli przy łączeniu się obu rozdzielonych E-i, wywiązuję się nadto ciepło w ciałach, które przy tern łączeniu pośredniczą; ilość powstającego tą drogą ciepła odpowiada pracy, jaka na rozdział E-i zużytą była. Wyładowanie sprowadzać też może działania mechaniczne, jak przebijanie papieru lub nawet płyt szklanych, albo wyrzucenie wody z naczynia, gdy przez nią iskra przebiega. Objawy fizyologiczne wyładowania zdradzają się gwałtownem wstrzą-śnieniem, jakiego doznajemy, gdy łączenie obu E-i ustalamy własnem ciałem; działania chemiczne i magnetyczne, jakie przy wyładowaniu zachodzą, występują daleko silniej i wyraźniej przy stałym prądzie elektrycznym. Szybkość wyładowania elektrycznego starali się oznaczyć Wheatstone (1835) i Peddersen (1860); w każdym razie trwanie iskry elektrycznej jest nader krótkie; przy jej blasku dostrzegamy oddzielne szprychy Bzybko obracającego się koła, jakby ono było nieruchomem. Wyładowanie dokonywa się tern energiczniej, a rozpylone cząstki przewodników nadają iskrze blask tern jaśniejszy, im większe ilości E-i w łączeniu się udział biorą. Długość iskry mierzy się za pomocą odpowiednich mikrometrów, które pozwalają oznaczyć odległość elektrodów, między które-mi wyładowanie zachodzi; podobne urządzenie przedstawia też i butelka Lane’a (ob. Butelka lejdejska). Z badań Peddersena okazało się, że wogólności wyładowanie elektryozne nie dokonywa się nagle, jednorazowo, ale że raczej składa się z szeregu oddzielnych, częściowych wyładowań; gdy opór jest słaby, wyładowanie zachodzi w sposób wahadłowy, tak, że E. przebiega między

• S. K.

przewodnikami naprzemiau w kierunkach przeciwnych (ob. Elektryczne drgania). Szybkość przebiegu E-i w przewodnikach badali Wheatstone, Walker, Fizeau i ia.; otrzymane rezultaty okazywały się wszakże dosyć sprzeczne, teoretyczne zaś uwagi prowadzą do wniosku, że E. rozchodzi pię z szybkością takąż samą, jak światło (ob. Elektryczne drgania). Wyładowanie, jak powiedzieliśmy, stanowi prąd elektryczny, nader szybko przebiegający; dla otrzymania prądów stałych uciec, się trzeba do innych sposób, wzbudzania E-i (ob. Galwanizm,Termo-elektryczność). — Teoryi E i, tak rozwiniętej, jak jest teorya światła lub ciepła, dotąd nie posiadamy. Odkąd rozwiała się w fizyce hy-poteza nieważników (ob.), nie można też mówić o płynaoh elektryoznych; Bta-rauo się więc do wyjaśnienia objawów elektrycznych przywołać udział eteru (ob.). Teoryę taką rozwinął najpierw Hankel (1865); przyjął on, że E. polega na ruohach wirowych eteru, które, dokonywając się w jedną lub drugą stronę, sprowadzają różnicę E-i dodatniej i ujemnej. Przez pewien czas znaczny rozgłos miała bypoteza Ed-1 u n d a (ob.); ale dopiero teorye Maxwella, o-parte na pomysłach Faradaya, wiążące objawy elektryczne z objawami światła, dały podstawę do badań doświadczalnych, które w ostatnich czasach zagadkę E-i w pewnej już mierze rozjaśniają (ob. Elektryczne drgania, Dyelektryk, Elektrodynamika). Co do historyi E-i, ob. Fizyka. — Literatura. Z mnóstwa podręczników wymieniamy najważniejsze: Riess „Reibungselektrizität“ (2 t. 1853), oraz „Abhandlungen zur Lehre von der Reibungselektrizität“ (1867); Maxwell »Treatise on electricity and magnetism" (wyd. 3 e 1892); Wiedemann »Lehre von der E.“ (4 t., 1882 — 85 wyd. 2-e; od 1893); Mascart i Joubert »Traité d’él. et magnétisme“ (1886); Poincaré »Electricité et Optique“; T. Jenkfn »Eleotr. and Magn.“ (wyd. 7-e 1885). Dobry wykład szkolny według nowych poglądów przeprowadził B. Kolberg w „Einlührung in die Ele-ktricitätslehre" (1893). Bardziej popularny jest Graetza »Die El. und ihre Anwendungen* (wyd. 4 e 1895). W przekładzie polskim J. J. Bogu-skiego jest dzieło S. P. Thomsona »Elektryczność i magnetyzm“ (1885). Historyę E-i napisał Hoppe „Geschichte der E “ (1884).

Elektryczność (ze stanowiska prawa). Coraz więfcsze zastosowanie elektryczności w ostatnich czasach spowodowało i prawodawoę do zajęcia się tym przedmiotem. W Anglii prawo z 18 Bierpnia 1883 r. the Electric Lighting act, w celu zachęty do zaprowadzania oświetlenia elektrycznego, postanowił, iż ministeryum handlu, Board of Trade, może udzielać na lat 7 kou-cessyj towarzystwom, któreby chciały zaprowadzić ten sposób oświetlenia. W celu zapobieżenia monopolom prawo to stanowi, że po upływie 21 lat całe przedsiębiorstwo będzie mogło być wykupione przez władzę miejscową, za cenę wartości w chwili wykupu. Przedsiębiorcy ulegają warun-

Eqc ,'klop. Pow»x. Ilustr. Zcaz. 147. X 19- ty.

kom wymienionym w koncessyi. *łrawo to nader szczegółowo wymienia warunki, jakie mogą być na nich nałożone. Co rok Board of Trade winien donosić parlamentowi o postępie tej kwe-styi. We Pr ano y i dekret z 15 maja 1888 roku stanowi ogólne przepisy co do zakładania drutów w celu przeprowadzenia siły elektrycznej lub u* rządzenia oświetlenia elektrycznego. Podług tego dekretu, osoby, chcące urządzić podobne przedsiębiorstwo, winny na dwa miesiące przed urządzeniem go złożyć odpowiednią deklaracyą prefektowi departamentu lub prefektowi polioyi, który ma obowięzek zakomunikować ją miejscowemu zarządowi poczt i telegrafów. Do deklaracyi winien być dołączony szczegółowy projekt całego urządzenia. Od obowiązku złożenia deklaraoyi są uwolnione urządzenia wewnątrz jednej i tej samej posiadłości, jtżeli siła elektrobodźcza generatora me przewyższa 60 woltów dla prądów zmiennych i 500 woltów dla prądów stałych. Dekret z 1888 roku stanowi zresztą różne szczegółowe przepisy co do technicznej strony przedsięwzięcia. Żadna zmiana w urządzeniu nie może być zaprowadzona bez złożenia nowej deklaracyi. Inżynierowie poczt i telegrafów obowiązani są do prowadzenia nadzoru nad urządzeniem, stosownie do przepisów dekretu z *27 grudnia 1851 r. Prefekt może rozporządzić także peryodyczną rewizyę urządzenia, w celu przekonania się, w jakim się ono stanie znajduje (Block „Diet. de 1’adm. fr.“ 983). W Austryi stosownie do §§ 30 i 33 Gewerbeordnung z 20 grudnia 1859 jr. założenie i prowadzenie zakładów elektrycznych w celu oświetlenia lub przeniesienia siły elektrycznej zależy od koncessyi politycznej władzy krajowej. Teohniczny kierunek takiego zakładu możs wykonywać tylko omba, która, oprócz zadosyóu-czynienia innym warunkom, wymaganym £od osób zajmujących się przemysłem, na którego prowadzenie potrzebna jest koncessya, udowodni, że posiada odpowiednie techniczne uzdolnienie. Dowodem takim może być albo dyplom z wyższego technicznego zakładu naukowego, albo dłuższa praktyka w elektro-technicznym zawodzie. Przy udzielaniu koncessyi należy mieć na względzie warunki miejscowe i względy policyjnego nadzoru (Ulbrich »Handbuch der oester. polit. Verwaltung“ T. II, 894). W R o s s y i zakłady takie ulegają przepiRom ustanowionym w ogóle dla fabryk.    A- °-

Elektryczność atmosferyczna. Dzieje elektryczności atmosferycznej rozpoczynają się od połowy stulecia ośmnastego. Przy obserwacyi iskry elektrycznej powziął Wall domysł, że iskra ta i huk jej towarzyszący stanowią na drobną skalę obraz błyskawicy i grzmotu; doświadczalne zaś potwierdzenie tego poglądu zawdzięozamy Franklinowi, który wniósł, że jeżeli chmura ziejąca błyskawicą jest siedliskiem »płynu elektrycznego“, to pręt metalowy, na wysokiej wieży osadzony, winien płyn ten ściągać, podobnie jak to czynią ostrza przewodników metalowych machiny elektrycznej. Doświadczenie wskazane przez Franklina wykoaał Dalibard 10 maja r. 1752, gdy z pręta żelaznego, wysokiego na 40 stóp, a wspartego na podstawie

18

o nóżkach szklanych, za pomocą drutu, osadzonego na rączce szklanej, wydobył iskry lV₂-calowej długości. Zasadnicze to doświadczenie zmienił następnie Franklin, gdy zamiast pręta użył latawca, trzymanego na sznurku konopnym, który w dolnej części przechodził w jedwabny, a elektrycznością w ten sposób z chmur ściągniętą ładować mógł butelki lejdejskie. Romas, dla powiększenia prze-wodnictwa sznura konopnego, wplótł weń drut metalowy, a iskry, jakie otrzymał podczas burzy w r. 1757, dochodziły do 4 metrów długości. Potężne skutki tych doświadczeń zwróciły uwagę na ich niebezpieczeństwo, stwierdzone śmiercią Rich-manna w Petersburgu, zabitego iskrą, która w czasie burzy z pręta żelaznego przeskoczyła ku jego głowie. Poprzednio już jednak okazał Lemon-nier, źe pręt żelazny, nawet i w czasie zupełnie pogodnym, stawać się może tak silnie elektrycznym, że dają się z niego iskry wydobywać. Nauczyło to, że powietrze jest i w zwykłych warunkach naelektryzowaDe, a dokładniejsze badania wykazały, źe przy niebie pogodnem naelektryzo-wane jest zawsze dodatnio.—Od czasu pierwszych doświadczeń Franklina metody badań E-i atmosferycznej uległy znacznemu udoskonaleniu. Idzie tu przedewszystkiem o to, aby przy każdej obseiwa-cyi otrzymać na pewnym przewodniku potencyał (ob.), wyrównywający potencyałowi otaczającego powietrza. Pod wpływem powietrza naelek«ryzowanego dodatnio umieszczony w niem przewodnik elektryczny doznaje rozkładu elektrycznego, podobnie jak się to dzieje na walcu metalowym, znajdującym się w pobliżu ciała uaelektryzowanego, gdy w jednym jego końcu zbiera się E. ujemna, a w drugim dodatnia. Przy użyciu kolców na prętach E. ujemna nabiera gęstości tak znacznej, źe uchodzi z przewodnika, na którym pozostaje E. dodatnia o petencyale takim samym, jaki posiadają otaczające warstwy powietrza. Aby jednak E. uchodząca zupełnie ujść mogła, ostrze winuoby być doskouałem, matematycznem. czego OBiągnąć niepodobna. Tak samo wszakże działa i płomień, który odegrywa rolę wybornego ostrza, a sposobu tego używali rzeczywiście różni badacze, jak Volta, Beccaria, Saussure. Volta w r. 1787 łączył elektro-metr z prętem metalowym, zaopatrzonym w górnym końcu w knot zapalony, i otrzymał potencyał prawie dwa razy wyższy, aniżeli przy stosowaniu prętów zaostrzonych, ale i ta metoda przedstawia źródło błędu, samo bowiem palenie ciał może być źródłem elektryczności. Do doświadczeń tych użyć też można ciał dymiących i bez płomieni, w ogólności bowiem cząstki oddalające się od ciała, na-elektryzowanego przez wpływ, działają podobnie jak ostrza, odprowadzając wciąż elektryczność, którą usunąć należy. Oddalającemi się takiemi cząstkami mogą być krople wody; sposobu tego użył W. Thomson, a następnie Mascart. ZamiaBt wypływającej wody stosować też moźua kulki ołowiane, proszek metalowy, piasek; Palmieri używał nieraz popiołu Wezuwiusza. Przyrząd jego wskazuje fig. 70. Jeżeli w zwykłych warunkach atmosferycznych, gdy powietrze naelektryzowane było dodatnio, naczynie A połączone zostało z elektroskopem, okazywał on elektryczność dodatnią; gdy zaś elektroskop połączony był z dolnem naczyniem C, służącem za zbiornik dla cieczy wypływającej, wtedy okazywał elektryczność ujemną. Doświadczenie to przekonywa zatem, źe wyciekające krople wody zabierają E. ujemną, t. j. E. przeciwną elektryczności powietrza. W czasie, gdy atmosfera ujemnie była naelektryzowana, naozynie A okazywało się ujemnem, naczynie C dodatniem. Następnie jednak porzucił Palmieri metodę tę badań z powodu trudności dokładnego odosobnienia naczynia podczas deszczu i mgły i dla innych jeszcze względów, a w późniejszych swych obserwa-oyach posługiwał się konduktorem ruchomym, utworzonym z rury mosiężnej, w górnym swym końcu zaopatrzonej w krążek metalowy. Rura ta pod-

.-i»

Jl.

1 li 1

Fig. 70.

czas badań przesuwa Bię w górę przez otwór, znajdujący się w pułapie izby obserwacyjnej i szybko przyjmuje potencyał powietrza otaczającego; za pośrednictwem ramienia bocznego przewodnik łączy się z elektrometrem, urządzonym na zasadzie elak-trometru Dellmanna, a odchylenie jego igiełki jest proporcyonalne do potencyału. Stosowane były zresztą i inne metody badań, a wspomnieć zwłaszcza należy, źe podobnie jak co do innych elementów meteorologicznych, tak i przy obserwacyi E-i atmosferycznej pożądane są przyrządy samopiszą-ce, któreby same notowały ciągły bieg zjawiska i wszelkie zmiany jego natężenia. Z kilku w tym celu obmyślonych przyrządów najdokładniejszy zbudował Mascart; jako przyrząd mierniczy służy tu elektrometr Thomsona, a ruchy jego igiełki fotografują się wciąż na stosownej płytce.

Po tym opisie metod badania zwrócimy się do rezultatów, dotychczas przez owe poszukiwania osiągniętych. Ogół obserwacyi uczy, źe wznoszenie się w górę przyrządu elektromedycznego wskazuje zawsze wzmaganie się potencyału powietrza. W po* bliźu zwłaszcza powierzchni niemi potencyał zmienia się bardzo szybko; podczas pogody dostrzegł Thomeon między powierzchnią ziemi a warbtwą powietrza, wyniesioną na 9 stóp, różnicę potencyału, wynoszącą 450 woltów; przy wiatrach wschodnich różnica taka występuje już na wysokościach mniejszych.—W jednem i tern samem miejscu i w jednej wysokości potencyał powietrza zmienia się peryodycz-nie w różnych gódainach dnia, a średni stan elektryczny dzienny zmienia się z różnemi porami roku. W oza-sie dni jasnych i spokojnych występuje okres dzienny, cechujący się dwoma maximaini i dwoma minimami.

Największość pierwsza ma miejsce około godziny 8—10 rano, druga około 6—9 wieczorem. Okres ten zakłócają różne objawy atmosferyczne, jak deszcz, mgła, zachmurzenie horyzontu; znaczne maxima, według Palmierego, zapowiadają zachmurzenie nieba w ciągu dni następnych. Co się tycze przebiegu rocznego E-i atmosferycznej, to największe ść jej występuje w styczniu, najmniejsze ść w czerwcu. Przy niebie pogodnem E. jest dodatnia, jeżeli w obrębie otaczającego koła, o promieniu 70 kilometrów, nie zachodzą żadne opady atmosferyczne; przy niebie pochmurnem E. powietrza jest również dodatnia, słabsza wszakże aniżeli w czasie pogody. W miejscu, gdzie deszcz pada, występuje także, według Palmierego, obfita E. dodatnia, ale dokcła niej rozpościera się mniej lub więcej szeroka strefa E-i ujemnej. Jeżeli w pe-wnem miejscu zachodzi znaczne skraplanie pary wodnej, ;o E. wywiązuje Bię tak obficie, że z konduktora trzymanego w górze wydobywać można silne iskry. Chmury grożące burzą tern się tylko różnią od chmur zwykłych, że skraplanie zachodzi w nich częściej i silniej, co powoduje żywszy rozwój elektryczność, Gwałtowne wyładowanie tak nagromadzonej elektryczności powoduje objawy błyskawicy i grzmotu. (Ob. Burza, Piorun).

Gdy zapytamy teraz: jakie są źródła tej E-i atmosferycznej?—to napotkamy wprawdzie znaczną ilość domysłów, żadna wszakże z tych teoryj kwe-styi nie rozwiązuje. Dawniejsi badacze: Volta, Nol-let, Priestley, Saussure, źródło E-i atmosferycznej dostrzegali w parowaniu wody, Palmieri jednak wykazał, że parowanie wody na powierzchni ziemi w słabej tylko mierze przyczynić się może do elektryzowania powietrza. Lavoisier, Laplace i Davy mniemali, źe E. a. wywiązuje się przy procesach palenia, a Meissner przyjmował, źe powstaje w ogólności przy utlenianiu ciał, ale i tych poglądów doświadczenia nie potwierdziły. Niektórzy badacze źródła E-i atmosferycznej szukają po za ziemią, a w szczególności Becquerel i Paye znaczny wpływ na jej wytwarzame przypisują słońcu, na ktortin E. powstawać ma skutkiem wybuchów protuberaacyj; elektrododatai wodór przenosi Bwą E. na substancyę wypełniającą przestrzeń światową, skąd udziela się atmosferze ziemskiej. Werner Siemens rozumie działanie to słońca w ten sposób, że dodatnia jego E. działa przez wpływ na ziemię: jednoimienna jej E. rozprasza się w atmosferze, róźnoimienna zaś, t. j. ujemna, rozkłada się na powierzchni ziemi. Lamont i Peltier przyczynę E-i atmosferycznej przenoszą znów na ziemię. Według nich obdarzona jest ziemia pewną ilością E-i ujemnej, która nie doznaje zmiany ilościowej, ale ulegać może rozmaitemu rozkładowi. Lamont przyjmuje, że atmosfera nie posiada żadnej zgoła E i; przewodnik zakończony ostrzem ulega tylko wpływowi ujemnej E-i ziemi w ten sposób, źe dodatnia jego E. zostaje pociąganą ku dołowi i ocenia się elektro-metrem, gdy odpychana E. ujemna uchodzi ostrzem. Exner, przyjmując ten pogląd, sądzi, że pierwotny ładunek elektryczności ujemnej ziemi przenosi się do chmur za pośrednictwem pary wodnej, wznoszącej się w górę z wód lub gruntów wilgotnych. Arrhenius zaś przenoszenie to tłómaczy w inny sposób: opierając się na spostrzeżeniu, źe gazy pod wpływem oświetlenia stają się przewodnikami elektryczności, przyjmuje, że ładunek odjemny ziemi przedostaje się do chmur wprost za pośrednictwem powietrza. Według hypotezy natomiast Plantégo wszystkie ciała niebieskie, a zatem i ziemia, posiadają pewien zasób E-i dodatniej, która z ciał tych uchodzi i gromadzi się głównie w wyższych, rozrzedzonych warstwach atmosfery.

Najnowsze wreszcie teorye E-i atmosferycznej nie tyle są rozległe i ogólne, ale natomiast lepiej uzasadnione ściałemi obserwacyami. Palmieri, opierając się na dostrzeżeniach, źe E. a. wzmaga się w chwili, gdy wilgotność wzrasta, ze ukazywaniu się mgły towarzyszy zawsze silniejszy stan elektryczny, wnosi, źe bezpośredniem źródłem E-i a-ej jest skraplanie pary wodnej, a domysł len potwierdził kilku doświadczeniami. Według Jordana znów ruchy w atmosferze, połączone z tarciem, są źródłem E-i.*, cząstki wody mianowicie stają się dodatnio, cząstki powietrza ujemnie elektrycznemi. Te ostatnie są nieprzewodnikami i zachowują swą E.; pierwsze przenoszą E. dodatnią na wszystkie ciała, z któremi są w zetknięciu. Nahrwold po wielu doświadczeniach dochodzi do wuiosku, że prawdopodobnie E. a. we właściwem tego słowa znaczeniu wcale nie istnieje, i że raczej siedlisko swe ma w cząstkaoh pyłu, które w niezliczonej ilości powietrze wypełniają; w każdym razie dał on dowód, źe im więcej pyłu zawiera powietrze, tern też więcej przyjąć może elektryczności. Najnowsza wreszcie teo-rya Sohnckego opiera się na spostrzeżeniu Faradaya, źe przez wzajemne tarcie wody i lodu pierwsza elektryzuje się ujemnie, drugi dodatnio. Przed każdą burzą, twierdzi Sohncke, występną chmury dwojakiego rodzaju: jedne złożone są z kropelek wody, drugie, pokrywające niebo powłoką pierzasto-warstwową, utworzone są z kryształków lodowych; oba te rodzaje chmur pod wpływem silnych prądów pionowych i poziomych ulegają żywym ruchom, które nietylko powodują tarcie cząstek wody i lodu, Bkąd E. podczas burzy wywiązywać się będzie obficie, dopóki ruchy powietrza dosyć są żywe, ale i zwykła E. a. powstawać może przez tarcie róż-nyoh prądów powietrznych, obładowanych częścią kropelkami wody, częścią igiełkami lodowemi.

Dr An. P.

W ogólności przyjąć można, że procesy na bierni zachodzące starczyć mogą do wyjaśnienia początku E-i atmosferycznej. Zapewne i na słońcu objawy elektryczne w olbrzymioh występować muszą rozmiarach, czy wszakże i o ile oddziaływają na zjawiska ziemskie, dziś niepodobna powiedzieć. Działanie E-i atmosferycznej dostrzega-my jedynie w objawach błyskawicy i grzmotu; czy zaś zwykły, normalny jej stan zostaje w związku z innemi objawami meteorologioznemi, tego też dotąd nie wiemy.—Ob, Kollert „Die neuesten Beobachtungen u Theorien d. atmosphärischen Electri-cnät⁴ („Electrotechnisohe Zeitschrift“ 1887); Urba-nitzky „Ueber die Electricität des Himmels u. der Erde“ (Wiedeń).—Ob. też 8. Kramsztyka „0 E-i atmosferycznej” (Wszechświat z r. 1886 str. 561 i 580, z r. 1887 str. 658 i z r. 1890 str. 264 i 282).    s- K-

Elektryczność zwierzęca, t. j. elektryczne własności tkanek zwierzęcych stały się przedmiotem badań naukowych od czasu znanych doświadczeń Galvaniego (1793), który przypuszczał, iż działalność nerwów polega na wytwarzaniu się w nich prądów elektrycznych. Lubo inni badacze (Volta) wykazali, iż w doświadczeniach Galvaniego prąd elektryczny wytwarzał się w skutek zetknięcia się metali z tkankami, to jednak z czasem udało się rzeczywiście wykazać w tkankach zwierzęcych istnienie prądów elektrycznych (Du Bois Reymond 1843). Jeżeli za pomocą odpowiednich przewodników połączyć z bardzo czułym galwano-metrem podłużną i poprzeczną powierzchnię nerwu lub mięśnia, otrzymamy odchylenie igły galwano-metru, świadczące o istnieniu prądu, idącego w nerwie od powierzchni poprzecznej do podłużnej, w przewodnikach naodwrót. Jest to tak zwany prąd spoczynkowy. Jeżeli badany nerw podrażnić, otrzymamy zmniejszenie siły prądu (wahania wsteczne). Na wyciętem i drgającem sercu żaby przekonano się, że oprócz spoczynkowego wytwarza się również prąd przy ruchu. Ponieważ nie można wykazać istnienia prądów na powierzchni podłużnej nerwu, a poprzeczna jego powierzchnia jest już wynikiem uszkodzenia nerwu, budzi się wogóle wątpliwość, czy prąd istnieje w nieuszkodzonym, t. j. normalnym nerwie (Hermann). W każdym razie działalności układu nerwowego nie udało się dotąd sprowadzić do zjawisk E-i z-ej. Niektóre zwierzęta są rzeczywiście źródłem elektryczności i dla jaj wytwarzania posiadają oddzielne narządy. Są to t. zw. rybv elektryczne (ob.)—(Du BoijS Reymond „Untersuchungen über die thierische Elektricität“; N. Cybulski „Fizyologia człowieka“, wydawnictwo kasy Mianowskiego, 1891—1896).

Elektryczny grad, ob. Elektry oz ne ma-

Chiny.

Elektryczny ładunek, ob. Elektryczność. Elektryczny młynek, ób. Elektryczność. Elektryczny opór, ob. Galwanizm, Elektryczne jednostki.

Elektryczny piec, Ob. Elektryczne ogrzewanie.

Elektryozny pistolet, albo pistolet Volty, ob. Elektryczne machiny.

Elektry ozny potencyał, napięcie elektryczne, różnica elektryczna. Przez E. p. rozumieć można zdolność do działań elektrycznych, jaka występuje w otoczeniu ciała naelektryzowanego, lub też zbioru ciał naelektryzowanych. Obszar poddany wpływowi ciała naelektryzowanego nazywamy jego polem elektryoznem; wpływ ten rozciąga się właściwie do odległości nieskończonej, w pewnem wszakże oddaleniu od ciała naelektryzowanego staje się tak nieznacznym, że pole elektryczne pojmować można, jako obszar wokoło ograniozony. Wyobraźmy Bobie kulę naładowaną pewną ilością elektryczności dodatniej, a w obrębie jej pola punkt elektryczny, albo raczej cząstkę materyalną, nader drobną, obdarzoną jednostką elektryczności dodatniej, jeden kulomb zatem (ob. Elektryczne jednostki). W nieobecności kuli naelektryzowa-nej cząstka ta mogłaby się przesuwać swobodnie, pod wpływem wszakże sił przez nią wywieranych ulega odpychaniu od niej i usuwać się będzie coraz dalej. Przy usuwaniu więc cząstki elektrycznej od jej położenia pierwotnego aż do granicy pola, a więc właściwie do nieskońozonośoi, musi siła odpychająca kuli wykonać pewną pracę; praca ta daję miarę działalności elektrycznej, jaka zachodzić może w punkcie przez cząstkę materyalną pierwotnie zajmowanym, albo inaczej, przedstawia panujący w punkcie tym potencyał. Tęż samą pracę natomiast wykonać należy, jeżeli cząstkę elektryczną, wbrew sile odpychającej, przesunąć chcemy od granicy pola aż dc położenia jej pierwotnego, lub raczej do tejże samej od środka kuli odległości. Od tej granicy pola aż do położenia pierwotnego może być wprawdzie cząstka przeprowadzona rozmaitemi drogami; rozważanie jednak matematyczne uczy, że romaitość ta dróg nie ma zgoła wpływu na wielkość pracy wykonywanej; jest ona zawsze jednaka, czy to cząstka zbliża się po drodze najkrótszej, czy też przebiega jakiekolwiek zakręty. Jeżeli kula naładowana jest ilością elektryczności e, a odległość cząstki elektrycznej od jej środka jest r, to potencyał kuli względem punktu przez cząstkę tę zajmowanego wyraża się £

stosunkiem V— —. Znaczenie matematyczne po-

tencyału na tern polega, że p^hodna potenoyału

dV

względem zmiennej odległości — wyraża siłę

g

w danym punkcie występującą,— — (ob. Potencyał). Dla wszystkich punktów, które w jednakiej znajdują się odległości od środka kuli, czyli które na tym samym „poziomie* przypadają, ma potencyał elektryczny tęż samą wartość. Jeżeli więc dokoła środka opiszemy szereg powłok kulistych o promieniach coraz większych, to przedstawiają one powierzchnie jednakiego poten-cyału, czyli powierzchnie poziomowe; na każdej z takich powierzchni zaohowuje potencyał wartość stateczną, zmniejsza się zaś, gly od je-

ener-

samo

dnej z takich powłók do coraz dalszych przechodzimy. Jeżeli cząstkę elektryczną przesuwamy po którejkolwiek z powierzchni poziomowych, żadnego zgoła nakładu pracy łożyć na to nie potrzebujemy, siły bowiem przyciągające lub odpychające, które-by się mogły przesuwaniu temu opierać, działają jedynie w kierunku dośrodkowym lub odśrodkowym, i są przeto do powierzchni poziomowych prostopadłe. Jeżeli natomiast przesuwamy cząstkę elektryczną z jednej takiej powierzchni na inną, to przytem zostaje wykonaną lub zużytą pewna praca, wyrównywająca różnicy odpowiednich potencyałów. Dostrzegamy tu analogię do zachowania się ciał ziemskich względem działania siły ciężkości, a to wyjaśnia nazwę »powierzchni poziomowych“. Rozważaliśmy tu tyłku przypadek prosty kuli naelektryzo-wanej; też same wszakże zasady rozciągnąć można do mas naelektryzowanych, jakiejkolwiek bądź postaci i jakkolwiek rozłożonych; w każdym razie rozkład napięcia elektrycznego w ich polu przedstawić się daje przez szereg powierzchni poziomowych, które wszakże nie tworzą już powłok kulistych, ale eą powierzchniami krzywemi odmiennej postaci. Mając zaś układ tych powierzchni w danym przypadku, jeżeli poprowadzimy linie, które je przecinają pod kątami prostemi, to linie te przedstawiają kierunki sił, działających w każdym punkcie polè; są to więc linie Bił elektrycznych. Gdy powierzchnie poziomowe mają postać powłok kuli-Btycb, linie sił tworzą układ linij prostych, wyprowadzonych ze środka; w ogólności wszakże są one limami krzywemi. Pod wpływem ciała naelektry-zowauego dodatnio cząstka elektryczna dodatnia, jeżeli jest swobodnie ruchliwa, pmesuwa się od miejsc mających potencyał wyźBzy do miejso, gdzie występuje potencyał niższy. Jeżeli więc przewodnik otrzymuje pewną ilość elektryczności, to ponieważ jest ona w przewodniku tym swobodnie ruchliwa, przechodzić również musi od miejsc potenoyału wyższego do miejsc potenoyału niższego. Skoro więc elektryczność do równowagi się układa, to w każdem miejscu przewodnika panować musi potencyał jednaki; inaczej bowiem elektryczność przesuwałaby się dalej jeszcze. Wypada stąd, że gdy elektryczność pozostaje na przewodniku w równowadze, to każdy jego punkt, zarówno we wnętrzu, jak i na powierzchni, posiada potencyał jednaki. Powierzchnia więc przewodnika jest powierzchnią jednakiego potenoyału, czyli powierzch ma poziomową. W przypadku, gdy przewodnik połączony jest z ziemią, tworzy z nią układ wspólny i posiadać z nią musi jednaki potencyał. Po-tenoyał ziemi uważamy jako równy zeru; przewodnik zatem z ziemią połączony ma potencyał zero. Z zasad powyższych wypływa nadto, że we wnętrzu przewodników elektryczność utrżymywać się nie może, musi bowiem sama przez się przesuwać się, dopóki ruoh jej jest swobodny, a zatem aż do powierzchni przewodnika; gdy więc równowaga następuje, wszystka elektryczność znajduje się jedynie na powierzchni przewodnika (ob. Eiek-trycznoś ć).—Potenoyału elektrycznego danego ciała w bezwzględnej jego wartości oznaczyć nie

możemy; podajemy przeto w każdym razie jedynie różnicę między potencyałem ciała, a potencyałem ziemi, który przyjmujemy za zero, podobnie, jak wysokości gór odnosimy do poziomu morza, a temperaturę do dowolnie obranego zera. W ogólności pojęcie ilości elektryczności i potenoyału odpowiada pojęoiom ilości ciepła i temperatury. Jak różne ciała wymagają rozmaitej ilości ciepła, by do jednakiej temperatury ogrzane zostały, tak też i różne przewodniki przy jednakiej ilości elektryczności posiadają potencyał różny. W ciele niena-elektryzowanem są obie elektryczności z sobą złączone i utrzymują się na poziomie zera; gdy wzbudzamy w ciele tern elektryczność, znaczy to, że obie elektryczności sprowadzamy do różnego poziomu, czyli, że sprowadzamy między niemi różnicę poiencyałów. W ogniwie galwanicznem różnica potencyałów, czyli różnica napięć na obu biegunach, utrzymuje się pod wpływem siły elek-trowzbudzającej zawsze w statecznej wielkości. Siła elektrowzbudzająca i różnica potencyałów są to przeto pojęcia jednoznaczne, a obie te wielkości mierzą się tąź samą jednostką, za którą przyjmujemy wolt (ob. Elektryczne jednostki). Gdy przewodnik izolowany ładujemy coraz większą ilością elektryczności, wykonywać musimy pracę coraz większą, elektryczność bowiem doprowadzana doznaje od nagromadzonej już odpychania coraz silniejszego. Jeżeli potencyał elektryczny tego przewodnika wzrasta od zera do wartości 7, to praca wykonana na doprowadzenie każdej jednostki elektryczności przy tern jest takaż sama, jakby potencyał zachowywał wciąż wartość stateczną ¹/₂ V, x. j. wartość średnią między zerem a wielkością 7. Praca więc wykonana wynosi dla każdej jednostki V2 7 dla ilości elektryczności E przeto T7= '/₂ 7i?. Jeżeli dalej oznaczymy przez G elektrojemność (ob.) przewodnika, jest E~C Y\

Ei

a stąd T7=¹/₂ C V²—¹/2 Q . Praca ta zostaje

nagromadzona w przewodniku, a przy wyładowaniu go ujawnia się jako ciepło, albo inna postać gii; stanowi ona przeto energię ładunku elektrycznego, która się też nazywa potencyałem przewodnika, wywieranym na samego siebie.—Toż pojęcie potenoyału służy nietylko dla elektryczności, ale w ogólności dla wszystkich sił, które działanie bwo wywierają w stosunku odwrotnym kwadratów z odległości, a zatem dla siły ciężkości i dla magnetyzmu (ob. Potencyał). Linie sił, które przebiegają w polu magnetycznem, uwidocznić można za pomocą opiłek rozsypanych dokoła magnesu (ob. Magnes).—Por. Zajączkowski »Teorya potenoyału“ (1865); Clausius »Die Potentialfunction und das Potential“ (Wjd. 3-e 1877);. Sarpieri »Das elektrische Potential" (1884). s E>

Elektryczny pr§d, toż samo co galwaniczny prąd, ob. Gaiwanizm.

Elektryczny rozdział, rozdział prądu elektrycznego, ob. Kanalizaoya prądu.

Elektryozny szereg, uporządkowanie ciał pod względem elektrycznych ich własności, ob. Elektryczność, Galwanizm, Termoelektrycz-neśó.

Elektryczny wąż, ob. Elektryczne machiny.

Elektryczny wiatr, ob. Elektryczność.

Elektryka, nazwa machiny elektrycznej, obecnie rzadko używana.

Elektry kum, płyn elektryczny, w dawnej hypotezie unitarnej Franklina (1747) płyn przyjmowany dla wyjaśnienia zjawisk elektrycznych; teo-rya dualistyczna Symmera (1759) tłómaczy zjawiska te za pośrednictwem dwu elektryczności, albo dwu płynów elektrycznych, jak dawniej mówiono (ob. Elektryczność).

Elekt warz, Lektwarz, Lekwarz (gr.-łac. Eleotuariu m), Powidełka. Jest to mieszanina leków suchych, sproszkowanych, z płynami gęstemi, jak np. miodem, balsamami, sokami, powidłami, olejami i t. p. Stosunek proszku do płynu bywa różny, zależny od jego gęstości, tak, że waży się pomiędzy 1:3 i 1:6. Dawką jednorazową jest zwykle łyżeczka do kawy, powtarza się ją kilka razy dziennie. Żeby zapobiedz rozmazywaniu się po ustach, obwija się dawkę taką w opłatek zmoczony, tworząc w ten sposób kąsek (bolus), dosyć spory i nie dla każdego łatwy do przełknięcia. Dawniej E. bywał w częst-szem użyciu; obecnie, i to słusznie bardzo, rzadko tylko przepisywanym już bywa, bo, pominąwszy niemiły wygląd leku i przykre zażywanie go, ścisły wymiar dawki każdorazowej jest niemożliwym, ponieważ dokładne i zupełnie równomierne zmieszanie płynu gęstego z proszkiem nierozpuszczalnym nigdy osiągnąć się nie da. Nadto E-e, do których składa wchodzi miód, soki owocowe, powidła, kisną i psują się bardzo szybko, dla tego też nigdy naraz w ilościach większych przepisywane być nie powinny.    Dr j. p.

Element, ob. Pierwiastek.

Element w matematyce, ob. Matematyka.

Elementarne duchy, według mistycznyoh wyobrażeń średniowiecznych o przyrodzie, były władz-cami czterech tak zwanych elementów czyli żywiołów: ziemi (Gnomy), wody (Undyny), powietrza (Sylfy) i ognia (Salamandry). Podania ludowe ich nie znają.

Elementarne książki, ob. Książki szkolne.

Elementarne nauki, ob. Szkoły.

Elementarny rozbiór, ob. Pierwiastkowy rozbiór.

Elementarz. Wyraz ten, powszechnie znany, oznacza teraz książkę, najczęściej raczej książeczkę czasem nawet tylko arkusz, naklejany na tekturę, lub zawieszany na ścianie, do nauki liter, czytania, a zwykle i pisania zarazem. Dawniej, przed wynalazkiem druku, oczywiście, inne przybierał postacie. Tak np. w oddziale assyryjskim Muzeum Brytańskiego w Londynie znajdują się dwie tabliczki gliaiane z alfabetem, które pełniły niewątpliwie rolę E-a; jedna z nich pochodzi z 538 roku, druga, późniejsza, z 455 r. przed Chrystusem. Rzymianie używali do nauki abecadła tabliczek, do których wyrobu Kwintylian zalecał kość lub inny podobny materyał. Herod Attyk, według Filostrata, chcąc ułatwić naukę abecadła synowi swemu, nadał odpowiedniej liczbie towarzyszów jego zabawy nazwy pojedynczych liter alfabetu. Był to jak glyby pierwowzór abecadła ruchomego, o którem niżej wspomnimy. Zarówno w Grecyi (świadczy o tern Dyonizyusz z Halikar-nasu), jak w Rzymie, uczono się czytania w sposób powszpchnie praktykowany i u nas przed nie-dawnemi jeszcze laty, t. j. naprzód nazw liter w porządku alfabetycznym, potem ich znaczenia, t. j. oznaczanego przez nie dźwięku, dalej syllabizowania (beta, alfa — ba, be, a — ba) i t. d. Już Plato zalecał jednoczesne uczenie Czytania i pisania. E y, w znaozeniu specyalnych podręczników do nauki i wprawy w czytaniu, przez długi czas nie znano. W Grecyi, po wyuczeniu się liter, używano do nauki właściwego czytania bajek Ezopa, Iliady, Odyssei, Symonidesa. W pierwszych wiekach chrześciaństwa miejsce ich zajęło Pismo Św. Dopiero w Wiekach Średnich zjawia się w Anglii do nauki czytania książka p. t.: „Primareus“ (Primer), po raz pierwszy wydrukowana w r. 1491. Był to zbiór modlitw codziennych, poprzedzonych kilku kartkami z wyrazami jednozgłoskowemi; karty te naklejano na deseczki i ażeby je uchronić od zniszczenia, pokrywano przezroczystym rogiem. Stąd poszła nazwa „Rogowej książki“ (Horn-book). W r. 1534 wyszedł podobny Prymer po angielsku „z modlitwami i duchownemi rozmyślaniami, dzieło wielce potrzebne dla nierozumiejących języka łacińskiego“. E-e tego typu dotychczas są w wielkim użyciu w Anglii. W nowszych wydaniach nauka liter nie jest prowadzona w porządku abe-cadłowym, lecz według ich formy zewnętrznej: naprzód litery drukowane duże, złożone z linii prostych, potem z prostych i ukośnych, dalej te, w których są zagięcia; po dużych następuje nauka małych liter: naprzód podobne do dużych, potem do nich niepodobne, wreszcie takie, które łatwo bywają brane jedne za drugie (c i e, m, n i u). Po sylabizowaniu i pierwszych ćwiczeniach w czytaniu, od lekcyi 17-ej, rozpoczyna się nauka pisania. Ćwiczenia są treści religijnej. — WeFrancyi najdawniejszy (rękopiśmienny) E., o jakim doszła wiadomość, był przeznaczony dla delfina, przyszłego Ludwika XI-go (* 1423 — f 1483), wspaniale ilustrowany na pergaminie. W w. XVI zaczęły się ukazywać liczne E-e, zwykle p. t.: „Croix de par Dieu* lub „Croix de J03us“, od krzyża, zdobiącego kartę tytułową. W w. XVIII upowszechnione były we Fraucyi E-e, zawierające na kilku swych kartach litery gotyckie i łacińskie, w zwykłym i w odwrotnym porządku, oraz t. zw. ligatury, t. j. używane podówczas połączenia dwóch liter w jedną.—W Niemczech, w pierwszej ćwierci w. XVI-go, Walentyn Ickel-samer, z obozu protestanckiego, ogłosił „Von der rechten Weise lesen zu lernen“, z dodaniem gramatyki; dziełko to jest z tego względu ciekawe, że autor zaleca naukę czytania bez poprzedniego

Byllabizowania. Z późniejszych wymienimy tu „Ein Büchlein fiir die Kinder“, 1526 i „Fibel“ (1525— 1630), ułożoną przez Marcina Lutra; obie noszą cechę religijno - protestancką. W nowszych czasach stanowczo zapanowała w Niemczech metoda nauki czytania bez syllabizowania, a najbardziej roz-powszechnionemi elementarzami, licząoemi mnóstwo wydań, są: Boehmego, Soleredera, szczególnie zaś A. Eoestera, którego ilość wydań liczy się na tysiące, a egzemplarzy, w świat wypuszczonych, na miliony; nawet w Warszawie wyszło kilka wydań tego E a, bądź tylko po niemiecku, bądź z przekładem polskim i rossyjskim. Jedną z zasad tego E-a jest, iż uczeń powinien uczyć się czytać przez pisanie: co ma czytać, niech wprzód napisze. — W Austryi na tych zasadach ułożyło E c. - k. szkolne wydawnictwo, pod tytułem „Lesebuch für oestér. VolkB-und Bürgérschulen*.—W Czechach godzien wspomnienia typ E a, zwany „kogutkiém” był to naklejany na deszczułce arkusz z wyobrażeniem koguta u góry Najdawniejszy znany E. ozeski pochodzi z r. 1547 i zawiera alfabet, sylla-bizowanie i nabożeństwo chrzóściańskie. Od początku w. XVIII-go zaczęło wchodzić w zwyczaj, który nie bez pożytku dotychczas się utrzymał, ozdabianie E-y obrazkami. Prócz działu właściwego, modlitw i opowiadań z Pisma św., częstokroć jest dołączana tabliczka mnożenia, dodawania, cyfry rzymskie, na karcie ostatniej lub okładce.— W Anglii zdarzają się wydania E-y na płótnie, bardzo praktyczne ze względu na swą trwałość.—Za twórców E a polskiego należy poczytać Jakóba Parkosza z Żórawicy (f 1455) i Stanisława Zaborowskiego (f 1530). Prace ich uzupełnili Jan Seklucyan (* 1498—f 1578) i Jan Januszowski (* 1550—f lo23), a w części i Jan Kochanowski. Dwaj najpierwsi ustalili i uporządkowali dźwięki polskie oraz oznaczające je litery, a Zaborowski w „Orthographia seu modus recte scnbendi et legeudi polonicum idioma“ (1518) dodał nadto, jako przykład zastosowania swych pomysłów i prawideł w druku, najważniejsze modlitwy i wiadomości z katechizmu, które „każdy chrześcianin powinien umieć“. O metodzie nauczania w owej epoce możemy powziąć wyobrażenie z dwóch świadectw: Glicznera (1558): „Jak nie zaraz Rzym zbudowano, tak nie wszystkiego razem potrzeba dziecięcia uczyć: pierwej abecadła a, b, c eto., potem syllabizowaó albo liter składać ab, ac, ad etc., a naostatek czytać zupełną sentencję albo słowa“,—oraz Herberta (1559): „Ci, którzy nauczaniu młodzieży sumiennie i godnie poświęcić się pragną, dzielą uczniów na pewne klasy: jednych uczą abecadła, składania syllab, łączenia ich w wyrazy...“ Najdawniejszym znanym E em polskim w ścisłam znaczeniu jest „Nauka krótka ku czytaniu pisma polskiego“, drukowana gotykiem w Królewcu około 1570 r. Doszło do nas tylko kilka jej kartek, przechowywanych obecnie w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie. Z resztek tych widać, iż po literach, naprzemian dużych i małych, następowały zgłoski, potem katechizm (protestancki); jak się zdaje, E. ten bjł ozdobiony obrazkiem. Pastor międzyborsk , Fiedler, wspomina o podobnym E-u, drukowanym na Szląsku, z kogutem na tytule. Z roku 1633 jeBt znana „Dla dziatek nauka czytania polskiego*, z jedenastu obrazkami, wydana w Wilnie, dla wyznawców kościoła wschodniego; druk gooki. W licznych modlitwach język poprawny, nawet piękny. Z późniejszych wydawnictw tego rodzaju wspomnimy tu o jednem, które bodaj po raz pierwszy nazwano tak upowszechnioną później nazwą: „Elementarz albo początek nauki dla dzieci chrześoiańskich“, drukowany w Królewcu 1710 r. W r. 1774 wyszła w Wilnie „Nauka czytania i pisania dla katolików“; w r. 1794 w Krakowie — „Nauka czytania pisma polskiego, teraz z przydatkiem nowego katechizmu dla małych dziatek zebrana“, z drzeworytem na karcie tytułowej, wyobrażającym Matkę BoBką nad leżącem na ziemi Dziecięciem. Po modlitwach i katechizmie widzimy tu tak często później umieszczaną na końcu E-y „kolędę“ o różdżce. Tego typu E-e w licznych wydaniach i egzemplarzach wychodziły i wychodzą w Warszawie, Częstochowie, Krakowie, Wadowicach, Poznaniu, Kijowie, Berdyczowie (1843), Wilnie, Grodnie (1834, 1836), Mińsku (1830). W wielu miastach galicyjskich, szczególnie w Bochni (od roku 1830 do 1863), wychodziły t. zw. „Groszówki“ (,G. czyli początkowa nauka poznawania liter, syllabizowania” i t. d., ks. J. Miki, oraz W. WielogłoWBkiego: „G. czyli nauka czytania, dla wiejskich dzieci ułożona“); są tam powiastki z życia ludu wiejskiego i żywoty świętych: Wojciecha, Izydora, Stanisława, Kunegundy i in-0 handlu E-ami świadczy katalog Hebanowskiego, księgarza ze Lwowa, z r. 1709—1715, w którym czytamy, iż na jarmarku w Jarosławiu kupowano E-e toruńskie partyami po 450 egzemplarzy i sprzedawano je we Lwowie po gr 15 i po 1 złp. Komis-sya edukacyjna wpłynęła na rozszerzenie treści E-y. Z natchnienia jednego z pierwszych jej członków, ks. Adolfa Kamińskiego, ks. Franciszek Paprocki, niegdyś Jezuita, wydał „dla płci męskiej nowym sposobem i użytecznym ułożony“ (Łowioz 1774), a mianowicie czytamy w przedmowie: „E„ jeżeli tylko ma za cel nauczyć czytać, czyni krzywdę dziecięciu: bo czemuż, ucząc się czytać, nie może się uczyć poznawać i pamiętać tych rzeczy, któreby mu się zgodziły na całe życie?“ I oto, oprócz zwykłych dotychczasowych rubryk, znajdujemy tu rozdział z wiadomościami z gospodarstwa, oraz inny „o zachowaniu zdrowia przez lekarstwo“; na końcu są wiadomości z arytmetyki. W r. 1777 wychodzą „Gry nauk dla dzieci” ks. Krajewskiego; jedna z tych gier służy do nauki abecadła i układania wyrazów za pomocą liter ruchomych, naklejonych na kartach. Ułatwienia, oparte na kształcie liter, starał się wprowadzić w swem polsko-niemieckiem „Abecadle“ opat Fel-biger na Szląsku; z początkowania Fr. Bielińskiego ukazał się ten E. w przeróbce, w Warszawie (1780) i Wilnie (1798). W roku 1785 i nast. w Krakowie ukazuje się E. własny Komissyi Eiu-kacyjnej p. t. „E. dla szkół parafialnych“; autorami jego byli księża: Piramowicz, Gawroński i Kopczyński. E. zawierał: Naukę pisania i czytania, Katechizm, Naukę obyczajową, Naukę rachunków i Modus ministrand i. Nauka zaczyna się od pisania liter; czytanie właściwe jest poprzedzone syllabizowaniem, z drobiazgowym rozbiorem składających zgłoski dźwięków i oznaczających je liter; ta częśó E-a była dziełem Kopczyńskiego. Podobny do tego jest późniejszy ks. A. Prokopowicza: „Sposób nowy, najłatwiejszy pisania i czytania razem, dla panienek, z przypisami dla nauczycielek*, Kraków 1790. Dwa te E-e, jedne z najważniejszych w rozwoju systemu nauczauia u nas, tak charakteryzuje Zarański (w „Zarysie dziejów nauki czytania*, Kraków 1868): „Oba E-e, Kopczyńskiego i Prokopowicza, polegają zawsze jeszcze na starej metodzie syllabizowania, różnią się wszelako w tem, że pierwszy poczyna rzecz od całych wyrazów, z których tokiem analitycznym, czyli rozkładniczym, bez wszelkiego przygotowania, pojedyńcze głoski wydobywa i pisze, poczem już dalej rzecz syntetycznie, t. j. tokiem zbiorczym, prowadzi, gdy tymczasem Prokopowicz tok wyłącznie syntetyczny poprzedza mechanicznem ćwiczeniem w kreśleniu pojedyńczych lasek i kółeczek. Oba więc E-e polegają na syntetycznem łączeniu pisania z czytaniem, uzupełniając się nawzajem”.— Dyrekcya szkolna dla nowo przyłączonych do Austryi ziem polskich wydała w przekładzie O. Nettera, E., ułożony około roku 1754 przez kks. Pijarów w Morawii; zalecono tłómaczo-wi: „na poprawność języka polskiego nacisku szczególnego nie ma być robiono“ (1). To też ów „E. ku pożytkowi szkół narodowych w cesarsko -królewskich dziedzicznych państwach“ (Lwów 1791) roi się od germanizmów i prowincyonalizmów. Przeciwnie „Książka do czytania dla szkół elementarnych“ (Warszawa 1802), wydana przez rząd pruski w podobnym celu, na wzór E-a Gedicke-go, jest napisana językiem poprawnym, co nawet zaznaczono w przedmowie. Wydany w r. 1803, we Wrocławiu, „Nowy E. polski“ J. 8. Bandtkego wyróżnia się wprowadzeniem „kopersitychów“ oraz opowiadań z dziejów ojczystych. — Za Księstwa Warszawskiego, z polecenia Izby Edukacyjnej, ks. K. Wolski wydał „Naukę początkowego czytania, pisania i rachunków“ (Warszawa 1811). Tutaj czytanie było na pierwszym planie, a pisanie na drugim.— Jako osobliwość swego rodzaju wymieniamy tu „Naukę czytania i pisania pisma polskiego, wydaną do użytku żołnierzy pułku XIII go piechoty*, w Zamościu 1818, ułożony przez Z. RościBzewskiego.—W tym czasie zaczęły się coraz częściej ukazywać E e z obrazkami. Za królestwa konstytucjjnego KomisBya wyznań i oświecenia zatwierdziła E. p. t. „Nauka początkowego czytania, dla szkół elementarnych” (Warszawa 1819). W r. 1823 wyszedł w Krzemieńcu „E. dla pobożnych dzieci, a jednocześnie w Krzemieńcu i War-Bzawie, tegoż roku, „Wiązanie Helenki“ przez Klementynę Hoffmanową. Jan Bobrowski w Wilnie 1816 r. wydał przekład „Kinderbuchu* Gedicke-go p. t. „Początki czytania dla dzieci bez A, B, C i zgłoskowania”. Autor w przedmowie wysoko podnosi tę metodę, nie wspominając wszakże, czy też nie wiedząc, że nie było to nowością w szkolnej literaturze polskiej. Dalej wymienimy: „Nowy E. polski* przez B. B. (wyd. 2-ie 1827 r.), jeden z lepszych, chociaż na zgłcskowaniu oparty; ks. S. Gintyłły „Naukę czytania po polsku dla młodzieży wyznania starozakonnego“ (Wilno 1817).— W Królestwie Polakiem po r. 1831 był zalecany przez władze szkolne „Nowy E. dla dobrych dzieci* przez F. 8.; rada wychowania publicznego zatwierdziła również „Książkę do czytania i rachunków“ L. Sumińskiego (1885), chociaż ten E. nie odznaczał się ani metodą, ani poprawnością stylu. W „Abecadlniku warszawskim“ z r. 1856 znajdujemy stopniowanie rozmiarów druku, w miarę wprawy dziecka w czytaniu.— Znaczny wpływ na autorów E y wywarł Trentowski wykładem swej metody czytania w „Chowannie“ (Poznań 1842). Myśliciel ten przyglądał się bacznie metodom nauczania w Niemczech i ze skrajnych systematów utworzył pośredni, który nazwał „właściwą metodą czytania”, w przeciwstawieniu do metod syllabizowania i głoskowania; Zarański zowie ją też „metodą polską*. Polega ona głównie na uczeniu dźwięków spółgłoskowych tylko w połączeniu z samogłoskami, jak to się jedynie trafia w języku, nie ucząc ich ani przez wysiłek wymówienia bez samogłoski, ani też przez dodawanie jej przed lub po samogłosce. Metodę tę zastosował Sierociński w swych „Zasadach poprawnego czytania i pisania" (Warszawa 1845), Szklarski (Kraków 1846) i ks. J. Bogdan. Do lepszych E-y z owych czasów należą: „Abecadło dla Zygmusia“ przez Z. H. (1856), oraz E e T. Nowosielskiego (1846, 1862), St. Jachowicza („Zabawka abecadłowa“, 1848). W r. 1859 wyszedł „E. dla chłopców wiejskich“ J. K. Gregorowicza, wydany przez Towarzystwo Rolnicze; rozeszło się go kilkadziesiąt tysięcy w ciągu lat dwóch. „Upominek dla dziewcząt wiejskich“ napisała Pruszakowa (1860 i później wielokrotnie). Mniej udatnym był, z takiemże przeznaczeniem, „Wykład* F. 8. Dmochowskiego. W Żytomierzu 1860 r. wyszły: F. Barańskiego „E. według nowej metody z abecadłem ruchomem“ i wizerunkami królów, oraz trzy E e A. K. Grozy. A. Walicki wydał w Mińsku 1862 r. „E. ścienny*. W Petersburgu—„Kolęda” 1862, oraz ,E polski da polskich dzieci obojej płci, wszelkich stanów, plemion i wyznań” (1861, w księgarni H. Natansona). Pewne ułatwienia w nazywaniu liter wprowadził H. Dobrzycki w swym „Abecadlniku* (Warszawa 1862). Oprócz wzmiankowanych wyżej, bardzo pożytecznych przy nauce czytania abecadeł ruchomych, ukazywały się w Warszawie arkusze z alfabetem do rozcinania na pojedyńcze litery, jak to już zalecała Ko-missya Edukacyjna przed wydaaiem swego E-a.— W Galicy i w połowie tego wieku była używana z polecenia władzy „Nauka dla szkół początkowych* J. K. Morelowskiego i „E.“ K. Borowicza: w W. Ks. Pcznańskiem: F. Miernickiego, ks. Łukaszewicza, E. Estkowskiego. Wspomnieć też wy

Drukowano je wielokroć w War-

pada o E-ach drukowanych odmiennym od zwykłego naszego alfabetem, jak: gotykiem — ,Nauka czyt. pol.“ (Cieszyn 1853) i Rakowioza »Nauka pis. i czyt.“ (Poznań 1865); grażdanką — „E. dla dzieci wiejskich" (Petersburg 1865 i Warszawa 1866).—Do późniejszych wydawnictw należą: „E-e“ 8. Zarańskiego (Kraków 1869), w duohu Komissyi Edukacyjnej; dziwaczny „Przewodnik opisowo - porównawczy do wyuczenia czyt. i pis." M. J. Kon-stantynowicza (Warszawa 1879); „Stopniowana droga do książki" W. Trybulskiego (Warszawa 1878/; »Krótki E. do przepisywania" hr. J. Zamoyskiego; „Abecadlnik historyczny" z rys. W. Eliasza i uczniów Matejki (1860—1883, Kraków, Praga); pod tymże tytułem—K. Góralczyka (Anczyca) (Warszawa 1860, 1861; Lwów 1869 i 1880). Z E y, wydanych w Ameryce, wymieniamy dwa E-e J, Baczyńskiego (Chicago 1878).~Do najnowszych i dotychczas najbardziej używanych E-y, oprócz niektórych już wymienionych, należą; A. Jeskego „ABC", oraz Kazimierza Promyka (Konrada Prószyńskiego).— W Galicyi jest używana „Nauka czyt.“ H. Saredyńskiego, najbardziej zbliżająca się do zasad Komissyi Eduk., w Poznańskiem „Nauka czyt. i pis.“ przez D. Rakowicza, oraz »Książka do początk. czyt.“ K. Kasińskiego; obie dosięgły blisko dwustu wydań.—Z języków obcych najdawniej i najbardziej rozpowszechnionym był łaciński; posiadamy też sporo podręczników do początkowej jego L uki, zwykle p. t. »Elements puerilis institutions “.

szawie, Poznaniu, Łowiczu, Krakowie, Wadowicach, Gdańsku, Częstochowie, Grodnie, Mińsku, Berdyozo-wie.—Jest też pewna liczba E-y do nauki jednoczesnej dwóch lub nawet więcej języków, co z punktu pedagogicznego jest wadliwem. Tak np. w r. 1778 w Warszawie wyszedł „Nowy E M łacińsko polsko-niemiecki; w Przemyślu 1835, polsko-niem.-rusiński; 1616, we Wrocławiu, polsko-niemiecki; inne E e tych dwóch języków wychodziły w Warszawie, Lesznie, Krakowie, Brodnicy, Częstochowie, nawet w Berdyczowie; polsko-niemiee-ko-francuskie w Warszawie (od 1803) i Wilnie (1809); polsko-francuskie w Warszawie (od 1776), Wrocławiu i Lipsku; niemiecko - rosyjsko-polski w Mińsku, 1852; polsko-rossyjski M. Striźewskiego— Warszawa, 1875; inne tyoh dwóch języków—Wilno, od 1803, Warszawa, 1865 (przez A. Szmurłę, z polecenia Komitetu urządzającego) i 1880 (Polkowskiego).—Najdawniejszy E. słowiański (bukwar), mianowicie narzecza chorwackiego, drukowany ki-rylicą, wyszedł w Urachu, w Król. Wirtemberskiem, 1561 r. Drugi, ułożony przez Zizaniego (Wawrzyńca Tustanowekiego), wyszedł w r. 1596 w Wilnie p. t.: »AaÖyua cnoBeHCKaa*. Tamże wyszły E e ówczesnego języka ruskiego w r. 1618, 1621 i 1657; w Kijowie 1664 i 1670; w Czernihowie 1680; we Lwowie pierwszy Bukwar wydrukowano około 1612, potem 1638, 1668 i t. d.; w Uniejowie 1698; w Supraślu 1715, w Poozajowie 1760, 1828; w Moskwie pod tytułom: „Azbuka", przedruk wileńskiego, z dodatkami Bazylego Burcowa, w r. 1634, 37, 57, 64; w 1694 dla cesarzewicza

Encjkl. Powsz. Uoitr. Zeta. 147. T. 19 ty.

Piotra, syna Piotra Wielkiego, z rycinami na miedzi. Pierwszy E., drukowany t. *w. graźdanką, wyszedł 1710 r. n. „A3ÓyKa rpajK^aHCKaa ct. Hpa-BoyueuiaMH, npaBneHa pyicoio IleTpa Beamcaro" (przedrukowana 1877 r. w Petersburgu). W Król. Polakiem jest w użyciu: „Pyccniu: óyKBapt ÆJia nojiBCKHX'b ÆhTel", wydany z rozporządzenia warszawskiego okręgu naukowego; do tekstu rossyj-skiego dodany tekst polski alfabetem rossyjskim. Elementarze czerwono-ruskie (w Galicyi) zaczęły wychodzić 1817 r. u Pillera we Lwowie. K. Wild tamże wydsł w r. 1867 takiź E. czcionkami ła-cińskiemi. E e małoruskie (ukraińskie): Kulisza (Petersburg 1857, 1861); t. zw. »Połtawska hra-matka“ (Połtawa 1860); M. Hatcuka (Moskwa 1863); O. Koniskiego (Kijów 1883). Z pomiędzy E-y białoruskioh (należy tu po części wymieniony wyżej Tustanowskiego), godzien jest uwagi „E. dla dobrych dziatek katolików” (Warszawa 1862).—Naj-pierwszy E. litewski wyszedł w Królewcu 1547, ułożony przez Marcina Mosvidiusa; przedrukował go Bezzenberger w Getyndze 1874 r. Następnie znana jest „Nauka czyt. i pis. po litewsku", Wilno; wydań przeszło 20 od r. 1781 do 1867. Prócz tego pisali E-e litewskie: Niezabitowski (Wilno 1824), Dowkont (Petersburg 1842), Olechnowicz (Wilno 1816), Akielewicz (przekład z wyd. Towarz. Rolniczego w Król. Pol., Wilno, I860). W Prusiech wschodnich wychodziły E-e litewskie w Tylźy i Gąbinie. E e łotewskie bywały drukowane czcionkami gockiemi dla protestantów (najdawniejsze 1782 i 1797), łacińskiemi dla katolików (w Płocku i Wilnie), pomiędzy niemi przekład wydania Towarz. Roln. (Wilno 1863). W r. 1864 wyszedł E. łotewski ozcionkami rossyjskiemi. E-e hebrajskie w wykładzie polskim są: J. Muszkata (Warszawa 1858); tablica z abecadłem hebrajskiem, rossyjskiem, polskiem iniemieokiem (Warsz., w druk. Goldmana); »Kro-mikra* (nauka czytania) przez B.

L. Frydmana (Warsz. 1882), »E. hebrajski" podług R. Fuchsa, opracowany przez N. Landesa (Lwów 1880). Jest też „Nauka jęz. polskiego dla Izraelitów" przez J. Bernfelda (Lwów 1885).— „Enoyklopedya wychowawcza", t. III, sir. 475— 510 „Bibliografia” Estreichera.

Elementy, w astronomii, albo pierwiastki, wielkości tyczące się dróg ciał niebieskich, według których obliczyć się dają zarówno drogi te, jak i położenie ciała niebieskiego w każdej chwili. Ob. Pierwiastki.

Elementy, W pewnych razach używamy tego wyrazu w terminologii chemicznej, zamiast słów »części składowe“. Tak np. wyrażamy się, że kwaB siarczany odejmuje E. wody od alkoholu. wytwarzając węglowodór etylen.

Elementy, w fizyce, oddzielne części czyli ogniwa stosu, jak element Daniella, Bunsena (ob. Stosy).

Elemi. Pod tą nazwą mamy w handlu żywice różnego poohodzenia i niezupełnie jednakowych własności. Za typową farmacya uznaje przywożoną z Meksyku, zwłaszcza z Jukatanu, i poohodzącą z rośliny Amyris Plumier i DC.

19

Zn.

And. S.

And. S.

K. J.

E. stanowi masę ciemno - zabarwioną, z dość przyjemnym zapachem żywicznym, miękką, o ile zawiera w sobie znaczniejszą ilość olejku lotnego. Olejek ten daje się oddzielić za pomocą dystylacyi z wodą i jest terpenem, zwracającym płaszczyznę polaryzacyi w lewo, ma punkt wrzenia 166°, z chlorowodorem łączy się na krystaliczny związek C₁₀Hie 2HC1. Część stałą żywicy za pomocą alkoholu i innych rozpuszczalników możemy rozdzielić na krystaliozną a m i r y n ę, C₈₀H₅₀0, ze słabo zaznaczonemi własnościami alkoholu, oraz krystaliczną również, mniej dobrze zDaną, e 1 e m i-n ę. Pierwsze z tych ciał przez odjęcie elementów wody daje węglowodór a m i r y 1 e n, C₃₀H₄₈' widocznie terpen polimeryczny. Z różnych gatunków żywicy E. wydzielono nadto kilka innych dobrze określonych, lecz mało zajmującyoh związków chemicznyoh. E. używa się w aptekach do przyrządzania pewnych maści, oraz wchodzi do składu kadzideł.

Elena, lien a, Jeleń a, miasteczko na północnym stoku gór Bałkańskich, w bułgarskim okręgu Trnowskim i w węźle dróg bitych, do Trnowy i Zlatarycy na północnym, a do Sliwna i Starej Zagory na południowym stoku Bałkanów. Z tego powodu w wojnie rossyjsko - tureckiej 1877 r. E. odegrała pewną rolę, albowiem podczas bojów, staczanych w przełęczy Szypki, Turcy nagłym ruchem zdobyli miasto pod wodzą Fuada - paszy (4 grudnia), złupili i spalili, — lecz w kilkanaście dni później wojska roBsyjskie ponownie je zajęły.— Miasteczko liczy około 3 500 m-ców i ma w okolicy pokłady węgla kamiennego.

Elend i Schierke, dwie wioski w górach Harzu, na południowym stoku wierzchołka Brocken, upamiętnione przez Goethego w I-ej części Fausta (Walpurgisnacht); przez turystów, udających się na szczyt Brockenu od strony południowej, często odwiedzane.

Eleolit (minerał.). Minerał układu sześciokątnego; kryształy są zwykle słupami 6-booznemi, zakończonemi takąż piramidą i płaszczyzną wierzchołkową; wogóle drobne, pojedyńozo wrosłe lub narosłe, a wtedy w małe grupy skupione; bywa także E. gruboziarnisty i zbity. Odłam muszlowy do nierównego; c. wł. 2.48—2.64; tw. 5.5—6. Barwy zielonawo, żółtawo lub czerwonawo-szarej; blasku tłustego, silnego; przezroczysty lub przeświecający na krawędziach. Liczne rozbiory jego prowadzą do wzoru:

(Na, K)₃ (Al,) Si a 0₈)

co, jeśli pierwszy wyraz składa się z 4Na+K, odpowiada składowi: 41,24 krzemionki, 35,26 glinki, 17,04 sody, 6,46 potażu. Rozbiory wszakże wykazują zwykle nieco więcej krzemionki, a nadto zwykle spotyka się małą ilość wapna i cokolwiek wody (0,2— 2°/₀). Pod dmuchawką E stapia się łatwo na szkło pęcherzykowate; kwas solny całkowicie go rozpuszcza z wydzieleniem krzemionki galaretowatej; proszek daje wyraźny odczyn alkaliczny. Występuje mianowicie wśród dawnych syenitów na południowych brzegach Norwegii, w Grenlandyi, Miasku, Ditro na Węgrzech.

Eleonora albo Alienor, królowa Francyi a następnie Anglii (* około r. 1122—f 1204). Była córką jedyną i .spadkobierczynią Wilhelma X-go, księcia Akwitanii (-f 1137), z którego woli zaślubiła królewicza francuskiego Ludwika, syna Ludwika Otyłego. Gdy w r. 1146 Ludwik VII wyruszył na drugą wojnę krzyżową, E. towarzyszyła mężowi na Wschód, gdzie wszakże zalotnem postępowaniem swojera dała powód do publicznego zgorszenia i, jeżeli tradyoya, według której miała być kochanką Saladyna, jest bajką (Saladyu miał wówczas lat 13), to nie ulega zaprzeczeniu, że w Antyochii utrzymywała występny Btosunek ze swym stryjem, Rajmundem I. Sprawa o rozwód wytoczona została przez króla nie wcześniej jednak, jak w r. 1152. Koncylium, zebrane w Beau-gency pod przewodnictwem arcybiskupa Reimsu, Samsona, orzekło rozwiązanie małżeństwa pod pozorem pokrewieństwa (21 marca 1152 r.). Młoda rozwódka, jedna z najbogatszyoh dziedziczek w Europie, jeszcze w tym samym roku oddała swą rękę Henrykowi Plantagenetowi, hrabiemu Andegawii i księciu Normandyi, który we dwa lata później (1154) został królem Anglii. Tym sposobem cała Akwitania wraz z Poitou, Gwienną i Ga-skonią przeszła pod władzę angielską, co stało się źródłem krwawych i długowiecznych wojen pomiędzy Anglią a Francyą. E. miała nadto jakieś prawa do hrabstwa Tuluzy; Henryk II starał się je zrealizować: jakoż w istocie zostały one uznane, kiedy Rajmund V złożył Henrykowi i jego synom przysięgę lenniczą w Limoges, w lutym 1173. Królowa kochała bardzo swe liczne dzieci, które miała z Henrykiem; synowi najstarszemu, Ryszardowi, zapisała w r. 1170 swe posiadłości dziedziczne, oraz popierała swych synów przeciwko ich ojcu podczas wielkiego rokoszu r. 1173, skutkiem czego król, dostawszy małżonkę w swe ręce, trzyma! ją pod zamknięoiem przez lat szesnaście (1173—1189). Po śmierci Henryka II (6 lipca 1189) Ryszard I Lwie Serce przywróoił matce wolność; odtąd dokłada ona wszelkich starań, aby zabezpieczyć mu tron, zwłaszcza przed knowaniami jego młodszego brata, Jana Bez ziemi. Podczas niewoli Ryszarda w Niemczech, E. była duszą oporu narodowego przeciwko przedsięwzięciom króla francuskiego, Filipa II; ona też wykupiła Ryszarda i wreszcie uzyskała odeń przebaczenie dla brata Jana. W 80-tym roku życia odbyła jeszcze podróż do Kastylii, aby przewodniczyć na zrę-kowinach swej wnuczki, Bianki Kastylskiej, z przyszłym królem francuskim, Ludwikiem VIII. Następnie usunęła Bię do klasztoru w Fontevrault, skąd jednak została wypędzoną podczas wojny, która w r. 1202 wybuchła pomiędzy Janem Bez ziemi a Filipem II, Oblężona w Mirabeau, omal że nie wpadła w ręce Gotfryda Lusignan i Artura księcia Bretanii (swego wnuka); atoli Jan Bez ziemi przyszedł jej w porę z odsieczą. Pochowana w Fontevrault. Z Ludwikiem VII miała dwie córki: Maryę, która zaślubiła Henryka, księcia Szampanii, i Alicyę, żonę Teobalda Blois. Z Henrykiem II miała pięciu synów i trzy córki: Matyl-

Hml.

Hml.

Hml.

Hml.

dę, żonę Henryka Saskiego, Eleonorę, królowę Kastylii, i Joannę, królowę Sycylii.

Eleonora Prowancka, królowa angielska (f 25 czerwca 1291), córka Rajmunda - Berengaryusza IV, hrabiego Prowanoyi, zaślubiła 14 stycznia 1286 króla angielskiego Henryka III. Była niepopularną w Anglii przez całe życie, albowiem otaczała się tylko swoimi ziomkami i popierała zbyt gorliwie interesy swej rodziny prowansalskiej. Przy tern była bardzo dumną i chciwą. Stryj jej, Wilhelm, biskup w Valence, wywierał wielki wpływ na dworze i nagromadził ogromne bogactwa. Drugi stryj królowej, Bonifacy Sabaudzki, został przeznaczony na następoę św. Edmunda Rich na stolicy arcybiskupiej w Canterbury. Kiedy Henryk III, wyruszając w r. 1253 do Gaskonii, powierzył królowej łącznie z Ryszardem Kornwalijsnim regencyę, E. wysyłała pokryjomu pieniądze angielskie swojemu szwagrowi, Karolowi Andegaweńskiemu, tudzież Tomaszowi Sabaudzkiemu, którzy wojowali we Włoszech. Znieważona w r. 1263 przez mieszkańców Londynu, uciekła w czasie powstania baronów (pod wodzą Szymona Montforta) na kontynent, skąd, zgromadziwszy w Sluys wojsko, zamierzała najechać Anglię, aby wyzwolić z rąk powstańców Henryka III. Wyręczył ją w tem wszakże starszy syn jej, Edward, który, odniósłszy zwycięstwo pod Evesham, osadził na nowo ojca na tronie. Wróciła na wyspę 29 pażda. 1265 w towarzystwie legata papieskiego i kazała mieszczaństwu londyńskiemu zapłacić na rzecz swoją 20 000 grzywien kary. Owdowiawszy w r. 1272, wstąpiła do klasztoru w Amesbury (1276), gdzie po latach piętnastu zmarła, pozostawiwszy znaczne długi. Była to kobieta wątłego ciała, lecz silnego charakteru, któ ra wywierała wpływ nieograniczony nietylko na męża, ale nawet i na syna swego, Edwarda I. Na jej prośbę król ten miał wygnać żydów z Anglii. Z Henrykiem III miała pięcioro dzieci: synów Edwarda I i Edmunda hr. Lankastru, oraz córki: Małgorzatę, królowę Szkocyi; Be a try czę, księżnę Bretanii,i Katarzynę. W archiwum pań-stwowem w Londynie (Publio Record Office) przechowuje się spora liczb i listów tej królowej (przeważnie dotąd nieogłoszonyoh), pisanych w języku francuskim do jej przyjaciół na kontynencie, tudzież do syna, Edmunda.

Eleonora Kastylska, królowa Anglii (f w list. 1290;, córka Ferdynanda III, króla Kastylii, i spadkobierczyni po matce hrabstw Ponthieu i Montreuil, zaślubiła w r. 1254 Edwarda I, podówczas jeszcze następcę tronu angielskiego. Towarzyszyła mężowi na wyprawę krzyżową w r. 1270. Słynęła z urody, rozumu i pobożności, lecz zarazem była tak chciwą, iż posuwała się do operacyj lichwiarskich i wyzyskiwała niemiłosiernie swoich dzierżawców. Zmarła w Harby (Nottinghamshire). Zwłoki jej zostały przewiezione do Westminsteru i droga, którędy szła processya żałobna, jest upamiętniona dotyohczas przez słynnych dwanaście krzyżów, wzniesionych w Lincoln, Grantham, Stamford, Geddington, Northampton, Stony Stratford, Woburn, Dunstable, Saint-Albans, Waltham, West-

Cheap i Charing. Piękny posąg na jej grobie uchodzi za dzieło angielskiego rzeźbiarza, Williama Torrella.

Eleonora (L i a n o r) Tellez, królowa portugalska (f r. 1405 w Tordesillas w Kastylii). Należała do znakomitego rodu Meneze i była córką Marcina Alfonsa Tellez. Zaślubiona Janowi Wawrzyńcowi da Cunha, panu na Pombeiro, stała się przedmiotem namiętnej miłośoi młodego króla Ferdynanda (syna Piotra Sprawiedliwego), który kazał unieważnić jej małżeństwo i wziął z nią ślub publicznie w klasztorze Leęa (1371), pomimo wzburzenia, jakie czyn ten wywołał w narodzie. Wielkiej intelligencyi, lecz jeszcze większej przewrotności, starała się z jednej strony pozyBkać popularność przez obłudną filantropię, z drugiej zaś wywrzeć zemstę na przeciwnikach swego małżeństwa, a przedewszystkiem pozbyć się braoi naturalnych króla, którzy mogli ewentualnie pozbawić ją tronu. Jakoż jednego z nich, infanta Jana, ożenionego z jej własną siostrą, piękną i cnotliwą Maryą Tellez, wdową po Alwarze Dias da Souza, doprowadziła intrygami do tego, iż zamordował nikczemnie swą żonę, skutkiem czego musiał uciekać do Kastylii. Brat jego, Dyonizy, został przez nią również wygnany z kraju. E., która wodziła króla na pasku, poróżniła go z Kastylią, ozem wywołała wojnę, jak również pobudziła go do zawarcia sojuszu z księciem Lankastru, przez co znowu sprowadziła interwenoyę Anglików. Przy sposobności tego sojuszu królowa zawiązała gorszący romans z urodziwym emigrantem kastylskim, Janem Ferdynandem Andeiro, który pośredniczył w układaoh z Lankastrem. Po śmierci męża (22 paźdz. 1383), nie chcąc wypuścić z rąk swych władzy, objęła regencyę w imieniu córki swej, Beatryczy, zamężnej za królem Kastylskim, Janem I. Niebawem atoli wybuchł rokosz, kierowany przez trzeciego brata naturalnego zmarłego króla, infanta D. Joâo, który w oozach E-y zabił jej kochanka Andeirę, poczam został przez lud okrzyknięty obrońcą i regentem królestwa. Królowa, popierana przez szlachtę, sprowadziła na kraj nowy najazd wojsk kastylskich; pomimo to, musiała się zrzec rządów na rzecz swego zięcia. Nie przestała jednak marzyć o tronie i ofiarowała swą rękę Piotrowi Trastamarra, z warunkiem, że zgładzi ze świata króla Kastylii. Spisek wszakże został w porę odkryty i król Jan, sprzykrzywszy sobie ustawiczne knowania swej teściowej, kazał ją zamknąć w klasztorze Tordesillas pod Vallado-lidem, gdzie zmarła w zapomnieniu.

Eleonora Kastylska, królowa Nawarry (* r. 1350 — f 1416 w Pampelunie). Córka króla Kastylii Henryka Ii-go Trastamarra, zaślubiła w r. 1375 infanta Nawarry, Karola (późniejszego króla Karola 111-go), z którym miała czworo dzieci. W r. 1383, w chwili, gdy małżonek jej, po śmierci swego ojca, miał koronować się na króla, E. bez widocznej przyczyny uciekła, zabrawszy dzieoi, do Kastylii. Wzbraniała się wrócić do męża i nawet starała się poróżnić z nim swego synowca, króla kastylskiego. Henryka Iii-go. W r. 1395, połą-

Hml.

Hml.

Hml,

czywszy się z kilku malkontentami, wzięła udział w zamieszkach wewnętrznych w Kastylii. Oblężona na zamku Roa przez wojska królewskie, musiała wreszcie poddać się Henrykowi III, który wówczas osobiście odwiózł ją do Nawarry, gdzie Karol przyjął ją z honorami. Odtąd żyła aż do swego zgonu w najlepszej zgodzie z mężem.

Eleonora Aragońska, królowa portugalska (f 19 lut. 1445 w Toledo), córka Ferdynanda IV-go, króla Aragonii. Zaślubiona w r. 1428 infantowi Edwardowi, synowi i następcy króla portugalskiego Jana I-go, żyła w tkliwej harmonii z mężem, który, umierając (1488), powierzył jej regenoyę, na czas małoletności syna, Alfonsa V-go. Atoli Stany królestwa rozporządziły tem inaczej: królowej zostawiono jedynie wychowanie następcy tronu, ster zaś rządów przeszedł w ręce Piotra, księcia Koimbry, jednego z braci króla Edwarda. E,, która nigdy nie lubiła Piotra, wypowiedziała mu o-twartą walkę i wznieciła kilka ruchów powstańczych, w następstwie których musiała schronić się do Kastylii, gdzie zmarła w stanie graniozącym z nędzą. Podejrzewają, że została tam otruta przez konnetabla, Albaro di Łuna.

Eleonora Anstryacka, królowa najpierw portugalska, a potem francuska (* r. 1498 w Louvain — f 1558 w Talavera). Była starszą siostrą cesarza Karola V-go, na którego dworze wychowywała się i który w r. 1519 wydał ją za mąż, za Emmanuela Wielkiego, króla Portugalii.

Po śmierci Emmanuela (1521) E,, matka dwojga dzieci, miała zaślubić z początku, według planów Karola V-go, konnetabla Bourbona, atoli po zwycięstwie pod Pawią projekt ten został zaniechany.

Traktatem w Cambrai postanowiono, że E. odda rękę królowi francuskiemu, Franciszkowi I. Ślub odbył się w opactwie Capsieux 4 lipca 1530. Lubo dobrze przyjęta na dworze, nie miała tam żadnego wpływu, jakkolwiek czyniła starania, aoy pogodzić małżonka ze swym bratem. Franciszek I zaniedbywał ją, pomimo jej piękności; pędziła więc samotne wpośród dworu życie, zajęta jedynie praktykami pobcźnemi. Nie miała dzieci z drugiego małżeństwa. Po śmierci Franciszka I-go (1547) opuściła dwór francuski i wyjechała do Niderlandów, a potem do Talavery w Hiszpanii (1556), gdzie zakończyła życie. Michelet nazywa ją „dobrą królową“,

Eleonora Marya Józefa, arcy-księżniczka au-stryacka, królowa polbka, córka cesarza Ferdynanda Iii-go i Eleonory Mantuańskiej, siostra cesarza Leopolda I-go (* 1653 — f 1697). Wcześniej powzięła sympatyę dla Karola księcia Lotaryńskiego z linii młodszej, który szukał karyery w wojsku cesarskiem i wystąpił jako kandydat do korony polskiej po abdykacyi Jana Kazimierza. Ale na burzliwym sejmie elekcyjnym 1669 roku tłumnie zgromadzone pospolite ruszenia szlachty okrzyknęły Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Niebawem podobno Meierberg, ablegat czyli poseł cesarski, przy pośrednictwie niejakiego księdza Bilvana, ka-meduły, zaproponował elektowi rękę arcy - księżniczki. Na koronacyi, która odbyła się 29 wrześnią t. r., znaleźli się ablegaci cesarscy, Meierberg i Schafgotsóh, a nadto hr. Harrach przywiózł Michałowi order Złotego Runa. Słusznie twierdził pewien pamfleoista ze stronnictwa francuskiego, że dom rakuski kaptował, nie osobę Michała, lecz koronę królewską, że działał w imię tradycyjnej swej dążności do nabywania krajów przez związki małżeńskie: Tu felix, Austria, nube. W tym razie atoli zabiegliwość dumnego Habsburga nie daje się usprawiedliwić gruntownem rozumowaniem politycznem, boć Michał był królem elekcyjnym i, chociaż wywodził się od Gedy mino wiców, nie należał przecież do żadnej dynastyi, a tak mało posiadał władzy i powagi, że nie zdołał zapobiedz zerwaniu sejmu koronaoyjnego. Mimo to, gdy przyjechał z oświadczynami od niego do Wiednia Olszowski, podkanclerzy i biskup chełmiński, zaraz, 12 grudnia 1669 roku, otrzymał posłuchanie prywatne u cesarza wedle ceremoaiału, udzielanego jedynie posłom hiszpańskim, potem był prowadzony incognito do cesarzowej - matki i tam ujrzał 16-letuią arcyksiężniczkę w stroju narzeczonej. Wjazd paradny poselstwa polskiego odbył się nazajutrz, audyencya publiczna 16-go grudnia, poczem cesarzowa - matka oświadczyła, że radaby odprawić ślub jak najrychlej, np. 18 lutego, w zapusty, i że sama przywiezie córkę do Częstochowy. Olszowski przyjął to oświadczenie z należną grzecznością i wysłał przodem kuryera z doniesieniem; sam też, wyjechawszy 28 grudnia, leciał „ptakiem“ do Warszawy. Btało Bię zadość życzeniu cesarzowej - matki, która wyruszyła ze skromnym orszakiem, składającym się z baronessy mantuańskiej, pani Milia, 10 - letniej księżniczki holsztyńskiej, trzech panien dworskich, feldmarszałka Montecuccoli, w. koniuszego hr. Wallensteina, do-wódzoy gwardyi hr. Breynera, 4-ch mężczyzn z niższej służby, biskupa ołomuuieokiego i kilku urzędników z Moraw. Wylew Dunaju spowodował opóźnienie wyjazdu z Wiednia o dni kilka. Od grauioy morawskiej na każdym prawie noclegu zajeżdżali drogę posłowie królewscy z kompli-mentami i upominkami; sam król Michał powitał narzeczoną i jej matkę w Konopiskach, o milę przed Częstochową, na cczyszczoDej od śniegu polanie. Karet austryackich było 30, polskich pod 80; eskorta królewska liczyła 12 chorągwi; złociste cugi i bogate siedzenia na koniach czyniły zadość wymaganiom niezbędnej ostentacyi. Wjazd do Częstochowy odbył się o zmroku przy pochodniach i świecach, przy salwach armatnioh z wałów. Dostojni goście rozmieścić się musieli w celach XX. Paulinów, ale udało się urządzić dość wytwornie salę tronową i bankietową oraz dwie sypialne komnaty na piętrze w klasztorze. Za-skoozył już wielki post, ale tę przeszkodę usunęła dyspensa i legat papieski Marescotii dał ślub dnia 27 lutego 1670 r. Cesarzowa - matka odjechała 1 marca z powrotem, a król musiał pośpieszyć rozstawnemi końmi do Warszawy na otwarcie sejmu; zostawił więo młodą żonę w Kruszynie u Denhofów pod opieką marsz, nadw., Branickiego, i kanclerzyny litews., Paoowej. Dopiero 9 marca

mR

Fig. 71. Eleonora Marya Józefa, arcyks. auetryacka, królowa polska.

wprowadził ją do stolicy przez Grzybów, ulicą Długą, przez Stare Miasto, przez szereg bram tryumfalnych i bawił ją festynami weselnemi przez dni kilka. Ukoronować teraz nie mógł, poaieważ sejm, już drugi z kolei, został zerwany, a „ malkontenci“ nie żałowali języków i piór w napaściach na małżeństwo, które zawarte zostało bez pozwolenia Rzeczypospolitej (jednakże za zgodą senatu). Doszedł do „konkluzyi* dopiero trzeci sejm w jesieni t. r., pod strachem zemsty województw, które pospolitemi ruszeniami otoczyły Warszawę. Izba poselska uchwaliła dla królowej 100 000 wiana, drugie 100 000 przy wianku jako

s’

Pi

Il

Wili

Jpg

Llxqnoba Maria.', Imp . Errd ïïï ïilia , Imp. Leopold! ^ororMichahis Polonia Régis. Conjvx

oprawę i po 2 000 dukatów co rok tytułem daru ślubnego (donativum nuptiale — „Vol. Leg.“ V f., 56). Koronacya odbyła się 13 października 1670; dopełnił jej malkontent, prymas Praźmowski, w kościele św. Jana. Z pokojów zamkowych przyprowadzili królowę nuuoyusz Nerli i ambasador cesarski hr. Sehafgotsch. Rzucano między lud pamiątkowe liczmany; uczta trwała od godziny 4-ej do 9-ej wieozorem. Ognie sztuczne (fajerwerk) zakończyły tę uroczystość. Królowa znajdowała się podobno w stanie błogosławionym, leoz w końcu listopada poroniła, jak zapewniali regaliści, a wedle twierdzenia malkontentów na żądanie

króla „zdrowiusieńka przez kilka tygodni w niemałej tęsknicy leżeć musiała*. To pewna, że z małżeństwa tego nie zostawiła potomstwa i że szczęścia rodzinnego nie zaznała. Michał (ob.) był od natury upośledzony, tak pod względem fizycznym, jak umysłowym i moralnym: małego wzrostu, łysy pomimo młodego wieku (ur. w 1640 roku), z konieczności ncslł strój francuski z peruką, źasłok, podejrzliwy i mściwy, nie umiał ani poszanowania i strachu obudzić, ani szlachetnością zjednać sobie nikogo, ani podołać obowiązkom królewskim. Nieudolne zaohowanie się podczas wojny 1671 r. i zmarnowanie świetnych czynów Sobieskiego na Ukrainie stało się dla malkontentów powodem do podjęcia projektu detronizacyi. Prymas Praźmowski, głowa stron-motwa francuskiego, rozwinął intrygę rozległą w celu osadzenia na tronie księcia de Longueville, a dla usunięcia przeszkód ze strony Austryi, zaproponował rozwód E-y z Michałem i nowy dla niej związek małżeński z tym Francuzem. Posyłał podobno brata swojego Franciszka, opata sieciechowskiego i sekretarza w. k., do Wiednia na układy. Opowiadano, że E. zgodziła się na propozyoyę taką i z upodobaniem przypatrywała się portretowi Longueville’a, leoz książę ten zginął d. 12 czerwca 1672 w potyczce z Hollen-drami podczas przeprawy armii francuskiej przez Ren: więc i E. pozostała żoną Michała. Jest niemało pism bezimiennych, które znalazły wiarę nawet u historyków XIX-go wieku (np. Salvandy II, 42). Dokumenty urzędowe wszakże i fakty świadozą niezawodnie, że ani cesarzowa - matka, ani ceBarz Leopold nie przyzwolili nigdy na rozwód i na detro-nizacyę, E. zaś cieszyła się w Polsce wysokim szacunkiem. Sobieski w listach do swojej żony stawiał ją za wzór cnoty i dobroci, a całe stronnictwo malkontentów nie miało jej nic do zarzucenia w ciągu zaburzeń domowych, wywołanych przez konlederacyę gołąb-ską, i owszem, gdy się zaczęły układy pomiędzy Łowiczem a kołem konfederackiem warszaw-skiem 1673 r., jej ofiarowano przewodnictwo w pracy pojednania. Prezydowała tedy na konferencyach, mając dwóch nuncyuszów papieskich (Ranucci i Bonvisi) za assesorów. Wiadomo, że owocem tych trudów było pojednanie dokonane i przemiana koła konfederac-kiego na sejm pacyfikacyjny, który uchwalił wielkie podatki i zaciągi na zmazanie hańby traktatu buczackiego. Gdy wojska zgromadziły się w obozach, król Michał wyjechał z Warszawy dnia 2 września dla objęcia naczelnego dowództwa. Towarzyszyła mu, jak zwykle, E.; rozstała się z nim 19-go września w Kazimierzu, odbyła pobożną pielgrzymkę do Częstochowy i wróciła do Warszawy. Tu otrzymała wiadomość o niebezpiecznym stanie zdrowia swego małżonka; zaraz wybrała się w drogę, lecz w Rawie Ruskiej dowiedziała się o zgonie jego (zaszłym we Lwowie d. 11 listopada). W testamencie Michał nazywa E-ę

T. K.

innemi wodne-

i i. p.

Eleos, wyraz grecki =s Li toś ć. Bogini, w jednych tylko Atenach posiadająca na rynku ołtarz: schronisko zbiegów, poszukujących opieki i miłosierdzia grodu. Wpośród ludów, składających całą Helladę, jedni tylko Ateńczycy boską cześć oddawali miłosierdziu (Pauzan. I 17 1. Apollod. II, 8,

K. K.

„kochaną małżonką*, poleca ją opiece Krzysztofa Paca, czyni ją wykonawczynią ostatnioh swoich zarządzeń. Jest to wymownym dowodem, że E., chociaż była ofiarą polityki swojego rodu, pozostawała uległą, cichą, wierną żoną człowieka wcale niesympatycznego i niopowabnego. Nie posiadała zapewne wybitnych przymiotów umysłowych; była naturą bierną, nie dostarczyła materyału do biografii nawet urzędowym dziejopisom domu Habsburgów: ale nic złego nikomu nie wyrządziła, a w Polsce, znalazłszy się pomiędzy intry-gantkami: Ludwiką Maryą i Maryą Kazimierą, zasłużyła na szacunek powszechny, jako ideał żony królewskiej i niewiasty skromnej. Bawiła w Warszawie przez czas bezkrólewia. Może miała nadzieję pozostać na tronie obok Karola Lotaryń-skiego, lecz obiór Jana Sobieskiego rozwiał te marzenia. Wróciła E, do Austryi, a po latach 5-ciu, w r. 1678, weszła w powtórny związek małżeński z owym Karolem i była zapewne szczęśliwszą, niż na tronie; powiła 5-ro dzieci; owdowiała powtórnie w r. 1690, a jej wnuk stał się mężem ostatniej monarchini z domu Habsburgów i protoplastą panująoego dziś w Austryi domu Lo-taryńskiego. W rękopismach znajdują się: 1) Re-lacya bißkupa Olszowskiego o poselstwie do Wiednia, czytana na sejmie i złożona w Archiwum Kor. 2) Doniesienie jakiegoś dworzanina z Częstochowy, z d. 28 lutego 1670, matce królewskiej, ks. Gryzeli Wiśniowieckiej, przechowane w bibl. Ordyn. hr. Krasins. MS. 841. W drukach najwięcej wiadomości zawierają Załuskiego »Epi-stolae Historico - familiäres“ (t. I); Zawadzkiego »Historia arcana“ (Cosmopoli 1694); Chrapowi c kiego Dyaryusz; Listy Sobieskiego, wydane przez Helcia i »Pisma do wieku i spraw Jana Sobieskiego“, wydane przez Kluezyckiego (Krak. 1881). Dokładniejsze udowodnienie niniejszej charakterystyki znajduje się w dziele T. Korzona p. t. „Dola i niedola Jana Sobieskiego* w tomie II, będącym (lipiec) pod prasą. Dzisiejsze encyklopedye pomijają zupełnie tę E-ę; krótki artykuł o niej znajduje się w »Grosses Universal - Lexicon aller Wissenschaften und Künste“, wydawanem w XVIII w. w Halli i Lipsku przez firmę Zedlera, w tomie VIII (1736), a potomstwo jej daje się wynaleźć w Hübnera: „Genealogische Tabellen“ (Lipsk 1719, 1.1, Tabl. 281).

Eleonoryt Nies (mineral.). Minerał układu jednoskośnoosiowego; kryształki drobne, ledwie na 1—2 milimetrów długie, są zwykle tabliczkami wydłużonemi, równolegle do płaszczyzn orthopi-nakoidu; tabliczki te bywają ustawione równolegle lub tworzą blaszkowo - promieniaste naskoru-pienia. Tw. 3—4, barwy ciemnej hyacyntowej, lub czerwono - brunatnej z rysą żółtą; blask szklisty, przechodzący w perłowy;, silnie dwubarwny, w kierunku podłużnym brunatno - czerwony, w prostopadłym do pierwszego jasno ■ żółty. — Skład chemiczny: 51.94 tlenniku żelaza, 31.88 kwasu fos-fornego, 16.37 wody, z czego Streng wyprowadza wzór:

albo inaczej:

2(Fe₁)(P0₄ïa+(Fea)(OH)₆+5HO.

Pod dmuchawką łatwo stapia się w czarny guzik z blaskiem metalicznym; w kwasie solnym łatwo rozpuszczalny. Znajduje się w kopalni Eleonora pod Bieber i Waldgirmes między Wetzlarem a Giessen, wraz mi fosforanami żelaza, jak krauryt, kakobsen

K. J.

1. III, 7, 1).

Elephantiasis, także Elephantiasis Ara bum, słomowacina, słoniowacizna, jest chorobą, znaną od najdawniejszych czasów. Nazywano ją rozmaicie, jako to: morbus herculeus (Arełaeus), Ele-phantopus, Dal-fil (u arabskich autorów), Spargosis fibroalveoralis (Wilson), Pachydermia (Fuchs), Buc-nemia tropica (Mason-Good). Barbadosbein, Gochinbein, Knollbein, Mal de Cayenne, Boosbein von Surinam etc. etc. Do stosunkowo niedawnego czasu nie odróżniano tej choroby jeszcze stanowczo od innej, chronicznej, zaraźliwej, zwanej trądem (lepra); stąd nazwy dla słoniowaciny Elephantiasis Arabum, Lepra Arabum, Lepra arabica (Hecker), którą u-ważano jako odmianę Leprae Graecorum, Elephantiasis Graecorum (trądu). Ooecuie pod nazwą słoniowaciny rozumiemy chorobę niezarażli-wą, miejscową, to jest ograniczoną tylko do niektórymi części ciała, która polega na chronicznem zapaleniu skóry i tkanki łączrnj podskórnej i prowadzi do niezmiernego rozrostu, powiększenia objętości chorych organów. Dokładny opis choroby z literaturą przedmiotu znajdzie czytelnik u Vir-cbowa („Die krankhaften Geschwülste“, 1864), Hir-scha (»Historisch. - geographische Pathologie“), także w wyczerpującej monografii Esmarcha i Kul-lenkampffa (»Die elephantiastisohen Formen“, Hamburg 1885), jako też po części w nowszych dziełach Winiwaitera (»Deutsche Chirurgie“, Stuttgart 1892, Lief. 23) i Unna („Lehrbuch der speciellen pathologischen Anatomie von Orth“, Berlin 1894, 8 - te Lieferung).— E. jest chorobą pandemiczną, czyli ukazującą się we wszystkich częściach świata. Najczęściej występuje ona w Brazylii, na Cey-łonie, na wyspach indyjskiego archipelagu, na An-tyllach i w E^pcie. Wogóle w gorących strefach wydarza się nierównie częściej, aniżeli w umiarkowanych i zimnych. U nas, w królestwie Polskiem, trafia się ta choroba sporadycznie, to jest tu i owdzie pojedyńczo, ale wcale nie często.—Najczęstszem siedliskiem słoniowaciny bywa jedna z kończyn dolnych, prawa lub lewa; rzadko zdarza się, żeby u jednego chorego cierpiały obydwie nogi jednocześnie. Drugiem miejicem co do częstości są zewnętrzne organy płciowe,zarówno męskie, jak i żeńskie. Daleko rzadziej słoniowacina zajmuje jedną z końozyn górnych i jeszcze rzadziej gruczoł pier-

I«

Pili . I

:l"

li

sa

■ .■T

i,;':,

Dr E P.

siowy u kobiet, wargi, ucho, część skóry na głowie, na grzbiecie i t. d.—Jeżeli słoniowacina występuje na kończynach dolnych, to odpowiednia noga zmienia się w sposób potworny: staje się grubszą 2 do 3 razy, a nawet jeszcze więcej. Zmiana ukazuje się najprzód ne stopie i goleni, i rzadko przechodzi na udo. Stopa i cała goleń otrzymują wygląd grubego wału, na którym Błabo zaznacza się granica pomiędzy stopą a golenią. Palce są również zgrubiałe. Taka noga jest twardsza, ciastowata. Przy rozkroju widać, że powiększenie objętości zależy głównie od zgrubienia skóry i tkanki łącznej podskórnej; jednak czasami rozrost tkanek sięga i głębiej, a mianowicie na tkankę łączną międz/mięśniową, a nawet na okostną.

BWiii.....

im f ,    ïî

§&!;>*

WtÊ

i;

W£l

te'

mm

Ife

-f

Fig. 72. Elephantiasis cruris lymphangiectatica.

W ostatnim razie kość często staje się nierówną i pokrywa się drobnemi narostami kostnemi. Przy słonio-waoinie zewnętrznych organów płciowych męskich grubieje skóra moszny i prącia. Moszna zmienia się w guzowaty worek, ważący od 20 do 30, a nawet 50 kilogramów, z którym zlewa się zgrubiała skóra pręcia i chowa to ostatnie. Słoniowacina zewnętrznych organów płciowych u kobiet zajmuje jednocześnie wargi większe, mniejsze i łechtaczkę sromu niewieściego, lub oddzielnie tylko wargi większe, albo wargi mniejsze i łechtaczkę, W każdym ze wspomnianych wypadów wymienione organy powiększają się w sposób potworny. Toż samo należy powiedzieć o słoniowacinie gruczołu piersiowego u kobiet, a także wargi, ucha i t. d. — Przy słoniowacinie któregobądź z wymienionych wyżej organów zmieniona na nim skóra może pozostać gładką, lub bardzo przeinaczać się pod względem swego zewnętrznego wyglądu. Jeżeli zachowuje wygląd zbliżony do prawidłowego, to słoniowacina nazywa się gładką (elephantiasis glabra), jeżeli skóra rozrasta się nierównomiernie z guzowatemi wydatnośoiami—to guzowata (E. łuberosa), nako-nioc jeżeli skóra pokrywa się narostami brodaw-kowemi, to brodawko wat a (E. papillaris). Jeżeli tylko przy słoniowaciaie powierzchnia skóry staje się nierówną, to zwykle z trudnością oczyszcza się od zgrubiałego naskórka i przybiera brudny kolor z powodu nagromadzania się na niej nieczystości i odkładania w powierzchownych częściach skóry ciemnego barwnika {E. fusca, nigra). Dalej, prawie zawsze rozłosła przy słoniowacinie skóra na rozkroju jest mocno wilgotna, ale niekiedy bywa to w bardzo mocnym stopniu skutkiem obecności wielkiej ilości szerokich naczyń krwionośnych i limfatycznyob, co odróżniają nazwami E. telangiectodes i lymphangiectatica.—Zmiana przy słoniowacinie wykształca się w każdym przypadku bardzo powoli, ale nie zawsze jednakowo. Ze względu na przebieg rozwoju zaznaczają dwie formy. W jednej słoniowacina zaczyna się w ten sposób, że chory tego wcale nie spostrzega, i dalej już choroba przebiega spokojnie bez żadnych wydatniejszych obostrzeń; w drugiej zaś początkowo pojawia się bolesne obrzmienie i wyraźae zaczerwienienie skóry z większą lub mniejszą gorączką. Po pierw-szem takiem obrzmieniu pojawia się drugie, trzecie i t. d. Żadne nie przechodzi zupełnie i każde przyczynia się do coraz większego rozrostu chorego organu.—Jaka jest przyczyna słoniowaciny, tego dotąd dokładnie powiedzieć nie można. Prawdopodobnie ta przyczyna w różnych wypadkach nie jest ta eama. W gorących strefach rozwój niektórych form przypisują dostaniu się do naczyń limfatycz-nych skóry i tkanki łącznej podskórnej maleńkiej cylindrycznej glisty, zwanej filaria Bancrofti. W innych jednak przypadkach, i zwłaszcza w naszych okolicach, powodują rozwój słoniowaciny rozmaite, powtarzające się sprawy zapalne na skórze i w organach przyległych, jak np. przewlekłe wypryski skóry {eczema), gruźlica, zapalenia syfilityczne kości i t. d., a także rozszerzenie żył {varices), zastój w krążeniu limfy skutkiem powiększenia 1 stwardnienia gruczołów limfatycznych i t. d. Leczenie chirurgiczne.

Elephantidae—8 łoniowate (paleont). Rodzina z rzędu trąbiastych {Proboscidea), do której należą takie kopalne trąbiaste, u których nigdy więcej nad trzy zęby trzonowe nie są współcześnie w użyciu i których każdy ząb trzonowy poprzedzający ma równą, albo mniejszą liczbę poprzecznych eęczkowatych zmarszczek od następnego. Najdawniejszemi fnrmami tej rodziny są: Mastodon angustidens i M. turiensis, których zęby przednie w dolnej i górnej szczęce były wydłużone i jako kły rzekome znacznie wystawały z pyska. W rodzinie tej istnieją trzy zęby trzonowe mleczne, z których dwa tylko przynajmniej zastępowane są przez trzonowe Bzrankowe; na miejsce tych trzonowych zjawiają się następnie trzonowe właściwe, które, wyrastając stopniowo, wysuwają się ku przodowi, i wypych iją stojące przed niemi aż do ich wypadnięoia; tak, że u starych zwierząt trzy te tylko trzonowe, właściwe pozostają. Mają one nizką koronę, z długiemi, zamkniętemi korzeniami; na koronie pewną liczbę wypukłości, pokrytych bardzo grubą powłoką emalii, a tworzących albo proßte, prawidłowe, wielobrodawkowe, całkowicie oddzielone od siebie, poprzeczne sęczkowate zmarszczki (listewki), jak u tapirowatych, albo listewki te składają się z brodawek różnej wielkości, nie są proste i niezupełnie od siebie oddzielone, bo w zagłębieniach mają jeszcze wypukłości czyli brodawki dodatkowe, jak u mastodonów. Listewek takich u tych dru-trzy pierwsze uważa się za mleezue. Liozba listewek poprzecznych na koronie zębów u form tapir o waty oh coraz bardziej wzrasta, a szybciej jeszcze na tylnych trzonowych, — tak, że u krańcowej formy (mammut) wynosi na trzech mlecznych trzonowych: 3—4 6—9.9—12, na trzech tylnych trzonowych: 9—12. 14—16. 18—27. Korona coraz wyższą się staje, wgłębienia między listewkami są coraz głębBze, stopniowo wypełniające się od dołu cementem aż do wyrównania zupełnego, przyczem warstwa emalii coraz bardziej cienieje, — aż nakoniec u mammuta ząb trzonowy przedstawia się złożonym z mnóstwa bardzo wązkich płytek, czyli listewek substancyi zębowej, cienką powłoką emalii okrytych, a spojonych z sobą grubemi warstwami cementu. A je-

[i

ISSI®

UL

jp-l

ISSi

Hi

K&H

-t!.

Hf*

* -,

Mliii-:

[: :

Ir,

iii,®

te

HL

HSUS

'⁼r-r

Fig. 73. Wizerunek mammuta odtworzonego.

todon), są znacznej wielkości, to u ostatecznych najpóźniejszych (mammut) przybierają już takie rozmiary, że z niemi równać się nie mogą odpowiednie zęby żadnego innego ssącego. Dla te go też, jeżeli u pierwszych trzy jeszcze trzonowe, stosunkowo mniejsze, mogą się pomieścić w szczęce, to u drugich jeden ledwie, albo najwyżej dwa, dostateczne miejsce znajdują dla siebie. Więc ząb będący w użyciu zużywa się stopniowo od przodu ku tyłowi, a ząb za nim idący wypycha go zwolna ku przodowi, dopóki całkowicie nie zaj-

K. J.

gich bywa na trzech zębach trzonowych miecz- j żeli zęby trzonowe u form najdawniejszych (mas-uycb, po 1.2. 3. na trzonowych właściwych po 3. 3. 4.

Ëlephantis, autorka za pierwszych cesarzy

Ol tych form najprostszych przechodząc stopniowo przez rodzaje i podrodzaje: Trilophodon, Te-tralophodon, Stegodon, Loxodon aż do formy najskrajniejszej, jaką stanowi mammut (Elephas pńmige-nius), uzębienie zmienia się stopniowo w taki mniej więcej sposób, że kły rzekome dolne coraz są mniejsze, nikną z początku u sanrc, następnie i u wszystkich dojrzałych osobników. Za to kły górne coraz potężniejszemi się stają, dochodzą wreszoie do ogromnej wielkości i silnego zakrzywienia (mammut). Trzonowe szrankowe mie jego miejsca, stopniowo rozwijać się przestają, tak, że tylko istnieje 6 trzonowych z każdej strony, z których Rzymsk’ch, której utwory prozą i wierszem od*

zmaczały] się bezwstydną lubieźnością (Sveton Falc. znajduje się w dilluwium Meksyku i Te-

cbasu.

K. K.

A. Fol.

„Tiberius“ 43).

Elephas Słoń (paleont.). Słonie kopalne mają zęby wyBOkie, o bardzo licznych listewkaoh i wgłębieniach między listewkami całkowicie wypełnionych cementem, tak, że tworzą one płaską powierzchnię żucia. W każdej żuchwie tylko jeden lub dwa zęby są w danej chwili w użyciu; przednie dolne nie istnieją. Rodzaj słonia występuje po raz pierwszy w wierzchnich pokładach gór Siwalik, w Indyach (pliocen), spotyka się również w górnym pliocenie europejskim, a w o-k'esie lodowcowym przechodzi do Ameryki; żyjący istnieje jeszcze w Azyi i Afrvee. Podzielono go na dwa podgatunki: Loxodon i Euelephas. Pierwszy ma zęby stosunkowo nizkie, ale listewki już płytowate, niezbyt jeszcze liczne, przecięcie powierzchni żującej przedstawia często wydłużone czworoboki; znajduje się tylko w starym ś wiecie. Gatunki: E. planifions Falc. i Cautl. w górach Siwalik; identyczny może z E. meridionalis, Nerti, który żył w okresie młodszym pliocenowym w Europie, mianowicie w południowej. Korona zębów trzonowyoh stosunkowo do długości szeroka, ale dosyó nizka, listewki nieliczne, dosyć grube, o ściankach zwykle równoległych, oddzielonych warstwami cementu; zwierzę miało przeszło 15 stóp wysokości.—E. afiicanus Blum. Żyje jeszcze o-becnie w Afryce. Listewki na koronie zębów, złożone z czworoboków. Do podrodzaju Euelephas należą formy krańcowe, z zębami trzonowemi, o koronie bardzo wysokiej i licznych wązkich listewkach poprzecznych, z ściankami równoległemi. Najpierw występuje w górach Siwalik, w okresie pleistocenowym (młodszym pliocenowym), przechodzi do Europy, a wreszcie i do Ameryki; obecnie żyje jeszcze w Indyach. Gatunki: E. hysudri-eus Falc., i Cautl. w górach Siwalik; E. namadicus Falc. i Cautl. w pleistocenie Indyi, Birmy, Chin i Japonii; E. indicus L. żyjący w Indyach i na Sumatrze; E. antiąuus Falc. bardzo charakterystyczny dla starszycn pokładów dyluwialnych europejskich; ma być ^największym z europejskich niegdyś gatunków; E. melitensis Falc. forma karłowa. E. antiąuus, tylko na 3 — 5 stóp wysoka w łopatkach, spotyka się w dyluwialnych jaskiniaoh i szczelinach na wyspie Malcie; je9t to najmniejszy gatunek słonia.—E. primigenius Blum. (mainni ut), jedna z najwybitniejszych form dyluwialnych, występująca w całem dilluwium europej-skiem, na południe Alp, również i na Kaukazie, w Azyi półaocnej i w Amei y ce północnej po Meksyk. Szczątki jego w ogromnej ilości znajdują się w Syberyi, a wśród nioh nawet doskonale zachowane trupy w lód wmarzłe, pokryte jeszcze gęstą, czerwono - brunatną sierścią. Potężne jego i silnie zawsze zakrzywione kły (zęby przednie), dostarczają znacznej części istniejącej w handlu kości słoniowej. Korona zębów trzonowych bardzo wysoka i bardzo szeroka w stosunku do długości. Szkliwo bardzo cienkie i mało pomarszczone; liczne listewki poprzeczne—bardzo wązkie i tuż przy sobie leżące. — E. Columbi

K- J.

Elert Piotr (z XVII w.) drukarz, oraz muzyk i śpiewak kapelli króla Władysława IV, jak to sam zaznaczył w swojem dziele: „Hooglossson Dictio-narium cum rnultis colloquis pro diversitate status hominum quotidie occurrentibus. Varsoviae, in offleina Petri Elerti. S. R. M. Typ. a. 1646“ na którem podpisał się: „typographus et musicus". Kilka szczegółów z życia E a przechowało się w Was-senberga „Johan. Casim. career Gallicus“, w Ja-rzemskiego „Opisaniu Warszawy“ i „Pamiętnikach o dawnej Polszczę“ Niemcewicza. W 1638 r. E. towarzyszył Janowi Kazimierzowi w podróży do Hiszpanii, w czasie której zostali zatrzymani w Marsylii, z rozkazu kardynała Richelieugo. Wkrótce jednak E-a wypuszczono na wolność, a Jana Kazimierza osadzono w więzieniu Salon, potem Siste-ron, nakoniec w zamku Vincennes pod strażą surową. Władysław IV, nie mogąc załatwić piśmiennie z rządem francuskim sprawy oswobodzenia swego brata, wysłał poselstwo do Paryża, z wojewodą Gąsiewskim na czele w 1640 r., E-i zaś zalecił uwiadomić Jana Kazimierza o wysłaniu tego poselstwa. Trudne miał E. zadanie do spełnienia, ponieważ nikomu nie wolno było widywać się z Janem Kazimierzem; wszakże dowcipnego u-źył podstępu: przedstawił się Riohelieumu w charakterze śpiewaka dworu Władysława IV-go i poprosił, żeby mu pozwolono urozmaicać nndy Jana Kazimierza śpiewem. Podejrzliwy Richelieu kazał E-wi zaśpiewać przed sobą, dla sprawdzenia, czy rzeczywiście jest śpiewakiem. E. zaśpiewał i podobno tak zaohwycił kardynała swym talentem, że uzyskał pozwolenie śpiewania przed królewiczem, lecz za każdym razem w obeo straży. W czasie jednego z takich koncertów, E., śpiewając po polsku, uwiadomił Jana Kazimierza o poselstwie wojewody Gąsiewskiego i spodziewanem uwolnieniu królewicza z więzienia. E. był też czynnym w Kapelli Władysława IV, zostającej pod przewodnictwem Scaoohiego i Pękiela, w charakterze skrzypka. Z jego kompozycyj była wystawiona na dworze królewskim: „La Fama Reale, overo il principe trioDfante Vladislao IV, monarca delle Polonie, re di Svezia. Varsovia, per Pietro Elert, stampato regio. Dramma per musica*. Ani ta opera, ani żadne wogóle z dzieł muzycznych E-a nie doszło do naszych czasów.

Elesyci (Helisyci) lud, który w epoce poprzedzającej usadowienie się Gallów na wybrzeżach

M. Śródziemnego zamieszkiwał część starożytnej Iberyi, położoną między Pirenejami a rzeką Aude. Festus Avienus podaje, że Narbonna była ich stolicą. Niewiadomo dokładnie, jakiego byli pochodzenia. Według Hekateusza z Miletu, który pisał około r. 500 przed Chr., byli Ligurami. W owym czasie, istotuie, kraj rozpościerający się od Rodanu do Pirenejów został zdobyty przez Li-gurów na Iberach. Z drugiej strony Her o dot (VII 165), który wymienia E-tów w liczbie wojsk najemniczych, przyprowadzonych przez Hamilkara do Sycylii około r. 480 przed Chr., odróżnia ich—

Hml.

B. M.

Eleiislno Gaertn., (Tocussa Fresen), manne czka, siężyber, stężyber z rodź. traw (grami-n a). Roślina ta jest hodowana w Abisynii jako zboże; dosięga wzrostu człowieka, dostarcza w wielkiej obfitości mączystych i pożywnych ziarn, których tam używają także i na chleb, głównie zaś w piwowarstwie. E. coracana L. korakan, siężyber indyjski także dostarcza pożywnych ziarn i jest hodowany na wielką skalę na południu Indostanu, gdzie miejsce ryżu zastępuje.

Elensinia, ob. Eleuzyjskie tajemnice.

Eleuterolakones. Związek miaBt nadmorskich Lakonii, wyswobodzonych przez Rzymian zpod władzy spartańskiej po klęsce Nabijskiej (r. 195 przed Chr.) i oddanych pod opiekę Achajozykom (Liwiusz XXXIV, 35, 36). Członkowie związku zwali się zrazu Lakedaimoni oi i znamy imiona kilku strategów z tego okresu. August zreorganizował ten związek, który wtedy przezwał się E. (Wolni Lako-nowie), i przez cały okres cesarstwa trwał, złożo-

B. M.

atBalt.“ (I str. 29).

zgodnie ze wskazówkami, zawartemi w „peryploo-sie* Skylaxa—od Ligurów czystych i od Iberów czystych: byli oni, jego zdaniem, mieszaniną Iberów zwyciężonych i Ligurów zdobywców. Około r. 400 przed N. Chr., kiedy szczep gallijBki Voloae Tectosages najechał terrytoryum E-tów, ci, zrazu prawdopodobnie klienci swych nowych panów, zostali wreszcie przez nich całkowicie pochłonięci. Strabon umieszcza ’HXôoiov rcé&tov Homera (Odys-seja IV, 563) w Iberyi. Tak więc w kraju E-tów, t. j. w dzisiejszym departamencie Aude i przyległych, móźna szukać Pól Elizejskioh, owej krainy czarownej, która według opisu Homera leżała na kresach ziemi.—Por. D’Ar bo is de Ju-bain ville rLes Elesyces ou Elisyci et l’Ora maritima de Pestus Avienus“ (w „Revue arebéol.“, nowa serya (XXVIII, 230—237).—Tenże „Les Premiers Habitants de 1’ Europe“ (Paryż 1889).— „Gr. Encyd.“ Lamirault’a.

Elettaria Matton, Rajówka. Rodzaj należący do rodziny Sdtamineae R. Brown. (K w i at o -trzcińce albo imbir o wate), E. Cardamomum White, kardomon, rajówka kardamon, rajskie ziarna mniejsze albo malabarskie, jest to bylina, o kłączu podziemnym mięsistym. Z kłącza wychodzą dwojakiego rodzaju pędy: jedne, bezlistne, owooujące; drugie ulistnione, płonne. Liście o długiej blaszce w nasadzie są opatrzone języczkiem. Kwiaty na krótkich szypułkach. Kielioh rurkowaty, o brzegu trójszczepnym. Korona, z 3 płatków, barwy zielonawo-białej, jeden z płatków, szerszy (warźka), niebieskawo-żyłkowa-ny. Owooe trój graniaste, na obu końcach śpicza-ste, 1.3 cm. długie; torebki zawierają drobne ziarna, znane w handlu p. n. kardamomu albo karda mon u (Semina cardamoms minoris s. cardamomum verum). Pod nazwą kardamonu znane są nadto owoce i nasiona Amomku, rośliny, należącej także do rodź. Scitamineae.—Por. w nin. Euoykl. „Alpi-nia“ (T. II str. 824), oraz „Amomum* (T. III str. 6, 7, gdzie jednak na str. 7, wierszu 19 od góry błędnie wydrukowano Ellateria zam. Elettaria.

ny z 24 miast za ozasów Strabona, z 18 za Pau-zaniasza; ważnej roli żadnej w dziejach nie odegrał, fizyognomii historycznej nie nabył. Napisy tylko dały poznać główne rysy jego układu politycznego. Eponimem bywał strategos doroczny i istniało zgromadzenie związkowe (Synedrion) oraz skarbiec wspólny; uchwały przechowywano w świątyni Posejdona na przylądku Tenures; każde miasto rządziło się autonomicznie i wybijało pieniądze. Głównymi urzędnikami byli doroczni eforo-wie w liczbie od 3 do 5; a trafia się też rada, złożona z dorocznych synedrów i ze zgromadzeń ludowych ('&7reXXa().—Gilbert „Handb. griech. Sta-

K. K.

Eleutery święty, czternasty z kolei papież (* w Nikopolis w Epirze, obrany r. 182—f 193; daty te, zresztą, nie są ściśle ustanowione). Według Hegezippa, cytowanego przez Euzebiusza (Hist, ecol.* IV 22), był on dyakonem za papieża Ani-ceta i zasiadł na Stolicy Apostolskiej po św. So-terze. Kościół obchodzi jego pamiątkę 26 maja

1    zalicza go w poczet męczenników, jakkolwiek żaden fakt, zaświadczony przez historyę, nie usprawiedliwia tego tytułu. Euzebiusz powiada, że Ireneusz, podówczas prezbyter w Lugdunie, przywiózł mu od chrześcian Gallii list w sprawie pokoju Kościoła, zawierający opinie ich męczenników względem Montanistów. Starano się wyciągnąć z tego faktu argument, że biskup rzymski już wtedy był uważany za najwyższego sędziego w sprawach Kościoła. Należy jednak zaznaczyć, że list analogiczny został wysłany także do kościołów Frygii i że chrześcianie Gallii nie żądali żadnej deoyzyi E-go, ale komunikowali mu tylko zdanie swyoh męczenników.—Tertulian mówi, nie wymieniając imienia, o biskupie rzymskim, który był przez pewien czas zwolennikiem Montanusa i bronił go w listach pasterskich, odwołanych następnie z podniety Pra-kseasa. Niektórzy przypuszczają, że tym biskupem był E., inni, że Wiktor, jego następca. Beda w swych Dziejach Kościoła i Kronice opowiada, że Lucyusz, król Brytanii („Britaniarum rex*) wysłał do E-go list, w którym go upraszał o udzielenie mu Chrztu św. Pobożna ta prośba została wysłuchaną i jej następstwem było nawrócenie Brytanów na wiarę chrześoiańską, którą wyznawali w spokoju aż do panowania Dyokleoyana. Na nieszczęście dla tej legendy, Brytanie za czasów E-go nie mieli wcale królów, ale byli poddanymi Rzymian, których cesarze trzymali się uporczywie pogaństwa. Skądinąd również są wskazówki, że wogóle nie missyonarzom rzymskim zawdzięczali Brytanie swe nawrócenie, i róźnioa ich zwyczajów kościelnych w porównaniu z takiemiź zwyczajami Rzymu przemawia zatem, że ich chrystyanizm był innego pochodzenia. Wiadomo zresztą, jaki opór stawiali biskupi brytańscy uroszczeniom rzymskim, kiedy papież Grzegorz I posłał do nich świętego Augustyna (r. 697). Zamieszczony w rękopisie t. •w. „Praw Edwarda Wyznawcy* list E-go do króla Lucyusza jest bezsprzecznie falsyfikatem.—Por. Duohesne „Liber Pontificalia” (Paryż 1886—92,

2    t.). J. Barmby Art. „Eleutherus” w „Dictionary

emanoypacyi.

S. 8.

do Anglii.

of Christian biography“ W. Smith’a i H. Waoe’a (Londyn 1877—87, 4 t).—E. H. Violett w „Gr. Encycl.“ Lamirault’a.    Hml-

Eleuterya, 1) po grecku wolność, jako termin filozoficzny, zwłaszcza w znaczeniu wolności woli, używany w etyce Stoików, 2) E. źródło, blizko Argos płynące, z którego kapłanki Junony czerpały wodę do ofiar.

Eleuterye (’EXeofi-épia). Nazwa wielu uroczystości pamiątkowych, obchodzonych przez różne grody greckie i nawet oBoby prywatne, a mających związek z wyswobodzeniem (co się mieści i w źródłosłowie nazwy). Najsławniejszą z nich jest uroczystość, którą, za wyrocznią Pytyi, na ogólnem zgromadzeniu wszechhelleńskiem ustanowił Ary-stydes zaraz po wojnie perskiej. Miejsce wybrano na Agorze Platejskiej, wystawiono ołtarz Zeusowi Eleuterios; uroczysta obiata odbywać się tam miała po wygaśnięciu wszystkich ogniBk publicznych i prywatnych i odnowieniu ognia u wspólnego ogniska w Delfach; przypadała zaś na dzień

6-y miesiąca maimakteryon. Platejczycy obowiązani byli łożyć na nią, ale cała Grecya wysyłała deputacye urzędników i obywateli. Uroczysty pochód poprzedzał obiatę, po której następowały li-bacye dla poległych pod Platejami, potem obmywanie i maszczenie grobów ich przez arohonta. Dalej szły gry gimniozne, za czasów Pauzaniasza odbywane oo pięć lat. Myślą organizatora było niezawodnie to, ażeby owa uroczystość utrwaliła na wieki pamięć wielkiej chwili, w której jedność i poświęcenie wszystkich ludów Hellady ocaliło wspólną ojczyznę i niepodległość jej zapewniło. Okoliczności późniejsze myśl tę zwichnęły, uroczystość nie zapuściła korzeni w wierze ludowej. Platéje leżały w punkcie, gdzie niebawem zetrzeć się miały przeciwne interesa Aten i Teb; uroczystość się zlokalizowała. — Podobne E. ustanowiła sobie Syrakuza po upadku tyrana Trazybula i na monetach miasta figuruje Zeus Eleutherios. Istnieją one i na wyspie Samos, odkąd, po śmierci Po-likratesa tyrana, następoa jego ofiarował się, za grube pieniądze, zrzeo się samowładzy i godności kapłana tegoż kultu. Inne miasta ustanawiały E. po zwolnieniu się od jakiej uciążliwej daniny. Prywatni, na cześć Zeusa Wyswobodziciela urządzali sobie E. przy wyjściu ze stanu niewolniczego do swobody i powtarzali je w każdą rocznicę

K, K.

Eleuther Jerzy, wiaśo. Jerzy Semiginow-ski, malarz polski z czasów Sobieskiego (f 1711). Dzieckiem będąc, E. dostał się pod opiekę króla Sobieskiego, który, widząc w nim talent do malarstwa, wysłał go swoim kosztem do Rzymu, gdzie młodzienieo pracował pod kierunkiem Villa-niego. Po powrocie do kraju przebywał stale na dworze króla, którego był nieodstępnym towarzyszem; przy jego boku znajdował się pod Wiedniem i Parkanami i obie bitwy odtworzył pędzlem. Obrazy te jednak nie przechowały się do naszych czasów. E. należał do rządu ulubieńców Sobieskiego; otrzymał od niego w darze wioskę Lukę i godność kawalera złotej ostrogi „eques aureatus" (1688 r.).

Prace E-a były w Polsce współcześnie nader cenione. Obrazy jego religijne nazywano szlachetnemi perłami. Pruszcz w dziele „Klejnoty stołecznego miasta Krakowa” pisze, że obraz „Ów. Anny" jak drogi dyament w sygnecie jaśnieje. Kościół św. Anny w Krakowie posiadał wiele dzieł jego pędzla, podobnie jak i kościół Kapucynów w Warszawie; obrazy te jednak i malowania zaginęły. Dzieła jego, jakie posiadał klasztor 00. Franciszkanów we Lwowie, uległy zniszozeniu podczas pożaru w r. 1855. Do dziś z prac E-a zachowały się tylko o-brazy w kościele św. Krzyża w Warszawie, a mianowicie przedstawiające: świętego Rocha, święt. Sebastyana i Chrystusa Ukrzyżowanego. E. tworzył w duchu szkoły bolońskiej, zmodyfikowanej nieco pod wpływem malarzy niemieckich. „Lubuje się on, powiada B. Gubrynowicz, w teatralnym aparacie arohitektury i aniołów, wprowadzaniu kolorów różowych i niebieskich; przy karna-cyach, w cieniach ciężkich i brudnych, ubiega się również za światłocieniem, ale nie umie go przeprowadzić wzorowo“. Takim jest sąd naszych historyków sztuki o dziełaoh religijnych Eleuthe-ra. Z portretów z pod pędzla jego wyBzłych mamy, sztychowane przez Karola de la Haye, wizerunki Jana Sobieskiego i Jana Stanisława Zbąskiego, biskupa warmińskiego. Prócz tego E-owi przypisują portrety Stanisława Daniło* wieża, starosty korsuńskiego, i Jakóba Sobieskiego, ojoa króla Jana, znajdujące się dotąd w zamku żółkiewskim.—Porów. E, Rastawiecki „Słownik malarzów polskich“ (Warszawa 1857); Bronisław Gubrynowicz „Malarze na dworze Jana III • go. Sjkic historyczny“ (Lwów 1896).

Eleuthera, jedna z wysp Bahamskich (ob.) na oceanie Atlantyckim, na półnoo od Kuby i na wschód od półwyspu Florydy, pod 25° sz. pn. i 76¹/₃° dł. wd. Gr., 125 km. dł. do 10 km. szeroka, około 40 m. średnio nad p. m. wzniesiona; ogółem 620 km. □; 7 000 m*ców. — Ludność trudni się rybołówstwem i żeglarstwem, uprawia także ananasy, pomarańcze, kokos i trzcinę cukrową. Główne miasto jest Governor’s Harbour, na zacbodniem wybrzeżu z dobrą przystanią.—E., podobnie jak i cała grupa wysp Bahamskich, należy

And. S.

Elvitheria Qiatref. Jeden z rodzajów rodziny Cladonemidae, rzędu Hydroidea (Craspedoła), gromady Połypomedusae, typu Jamochłon-nych (Goelenterata). Są to zwierzęta meduzowate, o ciele podobnem do parasola,—opatrzonem na brzegu błonkowatym wyrostkiem (velum). W ścianach ciała przebiega 4—8 (niekiedy 6) kanałów promienistych; z brzegów ciała wyrastają czułki miękkie, rozgałęzione widełkowato.—Na końcach rozgałęzień znajdują się pąozki z organami po-krzywowemi oraz przyssawka. Nad żołądkiem leży dość obszerna jama wylęgowa. Powierzchnia zewnętrzna oiała pozbawiona żeber z organami po-krzywowatemi. Znany jest jeden gatunek: E, diohotoma Quatref. Zamieszkuje wybrzeża morskie Europy. Odznacza się ciałem półkulistem, o szerokości dwa razy większej od wysokośoi. Ją*

A. S.

And. S.

ma ciała mocno powycinana; rurka żołądkowa stożkowata, wystająca z jamy ciała, opatrzona pojedynczym otworem UBt; Czułki (ramiona) w liczbie 4—8 (zwykle 6), wyrastająoe na dolnym brzegu ciała, są walcowate, 2—3 razy tak długie jak średnica ciała, i na końcu rozdwojone widełkowato. Żołądek żółtawy lub źółto-biunatny. Kanały promieniste są szerokie 4—8 (zwykle 6). Z jajek wylęga się forma zwana Clavatella proliféra Hincks, rozgałęziona, tworząca rozłogi, czołgające się tak, że polipy często wprost wyrastają z części czołgającej się. Polipy walcowate, długie, u dołu zgrubiałe, do 12 mm. długie, zielone.

Ełeutheriologia, nauka o wolności woli.

EleutheropollS, starożytne miasto w Palestynie, w dzielnicy Judei, na zachodnich stokach wyżyny Jordanu, 286 m. nad p. m., 7 mil na po-łudnio - zachód od Jerozolimy. — Pismo święte nie zna tej nazwy i dla tego długo pod tym względem panowała wątpliwość, które mianowicie miasto ma ona oznaczać. Dopiero Edward Robinson, który wraz z Eli Smithem odbywał podróż po Palestynie i Zachodnio - Jordańskich okolicach, gruntownie zbadał, dowiódł, zdaje się, niechybnie, że E. jest to Baetogabra (dzisiejsze B e i t D ź i b r i n) Ptolemeusza, B e t o g a b r i na tablicach Peutyngeńskich, Bethgebrim u Wil-lerma Tyryjczyka. Biskupi z E. byli sufraganami biskupa Jerozolimskiego i uczestniczyli w koncy-liach: Nicejskiem, Antyocheńskiem (363 r.), Jero-zolimskiem (536 r.). — E., albo raczej poblizka wioska Bezanduce, była miejscem urodzenia św. Epifaniusza, ojca kościoła, który w r. 315 ujrzał światło dzienne. W r. 797 Saraceni zdobyli i zburzyli miasto; Krzyżowcy zajęli je i umocnili w r. 1134. — W mieście i okolicy wiele starożytności, mieszkań jaskiniowych i ruin bardzo dawnych budowli.

Eleutherios, jeden z przydomków Bachusa.

Eleuzyjskie tajemnice (El eu si ni a), najważniejsze i najgłośniejsze wśród religij greckich obrzędy, których bohaterkami są Demetera i Kora, założenie zaś tradycya przypisuje Eumolpowi, kapłanowi pochodzenia trackiego. Pod tern imieniem rozumieć trzeba, nie tyle osobę, ile raczej uosobienie starych aedów trackich, którzy, napływając z północy, rozrzucali między Hellenami ziarna wierzeń i kultów, sięgających wyżej jeszcze, bo aż do plemion pelazgijskicb, osiadłych autochtonicznie na dzisiejszym półwyspie Bałkańskim do m. Egejskiego. Eleuzynie, początkiem swym ginące w po-mroce wieków, a trwające do końca pogaństwa w Grecyi, przedstawiają się studyującemu niby mapa olbrzymiej pustyni, na której widać kilka punktów znanych, oświetlonych, miast, rzek, gór; tylko dróg, łączności między niemi nie widać. Każdy no wo wstępujący na grunt trzyma się tych punktów wytycznych i z ciężkością o krok jaki się posuwa, więcej otrzymując osobistego zadowolenia badacza, niż przyczyniając realnej korzyści naukowej. Niepodobna przypuścić, aby od niepamiętnej chwili, w której Eleuzys attycka stała się skarbnicą religii, wprowadzonej przez tracką szkołę kapłańską, poprzedzającą wiek Homera i He-zyoda, wszystko w niej co do zasad, obrzędów, form, pozostało nieruchomem. Duch helleński musiał tam coś zmienić; ale to pewna, że religia dotyczyła zawsze tajemnic bóstw chtonicznych (ziemnych), tak, jak to opiewa najstarszy dokument znany, wrzekomo Homeryczny hymn do De-metery, jeden z najciekawszych zabytków świętej poezyi lirycznej, jaka wyszła ze szkoły trackiej. Hymn ten daje nam prawie zupełny obraz tajemnic Wielkich Bogiń (ob. art. Demeter) w ich formie pierwotnej i takiej, jaką tenże hymn zastał. Za pomocą alluzyj tamże wprost uwydatnionych można odtworzyć obrzędy, odnoszące się do owych tajemnio, oraz widowisko ukazywane wtajemniczonym. Owoż, Demetera szuka tam przez 9 dni córki swej po całej ziemi, w obu rękach pochodnie niosąc; dziesiątego dnia przybywa do E-leuzys, gdzie spoczywa, i przerywa długi swój post. popijając posilający napój cyceon, którego sama przepisała skład. Poetyczna ta legenda hymnu odpowiada obrządkom, zachowywanym przez pierwsze 6 dni trwania wielkiej uroczystości E-iej. Pochodnie dane w rękę, nie tylko Demeterze, ale i Hekaoie, stanowią zapewne alluzyę do natury tych bóstw podziemnych i ich wyobrażeń mistycznych. Owa Jambe, żarcikami swemi rozrywająca boginię w ponurym smutku po zagubieniu córki, wyobraża, wraz z wierszami jambicznemi, sceny komiczne, przerywające żałobę, tak samo jak cyceon przerywa post wtajemniczonych. Pannichizm, czyli czuwanie święte, zdaje się także być wskazanym w wierszach, gdzie córki Celeusa (Hymn do Dem, 293) noc trawią na modlitwach, by zmiękczyć św ętą karmicielkę, odrzucającą od łona swego Demofona, którego chciała uczynić nieśmiertelnym, gdy słabość śmiertelnej jego matki udaremniła to wielkie dobrodziejstwo. To karmienie Demofona przez Demeterę, środki, jakich ona używa, by synowi Celeusa i Metaniry dać nie • śmiertelność wraz z wieczną młodością, płomienie, przez które go przeprowadza, a zwłaszcza nieskończona chwała, jaką obiecuje karmionemu niemowlęciu „z wojny, ze strasznej bitwy, którą w imię jego wiecznie toczyć z sobą będą dzieci Eleuzys* (Hymn, 266 sq.)—wszystko to są, w formie mitologicznej i proroczej, zasadnicze artykuły, dogmaty, lub symboliczne obrządki tajemnic; przyczem godnem uwagi jest zestawienie siły oczyszczającej ognia z wielką ideą nieśmiertelności, życia boskiego. W późniejszych czasach, za Demofona podstawiono Tryptolema, jako syna Celeusa a wychowanka Demetery; ale pamięć Demofona pozostała w święcie wyraźnie symbolicznem, obcho-dzonem na cześć jego w Eleuzys (ob. Balletys), gdzie igrzysko polega na rzucaniu na siebie kamieniami, zatem na bitwie. Peryodyczne zstępowanie Kory do piekielnego małżonka, tudzież powrót do matki, na światło; ten ruch, symbolizujący następstwo pór roku, także wyraźnie wskazany jest w hymnie (w. 399 sq.). Nareszcie, mieści się w nim też (w. 474 sq.) instytucya tajemnic, objawionych przez samą boginię, zaraz po pierwszym powrocie Persefony, podczas gdy De-metera installuje się w świątyni, którą Celeus i E-leuzyjczycy wystawili jej w mieście. Słowem, hymnem do Demetery można sobie objaśnić niemal wszystkie obrządki, tworzące święto tajemnic w e-poce powstania hymnu, przed wszelkiemi następ-nemi modyfikacyami. Prawowicie można też wnosić, że w epoce tej symboliczne przedstawienia nocy inicyacyjnych, czyli tak zw. dramat mistyczny, składał się prawie wyłącznie ze scen mitu opowiedzianego w hymnie, i tak zawsze aż do skonania instytucyi. Była to legenda dwóch bogiń w swej formie typowej: porwanie Persefony, pogoń Demetery za córką, ponura żałoba matki bolejącej, przyjęcie jej u Celeusa i Metaniry, cy-ceon podawany jej przez Jambę, wychowanie małego Demofona (zamienionego potem na Trypto-lema), objawienie się Demetery jako bogini, nareszcie powrót Persefony - Kory do światła i ustanowienie wiecznego, niewzruszonego prawa, mającego ją peryodycznie przeprowadzać od matki do męża. Jest to mit w Bwej treści istotnej, najprostszej i najdawniejszej, taki, jakim natchnęła obserwacya przyrodzonych zjawisk roślinności. Na* siona roślin leżą ukryte w gruncie przez jedną z trzech pór, na jakie dzielił się pierwotny rok grecki, czyli przez zimę. W ciągu dwóch innych pór, ziarno kiełkuje, przebiją skorupę, występuje na światło: to dola Persefony. Podczas jej nieobecności, kiedy, razem z ziarnem schowana pod powierzchnię ziemi, mieszka u swego podziemnego małżonka, Demetera smutną jest, zbolałą, czyli: ziemia wygląda szaro, bez kultury, bez życia. Ożywia się, kiedy na wiosnę ziamo-Persefona wydostaje się w pełnym blasku nad ziemię. Czysty pomysł pierwotnego naturalizmu; fakt fizyczny, który poezya ubrała w najświetniejszy strój antro-pomorfizmu.

Ale jest idea wyższa, ogólniejsza, która od początku zarodkowo tkwiła w legendzie Demetery i jej córki, a następnie stopniowo się rozwinęła: to obszar wszech zjawisk, przepływających nieustannie od życia do śmierci i nawzajem, w łonie natury, zjawisk, do których porządku wciągniętym jest i człowiek. Niby ziarno złożone w ziemię, odradza się i on, a jako treść nie umiera. Ostatnie to pojęcie, doprowadzone do następstw ostatecznych, wyciśnięte jest na całym hymnie Home-rycznym, a z niem łączy się inny jeszcze dogmat wyrażony dosadnie (w. 480), dotyczący dwojakiej doli dusz: szczęścia wtajemniczonych i nieszczęścia niewtajemniczonych. Tym sposobem chlubę i niezaprzeczoną zasługę E-ch tajemnic stanowi silne i nieprzerwane do ostatniej ich doby orędowanie życia boskiego po śmierci i nieśmiertelności duszy ludzkiej. A nie jest to nieśmiertelność czcza; przeciwnie, przedstawia się ona umysłowi z karami dla potępionych, z nagrodami dla wybranych. I było rzeozą naturalną, ażeby, głosząc życie pozaziemskie, tajemnice E. zapewniały, iż posiadają moc uszczęśliwienia tych, co biorą u-dział w ich obrządkach i przepisach. Hymn też woła w zakończeniu: „Błogosławiony mąż, który widział te tajemnice; ale kto nie wtajemniczony, kto nie uczestniczy w obrzędach świętych, nie dozna podobnej doli po śmieroi w krainie cieniów”. Sofokles, Arystofanes, Plato, Plutarch, opisują te pośmiertne, boskie uczestników E-ch rozkosze, w których niema cienia zmysłowości, przyobiecane sprawiedliwym, świętym, dobrym (ôtxcuoi, <$aioi, ^pijatcJ). Zachodzi kwestya, c«y sam fakt uczestnictwa wystarcza do osiągnięcia tej szczęśliwości pośmiertnej, czy też jest on tylko środkiem, ułatwiającym dorobek ziemBki na gruncie etycznym? Pod tym względem teksty objaśnienia nie dają. Godzi się jednak przypuścić, ża taj. E., gwarantując uczestnikom szczęście po śmierci, musiały żądać od nich wierności za życia zasadom, któreby ich czyniły sprawiedliwymi, świętymi, dobrymi, w rozumieniu eleuzyjskiem. Zdają się to popierać teksty niektóre. Strabon powiada (X): „Mi-stycznem znaczeniem obrzędów świętych jest składany bogom hołd, naśladujący ich naturę niedostępną zmysłom“. Dy odor Syo. (V, 49, 6): „Mówią, że uczestniczący w tajemnicach stają się po-boźniejszymi, sprawiedliwszymi i lepszymi w każdej rzeczy“. A jeszcze na dwa wieki przedtem, mówił do sądzących go Ateńczyków Andokides („De rnyst.“ 31): „Jesteście uczestnikami, przyglądaliście się owym świętym obrzędom, odprawianym na cześć bogiń, a to, iźbyście karali tych, co spełniają bezbożność, a ratowali oskarżonych niesprawiedliwie*. Oczywiście więc, w stowarzyszeniu E m uczono się być dobrym; i Eleuzyanie mieli snadź przeświadczenie, iż tylko u nich tej sztuki nauczyć się można, skoro wszystkich innych od szczęśliwości pośmiertnej, jako nagrody za dobre, odsądzali. Powiedział też im, według relacyi Plutarcha, Dyogenes, iż nie wierzy, aby rozbójnik Petekiion, że był uczestnikiem E-skim, miał być szczęśliwszym w życiu przyszłem od Epaminondasa, który do uozestnictwa nie należał. Jeżeli powiadamy, że w Eleuzys uczono się być dobrym, nie znaczy to, iźbyśmy odkryli tam naukę w znaczeniu ściąłem: byłoby to zaprzeczeniem wszystkim tekstom i świadectwom. Przeciwnie, nie było tam żadnego nauczania dogmatycznego, żadnego objawienia odstępującego od religii publicznej. Ale były obrządki i widowiska natury symbolicznej, obmyślane na rozbudzenie w du-Bzach uczestników wrażeń religijnych, na wtajemniczenie ich głębsze w naukę rzeczy boskich. Nauczanie ściśle wiązało się z samemi obrządkami, wyskakiwało z nich w oczach tych, którzy u-mieli patrzeć i rozumieć; ale osobnego działu instytucyi nie stanowiło. Niezaprzeczenie wynika to z tekstów Synezyusza, Plutarcha, Galliena, że nie było ono bezpośredniem, racyonalnem, lecz po-średniem, figurycznem i symbolicznem, a niemniej przecie rzeczywistem, jak, przypuszczamy, co do moralności, przedstawienia teatralne sztuk tendencyjnych. Do tej edukacyi ubocznej mogły się też nie mało przyczynić i zdania, wypisywane na ścianach świątyń, dotyczące dawnych praw kultu eleuzyjskiego. Jeden z takich napisów istniał jeszcze za czasów filozofa Ksenokratesa ( Ś.

Hieron. „Adv. Jovinian.“ II, 14, 344), zawierający prawo, odnoszone jeszcze do Tryptolema: .Rodziców Bzanować, bogów czcić, mięsa nie jadać“. ( Co do samej doktryny E-ej zalecamy wyczerpującą książkę najświeższą: Erwin Rohde .Seelenkult und Unsterbliohkeitsglaube der Griechen* Freiburg 1890). Jak wszystkie wreszcie kulty starożytne, tak i T. E. polegały na czci natury, jej Bił, zjawisk, tłómaczonych raczej z pomocą wyobraźni niż rozumu, a przedstawianych w obrazach i opowieściach boskich, stanowiących rodzaj poe-zyi teologicznej, z jednej strony przechylającej Bię

wyższą skalę utrzymywane, nie pozostały w Bwej czystośoi pierwotnej do końca istnienia. Pierwszy wyłom zrobił żywioł baohiczny i na dobre się wśród nich usadowił, dostarozając im nowych podczas uroczystości obrzędów; szczególniej zaś rozwinął się pod wpływem orfizmu, który wprowadził tam własne pojęcia dogmatyczne o naturze bogów i w przybytku eleuzyjskim osadził swego Dyonizosa Zagreusa, którego sprowadził z Krety (ob. Bachus str. 640, k. 2). Innowacye orfickie, przypadające na połowę szóstego wieku, doznały ułatwień w dwóch faktach zewnętrznych, które

ŻL-

Tl

iff

®Ü

jSHI

ÊÉf

Wm

•AJmß

S    —"5>

'(i

W;

lar;

//

.v

its

\\M

ł

święte, sceny mimiczne, nagłe objawy przy jedno-czesnem brzmieniu słów uroczystych i nakazów, wymawianych przez hierofanta, szczególniej podczas „nocy mistycznych", trwających w ciągu u-roczystości. Tajemnice E., to religia, filozofia i teatr.

(.

Fig. 74, Bogowie i kapłani z Tajemnic Eleuzyjskich. Płaskorzeźba na wazie z Kum (Cumae).¹'

do panteizmu, z drugiej do antropomorfizmu. , zdarzyły się w piątym i później. Nasamprzód, Dogmat nieśmiertelności nigdy nie był tam po- Persowie spalili dawną, szczupłą świątynię Deme-stawiouym pozytywnie i kategorycznie, ale do nie- | tery w Eleuzys: na miejsou jej powstała dość pó-go się ściągały, do niego obudzały smak wszyst- ! źno, bo już po wojnie Peloponeskiej, ogromnych kie żywioły Bkładowe E-oh taj.: hymny, tańce rozmiarów świątynia (telesteryon), dozwalająca rozwinąć przedstawienia dramatu mistycznego na skalę dotąd niebywałą, co znowu wywoływało potrzebę nowej liturgii. Była to naturalna sposobność do wprowadzenia zmian i innowaoyj, być może dawno przez kapłaństwo obmyśliwanych. Rozwijając wciąż pewne strony postaci Jakcha -Założone wyłącznie dla kultu Demetery w E- Plutona i nowe rysy do jego fizyonomii dodając, leuzyz, a później, choć bardzo dawno, po zagar- utożsamiono go z Dyonizosem, zrobiono zeń Bakcha nięciu jej przez Ateny, i w tym grodzie na naj- tajemnic. Nie dość na tern: powstał istny synkre-

tyzm, w którym dwie boginie, matka i córka, zlały się w jedną, daną za małżonkę Zeusowi piekielnemu, przystosowanemu do Dyonizosa. Bóg roślinności, w micie wyobrażającym zjawisko kiełkowania, ustąpił miejsca bogu podziemi, Hadesowi, którego charakter, jako bóstwa ziemi i pro-dukcyi, zaznaozony nazwą Plutona, zaoierał się coraz bardziej. Dzieląo się sam na dwie osoby, ojca i syna, bóg ten w zwykłej postaci Dyonizosa objawiał się jako małżonek Persefony w mi-steryaoh małych, równie jak w Antysteryach; a w postaoi małego Jakcha, jako syn tejże bogini i wychowanieo Demetery, w misteryach wielkich. Pod tenże czas wprowadzonym został do wjższej hierarchii E-iej nowy ród kapłański, dotąd jej obcy. Dawny ród daduchów, pochodzący jakoby od Tryptolema, wygasł około r. 380 przed Chr. i daduchię powierzono rodzinie Likomedów, która dotąd obsługiwała własne swe misterya we Fliuncie, podobne do E-kich, ale mające osobną trądycyę, zwyczaje i doktryny. Owoź ci Likomedowie po-inicyaeyi (Mommsen „Heortol.“). Świetność i chwała Eleuzynij przeżyła potęgę Aten i nawet niepod-dległośó Grecyi. Najznakomitsi mężowie rzymsoy, cesarze nawet, jak Hadryaa, za chlubę mieli sobie wpisać się do nich. Badając szczegóły organiza-cyi tajemnic, natrafiamy na wskazówki, że przy postępie chrześciaństwa i dla samej walki z nauką nową usunięto pewne nadużycia, jakie się wkradły do obrzędów, i starano się wzmocnić in-stytucyę większym rygorem. W tej też .walce doktryna E-a próbowała oprzeć się na ruchu filozofii no-woplatońskiej i odrodzić politeizm nowym systemem; stąd niektórzy filozofowie otrzymują tam godność bierofantów (najwyższych kapłanów). Uroczystości i inicyacye, wbrew postępowi chrześoiaństwa, już jako religii państwowo uprawnionej, trzymają się uporczywie. Chwilowo, skutkiem edyktów Jo-wiana przeciw obrzędom pogańskim, zawieszone, odżyły one za panowania Walensa, który miał powód umizgania się do pogan przeciw chrześcianom. Nie robiono sobie nic w Eleuzys z edyktu Teo-

\

i«

v,r:

Fig. 75.

Ułamek fryzu z wielkiego ołtarza eleuzyjskiego.

Fig. 76. Kapłan eleuzyjski ze starożytnej wazy obrzędowej.

zo-

dawali się za posiadaczy hymnów Pamfosa, Orfeusza i Muzeusza; stanowili gałąź orfizmu, która, o-pierając się na falsyfikatach tej szkoły, do odległej starożytności doktryny swe odnosiła. Objąwszy daduchię, przerobili Eleuzys do tego stopnia na sposób orficki, że niedługo potem Demostenes (In Aristogit.) mówi do Ateńczyków o Orfeuszu ako o założycielu taj. Ech, niby o fakcie powszechnie znanym i przyjętym. Co większa, wszyscy pisarze od w. IV-go tak to uważają, przeważnie tajemnice te z orfizmem łącząc i utożsamiając, tak, Ż9 dawny charakter z hymnu Homerycz-nego zaszedł nieco w cień. W tym samym charakterze, na dawnyoh atoli podstawach, jako in-stytucya religijna najdostojniejsza, najświętsza w całej Grecyi, T. E. nie uległy już żadnej znaczniejszej zmianie aż do skonania pogaństwa. Co najwięcej, za czasów macedońskich i rzymskich dodano po kilka dni do igrzysk gimnicznych i przedstawień teatralnyoh, odbywająoych się w dniach

dozyusza, zabraniaj ąoego obrzędów pogańskich, i wbrew temuż jeszcze przez jakiś czas z całą świetnością odbywano uroczystości. Przy rozkładzie państwa w w. III, hierofant mianowany Btał pierwszym dygnitarzem cywilnym w Eleuzys; hierofant też odparł Gotów od świętego miasta w r. 269 (Corp. inscr. gr. nr 372), podczas ich pierwszego napadu, kiedy jednocześnie Deksyppos bronił Aten. Ku końcowi IV-go wieku naszej ery ród kapłański Likomedów istniał jeszcze i posiadał daduchię; a hierofant, który w połowie IV-go wieku inicyował filozofów Maksyma i Enapiusza, był Eumolpidą, lecz ostatnim z rodu. Po nim na hierofanta sprowadzono z Tespij naczelnika tajemnic Mitryackicb, który nie był nawet Ateńczy-kiem. Za jego - to właśnie czasów, w roku 396, Alaryk na czele Wizygotów zajął Attykę; Ateny oszozędził, ale w Eleuzys mnisi, towarzyszący jego zastępom, otrzymali odeń pozwolenie doszczętnego zniszczenia świątyń, w których odbywały się ta-

Wieczór koń-

jemnice. Pod zwaliskami wielkich Propylei odnaleziono zwłoki, które, po broni, uznano za rycerzy gockich, przywalonych łomem (Lenormant „Revue de 1’ archit.“ r. 1868, str. 13). Po tej katastrofie T. E. skonały bezpowrotnie.

Opisaliśmy tu w krótkości początek, żywioły i dzieje instytucyi. Pozostaje opisać jej organiza-cyę i objaw zewnętrzny. Co do tego, od czasu zwłaszcza zlania się z nim orfizmu, materyał jest w szczegółach tak obszerny i drobiazgowy, że tu poprzestać musimy na bardzo ogóloem streszczeniu, odsyłając do właściwych monografij. Pierwotnie, uroczystości odbywały się w samej tylko Eleuzys, ale jeszcze za czasów mitycznych, kiedy gród ten, po zwycięstwie Erechteusa nad Eumol-pem, dostał się pod panowanie Aten, odprawiały je oba miasta, tak wszakże, iż ognisko główne tajemnic było w Eleuzys. Termin uroczystości przypadał dwa razy do roku, według tego jak Persefona (ziarno) zstępowała do swego małżonka Ha-desa pod ziemię (xd&oSoç), lub występowała na słońce (avoSoç), do matki i łączyła się z rozkwitłym Dyonizosem. Następnie też stale rozdzieliły się Eleuzynie na małe i wielkie. Małe odbywały się na wiosnę, w mieś. antesteryonie (luty— marzec), na przedmieściu Agrai nad Ilissem, w E-leuzynionie; obrządki ich były tajemnicze, zgoła nieznane. Miały one być [utworzonemu gwoli Heraklesowi; ten bowiem, jako obcy, według praw ówczesnych, nie mógł być wtajemniczonym do E. wielkich. Jesienią dopiero, od dnia 15 miesiąca boedromionu (wrzes.—paźdz.) w ciągu dni dziewięciu, odprawiano E. wielkie; kolej dni ustanowić trudno. W każdym razie pierwszych dni odbywały się do uroczystości głównej przygotowania: obiaty, oczyszczenia, obmywania w uroczystym pochodzie do morza, przy okrzyku: aXads {jLÓoTat (do morza, mistowie), posty, wrzaskliwe processye i t. p. Szóstego dnia następował wielki, uroczysty pochód Jakcha, z Aten do Eleuzys „drogą świętą“ ciągnący, w którym, prócz kapłanów i zwierzchników, udział brały tysiące mistów, uwieńczonych mirtem i bluszczem, z kłosami, narzędziami rolniczemi i pochodniami w ręku. Pochód ten, za którego przewodnika uchodził Jakchos (statua), wyruszał z Eleuzynionu, świątyni ateńskiej, stojącej na agorze, od połuduiowo-lub północno - zachodniej strony akropolu, i poczynał się w drugiej połowie dnia, tak, aby uczestnicy po przebyciu dwumilowej drogi z zachodem słońca wkroczyć mogli do Eleuzys.

Pochód Jakcha uważany był za prawdziwe wejście w misterya właściwe, tylko nie wiemy zgoła, jaki ceremoniał towarzyszył samej chwili wstąpienia Jakcha do świątyni, w której miały się niebawem począć inbyacye. Dzień 21 poczynał się uroczystą obiatą w imieniu państwa, składaną we wnętrzu przybytków, na wielkim ołtarzu, dokonywaną przez urzędowych hieropojów. Inicya-cye odbywały się porą nocną, w dniu 22 i 23: pierwsza dla mistów, uczestników wtajemniczonych dopiero w „małe“ misterye; druga dla epoptów, wtajemniczonych w „wielkie". W nocy z 21 na 22, mistowie zatem, bez różnicy płci, pozostają sami, dzielą smutek Demetery i rozpamiętywują jej pełne zgnębienia gonitwy za córką. Zaopatrzeni znowu w pochodnie, zwiedzali zapewne miejsca jej boleści, może Erineos, niewątpliwie Smutny Kamień, zdrój Antiion. czył się przepiciem cyceonu i'xoxswv — woda, miód, oliwa), i tym sposobem przerywał się post, który zachowywali cały dzień i zachować mają jeszcze przez 22 i 23, lecz tylko w ciągu dnia. Akt picia cyceonu, Btanowiący inicyacyę właściwą, poprzedzał tak zw. wystawę świętośoi (7rapà5ooi<; tćov ispwv), czyli zgromadzenie pewnych przedmiotów świętych i tajemniczych, ukrywanych przed wzrokiem profanów, które odsłaniano przed wtajemniczonymi, jako symbole pobożne, między niemi jadła i napoje, których nowi uczestnicy kosztowali. Od tej - to paradozy rozpoczynała się część tajemnicza uroozystośoi: trzeba więc przypuścić, że oddzielanie profanów od mistów musiało się odbywać wcześniej. Na tę chwilę zapewne też przypada ogłoszenie hierokeryksa, zalecające mistom bezwarunkowe milczenie podczas obrzędów (do tego milczenia częste znajdujemy alluzye u poetów). W dniu, a raczej nocy 23, podobnyż obrząd, tylko bardziej jeszcze tajemniczy, odbywał się przy przechodzeniu mistów na 6poptów. Znikąd wszakże dowiedzieć się nie można, jak schodziły dnie przed nocami mistycznemi. Dnia 24 część tajemnicza Eleuzynij, czyli inicyacyę, już były ukończone; uroczystość znów stawała się publiczną i panegi-ryczną, jak na początku; a więo uczty, gry, różne zabawy (wszakże nie co rok). W Atenach odbywały Bię igrzyska Eleuzynia albo Demeteria, oraz Balletys. Wierni wracali do Aten processyo-nalnie, z kapłanami; ale powrót ten był częściowo bezładny, hałaśliwy. Motłoch ateński, w ma-skaob, wychodził na spotkanie, stawał przy moście na Cefizie, w miejscu zwanem Eoho, puszczając się na żarciki obelżywe i szyderstwa. Wierni nie byli w odpowiedzi dłużni i stąd powstawała zacięta walka na języki, przeplatana epizodami komiczuemi, w których zwycięzca, jako dank, o-trzymywał przepaskę: i ustęp ten integralny nazywał się gefyrismoi. U wnijścia do bram Aten odbywał się ostatni obrzęd religijny, z charakterem smutnym i rolniczym, sprowadzający uroczystość E-Bką w ostatnim akcie do pierwotnej powagi. Wodą napełniano dwa naczynia kształtu zwanego plemochoe i stawiano je na ziemi, jedno na wschód, drugie na zachód, dla bóstw opiekujących się żywymi i umarłymi; potem wywra-oano je na ziemię jako libacyę, wymawiając formułę mistyczną: os, %óe, orcspxos (płódź, ródź).

Osobną, że tak powiem, kartę uroczystości stanowiły dwie noce ostataie, czyli t. zw. „dramat mistyczny“. Przeznaczony dla samych wtajemniczonych, mistów i epoptów, miał on powszechny rozgłos czegoś przepięknego; ale we wszystkich tekstach tyle jest niedomówień, że z całośoi trudno zdać sobie sprawę. Najdokładniejszy opis zdaje się być u poety Klaudyana („De raptu Pro-serp.“ I 7 —11). Zgromadzeni zewnątrz sali mi-

K. K.

stówie postrzegali nasamprzód blask, powodowany oświetleniem wewnętrznem, a wpadający przez otwory dachowe; jednocześnie słyszeli szelest przygotowań do widowiska; nareszcie otwierały się podwoje i wchodził daduch z pochodniami w ręku (sanctasque fasces attollit Eleusis). Wprowadzał on mistów, których oczy we wnętrzu telesteryonu nasamprzód uderzał posąg Demetery, strojny w przepyszne szaty i klejnoty. Ześrodkowywały się tam wszystkie ułudy wzroku: cudowna illuminacya, wykwintny przybór lokalu, śpiewy i tańce, łagodzące majestat słów świętych i świętych zjawisk, jak mówi Plutarch. Słowem, na wielką skalę, jaEełka boskie, w których królowały wielkie bogi-n'e, a obok nioh bóstwa wcielone, orfickie, z całą armią kapłanów, kapłanek, oflarników, pod róźne-mi nazwami. Piękność i ubłogosławieniel —przyobiecywane tym, którzy wierzą w nieśmiertelność duszy. Odzywa się też Platon w „Fedrze*: „O ileż epopfciia, którą dusze szczęśliwe rozkoszować się mają w niebie, wyższą będzie nad widowiska Eleuzyjskie. Zjawiska będą tam całkowite (snadź w misteryach ukazywano tylko część figur, lub je trzymano w półcieniu); będą proste i jasne, nieruchome“. Ale nie sposób dojść, jaką formę zjawiska te przybierały: zastępowaliź bogów ludzie, czy manekiny? jakim sposobem mogły się ukazywać nagle przed oozyma wiernych? Były też tam szczegóły (zapewne wprowadzone z kultem ba-chicznym), niekoniecznie odpowiadające tej czystości i piękności obrazów, nad któremi unoszą się pisarze spółcześni, wtajemniczeni. A choćbyśmy z relacyi Ojców Kościoła (jak Klemens Aleksandryjski) odtrącili część rzeczy sprośnych, które jakoby w tych misteryach znajdowały wyraz, zanadto znamy wszelkiego rodzaju bachiady, aby nie przypuszczać, że ioh wpływ ujemnie odbił się na E-niacb.

Nadzór nad niemi miał Archont - król, z dodanymi mu w tym cela czterema epimeletami z wyboru ludu: dwaj musieli pochodzić z rodu Eumolpa i Keryksa, a dwaj z ogółu ateńskiego. Zarząd kapłański zostawał dziedzicznie w ręku starych rodów świętobliwych. Najwyższe dostojeństwo piastował Hierofant (z rodu Eumolpidów), mający przy sobie Hierofantkę. Do niego należało podczas przedstawień „dramatu mistycznego* ukazywanie symbolów świętych. I te, i niektóre inne funkeye dzieli on z Daduchem, tak jednak, że pierwszy wyłącznie zajmuje się śpiewem, drugi pochodniami i w ogóle światłem. Pierwotnie daduchię posiadał ród, wywodzący się od Trypto-lema, Kalliasów i Hippońików; później, i aż do końca pogaństwa, przeszła ona do rąk Likomi-dów. Hierokeryks i Epibomios mieli także liczne funkeye, ściągające się szczególniej do obiat. Ród pierwszego odnosił się jeszcze do Hermesa i jednej z córek Kekropsa albo Keryksa, syna Eu-molpo^ego. Kapłani rodów eleuzyjskich stanowili radę świętą, wyrzekającą co do samej egzegezy i części prawodawczej w odniesieniu do kultu E-go.

Źródeł dotyczących tego przedmiotu jest mnóstwo. Oprócz wzmiankowanych w tekście wymienimy tylko najpodatniejsze: Preller „Deme-

BacyfcL Powib. Uułtr. Zen 147. T. lWy.

ter und Persephone“ (Hamburg 1837). Artykuły: „ßieusinia“, „Mysteria“ i „Orphica“, w „Real - En-cykl.“ Paulego; Nitzsch „De Eleusiniorum ratione publica* (Kiel 1843); Gerhardt „Ueber den Bilderkreis von Eleusis“, trzy artykuły, z r. 1862, 3, 4, w Beri. „Akadem. Abhandl.* (II, str. 314 — 506); Lenormant „Monogr. de la Voie Sacrée E* leus.“. Tegoż i Pottiera, art. „Eleusinia*, w „Diet, des Antiq.“ Daremberga i Saglio; Mommsen „He-ortologie“ (str. 222 —269 i 373—378); H. Sauppe „ Attica et Eieusinia” (Getynga 1880); Wargha „Ueber die Eleus. Myst. auf Grund der Originalquellen“ 1882 (oryg. węgierski); E. Curtius „Athen und Eleusis“ w „Deutsche Rundschau* (1884, str. 202 sq.).

Eleuzys (EXeoafc), miasto w starożytnej Atty-ce, słynne na całą Helladę jako ognisko kultu dwóch wielkich bogiń Demetery i Persefony (ob. Eleuzynie i Eleuzyjskie tajemnice). Leżało o 4 mile na północo-zachód od Aten, nad zatoką Salamińską, na skraju urodzajnej równiny, zroszonej rzeką Cefizem (Refisses). E, zdaje się, od najdawniejszych czasów miała charakter miejsca świętego i świętość swą zachowała w ciągu całej starożytności. Gród ten stanowił pierwotnie jedną z dwunastu gmin samoistnych, na które dzieliła się Attyka, dopóki Tezeusz nie stopił ich w jedno wspólne społeczeństwo państwowe pod zwierzchnictwem Aten. Podanie mówi, że król E-u, Eumolpes, współzawodniczył z królem Aten, Erechteuszem, o władzę, a gdy uległ w walce, mieszkańcy E-u uznali panowanie Ateńczyków, wyłączywszy wszakże sprawy, które dotyczyły czoi Demetery. W rzeczach kultu miał rządzić i nadal ród Eumolpesa. To pewna, że E., jakkolwiek podległa Atenom, posiadała wielkie przywileje (tytuł „rcôXiç“, prawo bicia monety i t. p.). Obydwa miasta połączone były „drogą świętą* (’Tspa oóóę), którą rok rocznie przeciągał wspaniały, uroczysty pochód ku E-owi. Opis tej drogi, ozdobionej po obn stronach szeregiem pomników, podali Pauzaniasz i Polemon (w dziele dziś zagi-nionem). Zaczynała się ona w Atenach dwoma gościńcami, które prowadziły od Dipylów i Wrót Świętych i wkrótce zlewały się ze sobą; idąo nią, spotykało się kolejno posąg herolda Antemokryta, grobowiec Molossa, pomnik proroka Skirosa, wieś Lakiades (ojczyznę Milcyadesa); przekroczywszy most na Cefizie, dosięgało się pomnika Pytyoniki (żony Harpala), później góry Poikile i świątyni Apollina (dziś kaplica św. Eliasza); tuż obok była świątynia Afrodyty, wzniesiona na cześć Fili, żony Demetryusza Poliorceta. Minąwszy następnie potok Rheiti, którego kaskady stanowiły granicę między terrytoryum Aten a terrytoryum E u, wkraczało się na równinę eleuzyjską; poczynając od grobowca Stratona, droga szła wzdłuż morza i przerzynała jeszcze raz rzekę Cefiz już u samych bram miasta świętego, rozrzuconego na stokach skalistego wzgórza. Szczyt wzgórza zajmował, ma się rozumieć, Akropol. Wschodnia część jego była zniwelowana; urządzone były tam wielkie nasypy do dźwigania budynków świętych, zgrupowanych dokoła świątyni Demetery. Miasto

21

Hml.

właściwe rozciągało się na południe od wzgórza, pomiędzy niem a morzem, tworząc trójkąt, którego każdy bok miał około 500 metrów długości. Mur wschodni, przedłużony do morza, łączył Bię z jedną z tam, które tworzyły port sztuczny E-u. Pauzaniasz wymienia tu świątynie Tryptolema, Poseidona, Artemidy Propylejskiej oraz Kalli-choron (w północnej stronie wzgórza), gdzie kobiety eleuzyjskie wyprawiały na cześć bogiń tańce i śpiewy. Większość jednak przybytków świętych znajdowała się na „Hieron” około świątyni Demetery. „Hieron“ otoczone było podwójnym mu-rem. Z tego wszystkiego pozostały do dziś jeszcze znaczne ruiny. Przybywając z Aten, wstąpiwszy na wzgórze z północno - zachodniej strony, miało się przed sobą Propyleje, wspaniałą bramę, podobną do tej, która zdobiła Akropol ateński; obok niej stała mała świątynia Artemidy Propy-lejekiej. Przeszedłszy przez Propyleje, wchodziło się na dziedziniec zewnętrzny; o 50 kroków dalej był mar dziedzińca wewnętrznego, który miał kształt pięciokąta i gdzie, tuż za Propylejami we-wnętrznemi, wznosiła Bię świątynia Demetery. Świątynia ta [(to TeXsaTVjpiov albo {JLoaTtotôç airptóę), gdzie się odbywały mysterya, była największa w Grecyi; mogła ona, jak mówi Strabon, pomieścić tyle osób, co teatr. Piun jej dał lktinos, budowniczy Partenonu; budowa szła bardzo wolno i została ukończona dopiero w r. 318 (przed Chr.), przez architekta Plutona za Demetryusza Paleryj* skii-go. Przybytek, zwrócony fasadą na południo-wschód, był arcydziełem architektury greckiej; ogromna cel la (arptóę) jego wspierała się na 28 kolumnach doryckich, ustawionych w dwa rzędy; wchodziło się do niej pizez wspaniały por tyk o 12 u wielkich kolumnach, również doryckich; platforma z tyłu świątyni wyniesiona była o 20 stóp nad buikiem portyku; wstępowało Bię tam po stopniach; mały portyk łączył gmach z Akropolem. Zbudowano tę świątynię na miejscu dawnej, spalonej przez Persów w roku 480. Mysteryrm zawdzięczała E. swą świetność aż do schyłku panowania rzymskiego; zburzone w roku 396 po N. Chr. przez Alaryka, króla Wizygotów, miasto nie p owstało więcej z gruzów. Obecnie na ruinach jego leży nędzna wioska rybacka Lewsina albo Lepsina. — Haussoulier ,Le dôme d’Eleusis“ (Augeis 1886); Hirst, art. w »The AtenaeunT (1885)

Elewacja (po łacinie elevatio=wz nie sienie) 1) W ar ty i ery i tak się nazywa kąt, jaki tworzy z poziomem cś działa, wyrycbtowauego do strzału. W architekturze—przedstawienie budynku w rzucie pionowym. 3) W astronomii—ob. W zniesienie.

Elewatory czyli podnośniki, są to przyrządy mechaniczne, służące do przenoszenia w kierunku pionowym materyałów sypkich, jak: buraków, kartofli, zboża, mąki, węgla, piasku i t. p. Znajdują one szerokie zastosowanie w tych zakładach przemysłowych, gdzie zachodzi potrzeba bezustannego dostarczania materyałów od jednej sta-cyi ft» brykam jnej do drugiej. W połączeniu z przenośnikami (transporterami) (ob.), tworzą E-y w wielu fabrykach, jak: cukrowniach, gorzelniach mączkarniaoh i t p. jakoby żyły i arterye, któ-remi materyały surowe, półprodukty i wyroby gotowe rozchodzą s ę automatycznie po calem ciele zakładu. Nie małą również rolę odgrywają one w komunikacyi towarowej przy ładowaniu i wyładowywaniu towarów, przewożony oh bez opakowania a szczególniej zboża. Spichrze mechanicz-n e (ob.), w których E-y służą nie tylko do podnoszenia zboża na wyźBze piętra, ale nawet do przesypywania go celem niedopuszczenia stęchli-zny, w potocznej mowie noszą nazwę E-ów zbożowych. Prototypem E-ów jest znany przyrząd mechaniczny do czerpania wody t. zw. pater nos ter (ob.). Zasadniczy układ każdego E-a jest następujący: na dwóch tarczach okrągłych, u-mieszczonych jedua nad drugą w jednej płaszczyźnie p onowej, na osiach równoległych od siebie, obwinięta jest taśma bez końca, do której przyczepia się w odpowiednich równych odległościach naczynia odpowiedniego kształtu, zależnego od gatunku materyału, jaki mamy podnosić. Jedna z osi, spoczywająca w łożyskach nieruchomych, otrzymuje ruch obrotowy od jakiegokolwiek-bądź motoru; druga zaś obraca się pod wpływem tarcia taśmy w łożyskach ruchomych, przez przesuwanie których w kierunkach pionowych można nadawać taśmie bez końca potrzebne naprężenie. Za fa^mę służyć mogą bądź to pasy, rzemienne, gutaperkowe lub parciane, bądź też sznury, liny i łańcuchy żelazne. Naczynia nabierające ma eryał nazywają się, stosownie do kształtu, jaki im się nadaje: kubełkami, czerpakami, lub kieszeniami. W wielo wypadkach zastępują naczynia poprzeczne listewki, przyczepione do taśmy, jak to ma miejß.e w E-ach skośnych do krajanki w cukrowniach, lub nawet pojedyńcze kolce, jak w E ach do Błomy. Za przykład E a piooowego służyć może zamieszczony tu (etr. 163) rysunek E-a do zboża (fig. 77). Jak to widać z rysunku, cały elewator kryje się w szczelnej obudówce drewnianej. Nieco nad poziomem osi tarczy dolnej, i to na stronie, po której ruch taśmy r kieruje się ku górze, znajduje się otwór, otoczony lejkowatą skrzynią t; na stronie przeciwnej pod poziomem osi tarczy górnej jett otwór drugi e, łączący obu-dowfcę E a z rurą wylotową, której oś odchyla się na zewnątrz od pionu. Do taśmy, którą tu jsst pas rzemienny lub parciany, przyczepione sę kubełki blaszane b. Łożyska tarczy górnej dają się przesuwać przy pomocy szrub, na których się wspierają; cś tarczy dolnej obraca się w łożyskach nieme! ornych i służy do wprowadzania w ruch całego mechanizmu. Działanie E-a jest następujące: zboże, wsypywane ciągle przenośnikiem 8 do skrzyni f, opada własnym ciężarem w najniższy punkt E-a; na drodze tej spotyka kubełki, dążące wraz z taśmą w kierunku wprost przeciwnym, które je nabierają i unoszą ku górzs. Skoro kubełek napełniony zbożem dojdzie do punktu najwyższego swej drogi, wówczas zmienia ampnio-wo położenia swoje pionowe na poziome, a prze-

szedłszy na drugą stronę tarczy przechyla się ku dołowi i wysypuje swą zawartość na dół. Wysypane zboże odbija się od wypukłego dna kubełka poprzedzającego i wpada w rurę wylotową e. Fig. 78 przedstawia elewator do buraków. Zadanie jego polega na tem: wymyte buraki, które

#y

di

t ~w

3-ifl. 1.

Fig 77. Elewator di zboża.

ISS?

■A.

ł) ii ' ■

■KI

iS

! » i ■

mi m fâ&Èmjà

J. H.

Fig. 78. Elewator do buraków.

z płaczki zsuwają się po rynnie pochyłej a, przenieść o piętro wyżej i tam wsypać w zbiornik a', skąd wózki w zabiorą je do krajalnicy. Z powodu wilgoci, pochodzącej z wody, która ocieka z buraków, za taśmę w tego rodzaju E ach służyć mogą albo pasy gutaperkowe, albo, jak w naszym ry-

sunku widać, łańcuchy. Potrzeba© naprężanie łańcucha osiąga się przez bezpośrednie obciążenie tarczy dolnej; ruch mechanizmowi całemu nadaje tarcza górna. Główną różnicę między elewatorem, opisanym poprzednio, a elewatorem przedstawionym na fig. 79 i 80, stanowi brak obudówki w tym drugim. Przyczyną tego jest kształt baraków, które, wystając z naczyń, łatwo wciągać-by się mogły mięiry nie a ściany obulówki i stać się przez to przyczyną wstrzymania ruchu E a lub jego zepsucia. Całe urzędzenie jest zresztą wystarczająco zrozumiałe z samego rysunku i nie potrzebuje dalszych objaśnień. Jako trzeoi przykład dajemy tu elewator do słomy (fig. 81). Służy on do odprowadzania słomy od młocarni parowych lub też do podnoszenia jej na stogi. Spoczywa zazwyczaj na czterokołowym wózku i składa się z drewnianego koryta, szerokośoi 1.5 m., dającego się, jak luneta, przedłużać lub skracać przy pomocy korby, przez co długość jego może się zmieniać w granicach od 5 do 13 metrów. Odpowiedni mechanizm służy do zmieniania pochyłości, można więo ustawić elewator, stosownie do woli, na mniejszą lub większą wysokość i pochyłość. Na obydwóch końcach koryta, jak również i w jego dnie, znajdują się rolki przewodnie dla dwóch łańcuchów bez końca, które, połączone z sobą w równych odstępach poprzecz-nemi prętami, tworzą ruchomą drabinkę. W prętach poprzecznych sterczą ku górze pionowo długie żelazne kły, ustawione szeregiem, które, chwytając Błomę lub siano, zmuszają je tym sposobem do odbywania tej samej drogi, co drabinka łańcuchowa, poruszająca się za pośrednictwem pasa idącego od młockarni lub wprost od lokomobili. Elewator taki potrzebuje pracy Va—zfi konia parowego, oszczędzając pracę 5—6 robotników, a może podnieść na godzinę 14 do 20 ton słjmy. Bardzo ciekawą konatrukcyę E-ów wprowadził osta-tniemi czasy w życie Körting; są to t. zw. ele-watory-injektory. Myśl ich polega na zastosowaniu ssącej własności iużektorów do podnoszenia ciał sypkich, złoźonyob z ziarnek drobnych, jak mąki, p.ochu, zboża i t. d. Główną częścią składową prostego tego mechanizmu jest i nj e ktor, działający jako ekshaustor przy pomocy pary z kotła parowego; ssie on materyał rurą hermetyczną z naczynia dolnego i wyrzuca go w naczynie położone wyżej. Na naszym rysunku (fig. 82) przedstawia F zbiornik górny, J injektor, s zbiornik dolny, s' rurę hermetyczną, a wylot, zamykany klapą. Te E są nieraz bardzo wygodne i proste w działaniu, nie potrzebują bowiem żadnego motoru mechanicznego; wysokość, do jakiej działać mogą, zależy od naprężenia paryw kotle.

Wielki pośpiech, osiągany w robocie przy u-źyciu E-ów, skłonił do zastosowania ioh na wielką skalę przy napełnianiu i opróżnianiu śpichrzów zbożowych, przy których za motor do wprowadzania w ruch tych przyrządów służy machina parowa. System ten dosięguął największych rozmiarów w Ameryce i jemu - to zawdzięcza rolnictwo amerykańskie pom>ślny swój stan oraz przewagę,

11

WS

fi

MB

xflpfelïï

SSlik,

■m

-■V_. --r-J - - wfi -    ----- •

Fig. 79.

kiOr?-

<■> *• -i, .

I !!

J;

l;

|nt=r,==s--=î

«1

\P

Fig. 80.

Fig. 82. Elewator iüjector.

.....«3

IwettinLEx

' .. ■

.§i

mm

LE.

'i

^gTr^~'~ai'g~^a

⁵ -*> : - ‘ -•= irr:

-L - riâ^rr

ją w Chicago na 9, w Buffalo na 4, w korcy.

Nowym -nt Louis

O 85

A. Pol

J. K.

jaką iboźe wyprodukowane w Ameryce uzyskało na rynkach europejskich. Ogromne magazyny, pobudowane w punktach przecięjia sią dróg żelaznych, w portach morskich, w przystaniach na rzekach i jezioraoh, obsługiwane przez E-y, same już noszą ich nazwę, tak, że obecnie wyrażenie: E., oznacza pars pro toto: wielki skład, mieszczący w sobie wielkie ilości zboża rozgatuakowanego podług przyjętej klasyfikacyi. Właściciel pewnej partyi zboża, dostarczonej do E-a lądem lub wodą, otrzymuje za nią świadectwo, czyli t. zw. „Warrant” (ob.), mający kurs notowany na giełdzie, i może go zrealizować, jak mu to będzie najdogodniej. Wielkie towarzystwa akcyjne, do których instytucya E-ów należy, spekulują zbożem znajdującem się na składzie w ogromnych ilościach, magazyny bowiem są zdolne pomieścić na raz do 50 milionów korcy zboża; pomimo to, budują Amerykanie coraz nowe. Składy takie istuie-

ru na 7, 3 miliony

St. Rew.

Elewatoryum (z łac. elevare=podnosić, podważać), podważka, drążek, odłuskiwacz. Narzędzie to, w chirurgicznem leczeniu kości używane, miewa postać bardzo rozmaitą, ale zawsze wydłużoną, przypominającą często dłóto tępe, na końcu zaokrąglone, i wtedy też oprawiane bywa w rączkę odpowiednią; inne znów są drążkami metalowemi z końcami spłaszczonemi, mniej lub więcej ostro zakończonemi. W opisywanie szctegółowe tych odmiany mających zresztą podrzędne tylko znaczenie, wdawać się tu nie możemy. E służy do podważania wgniecionych odłamków kości, albo też do odłuszczania kawałków zmartwiałych, ale i w innych razach jeszcze w ręku zręcznego chirurga liczne oddawać może usługi, np. przy wydobywaniu ciał obcych, tkwiących w kośiiach, lub częściach miękkich, a nawet w niektórych przewodach ustroju. Tak zwana „Kozia stopka“, używana przez dentystów do wyważania pieńków zębowych, jest też tylko jedną z licznych odmian E.    Dł J- p-

Elewijck Ksawery Wiktor (* 24 kwietnia 1825 w Ixelles - Bruxelles—f 28 kwiet. 1888 r. w Firlemont) pisarz muzyczny belgijski. Napisał: „Discours sur la musique religieuse en Belgique" (1861); „Mathias van de a Gheyn, le plus grand organiste et carilloneur belge du XVIII siècle” (1862); „De la musique religieuse, les congrès de Malines (1863—4) et de Paris (1860), et la législation de l’église en cette matière“ (1866), i „De l’éîat actuel de la musique en Italie" (1876). Oprócz tego wydał utwory fortepianowe dawnych kompozytorów niderlandzkich. E. umarł w domu obłąkanych.

Elf, istota nadprzyrodzona w wierzeniach szczepu giermańskiego, zdaniem mitologów nowszych, rozwinęła się z wiary w nieznikomość dusz zmarłych, zamieszkujących w postaci nadludzkiej łąki, pola, lasy, powietrze, podziemia i siedliska ludzkie. Wyraz E. ma postać angielską (właśoiwie anglosaską); przybył on drogą literacką w w. XVIII do

Niem’ec i rozpowszechnił się w Europie; po niemiecku brzmiałby elb, a w górnej niemozyżuie średniowiecznej dobrze był znany w formie alp, (w liczbie mn. elbe, elb er) i oznaczał tylko zmorę; u Skandynawów znany jest w baśniach ludowych w postaci alfar (liczba mn.). W sagach staroislandzkich łączność z duszami zmarłych woale jest jeszcze widoczną. W czasach późniejszych zapomniano o niej i z Elfów wytworzono zastępy przeróżnych duchów żywiołowych, odpowiadających naszym Dziwoźonom, Rusałkom, Krasnoludkom, Przypołudnicom, Boginkom, duchom Domowym, Z norom, Płaczkom, Wiłom i tak dalej. Tak np. znana pieśń o Jasiu uwodzicielu, który uwozi i topi Kasię, rozpowszechniona jest w całej Europie, ale tam, zamiast Jasia, występuje Eif, cudnie śpiewająoy, lub na trąbce grający, co u nas sła-bem echem odbija się w słowaoh „Jaś sobie zaśpiewał“. W „Eddzie“ Elfy występują głównie jako istoty świetlane, stojące blizko Azów, czyli bogów. W Niemczech lud zna tylko Alpów, czyli zmory nocne, i używa wyrazu Alpdriioken na oznaczenie duszności nocnej. W baśniach skandynawskich Elfowie są istotami dziwnej piękności i śnieżnej białośoi (przy sposobności zaznaczamy, że wyraz nasz łabędź, co do formy, krewni się z niemiec. elb i że gąski lub łabędzie bajek naszych, składające skrzydła na brzegach wód i kąpiące się w postaci cudnych dziewio, są właśnie Elfami-łabędziami podań giermaóskich). Głos Elfów jest uroozy i wabiący. Kąpią się oni radzi w promieniach słońca. Dziewczę ich rodu, jeżeli chce żyć z śmiertelnikiem, zlatuje na promieniu słonecznym na ziemię i wkrada się do siedliska ludzkiego jakimkolwiek otworem, choćby przez dziurkę od klucza. Nieraz Elfy latają całemi gromadami, ale skrzydeł nie mają. Zamieszkują najchętniej na wzgórzach. Zbliżać się do nich jest niebezpiecznie: pieśni duńskie wspomiaają o groźnym elveskud (postrzał elfowski), który, jak niemiecki Hexenschuss, śmiertelnie poraża ozło-wieka. Elfy lubią tańczyć, szczególnie na łąkach, przy księżycu. Mieszkają nie tylko na pagórkach: gnieżdżą się też w lasach, wodach, źródłach i rzekach. Przylatują w postaci łabędzi nad jeziora i kąpią się, przybierająo kształty ślicznych dziewic. W podaniach islandzkich duchy te występują przeważnie jako Krasnoludki i Karły podziemne; mówią o nioh, że dusz nie mają, chooiaź zresztą żyją jak ludzie i nawet posiadają własne kościoły. Obdarzeni Bą siłą nadludzką; częściej pomagają, niż szkodzą ludziom; do przyjmowania dzieci nie mają kobiet uczonych i uciekają się w tern do pomocy ludzkiej, którą hojnie wynagradzają. Jak nasze Boginki, zamieniają dzieci ludzkie i miewają stosunki miłosne z ludźmi. W Niemczech i Anglii bardzo często w baśniach rolę Elfów grają Aniołowie.—Por. Grimm „Deutsche Mythologie“ (rozdz. XVII); Paul „Grundriss der german. Philologie“ (I, od str. 1207); Grimm „Irische Elfenmärcheu" (Lipsk 1826).

Elf, skandynawska nazwa rzeki i wogóle wody (porównaj wyraz Elba, rzeka, i jej źródło-

słów tamże); używa się zwykle po imieniu wła-snem, np. Torneâ E, Umeâ E , Gota E. i t. p.; niekiedy jednak tworzy pierwszą część nazwy i wtedy nie oznacza rzeki, lecz miejscowość, np. E 1 f b b o r g, twierdza na wyspie rzeki Gota, Elf by, osada nad rzeką Lulfâ Elfdal, dolina

And. S,

And. S.

And. S.

XVII, 182).

Elfsborg 1). E, inaczej Wen ers borg, okrąg (Lan), w prowincyi szwedzkiej Götaribe, leży w zachodniej stronie jeziora Wenern i graniczy z Norwegią, oraz ze szwedzkiemi okręgami: We,inland, Skaraborg, Jöaköping, Hailand i Göteborg (Bohus). Powierzchnia wynosi 12 825 km. □, ludność w r. 1887 blizko 28 J 000 głów, obecnie około 290 000, tj. prawie 23 na 1 km □. Kraj wogóle nizinny, licznemi pagórkami tu i owdzie sfałdowauy, miejscami bardzo malowniczy; północna część wchodzi w Bkład D a 1 s 1 a n d u (ob.), południowa, lesista, jeziorami i bagnami usiana, przedstawia gdzieniegdzie pustynne obszary (swäl-torna), które państwo zalesić usiłuje. — Miejsc żyzmejszych i wogóle zdatnych do uprawy roli stosunkowo niewiele; najlepsze znajdują się na południo - zachód od jeziora Wenern.—Wód wielka obfitość; wszystkie mają odpływ do Skagerraku lub Kategatu.—Główną rzeką jest Göta Elf, będąca odpływem jeziora Wenern, Wiske Âu, "Atran An, Save Au.—Z ogólnej przestrzeni kraju przy-

And. S,

ski.

rzeki D a 1 - E 1 f.

Elfdalen, Elfvedal, osada w szwedzkiej prowincyi Svearike, okręgu Kopparberg (Dalekar-lia), nad rzeką Oester - Dal - Elf, 254 m. nad p. m.; źródła mineralne, słynne kopalnie porfiru, z którego wyrabiają na miejscu piękne i cenne przedmioty, jak np. olbrzymia waza w ogrodzie zoologicznym pod Sztokholmem, sarkofag Karola XlV-go i w. in.; około 4 000 m-ców.

Elfkarleby, miasto w szwedzkiej prowincyi Svearike, okręgu Upsala, przy drodze żelaznej Upsala - Gefle, niedaleko uścia rzeki Dal - Elf, która tworzy tu piękny wodospad, 15 m. wysokości; 7 254 m-ców (1891), truduiących się rybołówstwem, żeglarstwem i hutnictwem (wielkie huty porusnane siłą wodospadu).

Elford sir William (* w sierpniu 1749 r.— + 30 listopada 1837 r.), bankier, polityk i artysta malarz. Był współwłaścicielem domu bankierskiego Eiford, Tingcombe et Cłerk w Plymouth. Był mayorem (burmistrzem) w Plymouth w 1797 r. i członkiem parlamentu od tegoż miasta od 1796 — 1806. Później był przez jakiś czas członkiem parlamentu od Westbury. Mianowany podpułkownikiem miiicyi w hr. Devou, w tym stopniu odbył ze swoim pułkiem kampanię w Irlandyi w 1798 — 9 roku, w czasie powstania irlandzkiego. W 1800 r. (29 listopada) obdarzony został tytułem barone-ta. Obrazy jego odznaczały się wielu zaletami, w szczególności zaś dobrym rysunkiem. Niektóre z nich zostały zachowane w British Museum. Najważniejszym z nich jest obraz, przedstawiający Białą damę z Avenel, tudzież pejzaż, ofiarowany w 1819 roku księciu regentowi, znajdujący się w zamku windsorskim.—„Diet. of. Nat. Biogr.“ (T.

A O.

pada 37°/₀ na lasy, 10°/o na łąki i pastwiśka, 14°/₀ na pola orne; głównem zajęciem mieszkańców jest hodowla zwierząt domowych i gospodarstwo leśne; rolnictwo prowadzi się tylko w urodzajniejszych, nielicznych zresztą okolicach, lecz tu uprawa jest nader staranną i daje obficie żyto, owies, kartofle i t. p.; wszakże wszystkie te produkty na potrzeby całego okręgu nie wystarczają. — Świat mineralny ubogi i dostarcza zaledwie kamieni budowlanych, łupku i kamieni młyńskich.

—    Sieć dró* żelaznych dość gęsta i należycie zaspakaja miejscowe potrzeby; żegluga prowadzi się na jeziorze Wenern, na rzece Gota i kanałach.

—    Przemysł kwitnie, są tu tartaki, fabryki wyro

bów z drzewa, papiernie, przędzalnie bawełny, warsztaty mechaniczne, tkalnie wyrobów bawełnianych, wełnianych i lnianych i t. p. — Stolicą okręgu jest W eners borg, przy wyjściu rzeki Gota z jez. Wenern, — 2).    E., twierdza na wysepce

w uściu rzeki Gö'a - E f, wprost Göteborgs (szwedzka prowincya Gö:arike, okrąg Göteborg, vel Bo-hus), niegdyś sina, w r. 1645 zniesiona, później znowu odrestaurowana, obecnie zaniedbana. — Na jednym z bastyonów latarnia morska.

Elgebar, tak nazywaj ą konsteliacyę Oryona.

Elgersburg, osada leeznicza w Cesarstwie Niemieckiem, w ks. Sasko ■ Kobursko - Gotajskiem, powszechnie znany i wielce uczęszczany zakład wodolecsniczy, w uroozej nrej scow ości, 520 m. nad p. m. Kąpiele słone, igliwiowe, z ługiem i natryskowe; kuracya serwatką. Dzięki łagodności klimatu, uzdrowisko i letnie schronisko;*zakład otwarty rok cały, koszta pobytu od 200 do 300 marek mieś ęoznie, frekweneya przeszło 2 000 o-sób. Kierownik zakładu leczniczego dr Barwiń-

Dr A. P.

Elgin 1). E, brabBtwo w Szkocyi środkowej, na połuduiowem wybrzeżu zatoki Moray, otoczone hrabstwami Banff Narn i Inverness, składa się z dwóch części, oddzielonych eksklawą hrabstwa Inverness, obejmuje 1 233 km. □, i w r. 1891 liczyło 43 448 m-ców. — Nad brzegiem morza cią gnie się wązki, żyzny pas pagórkowatej ziemi; wnętrze górzyste, przedstawia kraj surowy z licz-uemi bagniskatni torfiastemi, lecz także i z wy-bornemi pastwiskami w doi nach. — Wyniosłości należą częścią do systłinatu gór Monadhliadh, czę śoią są odroślami pasma Cairn Gorm. — Rzeki mają charakter potoków górskich, ale są zasobne w wolę; najważniejsze z nich Spey, Lossie i w dolnym biegu Findhorn.—Klimat umiarkowany, ale niestały i mglisty. Rolnictwo i pasterstwo stanowią główne zajęcie mieszkańców; przemysł i handel bez zna zeaia, 34°/₀ ogólnej przestrzeni zajmują pola orne i łąki, 16°/₀ lasy, 2°/₀ pastwiska. Sieć kolei ź^lazuych dość gęsta. Głównem miastem hrabstwa jest 2) E , niedaleko uśoia rzeki Lossie, w pięknej i żyznej dolinie, którą dawniej nazywano „ogiodem S/,kocyiM. Słynna ta niegdyś rezydenoya biskupa Moraya, który założył tu w r. 1224 wspaniałą, dz'ś w grmach będącą katedrę gotycką, posiada szkcłę łacińską, muzeum geologiczne, szkołę rzemieślniczą, szpital dla obłąka-

m-ców (1890 r.).

zmusił rząd chiński do

nycb, kilka zakładów przemysłowych, wiele starych budowli i nowożytnych willi; liczba mieszkańców dochodzi do 8 000, trudnią się oni rybołówstwem, rzemiosłami i handlem (ożywione jarmarki na bydło).— 3) E , miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Illinois, nad rzeką Fox i na zachód od Chicago; zakład dla obłąkanych, wyrób zegarków i sera; 17 800

And. S,

Elgin 1) T o m a s z B r u c e, hr. Elgin i Kincardine, dyplomata angielski i zapalony zb eracz starożytności greckich (* 20 lipca 1.66 — f 14 listopada 1841 w Paryżu). Potomek znakomitego rodu szkockiego, wywodzącego się od króla Roberta Bruce, rozpoczął zawód dyplomaty w r. 1792 jako nadzwyczajny poseł aagielski w Bruk-Belli, poczem pełnił obowiązki ambasadora kolejno w Berlinie (1795) i Konstantynopolu (1799). W r. 1800 podróżując po Grecy i, powziął myśl uratowania dla cywilizaoyi tych arcydzieł sztuki klasycznej, których nie zniszczyła jeszcze doszczętnie świętokradzka ręka barbarzyńców, a które pod panowaniem tureckiem, prędzej czy później, jak mniemał, skazane były na zupełną zagładę. Wyjednał więc firman snłtański, który upoważniał jego agentów nie tyiko do zdejmowania planów, szkiców, odlewów, ale i do zabierania szacownych szczątków na własność, i przy pomocy sprowadzonych na koBzt własny artystów ogołocił celniejsze pomniki architektury w Atenach (Partenon, świątynię Teztusza, Akropolis, etc.) i innych ważniejszych miejscach z posągów, płaskorzeźb, fryzów, napisów i t. p. Co się nie nadawało, ze względów teohnicznych, lub jakich innych, do wywiezienia, z tego kazał robić odlewy lub rysunki. Zgromadzał nadto z wielkim nakładem pieniężnjm starożytne wazy, bronzy, kanee i monety greckie. W teu sposób powstała jedyna w swoim rodzaju kollekcya, będąca dziś najprzedniejszą ozdobą Muzeum Bryta ń-kiego w Londynie. Pierwsza ,par-tya marmurów“ wysłana została z Aten do Anglii w r. 1803, atoli okręt zatonął w pobliżu wyspy Cerigo, i trzeba było trzyletnich wysiłków, aby wydobyć z dna morza cenny ładunek. Sam E., opuściwszy ambasadę w Konstantynopolu w r. 1803, został w powrocie do kraju uwięziony we Francy i i odzyskał wolność dopiero w r. 1806. Sposób, w jaki nagromadził on swoje zbiory, ściągnął na niego w samej Anglii zarzuty wandalizmu i łupieztwa; Byron cisnął weń przekleństwem w Child-Haroldzie, a przybywszy do Gre-cyi, napisał na ścianach Partenonu: „Quod non fecerunt Gothi, hoc fecerunt Scoti“. Z tern wszyst-kiern E. bjł posiadaczem »nakradzionych* skarbów, które w rzeczywistości kosztowały go bardzo drogo, bo około 75 000 f. st. W r. 1816 rząd angielski, na mocy uchwały parlamentu, zakupił zbiory E-a za 35 000 f st. i kazał je umieścić w Muzeum Brytańskiem, w oddzielnej sali, pod nazwą: »Elgin Marbles“ (E a Marmury). Najcelniejsze okazy tych m a r m u r ó w są to: czternaście (mniej lub więcej uszkodzonych) posągów, zdobiących niegdyś dwa skrzydła Partenonu ateńskiego; pr/eszło 60 płaskorzeźb i fry»ów z tego gmachu, oraz olbrzymi posąg z pomnika Trazyllu-sa. Wykonane pod bezpośrednim kierunkiem Fidya-sza, należą one do rzędu najdoskonalszych utworów greckiej sztuki plastycznej. Gipsowe odlewy z nich posiada Luwr, a takie muzea berlińskie, drezdeńskie i inne. — Lord E. był następnie członkiem rady tajnej, generał - poiucznikiem wojsk królewskich, oraz kuratorem Muzeum Brytańskiegu. Napisał- »Memorandum on tbe subject rf the Earl of E 's pursuits in Greece“ (Londyn 1811, wyd. 2 ie 1815). — Od czasu do czasu i teraz jeszcze podnoszą się w Anglii głosy, żądające zwrócenia Grecyi marmurów E-a.—2) James Bruce, ósmy hrabia E. i Kincardine, mąż stanu angielski, syn poprzedzającego (* 20 lipca 1811 — f 20 list. 1863 w Dburamsalla w Pendżabiel. Kształcił się na uniwersytecie Oksfordzkim, gdzie kolegował z Gladstonem. W r. 1841 został wybrany w South-amptonie do izby gmin, lecz wkrótce potem przyjął urząd gubernatora Jamajki. Tu wykazał tak wysckie zdolności administracyjne, że w sierpniu 1846 rząd wigów powołał go na ważne stanowisko generał - gubernatora Kanady. W Kanadzie, gdzie musiał walczyć w wielu trudnościami (antagonizm pomiędzy Anglikami a osadnikami francuskimi, najazd kraju przez tłumy głodnych Irlandczyków, ruch na rzecz przyłączenia pro-winoyj kanadyjskich do Stanów Zjednoczonych, przesilenie handlowe), E. podczas dziewięciole tniego urzędowania swojego położył znakomite zasługi około uspokojenia i podniesieni* materyal-nego dobrobytu kraju, ziujnowauego jeszcze przez powstanie 1837 — 38 r. Za jego rządów pobudowano w Kanadzie pierwszą kolej żelazną, oraz został zawarty ze Stanami Zjednoczonemi traktat wzajemności (1854). W marcu 1857, kiedy między Chinami a Anglią wynikł zatarg z powodu zburzenia faktoryj w Kantonie, E. został posłany do Hongkongu jako komisarz z nadzwyczajnemi pełnomocnictwami Gdy jego kroki pojednawcze nie odniosły skutku, uciekł się do siły zbrojnej, zdobył Kanton, popłynął na północ, pobił Chińczyków przy uściu Peiho i zająwszy pozycyę, zagrażającą Pekinowi podpisania w Tien - tsinie nadzwyczaj korzystnego dla Anglii traktatu (26 czerwca 1858 r,). Traktat ten otwierał mianowic e handlowi europejBkemu, oraz misByom wstęp do środka Chin, tudzież ze-zwalał na ustanowienie w Pekinie stałych poselstw. Zawarłszy jeszcze, 27 s érpuia 1858, u-mowę handlową z Japonią, E wrócił w maju 1859 do Anglii i oljął w gabinecie Palirerstona, urząd pocztmistrza generalnego (»postmaster general“). Atoli już w r. 1860 został powtórn e posłany do Chin, i tu wybuchłą na nowo wojną (z powodu naruszenia przez Chińczyków traktatu w Tien-tsinie) zakończył przy pomocy Francuzów zajęciem Pekinu. Z Chin przywiózł do Londynu (r. 1861) ogromny zbiór przedmiotów sztuki chińskiej, zrabowanych przeważnie z pałacu bogdychana. W styczniu 1862 E. został zamianowany wice - królem Indyj, na miejsce Canninga, ale

Hml.

w srebro głowę

rychła smerć przeszkodziła mu tam rozwinąć szerszą działalność. — L. Oliphant „Mission of Earl of E. to China and Japan* (Londyn 1859); H. W a 1 r o n d »Letters and Journal of James, eighth earl of E,“ (Londyn 1873, wyd. 2 ie). — Starszy brat E-a, Robert Bruce, był wojskowym wychowawcą kBięeia Walii i f 1862 jako generał - major. Młodszy, Fryderyk William Bruce, zaliczany do rzędu mniej wybitnych dyplomatów angielskich, był w r. 1859 posłem w Chinach, a od r. 1865 w Stanach Zjednoczonych, gdzie f 1867. — 3) Wiktor Aleksander Bruce, dziewiąty hrabia E., syn Jamesa (* 16 maja 1849 w Montreal w Kanadzie). Kształcił się w Oksfordzie i w r, 1863 odzredziczył po ojcu godność para. W r. 1886 został podskarbim e-konomii królewskiej, a w kwietniu tegoż roku pierwszym komisarzem robót publicznych, wszelako już w sierpniu ustąpił wraz z gabinetem Gladstone^. R. 1893 Gladstone zamianował go wicekrólem Indyj jako następcę lorda Lansdowne’a.

El G-olea, ob. Golea.

Elgot Jan. Król Władysław w r. 1393 nadaje częstochowskiemu klasztorowi na własność wsie: Krowodrzę, Częstóchowę, Elgotę, Szarlejów i Gra-bowę. Od wsi Elgoty biorą swe nazwanie Elgoc-cy. Z tej rodziny wsławia Bię Jan Elgot, Elgocki, syn Dobka czyli Dobiesława, Wieniawczyk. Odebrawszy zwykłe w owym czasie wychowanie, poświęca się stanowi duchownemu, przechodzi zwykłe w swej hierarchii stopnie, z czasem zostaje scholastykiem, oficyałem i kanonikiem krakowskim, prócz tego przez lat ośm pełni obowiązki profesora w akademii krakowskiej z niepospolitą sławą i zaszczytem*, wykłada najprzód filozofię, a potem prawo kościelne. Po dwakroć zarządza akademią krakowską, wybrany bowiem na rektora raz w r. 1427, drugi raz w r. 1438. Z Pawłem z Brudzewa w r. 1430 jeździł na sobór bazylejski, a w r. 1441 należał do liczby mężów, od akademii wybranych dla przejrzenia jej i poprawienia praw A statutów. W Bazylei był obecny wyborowi papieża Feliksa V. Zostały po nim z tego czasu dwie mowy; jedna była miana w czasie uroczystości Trzech Królów, wobec generalnego synodu ba-zylejskiego, druga powiedziana do Feliksa V. Z kantorem krakowskim, Mikołajem Spicimirem, był wyznaczony do spólnego rozpatrzenia i osta tecznego uznania sporu o dziesięciny, zachodzącego między kardynałem Oleśnickim a plebanem z Potoku. W r. 1431 należał do owej sławnej i głośnej dysputy z husytami, odbytej na zamku królewskim w obeo senatu i króla Władysława Jagiełły, przez kilka dni trwającej. Potem, gdy ce-/ sarz Zygmunt, na soborze Bazylejskim, oskarżał Władysława Jagiełłę przed papieżem i przed soborem o sprzyjanie naukom husyckim, E, wysłany do Bazylei od Zbigniewa -ôfëlmeiriego i kapituły krakowskiej, bronił króla od niesłusznego zarzutu i sprawy polskiej przeciwko Krzyżakom. Wymową swą i pełnem taktu i rozsądku postępowaniem zadziwił wszystkie zgromadzone znakomitośoi; wysoka jego nauka zwróciła uwagę Feliksa V, tak dalece, że go chciał mieć przy sobie za audytora, lecz E. się od tego wymówił, powszechnie go jednak zwano Uchem papieża (Auris pontifiais). Tymczasem Ejigeniusz IV na soborze Konstancyeńskim wyniesiony był na godność papieską, wtedy właśnie, kie-jiy na soborze Bazylejskim wybrano Feliksa V. Ijjl/ w"lÿch zatargachBŸâwal zastawną propozycyą: Concilium supra papam, i wydał na to pismo na mocnych oparte dowodach, za co później niemało cierpiał od Jana Baptysty, legata Mikołaja V. Król Kazimierz wyznaczył E-a do ściągania danin od duchowieństwa, pozwolonych królowi od stolicy Apostolskiej; łatwo przewidział E., iż to pociągnie za sobą ważne trudności, a od dawna mając chęć i zamiar nawiedzić Ziemię świętą, od tego obowiązku się wymówił i puścił się w podróż w towarzystwie Jana Długosza, kanonika, i Marka Bonfi-lio, kapłana, przy assystencyi Stefana de Hohenberg, rycerza jerozolimskiego, i Jana Długosza, synowca kanonika Długosza, którego Hohenberg paBO-wał na rycerza przy grobie Chrystusowym. Powróciwszy z tej świętej podróży, wkrótce podczas grasującej morowej zarazy, w d. 24 sierpnia r. 1452, zakończył życie i leży pochowany obok kaplicy św. Stanisława, ze stosownym nagrobkiem w kościele katedralnym. Zostawił dla akademii dom murowany na mieszkanie dla nauczycieli prawa, położony między kollegium prawnem a kaplicą ś. Magdaleny przy ulicy Grodzkiej, dla kościoła zaś na zamku kazał oprawić św. Korduli. Prócz dwóch powyższych mów, pisma następne pozostawił: Listów 6 do Feliksa papieża; List do kardynała biskuda krakowskiego Zbigniewa; do Gwilelma, kardynała andegaweńskiego; do Mikołaja Lasockiego, kan. krakowskiego; Siedem listów do różnych osób; List do uniwersytetów.—-Wiszniewski »Hist, lit.“, IV 80, 112; tom V 24; Starowolski ,Mon. Sarm.*; Łętowski ,Kat. biskupów, prał. i kanon. krak.*, Bobrsyński „Star. pr. pols. pom.*; Wisłocki Wł. ,Kat. rękop.*, wydawn. Akad. Umiejęt. w Krak.“—J. Bartoszewicz w »Enc. S. Orgelbr.”

El - HadŻ Omar, zdobywca Sudanu, ob. Omar.

Elhaf Mikołaj, Gdańszczanin, lekarz królewski, ob. Oehlhaf.

El Hasa, ob. Has a.

El Hidżr ob. H i d ź r.

Eli (po grecku *HXi, Heli), był ostatnim arcykapłanem w świątyni centralnej w Siło. Ród swój wywodził od najmłodszego syna Arona, Ita-mara. Wedle 1. Sam. 4, 18 sądził on też Izraela przez 40 lat, ale pomimo to nie należy do epoki »Sędziów“, gdyż nie walczył, jak ci, przeciw nieprzyjaciołom, a funkcye jego ograniczały się li tylko do zwyczajnego sądownictwa, które w starożytnym Izraelu było obowiązkiem każdego kapłana, ob. Levit, 10, 11; Deuter 17, 12. E. jest przedstawiony w Piśmie św. jako mąż świątobliwy i łagodny, do którego się zwracają szukający rady lub pomocy; ale dwaj synowie jego, Hofni i Fineas, kalają swą godność kapłańską przez czyny ohydne i bezbożne, a ojcieo nie ma dosyć siły, aby ich napomnieć i skarcić. Zjawia się przeto prorok boży do E-ego i zapowiada zupełną za-

krzesła i znajduje

Dr S. P.

Hml.

K. J.

Eliasz, sławny prorok w Starym Zakonie, rodem z miasta Thesbe i dla tego zwany Tesbytczy-k i e m, które to miasto leżało za Jordanem, w krainie Galaad. Bóg wzbudził go, aby się stawił jako mur miedziany przeciw bałwochwalstwu, a zwłaszcza przeciw czci Baala, którą Jezabel i Achab wprowadzili do Izraela. Już lat sześć panował Achab nad dziesięcią pokoleniami, gdy E. przyszedł, niosąc Błowo Boże, i zapowiedział mu, że ani rosa, ani deszcz nie spadną, dopóki on nie przyniesie nowego rozkazu. Jednooześnie Pan rozkazał mu odejść za Jordan, ku potokowi Karith. E. u-

gładę jego domowi. Niezadługo potem giuą owi dwaj synowie w wojnie przeciw Filistyńczykom, a potomstwo ich, z kapłanem Achimeleohem na czele, zostaje zgładzonem na rozkaz króla Siula. Pozostaje tylko jeden jedyny Ebiatar, syn Achi-melecha. Wieść o zgonie synów dochodzi do E-ego razem z wieścią o zabraniu arki przymierza przez Filistyńczyków, a ta ostatnia tak przeraża 98-letniego starca, iż spada śmierć na miejscu.

Eliakim albo Eli a chim, imię kilku osób biblijnych. 1) E. syn Helcyasza, rządzca domu króla Ezechiasza, był jednym z jego wysłańców do oblegającego Jerozolimę Rambsaka, wodza króla assyryjskiego, Sennacheryba. — 2) Jeden z przodków Jezusa Chrystusa, wymieniony w 1-ej Ewan-gielii Mateusza.—3) E arcykapłan żydowski, który podczas najścia HoloferneBa wzywał lud, aby obsadził góry i bronił w nich przesmyków, dla zapobieżenia wtargnięcia nieprzyjaciół do Jerozolimy.—4) E. jeden z kapłanów, którzy pod wodzą Zorobabela powrócili z niewoli babilońskiej r. 536 przed Chr.    *

Elian, taktyk greoki, ob. Aelianus.

Elian, Klaudyusz, sofista, ob. Aelianus Claudius.

Elias Ney, podróżnik angielski, zbadał w r. 1868 dolny bieg rzeki Hoangho (Chiny) i wydał jej mapę na dwóch arkuszach (1872). W końcu r. 1872 przedsięwziął wyprawę do Mongolii i zbadał pierwszy fizyczne ukształtowanie pustyni Gobi, dokonawszy w niej liozuych pomiarów wysokości. Wynik tej podróży ogłosił w rocznikach londyńskiego Towarzystwa Geograficznego („On a Journey through western Mongolia“, XVII; t.). Praca ta zjednała mu zloty medal tego Towarzystwa. Dalsze podróże odbywał E. w r. 1874 wzdłuż Irawadi, r. 1879 do wschodniego Turkiestanu, r. 1891 wzdłuż angielsko-syamskiej granicy.

Eliasit Vogl. (mineral.). Minerał występujący w tabliczkowatych okruchach, z odłamem muszlo-wym lub nierównym, kruchy, c. wł. 4.068—4.237, tw. 3.5. Barwy ciemnej, czerwono-brunątnej, w rysie żółtej, przeświecający na krawędziach. Jest on przeważnie wodnym tlennikiem uranu, powstałym z rozkładu pechblendy (3U0₂+2U0₃), z domieszką mnóstwa innych materyj, jak wapno, magnezy a, tlennik i tlenek żelaza, tlennik ołowiu, krzemionka, kwasy: fosforny i węglany. Znajduje się w kopalni Eliasza pod Joachimsthal w Cze chach.

słuchał, Bóg zsyłał każdego ranka i wieczora kruki, które mu przynosiły chleb i mięso; pił wodę z potoku, bo nie spadł był deszcz na ziemię. A gdy wysechł potok z powodu suszy, E. poszedł do Sarepty, miasta Sydończyków, gdzie gościł u wdowy, dla której zdziałał cud, tak, że nie ubywało z garnca mąki, ani też z bańki oliwy. Syna tej wdowy, nagle zmarłego, E. wskrzesił. We trzy lata później udał się do króla Achaba, z rozkazu boskiego. Achab rzekł do niego z gniewem: „A tyźeś to, który mieszasz Izraela?“ E. odpowiedział: „Nie jam zamieszał Izraela, ale ty i dom ojca twego, którzyście opuścili przykazania Pańskie, a poszliście za Baalem. Wszakże teraz poślij, a zbierz do mnie wszystkiego Izraela na górze Karmelu i proroków Baalowych 450, i proroków gajowych 800, którzy jadają ze stołu Jeza-beli, a przekonamy się, czyja wiara jest prawdziwą*. Achab zwołał lud Izraela i proroków Baala; E. wezwał, aby zabili wołu na ofiarę, a on zabije innego, a na którego spadnie ogień Pański i pozrze całopalenie, tego Bóg okaże się prawdziwym. Prorocy Baala zabili swojego wołu i wołali od poranka aż do południa, a nie było głosu, ani ktoby odpowiedział. A gdy już było południe, E. naśmiewał się z nich, mówiąc: Wołajcie głosem większym; Bóg bowiem jest, a podobno gada, albo jest w gospodzie, albo na drodze, albo więc śpi, aby Bię ocucił. A gdy minęło południe, E. wezwał wszystek lud, naprawił ołtarz Pański, który był zepsowany, i wziął dwanaście kamieni według liczby pokoleń synów Jakóba, zrąbał woł# i włożył na drwa i kazał trzykrotnie polać go wo dą. I spadł ogień Pański i pożarł całopalenie, i drwa, i kamienie. Co gdy ujrzał wszystek lud, padł na oblicze i rzekł: Pan on jest bogiem. E. kazał wymordować wszystkich fałszywych proroków. Stał się deszcz wielki. E., unikając prześladowania Jezabeli, schronił się na puszozy Ber-sabee. A gdy stroskany zasnął w cieniu pod ja-łowoem, anioł Pański tknął go, mówiąo: Wstań, a jedz. Obejrzał się E,, a oto u głowy jego pod-płomny chleb i naczynie wody, co się powtórzyło i na drugi dzień. A potem szedł 40 dni i 40 nocy, aż na górę Horeb, gdzie się schronił w jaskini. Tu mu się objawił Pan w cichym wietrzyku i rozkazał namaścić Hazaela na króla syryjskiego, Jehu, syna NamBi, na króla Izraela, a Elizeusza na proroka w miejsce siebie. Co też wykonał E. Przepowiedział potem Achabowi karę za zabójstwo Nabotha, dla przywłaszczenia jego winnicy, tudzież Ochozyaszowi śmierć. Przybrał potem Elizeusza na następcę swego; a stanąwszy z nim nad Jordanem, zwinął płaszcz swój i uderzył wody, które się rozstąpiły na dwie Btrony, i przeszli oba po suszy. Elizeusz prosił go, aby się stał w nim dwojaki duch jego. A gdy szli rozmawiając, alić wóz ognisty i konie ogniBte rozłączyły obudwu, i wstąpił E. przez wicher do nieba; a Elizeusz podniósł płaszcz jego, który był upadł. Tradycya, tak żydowska, jak chrześciańska za pewne podaje, że E. po raz drugi ukaże się na ziemi, jako przesłaniec Messyasza. To zaś opiera

się na jasnem wyrzeczeniu Malaeh. 4, 5, które ChrystuB Pan przytacza (Mat. XVII, 11, 12). Odpowiednio do tej tradycyi, jednem z pierwszych pytań, jakie żydzi dali Janowi Chrzcicielowi, było, czy on jest Eliasrem (Joan I, 21)? Chrystus sam był przez niektórych uważany za Eliasza (Mat.

XVI, 14; Marc. Luc), i żyd Trypho (Just. Dial. c.

49), jako powszechne przekonanie współwyznawców, wypowiada, że E. namaści przyszłego Mes-syasza (inne świadectwa w Lightfoot do Mat.

17, i Joan. 1, 21). Lecz przytoczone już miejsca w Malaeh. IV, 5 i III, 1 eq., gdzie jest mowa o dwojakiem przyjściu Mesyasza, każą także wnioskować o dwojakim Eliaszu: pierwszym, który tylko, podobnie jak E., miał ducha prorockiego, był Jan Chrzciciel (Luc. I, 17. Mat. XI, 14; XVII,

11, 12), skromnem wystąpieniem poprzedzająoy Chrystusa, przychodzącego w stanie upokorzenia; drugioi zaś, który przyjdzie na końcu świata przed wielkim dniem Pańskim (Malaeh. IV, 5), będzie sam prorok Starego Teetam.: złeży on wówczas świadectwo o Tym, który mu się objawił w lekkim powiewie wiatru na górze Horeb i w blasku swej chwały na górze Tabor (przy Przemienieniu), i który go wraz z Enochem zachował, aby raz jeszcze przez lat 8 i 6 miesięcy (Apocal. XI, 3 —

12) w szacie pokutnej, słowy i cudami nawracał serca ojców (żydów) do dzieci (chrześcian) i resztki Izraela do Kościoła wprowadził. Że dwaj ci świadkowie umrą śmieroią męczeńską, wyraźnie o tern mówi Apokalipsa (XI 7). Cf. August.

„De civit. Dei“ (1. XX c. 29); T e r t u 11. „De anima“ (c. 36 50 i in.). Łatwo pojąć, że do niezwykłej osoby E-a później wiele przywiązało się bajecznych podań. W pismach rabińskich znajdują się twierdzenia, że E. był pierwotnie a-niołem, źe jako taki nazywa się w raju Sandal-phon, i źe zajmuje się obecnie splataniem wieńców z modlitw ludzi pobożnych i składaniem ich przed Bogiem; źe przeprowadza do raju dusze z piekła, gdzie już za grzechy swe odpokutowały; ie sam na siebie przyjmuje małe grzechy sprawiedliwych i za nie pokutuje; że czasami pokazuje się na ziemi, szczególniej pobożnym, aby ich ratować od jakiej biedy, i rabinom, aby ich uczyć; pokazuje się zaś w rozmaitej postaci, już to a-rabsbiego kupca, już ognistego niedźwiedzia, już kobiety zalotnej. I to dla rabinów nie jeBt ukry-tem, źe E. codziennie w świątyni jerozolimskiej składa ofiary, ponieważ świątynia ta nie istnieje tylko w oczach niewiernych. Koran wspomina o Eliaszu, jako o znakomitym proroku, późniejsze jednak pisma mahometańskie podają o nim bajki: nazywa się on tam C h i d r, t. j. zawsze zielony, uosobienie wiecznej młodości. Chidr, nieznany nikomu, pielgrzymuje po ziemi, pokazuje się ludziom pobożnym od czasu do czasu, jako pustelnik; naprowadza ludzi na drogę cnoty; jest mścicielem niewinności i sam tylko zna drogę do źródła nieśmiertelności (cf. Her bel ot „Biblioth. orient.“ art. Ilia i Kheder). Nawet u perskich magów jest podanie o Eliaszu, źe był on nauczycielem Zoroastra. Kościół obchodzi pamiątkę E-a proroka dnia 20 lipca. (II Król). Karmelici uważają E-a za założyciela swego zakonu.

Eliasz, Helyas, Helias de Vodromo, nuncyusz Stolicy Apostolskiej, in partibus Aleman-nie et Polonie, w krajach niemieckich i polskich, w XV wieku. Kantor kościoła ksantoneń-skiego, kleryk papieski, clerious oamere n o s t r e, pisze o nim Innocenty VI. Poprzednio papież świętopietrze zbierał przez arcybiskupa gnieźnieńskiego i biskupów, jego suffraganów. Każdy z nich na mocy upoważnienia wybierał w swojej dyecezyi. W podobny sposób papież wybierał dziesięciny dochodów duchownych z jednego roku na potrzeby kościoła rzymskiego. Było to uciążliwe. Posłany był więc E. jako generalis receptor dicte decime, generalny wy-bieracz dziesięciny. Nakazał arcybiskupowi i biskupom, ażeby obrachowali wpływy z tej dziesięciny, a naddatki zwrócili komu należy. Następnie powrócił do Awinionu z wiadomością, źe tak się rozporządził. Tymczasem biskupi ani się obrachowali, ani naddatków nie pooddawali, ani dziesięciny nie złożyli na ręce Mikołaja Strosberga, proboszcza gnieźnieńskiego, który był upoważniony do jej odbierania: owszem, biskupi zatrzymali wszystkie składki u siebie. Skargi dochodziły od interesowanych do Stolicy Apostolskiej. Strosberg był upoważniony stosownie działać 31 stycznia 1857 roku, i otrzymał zupełną moo w tym celu; miał skłaniać biskupów, żeby pooddawali składki tym, od których je wzięli. Strosberg występuje w tej sprawie również jako nuncyusz Stolicy Apostolskiej. (Theiner „Vet. monumenta Pol. et Lith.“ I, str. 582). Drugi raz występuje w history! naszej ten E., zawsze jako kantor i kleryk kamery, ale i jako nuncyusz w krajach węgierskich, niemieckich i niektórych innych. Upoważnił wtedy Eloryana, biskupa krakowskiego (od roku 1366) i Mikołaja, proboszcza parafii Najświętszej Maryi Panny w Krakowie, do wybierania dziesięcin świeżo nałoźonyoh na rzecz kościoła rzymskiego; tymczasem pokłócili się biskup z proboszczem i sprawa pozostała w zawieszeniu. Grzegorz XI Jana aroybiskupa praskiego wzywa 5 września 1374 roku, ażeby pogodził ich i żeby nakłonił do spełnienia poleceń E-a. (Theiner, tamże, str. 703). Akta piszą go: „cantor xantonensis, xanctonen-sis“.—J. Bartoszewicz w „Encykl. Orgelbranda.“

Eliasz (rum. 11 i e), tego imienia pierwszy wojewoda (hospodar) Mołdawii, „Iliaszko“ kronikarzy ruekieb, Helias dokumentów i tekstów łacińskich, syn Aleksandra I-go „Dobrego“, organizatora państwa (pan. od r. 1401—33), brat przyrodni Stefana z liczbą porządkową II lub III, ojciec Romana i Aleksandra, a przez pobocznego, Bohdana (II), stryj wielkiego Stefana, sprawcy klęski bukowińskiej. Ojciec wcześnie już przybrał go do rządów; mimo to, po skonie ojcowskim Stefan („Steczko“) z innej matki, Rymgaiły („Rimgailia"), siostry rodzonej Witolda i Zygmunta Korybuta Kiejstutowiczów, wystąpił przeciwko bratu. W stosunek z Polską wszedł E. już za panowania swego ojca; razem z nim stanął z tytułem „wojewoda“ w r. 1421 do aktu zapewniającego Rymgaile dożywotnio Seret i „Volocho-vechinm“ oraz 600 dukatów corocznie. Jak widać z trzech aktów przebaozenia Stefanowi i E i winy, jakiej w r. 1432 dopuścił się był Aleksander, gdy w związku ze Ówidrygielłą i Krzyżakami najeobał ziemie ruskie, mianowioie okręgi Śniatyna i Kołomyi, współsprawca tego najazdu, E., był wówczas więziony w Polsce. Po śmierci ojca złożył dnia 5 czerwca 1433 r. w Suczawie przysięgę hołdowniczą Jagielle i jego synom, zobowiązał się dawać mu pomoo przeciwko wrogom, dobrą radę w potrzebie, ostrzegać go o idąoych na niego »złych rzeczach“. Dniem wprzódy tamże panowie wołoscy za siebie i za niego moc zaciągniętych zobowiązań na wieki wieków poręczyli. Cała ta uroczystość przecież nie wystarczyła do rzeczywistego panowania w Mołdawii: E. musiał uciekać przed bratem, już na jesieni 1433 r., a polegając na blizkiem swojem powinowactwie z Jagiełłą, miał bowiem za żonę rodzoną siostrę królowej Zofii (Sońki), a córkę ks. Andrzeja Iwanowi-cza Druckiego (Jabłonowski, ob. w końcu Bibl., p. XXXIV) schronił się do Polski. Przyjęto go tu godnie i opatrzono majętnością ziemską, ale popierać naówczas jeszcze nie myślano. Uwzględniając fakta spełnione, Jagiełło w Łęczycy d. 13 grudnia 1433 r. uznał Stefana za prawowitego wojewodę i przyjął od niego hołd, złożony tymczasowo staroście Halicza, Michałowi Buczackiemu, a wzmocniony w Suczawie 13 stycznia 1434 r. zobowiązaniem Bię do osobistego powtórzenia przysięgi, „skoro się tylko sposobność nadarzy*. Dla okazania swej szczególnej łaski Stefanowi król polski nadał mu w Łęczycy, tegoż 13 grudnia 1433 r., na wieczność miasta „Czeczunium“ i „Chmielovum“, „et territoria inter Sniatyń et Sepin sita“. Ważny ten akt rozgranicza szczegółowo Polskę od Mołdawii, uważając Pokucie i Sniatyń za własność polską, a grody „Sepinecii“ (późniejsza „Terra Sepinensis”) za ulegające władzy wołoskiej. Jagiełło po Wielkiej Nocy 1434 r. umyślnie udał się na Ruś, aby osobiście w Haliczu hołd przyjąć. Posłowie mołdawscy już byli wyjechali naprzeciw niemu dla umówienia się o dzień i podejmowani w Gródku towarzy szyć mu mieli do Halicza, gdy nagła choroba, a za nią i śmierć królewska, i akt hołdownictwa, i same prawa Stefana wzruszyła. Do tego czasu jednak obie strony uozciwie zobowiązań swych dochowywały: gdy E. rwał s ę do kraju, aby burzyć przeciw bratu, Piotr Szafraniec, wojewoda sandomierski, osadził go jako więźnia w zamku sieradzkim, a gdy znowu Turcy o inkursyach w ziemie polskie zamyślali, Stefan stawiał im czoło, zdobyty zaś na Rusinach Bracław oddał Polsce. Ze wstąpieniem na tron Władysława, regencya zmieniła kierunek polityki względem Wołoch mołdawskich: zaczęto popierać E a. Wypuszczony na wolność, wrócił do kraju, zebrał stronników—miał i posiłki najemne,—pobił Stefana pod Podagrą i tak szybko sprawę odzyskania władzy przeprowadził, że już 1 wrz. 1434 (nie 5) z Suczawy zawiadomił Warneńczyka o pogodzeniu się z bratem, któremu oddał na cały czas swego życia miejscowośoi (według term. łao. prof. Kałużniackiego, ob. w końcu): „urbs Chelia, urbs Vasluvium, forom Berladense cum tota regione; oppidum Tecncium, molae Co-vorluiscianae, oraz Oitenii* — wszystkie w południowej częśoi kraju, przytykającej do dolnego Prutu i Dunaju. Jabłonowski Al. podział określa tak, że Stefanowi dostała się dzielnica bassarabska z Kilią, Białogrodem i Tehinią (Budziak). Tego samego dnia wydał E. manifest, w którym uznaje się za hoł-downika Władysława i Kazimierza, synów Jagiełły, oraz całej Korony Polskiej. W dwa dni później panowie mołdawscy stosunek hołdowniczy stwierdzają. W rok potem, d. 27 sierpnia, Stefan w Ber-ladzie, wobec wojewody podolskiego, nazwanego „Aadrovaisius", i starosty, nazw. „Vlostovscius“, u-waża pakta swoje z królem Władysławem (Jagiełłą) za pozbawione wszelkiej mocy. Jednocześnie sam E. wraz z dziećmi swemi, braćmi i możnymi, w Suczawie d. 1 wrześnią 1435 roku, nazywając Władysława Iii-go „dominus dominus noster“, zobowiązuje się do posłuszeństwa, wiernej służby, pomocy w obronie, którą przecież wzajem i sobie zastrzega. Było to przymierze odporne. Według Jabłonowskiego zgodził się wówczas E. dawać corok 100 koni, 400 wołów, 200 wozów wyziny i 40') szat, co rozumieć można jako tyleż sztuk szkarłatu jedwabnego; Stefan ze swojej strony płacić miał 5 000 dukatów i stawiać 400 jezdnych. Z Suczawy zjechał nowy wojewoda do Lwowa; tu d. 18 września osobiście królowi hołd złożył. Na rok 1437 dopiero kładzie prof. Kałużniacki jeden z o-wych aktów skruchy i przebaczenia, mianowicie dotyczący samego E-a; ze związku wszakże chronologicznego i z treści umów, zawartych we Lwowie we wrześniu 1435 r., płynie powątpiewanie, zali daty tego aktu nie wypada również na powyższy rok przenieść. Dla zmazania owej krzywdy z r. 1432 E.zrzeka się w tym właśnie akcie pomienionej ziemi „sepineńskiej“, do której wówczas należały miasta Chocim (Hotinu), Czeczuń (Czenin, Czerun, Cerzon, Cecora (-ry?) i Chmielów, i przyrzeka zwró-cić Jagielle wszelkie na nią przywileje. Sięgały one aż przed r. 1400, bo już w tym roku, w dniu Niepokalanego Poczęcia, w Brześciu, Iwaszko, syn Piotra, wojew. mołdawskiego, zóbowiązuje się ustąpić z ziemi pomienionej, oraz nie dopominać się zwrotu kwoty, pożyczonej przez jego ojca Jagielle. Podobne zobowiązanie co do Sniatynia i Kołomyi wraz z „Pocutie” zaciągnął Jagiełło w roku 1411 względem wojewody Aleksandra: od wielkiejnocy 1413 oddawał te terry tory a w zastaw, jeśli nie spłaci 1000 marek frankońskich. Krzywdy (pożogi na Pokuciu), zrządzone przez Aleksandra w r. 1432, mogły mieć pobudkę w tym właśnie stosunku zastawniczym. Od złożenia hołdu i zrzeczenia się ziemi sepineńskiej dopiero pod r. 1437-m dyplomataryu8ze przynoszą znowu imię E a jako hołdownika Polski: pod tym rokiem w manifeście z Suczawy E. oznajmia, że ślubował i ślubuje przyjaźń „roditelowi“ swemu, wielk. ks. „Zygmuntu“ (Korybntowi). W r. 1438 d. 8 września sam wojewoda przypomina z Suczawy przysięgę, wykonaną królowi polskiemu we Lwowie, a d. 25 t. m. z Ber-ładu—owo przymierze odporne. Stosunek podległości stwierdzają w dalszym ciągu akta z r. 1441 i 1443. Dnia 8 września 1443 r. ma jeszcze E. za sobą część panów mołdawskich, i ci przysięgają ponownie wierność Władysławowi i Kazimierzowi; brak przysięgi ze strony samego E-a naprowadza na myśl, źe wtedy już był on obezwładniony przez brata. Stosunki między braćmi, dobre jeBzcze na początku r. 1442 (obaj z Suczawy d. 24 lutego czynią wspólne nadanie), wkrótce psuć Bię zaczęły, psuły się szybko, aź wreszcie to gwałtowne rozszczepianie się braterstwa zakończyły zbrodnie, w dziejach politycznych Wołoszczyzny (Multan) i Mołdawii tak pospolite. Gdy dnia 9 lutego r. 1442 E. zawierał przez posłów do Wilna akt przyjaźni z Kazimierzem Jagiellończykiem, jako wiel. ks. Litewskim, przyjaźni tej, z powodu sąsiedztwa, przy niezałatwionym jeszcze sporze o Podole między Koroną a Litwą, potrzebował głównie przeciwko swemu bratu - współzawodnikowi. W tym czasie porwał i utopił mu matkę, za co później syn skrzywdzony wziął srogą pomstę: zmógłszy zabójcę w boju, wyłupił mu oczy, wtrącił go do więzienia i tam, prawdopodobnie z jego rozkazu, skrytobójcy wydarli E-i życie, w 10, lat po pierwszem jego wstąpieniu na hospodarstwo, prawdopodobnie jeszcze przed Warną. Dnia 6 marca 1443 r. pisze Bię już Stefan „z łaski bożej, wojewodą Mołdawii”. Stosunek jego do Polski urządził dopiero w r. 1448 dnia 26 listopada zjazd w Serecie, dokąd przybył namiestnik korony, Jan z Czyżowa, z 13-tu panami i biegłymi w piśmie. Stefan uznał się tu hołdownikiem, gotowym osobiście do złożenia hołdu. Pod tym Bamym rokiem Piotr, nazywający się „palatinus Moldaviae*, skarbi sobie hołdem łaskawość Polski. E. zostawił po sobie dwóch synów: 1) Bomana, który w roku 1446 zabił mordercę swego ojca, trzymał się krótko przy bospo-darstwie, ale przed Hnnyadym, popierającym Piotra (II), syna Stefanowego, uciekł 1447 r. do Polski, gdzie mściwa dłoń stryjecznego brata nasłała nań trucicieli; 2) Aleksandra, który, po rozbiciu się w r. 1450 rady królewskiej, aby przyłączyć Wołoszę do Korony, wprowadzany w latach 1450—1 na hospodarstwo, przysięgę hołdowniczą złożył roku 1453, a pomiędzy r. 1455—8 przez swego stryja pobocznego, naturalnego syna Aleksandra I-go, Piotra Aarona, otruty został. Po klęsce warneńskiej matka ich, Marya, przed sro-gością Stefana, w końcu 1442 lub na początku 1443, uciekła do Polski. W r. 1444, w sobotę przed Niedzielą Invocavit, we Lwowie, jako żona (con-sors) E-a, nazwana „Marinca* (—rynka, Mańka), zrzekła się trzech zamków „Choczim, Czeczun (Czeozo-rai) et Chmyelow“, w owej Terra Sepinensis, i odstąpiła je działającym w imieniu Polski: Janowi z Czyżowa, kasztelanowi i staroście krakowskiemu, oraz Piotrowi Odrowążowi, generałowi ziem ruskich i wojewodzie lwowskiemu („leopoliensis“), zastrzegając Bobie tylko detencyą do św. Piotra i Pawła. Do tego czasu pełnomocnioy polscy postarać się mieli o inne dobra królewskie, któreby były ad jplacitum E a, samej Marynki i ięh dzieci.

W razie niespełnienia tego, zamki wraoają do żony E-a—oczywiście, tylko teoretycznie, praw posiadania bowiem nad niemi wykonywać nie mogła. Widać z tego aktu, jak opornie szło E-i wywiązanie się z zaciągniętej jeszcze w r. 1437 (dyplomataryusz), jeśli nie 1435, powinności zwrotu, gdyż Marynka nazywa wciąż zamki «castra nostra*; widać też, że na początku r. 1444 E. jeszoze żył. Za jego panowania przypadła unia florencka; duchowieństwo było za nią, ale lud się oparł. Dzieje wewnętrzne poza stosunkiem obu braci nie przedstawiają ważniejszych momentów—Bibliografia. Dogiel M. «Codex diplomaticus Regni Pol. et M. Duo. Lithua-niae“ T. I (Wilno 1758); „Volumina legum”; Niemcewicz „Pam. o d. P.* T. II; Petriceicu -Hajdeu «Arch. istorica romaniei“ T. I—III (Bukareszt 1865—7); Densusianu Nic. „Documente pri-vitore la Istoria Românilor 1346 — 1450* (Bukareszt 1890; wydawn. Akad. bukareszt. Tu, od str. 769, dwa dodatki z dokumentami słowiańskiemi: I z „Monumenta Serbien“ Miklosića (Wiedeń 1858) i z T. XXI czasopisma Tow. historyi i starożytności rossyjskich; II z archivum w Moskwie, dostarczonych przez Mik. Kretzulescu — w obu w przekładzie łacińskim i z objaśnieniami prof. E. Ka-łuźniackiego); Jabłonowski Aleks. «Sprawy wołoskie za Jagiellonów; akta i listy“ (.Źródła dziejowe“ T. X; Warszawa 1878); Kałuźniaoki E. „Do-kumenta Mołdawskie i Multańskie z archiwum m. Lwowa* („Akta grodzkie i ziemskie z arch, po-bernard. etc.“ T. VII; Lwów 1878); Daniłowicz J. „Kniga posolskaja“; tenże „Skarbiec dyplom.* T. II; Ak. Umiej, w Krak. „Monumenta medii aevi historica“ (T. II cz. II); Rykaczewski E. „Inven-tarium omnium privilegiorum, litter., diplom. etc.* (Paryż 1862); Uianickij: Materyały do historyi stosunków Rossyi, Polski, Mołdawii, Wołoch i Tureyi w XIV i XVI w.. Dzieła historyi syntetycznej: Petriceicu-Hajdeu: Historya krytyczna (oryg. Bukareszt 1874, przekł. franc. 1878); Laurianu „Istoria Rumaniloru* (wyd. 4-e, Jassy 1873 i później); To-oilescu „Istoria Romanici” (1888). U nas duże, ale nieporządne i bezkrytyczne „Dzieje księztw Naddu-najBkich* dał L. Rogalski (Warszawa 1861—2, 2 t.) Wzmianki: Gołębiowski Ł. „Panów. Wł. Jagiełły“ (Warszawa 1846); Moraczewski J. „Dzieje Rzeczypospolitej Polskiej“ (T. II str. 215, gdzie błędny porządek chronologiczny wypadków).

Eliasz ZI, najstarszy syn wojewody wołoskiego, Piotra Raresza, sam wojewoda w latach 1646 — 51, brat Konstantego i Stefana, już za przewagi tureckiej, mimo której jednak d. 30 list. 1547 r. Jan Tarnowski zawarł z nim w „Horodzie niemieckim“, w imieniu obu królów, Zygmunta I go i Zyg. Augusta, akt przyjaźai i przymierza, warujący dla Polski na wieczne czasy Pokucie. W razie najazdu nieprzyjacielskiego wolno mieszkańcom Mołdawii chronić się do Polski. Akt podpisali obaj bracia wojewody, metropolita suczawski i wielu dostojników. E. był okrutny i ograniczony. Gdy Soliman II nakazał mu Izabellę, córkę Zyg. starego, a wdowę po Janie Zapolyi, przywrócić do regen-cyi w Siedmiogrodzie, związał się ze swoim są-

wojewodę, który się był sturczył, a je-

siadem im. Mirci(e)a, księciem Wołoszczyzny mul-tańskiej, i we dwóch roznosili po kraju pożogi i zniszczenie. Bojarów uciskał, a znienawidzony, gdy już lękać się musiał o źyoie, zostawiając rządy bratu, Stefanowi VIII, sam pojechał do Stambułu i tam przeszedł na islamizm. Stało się to w roku 1551. Orzechowski, piszący w 3 lata po wypadku („Annales" ed. 1643 r. p. 80 squ.), podaje o nim wiadomości współczesne, które krążyły po Europie, a zwłaszcza po Polsce. Według tego źródła, E., zabrawszy skarby ojcowskie, pod pozorem wezwania przez sułtana, zbiegł już z zamiarem przejścia na wiarę Mahometa. Miał to być pierwszy dobrowolny zaprzaniec chrześciań-stwa. Wyrzekł się go uroczyście na dworze Soli-mana, oprowadzany przez dwóch baszów, trzykrotnie plunął na krzyż i odrzucił go nogą. Wziąwszy imię Mehmeda, został Szachmatem (Orzechowski) i dowódzcą, sandżakiem „Deretailiensis*, według Jabłonowskiego w Kilii nad Dunajem. Soliman w edykcie do „wiernych poddanych Siedmiogrodu" i pierwszej połowy lipca 1551 r. nazywa go świeżo nawróconym (baptizatusl) na prawdziwą wiarę Mechmed-begiem i jednym z wodzów przygotowywanej wówczas wyprawy mołdawskiej; on w szczególności dowodzić miał Tatarami. Naj-pierwszym czynem E-a było zebranie kupy zbrojnej z awanturników i Tatarów i pociągnięcie za Dniestr. Wiódł go rysiemi szlakami niejaki Mor-mura, zdrajca i zbieg z Ukrainy. Chyłkiem spadł poturczenieo na Bracław (Vratislavia). Po rozpaczliwej obronie wszystkich w pień wyoiął. Tata-rzy spalili osadę do cna. Orzechowski nie tyle żałuje osady, którą w ciągu paru lat Zygmunt August odbudował, ile źołnierstwa, ktOre miało być już wżyłem w boje, zwłaszcza z Tatarami. Bardzo szybko po tej rozbójniczej wyprawie i po owym edykcie do Siedmiogrodzian Soliman powziął podejrzenie względem prawowiernośoi neofity: ściągnął go do siebie i tak umorzył, że nikt nie wiedział, co się z nim stało. E. utrzymywał stosunki listowe z bratem Stefanem, urzędnik „judetu lu“ z zamku siedmiogrodzkiego Bystrzyca donosi dnia 23 listopada 1551 r. namiestnikowi ówczesnemu Siedmiogrodu, z ramienia Ferdynanda, że na 3 lub 4 dni przedtem przyBłał do Stefana swoich posłów tureckich. Według pogłosek były to zmowy w dążeniu do wspólnego, ale niewiadomego celu. Nieco światła na ten cel rzuca dyplomataryusz rumuński z archiwum francuskiego min. spraw zagr. (1886. Dok. XIII p. 7: Odet de Selve donosi Henrykowi II d. 10 sierpnia z Wenecyi: „Le G(rand) Sfultan) avoit faict mectre prisonnier en la forteresse du deBtro-ict de mer majoure (jednej z cieśnin) le Bogdan (tak nazywano wojewodę Mołdaw, a samą Mołdawię „Bogdavie“) qui s’est fait Turc et avoit imputé ung sien frère de quelque intelligence avec le roy de Pouloigne (ta kl), en raison de quoy avoit esté envoyé ung chaus (czaus) devers le diet frère qu’il ne l’avoit trouvé coupable* („Sułtan kazał wtrącić jako więźnia do fortecy w cieśninie morza

dnego z braci swych oskarżył o porozumiewanie się

z królem polskim; wskutek czego wysłano czausa do pomienionego brata: czaus wszakże nie znalazł go winnym“). Stefan VIII d. 15 grudnia 1551 r. zawarł akt przyjaźni z Z. Aug. jako w. ks. Litewskim.—Jabłonowski 1. o., ob. Eliasz I; Den-susianu Nic. „Docum. privitôre la Istoria Români-lor, 1531—1552“ (Bukarest 1894. Tu: D. CCCLIV p. 865; D. CCCXC p. 621); Tocilesou i Odebescu „Docum. privit. la 1st. Rom., 1538—17ö0“ (Bukareszt 1886).    *•

Eliasz Lewita, uczony âyd, urodzony w Neustadt nad rz. Aisch (w Bawaryi), około roku 1472. Z powodu prześladowania żydów, E. opuścił 1504 roku rodzinne miasto, udał się do Padwy, gdzie napisał sławny swój „Kommentarz na gramatykę rabina Kimchi“ (Pesaro 1508, Bazyl. i Wenecya 1531). Gdy Padwa uległa 1509 roku rabunkowi, E. straciwszy całe swoje mienie, przeniósł się do Wenecyi, a stamtąd 1512 r. do Rzymu, gdzie od kardynała Idziego z Viterbo go-śeinnie przyjęty, przez 13 lat źył przy jego pomocy. Przy zdobywaniu Rzymu 1527 r. straciwszy znowu wszystko, co miał, wyniósł się do Wenecyi, a w r. 1540 przez Pawła Fagiusa zaproszony do Niemieo, pomagał mu do założenia hebrajskiej drukarni w Isny (w Wirtemberskiem). Gdy Fa-gius opuścił Isny, E. wrócił do Wenecyi 1547 i tam po dwóch latach pobytu umarł. Ze względu na przyjazne stosunki z chrieścianami, E, podejrzany był u swoich współwyznawców i nieraz od nich wiele z tego powodu wycierpiał przykrości. Dzieła jego wyliczają: Wolf „Bibi. hebr.“ (t. I, III i IV); De Rossi „Dizzionario storico degli autori ebrei” v. I.—Encykl. kościelna“.

Eliasz b. Salomon z Wilna był najznakomitszym talmudystą w Polsce i w ogóle jedną z najwybitniejszych osobistości w Judaizmie w osta-taich czasach. Już za życia nadano mu przydomek Ga on (Wzniosły), który to tytuł nosili wielcy nauczyciele w Babilonii w wieku VII—XI. Na Litwie zowią go także Chasid (Pobożny). Urodził się w Wilnie, w r. 1720; umarł tamże w święto Szałasów r. 1797. Już w dzieciństwie zdumiewał wszystkich swemi nadzwyczajnemi zdolnościami. Tylko przez pewien czas, mając lat 7—8, był uczniem Mojżesza Margaliotha, rabina w Koj-danowie, potem zaś zdołał sobie przyswoić zupełnie bez nauczyciela cały ogrom nauki rabinicznej, a także niektóre wiadomości z nauk świeckich, zwłaszcza z matematyki i astronomii. Po kilku podróżach po Polsce i Niemczech, które odbył po większej cięści pieszo w celach ascetycznych, wrócił do rodzinnego miasta w r. 1748 i oddał się odtąd wyłącznie nauce. Aby zachować zupełną niezawisłość, nie przyjął żadnego urzędu w swej gminie, chociaż już w lataoh młodzieńczych uchodził za pierwszorzędną powagę, tak iż już w roku 1755 zwrócił się do niego sławny rabin hambur-ski, Jonatan Eibenszyc, aby rozstrzygnął jego spór z Jakóbem Etndenem (ob. Eibenszyc). Eliasz prowadził życie ascetyczne, oddalał się, o ile mógł, od życia świeckiego i nie chciał się mieszać do żadnych spraw publicznyoh. Wyjątkowo tylko wy-

1896).

stąpił bardzo ostro przeciw cbasydom w roku 1781 i starał się całą powagą swej osoby wykorzenić sektę tę w zarodku, gdyż uważał ją za niebezpieczną i szkodliwą dla Judaizmu. Jego metoda badania literatury talmudycznej była samodzielną i oryginalną. Wprowadził on metodę krytyczno-filologiczną, porównywał parallelne teksta i korrygował je wedle starszych źródeł. Potępiał sposób nauczania młodzieży, praktykowany naówczas u żydów polskich, polegający na uczeniu li tylko Talmudu, zaniedbywaniu Pisma ów. i gramatyki hebrajskiej, usiłujący ćwiczyć rozum sofizmatami (t. zw. metodę pilpulistyczną). Miłował też bardzo nauki świeckie i za jego - to inicyatywą przetłómaczył Baruch ben Jakób ze Szkłowa elementa Euklidesa

na hebrajski (Amsterdam 1780). Nie prowadził on szkoły talmudycznej systematycznie, lecz zbierał około siebie małe kółko zwolenników, których nauczał i którym wpajał swój system badania. Najznakomitszym z pośród tych jego uczniów był Chaim z Wołożyna, założyciel sławnej JeBzyby (szkoły rabinów; skąd przysłowie: Uczony jak rabin wołoźyński), która do niedawna jeszcze istniała. E. był człowiekiem nadzwyczaj skromnym i z tego też powodu nie wydał pomimo swojej wielkiej erudycyi za życia żadnego dzieła. Nie pisywał on też dzieł swoioh systematycznie, lecz nadał im charakter notatek i glos marginalnych. Dopiero synowie jego i uczniowie uporządkowali je i zaczęli wydawać po jego śmierci, a liczba ich przewyższa 60. Są to kommentarze, glosy i kor-rekcye (Hagahot) do Biblii, Miszny, Talmudu Jerozolimskiego i Babilońskiego i innych ksiąg tal-mudycznych (Tosefta, Mechilta, Sifra, Sifre), Midra-szim, Zoharu i innych dzieł kabalistycznych. Opróoz tego wydano z jego spuścizny dzieło p. t. Aj U Meszulasz (zasady algebry, geometryi i astronomii; Wilno i Grodno 1834) i Dikduk Elijahu (zarys gramatyki hebrajskiej; t źe 1833). Obszerną biografię E-a, która jednakże jest przeplatana nie-dorzecznemi legendami, napisał Jozue Heszel Lewin, p. t. »Alijoth Elijahu“ (Wilno 1856; Szczecin 1861).—Por. oprócz tego Fin »Kirya Neema-na“ (Wilno 1860, str. 133—165); Graetz ,Geschichte der Juden“, tom XI, str. 118 i odczyt Schechtera w jego »Studies in Judaism“ (Londyn

Dr S. P.

Eliasz ben Samuel z Lublina, był rabinem w rozmaitych gminaoh w Polsce i na Litwie, między innemi w Brześciu, a następnie w Eibenschütz na Morawaoh. Wydał on zbiór decyzyj (100 numerów) p. t. „Jad Elijahu“ (Ręka Eliasza) w Amsterdamie w r. 1712, folio.    Dr s- p-

Eliasz, syn Meira z Krakowa, światły Izraelita, żyjący w końcu XVIII go wieku, wydał pod tytułem: „Sśfer Habryt“ (Księga Przymierza; Brünn, 1797 roku), dzieło podzielone na dwie części, z których pierwsza popularnie wykłada wiele przedmiotów fizyki, astronomii, geografii i historyi naturalnej; druga zaś obejmuje w sobie naukę religii, moralności i obyczajów.

Eljasz Walery, właściwie Radzikowski, malarz polski (* w Krakowie d. 12 września roku 1840), nauki ukońozył tamże i tam Szkołę Sztuk Pięknych na wydziale malarstwa; w r. 1862 był w Akademii Monachijskiej pod Fr. Adamem; następnie w Niemczech, Belgii, Hollandyi i Paryżu, poczem zwiedził północne i środkowe Włochy. W 1868 osiadł w Krakowie, w 1873 został profesorem rysunków w swem dawnem gimnazyum św. Anny, a jednocześnie w semioaryum żeńskiem. Przeważnie maluje obrazy historyczne; z tych wiele było rozpowszechnionych odbitkami czarnemi i barwnemi. Oto najważniejsze: Długosz, jako nauczyciel synów Kazimierza Jagiellończyka, So-bieska z synami u grobowca żółkiewskiego, Żółkiewski pod Cecorą, Obrona Krakowa od Szwedów za Jana Kazimierza, Ks. Kordecki, Obrona Trembowli, Wjazd Jana IILgo do oswobodzonego Wiednia, Opowiadanie wiarusa, Sieroctwo matki Jagiellonów; i wiele innych—w obrazie Matka Jagiellonów figury naturalnej wielkości, w innych, małe. Z potocznych, Qerwazy, ostatni klucznik,

mm

y)

MM

'

Fig. 83 Eliasz Walery.

Jan Sabała, Gęślarz, Kłusownik, Boginka w Tatrach. Religijnych obrazów nie mało znajdzie się ręki E-a po kościołach Galicyi i Poznańskiego. Rysunków znaczną liczbę wykonał E. do czasopism i do oddzielnych wydań. Czeskiego Swetozo-ra stale zasila illustraoyami i niemieckie wydawn. „Oesterreische Monarchie in Wort und Bild.“. Z krajobrazów najulubieńsze E-a są tatrzańskie, Tatry doczekały się od E-a dwóch wydań Przewodnika, przy pomocy którego można się z górami wybornie zapoznać i bezpiecznie podróżować za jego wskazówkami. Rozpoczął wydanie historyi ubiorów w Polsce i u sąsiadów. E. jest dobrym rysownikiem, kompozytorem zrozumiałym, w wyrazie nieco chłodnym; malowanie E-a barwne, ale nie kolorystyczne, raczej rysownicze. Styl dra-peryi ma wspólny wszystkim malarzom krakowskim, przypominający załamaniami epokę Stwoszo-wą. Zasłużony długoletnią pracą na polu malarstwa, jako Członek wydziału Towarzystwa Tatrzańskiego dużo się przyozynił do ułatwień

ty-

And. S.

i udogodnień dla zwiedzających niedostępne szczy-

w. G.

Eliasza ogień, ob. Elm a św. ogień.

Eliasza św. góra, nazwa wielu gór, z tych ważniejsze 1). E. (Hagios Elias), góra w południowej części greokiej wyspy Euboei (Evboi) 1475 m. nad. p. m.—2). E. albo po prostu .Orosu t. j. góra, w południowej części greokiej wyspy Eginy, 540 m., punkt oryentacyjny dla żeglarzy w odnodze Sarońskiej czyli Eginackiej; na szczycie kaplica św. Eliasza, wzniesiona na gruzach świątyni panhelleńskiego Zeusa.—3). Eliasza św. góra ua granicy Alaski i Posiadłości Brytańskich w Ameryce Północnej, wznosi się nad zatoką Ice i jest prawdopodobnie czynnym jeszcze wulkanem. Na szozycie bywali różni podróżnicy i badacze: Schwat-ka i Seton Karr w r. 1886, Topham w r. 1888, RusBel 1890, lecz, pomimo to, wzniesienie nad p. m. dotąd ustalone nie zostało; dla tego też przyjmuje Bię tymozasowo liczbę 19 500 stóp, w r. 1874 w przybliżeniu oznaczoną. Tenże Russel odbył drugą ekspedycyę w r. 1891; wprawdzie szczytu dla niepogody nie dosięgnął i zmierzyć go nie zdołał, ale zgromadził wiele nowych zupełnie szczegółów, dotyczących budowy geologicznej tych okolic, flory, fauny, lodowców, zsuwających się ku morzu, fiordów, strumieni nadbrzeżnych i t. p.

Eliaszewicz (E1 i a s z o w i c, jak sam się podpisywał) Melchior, biskup źmudzki z XVII w. Był naprzód proboszczem w Kroźacb; w r. 1607 był posłem biskupim na sejm prowincyonal-ny Piotrkowski, potem deputowanym do ugody pomiędzy duchowieństwem a stanem rycerskim. W r. 1616 zoBtał kustoszem wileńskim, następnie referendarzem wielkim litewskim, prawdopodobnie 1619; w 1622 posunął się w kapitule na arohi-dyakonię wileńską, a gdy Abraham Wojna, biskup źmudzki, r. 1630 zamianowany został wileńskim, on po nim objął dyecezyę źmudzką. Krótko nią rządził, lecz według Niesieckiego „prowentów infule przyczynił i przykłady świętobliwego życia zostawił". Po śmierci Zygmunta Iii-go znajdował się na sejmie elekcyjnym, na którym, gdy wniesiono, ażeby zakonnicy i bractwa nie mogli dóbr ziemskich kupować, ani ich otrzymywać przez spadek, bo przez to stan szlachecki do ubóstwa przychodzi, E. wraz z innymi biskupami stanowczo przeciw temu zaprotestował; mocno też popierał biskupa łuckiego, Grochowskiego, gdy ten zaczął powstawać przeciw prawu, uchwalonemu na ostatniej konwokacyi o pokoju dyssydentó«: dla tego to kanclerz Alb. Radziwiłł nazywa go świątobliwym i gorliwym pasterzem. — Elekcyę króla Władysława podpisał z zawarowaniem praw kościoła wogóle w Polsce i biskupstwa żmudzkiego. U-marł w lutym 1633 r. —.^Obszerniej Bartoszewicz w „Encyklop. 8. Orgelbranda“.    *

Eliaszewicz Tadeusz, były uczeń uniwersytetu wileńskiego, drukiem ogłosił: 1) „Edyp w Kolonie, tragedya Sofoklesa, przekład z greckiego” (Wilno 1829, in 8-vo); 2) .Ogólne uwagi nad klasy cznością i romantycznością“ („Dziennik wileński“, 1828, tom V); 3) .Wiek Sofoklesa, w którym pisał tragedyą Edyp w Kolonie“ (tamże 1829, tom VII); 4) ,0 sztukach pięknych, przekład z niemieckie* go" (tamże 1829, t. VIII).

Elida, Elis, w eolskim dyalekeie Va lis, kraina w starożytnej Grecyi, na zachodniem wybrzeżu Peloponezu, graniozyła na północ z Achają, na wschód z Arkadyą, na południe z Messenią, na zachód z m. Jońskiem; obejmowała około 2 530 km. □ t. j. 46 mil Powierzchnia wogóle górzysta; tylko wzdłuż brzegu morskiego i nad niektóremi rzekami ciągną się nizinne równiny. Góry na północy należą do systematu pasma Ery-manthos i Skollis, w środkowej części wznoszą się góry Pholoë, na południu Lapithos. Z rzek najważniejsze Peneios, Alfeios i Neda. W dolinach górBkiuh znakomite były pastwiska, na których pasły się liczne stada owiec, bydła rogatego, a zwłaszcza koni, które już Pindar sławił;—na równinach nadbrzeżnych żyzna ziemia dostarczała zboża, jarzyn i owoców. Dzieliła się E. na 3 części: Try f y li ę na południu, między rzekami Nedą i Alfeiosem, z głównem miastem Lepreion, Pisatis pośrodku, między Alfeiosem i Peneiosem, z głównem miastem, naprzód Pisą, później Olimpią, wreszcie właściwą E-ę na północy, między Peneiosem i Achają, z głównem miastem Elis; E. właściwa dzieliła się znowu na Akroryę, część górzystą na wsohodzie, i E-ę pustą xoêXij ’'HXtç), część nizinną na zachodzie. Pierwotnie kraj aż do wojen perskich rządził się oligarchicznie; ge-ruzya składała się z 90 członków, wybranych dożywotnio z najprzedniejszych rodzin; obok geruzyi istniała rada, złożona z 600 członków, pochodzących także z rodzin patrycyuszowskich. Stolicą oałej dzielnicy była E. (Elis) nad Peneiosem, jedno z najpiękniejszych i najbogatszych miast Grecyi starożytnej, które przepychem i wspaniałością wprowadziło w zdumienie Aleksandra Macedońskiego, znającego już Ateny i Korynt. Mnóstwo tu było świątyń, posągów, portyków i pięknych gmachów publicznych; między innemi świątynia Wenery-Ura-nii z posągiem dłóta Fidyasza, ze złota i kości słoniowej; przy tejże świątyni stał inny posąg We-nery-Pandemos; dalej świątynie poświęcone Bachusowi i Plutonowi, z posągami tychże bogów. Około r. 470 przed Chr. miasto coraz bardziej wzrastać poczęło, wchłaniając w siebie poblizkie wioski, i to jest jego najpiękniejsza epoka. E. miała otrzymać nazwę od mitycznego Eleusza, jednego z pierwszych królów, syna Neptuna i Eurydyki, córki Endymiona. Gdy Dor)jeżykowie z Etolczy-kami zdobyli Peloponez, E. właściwa dostała się Etolczykom, a mianowicie ich wodzowi, Oksylowi, którego następcy podbili dwie inne krainy, t. j. Pisatis i Tryfylię. Z czasem Eleowie wywalczyli sobie przewodnictwo w Igrzyskach Olimpijskich, które przedtem było w ręku Pizatów; nastąpiło to wówczas, gdy Likurg igrzyska te uczynił świętem na-rodowem, które coraz bardziej przybierać poczęło charakter panhelleński; skutkiem tego E. nabrała wielkiego znaczenia i stała się obszarem nietykalnym, ale z drugiej strony dlatego właśnie wyrobić sobie nie zdołała sił wojennych; ludność niewie-

And. S.

K. K.

Hml.

600 000*

śoiejąo, oddawała się pijaństwu, zbytkom i pederasty i. W wojnaoh Peloponeskich E. przyłączyła się do Sparty i doznała srogiego losu od Ateńozyków; później uczestniczyła w związku Etolskim i Achaj-skim. Rzymianie wraz zecałą Grecyą pochłonęli i E-ę, która na krótko przedtem utworzyła była niezawisłą rzeczpospolitą. Obecnie większa część E-y, na północ od rzeki Alfeios, należy do prowinoyi greckiej Achaia i Elis, mniejsza zaś, na południe od wspomnianej rzeki, do prowincyi Messenia.

Elidyjska i Eretryjska szkoła. Nie były to właściwie dwie szkoły, ale jedna, ustanowiona naprzód w Peloponezie, a następnie przeniesiona na Eubeję. Po śmierci Sokratesa jeden z najwierniejszych uczniów jego, Fedon z Elidy, w swem mieście rodzinnem założył szkołę filozoficzną, która pozostała w cieniu. Tyle wiadomo, że po Fedonie na czele jej stanął PiistanoB, a po nim Menedem, który, w połowie IV-go wieku przed Chr., przeniósł szkołę do swej rodzinnej Eretryi, zmieniwszy tedy grunt tylko i nazwę, nie zmieniając ducha doktryny. Odtąd wiadomości są bliższe. Według Mene-dema jedno jest tylko dobro, pod różnemi nazwami: roztropności, męstwa, sprawiedliwości, a spoczywa ono w umyśle (noos, intelligentia), w tej władzy duszy, która prawdę od fałszu odróżnia (Cyc. Acad II, 62). Nie jego to pomysł, ale jeszcze Megarejczyków; on go tylko rozwijał pełniej i ozdobniej: uberius et ornatius, według Cycerona. W dyalektyce Menedem odrzucał wszystkie zdania przeczące i złożone, przyjmując jedynie proste i identyczne. Zasada jego polegała na tern, że żadna rzecz nie może być przypisywana drugiej, czyli, że zadania ograniczają się tylko do definicyi: zasada, razem z następstwami, objawiona już przez Megarejczyka Stilpona (ob.). Zapożyczanie takie łatwo się tłómaczy. Założyciel pierwotnej szkoły Eiidyjskiej, umknąwszy do Me-gary razem z innymi Sokratykami, uczęszczał tam na wykłady Euklidesa (ob.). Wykład, którego wpływowi uległ sam Platon, mógł podbić wszelki inny umysł. Menedem też z zapałem przejmował się zasadami Stilpona. „Jest to człowiek wolny“, powiada: i wszystkiem to jest dla niego “ Ten sam duch filozoficzny Cechuje szkołę do końca, przechowywany przez jej przedstawicieli, nierozgłośnych, tak dalece, że nawet nazwisk ich późniejsi nie przytaczają. History a filozofii szkoły te podciąga pod Megarejeką; stanowią one bezwartościowy jej odziomek.—Por. C. Mallet „Histoire de l’école de Mégare et d’Erétrie".

Elle Jakób Job, główny zdobywca Bastylii, generał rewolucyjny francuski (* r. 1746 w Wis-semburgu w Alzacyi — f 1825 w Varennes). Wstąpiwszy w 20-tym roku życia do wojska, brał udział w wyprawach do Korsyki i TuniBU (1769— 70), a podczas wojny z Anglią walczył pod Oues-sant (1778). Po dwudziestu paru latach żołnierki, dosłużywszy się zaledwo stopnia podchorążego, znalazł się w chwili wybuchu rewolucyi na bruku paryskim, gdzie „trafem* („par hasard*, jak pisał), odegrał główną rolę podczas szturmu Bastylii. On to pierwszy wdarł się do twierdzy i otrzymał od gubernatora Launay tekst kapitulacyi, który na ostrzu szpady zaniósł do ratusza. Obnoszony tryumfalnie przez lud, nie brał udziału w krwawych jego wybrykach, a nawet zdołał uratować znaczną liczbę więźniów. „Dzielny“ (,1e brave*) E,, nazywany także, acz błędnie, „sierżantem E.“, otrzymał 19 marca 1790 szpadę honorową, ofiarowaną mu na wniosek mera Bailly’ego przez zgromadzenie wyborców Paryża. Wstąpił jako kapitan do jednego z oddziałów gwardyi narodowej paryskiej. Po wybuchu wojny, posłany na granicę pod rozkazy generała Wimpffena (we wrześniu 1792), odznaczył się pod Thionville i Moguncyą. Dnia 3 września 1793 został posunięty odrazu na generała dywizyi. Zaliczony do armii Ardeńskiej, stał kwaterą w warowni Givet, kiedy od Jourdana o-trzymał rozkaz wymarszu ku Beaumont (Belgia). Atoli pod Boussu - les - Walcourt zaskoczyli go w nocy Austryacy i zmusili do odwrotu, podczas którego poniósł duże straty (16 paźdz. 1793). Skutkiem tej porażki usunięto go z teatru wojny i dano mu komendę w Verdun, gdzie przebywał do r. 1795. W marcu 1796 E., na prośbę ministra Delacroix, został zamianowany przez Dyrektoryat gubernatorem Lionu, musiał jednak wkrótce ustąpić to stanowisko generałowi Canuelowi, poczem był posłany do armii Alpejskiej na miejsce generała Dumasa, ojca słynnego powieśoiopisarza. W r. 1797 dostał dymissyę. Ożenił się i zamieszkał w Courcelles - Aubréville (dep. Mezy), skąd na-próźno przypominał się Bonapartemu, któremu, jak utrzymywał w swych podaniach, otworzył przez Bastylię drogę do karyery. Owdowiawszy, przeniósł się na mieszkanie do Varennes. — L. Drape y r o n, art. w „Gr. Encyclopédie“ L a mira u 1 t’a. — Wiktor Fournel „Les Hommes du 14 Juillet, Gardes françaises et Vainqueurs de la Bastille*.

Eile de Beaumont Jan Baptysta Armand Ludwik Leoncyusz, geolog francuski (* w Canon (Calvados) 25 września 1798—f tamże 21 wrześuia 1874). Po świetnem ukończeniu kolle-gium (obecnie liceum) Henryka IV, wszedł drugim do szkoły politechnicznej (1817), a wyszedł z niej pierwszym; od 1819 do 1822 był uczniem szkoły górniczej, w roku zaś następnym towarzyszył do Anglii swemu nauczycielowi, Brochantowi de Vil-liers, oraz przyszłemu koledze i współpracownikowi, Dufrónoy, udającym się tam dla zasięgnięcia u Anglików, twórców świeżej karty geologicznej swej ojczyzny, odpowiednich wskazówek, jako wstępu do wykonania podobnejźe karty Francyi. Współcześnie zebrali też oni obfite i użyteczne wiadomości o kopalniach i hutach Wielkiej Brytanii. Za powrotem z tej słynnej sześciomiesięcznej wycieczki, Dufrénoy i E. de B. zdali z niej sprawę w szeregu bardzo ciekawych artykułów, ogłaszanych od 1824 do 1830 r. w „Annales des mines“ i zebranych pod tytułem: „Voyage métallurgique en Angleterre“ (Paryż 1837—1839, 2 tomy in 8-o z atlasem). W 1825 mieli sobie ostatecznie zlecone wykonanie, pod kierunkiem Broobanta de Villiers, „Karty geologicznej Francyi", na skalę ¹/

której okaz wspaniały podziwiano

80 0007

W tym celu rozpoczęli natychmiast przy współudziale Fenélona i Billego długi szereg wycieczek, badań, podziemnych i studyów górskich, trwających przez lat szesnaście, których wyniki wywarły wpływ nader pomyślny na rozwój nauki i przemysłu. Sprawozdania z nich zawarte są w trzech ważnych wydawnictwach dwóch tyoh geologów, a mianowicie: „Mémoires pour servir à une déseription géologique de la France“ (Paryż 1830—1838, 4 tomy in 8-vo); «Explication de la carte géologique de la France“ (Paryż 1841—1848, 2 tomy in 8-vo); «Déseription du terrain houiller de la France* (Paryż 1842, in 4-to). Sama karta w sześciu sek-cyach ukazała się w 1841 r. Prace jednak prowadzono dalej czynnie i wytrwale, tak dla poprawienia tej karty i powtórnego jej wydania, jako też i dla wypracowania kart departamentalnych, oraz nowej szozegółowej i miejscowej karty na skalę V

na wystawie powszechnej w 1867 r. E. de B., pełniący od 1824 do 1827 r. obowiązki inżyniera zwyczajnego kopalni w Rouen, a od tego czasu zastępca Broohanta de Villiers przy wykładzie geologii w szkole górniczej, został w 1832 r., po zgonie Cuviera, profesorem geologii w kollegium fran-cuskiem; w 1833 naczelnym inżynierem górniozym, w 1835 profesorem geologii w szkole górniczej; w tymże roku członkiem paryskiej akademii nauk (w sekcyi mineralogii i geologii) na miejsce Cl. Lelièvre; w 1847 inspektorem generalnym kopalni; wreszcie w 1853, po śmierci Arago, sekretarzem dożywotnim akademii nauk. Liczne akademie obce wybrały go już były na swego członka stałego lub korrespondenta, jak Berlińska (1827), Towarzystwo królewskie londyńskie (1835) i t. p. Był również prezesem Towarzystwa geograficznego paryskiego. Drugie cesarstwo, które mu natychmiast ofiarowało godność senatora, mianowało go w 1860 wielkim oficerem legii honorowej. Administracyjnie przyznano mu emeryturę w 1868, z pozostawieniem wszelako kierownictwa nowego biura szczegółowej karty geologicznej Francyi, oraz tytułów profesora Kollegium francuskiego i szkoły górniczej. W rzeczywistości od 1852 r. nie miewał on już prawie żadnych wykładów, a w szkole górniczej zastępował go Béguyer de Chancourtois, uczeń i prac jego kontynuator. Zasługi wszakże E. de B. nie ograniczają się jedynie na znakomitym jego wykładzie, który wytworzył cały szereg inżynierów i wybitnych uczonych, ani na jego karcie, dziele pomnikowem, które niezmierne oddało usługi kopalnictwu, rolnictwu i geografii. Wzbogacił on nadto i samą naukę geologii, tworząc z niej ścisłą umiejętność niejako, przez badania nad względnym wiekiem łańcuchów górskich i przez świetne pomysły nad ich rozkładem geometrycznym. W roku 1827 wykazał już niepospolite zdolności spostrzegawcze w rozprawie swojej «Observations géologiques sur les différentes formations qui, dans le système des Vosges, séparent la formation houillère de celle du lias* (Ann. des mines, 2-e sér. t. I i IV). Inna rozprawa, czytana 23 ozerwea 1829 w Akademii, zatytułowana „Recherohes Sur

Kacyki Foirtz. Hhutr, Zesz 147. T. 19-ty.

quelques-unes des révolutions de la surface du gloie" (Ann. des soienoes natur. 1829—1830 t. XVIII i XIX) była punktem wyjścia dla nowej w nauce ery, a w święcie naukowym sprawiła niemałe wrażenie. Zwalozająe śmiało ogólnie dotąd przyjęte zasady, młody geolog dowodził na podstawie ścisłych danych, że łańcuchy górskie nie istniały od wieków wszystkie bez wyjątku, ale, że wznosiły się w różnych epokaoh i że epokę wzniesienia się każdego z nich oznaozyć można. ,W rozległym tym szeregu cech—pisze on — jakiemi ręka czasu dzieje ziemi na jej powierzchni nakreśliła, góry są wielkiemi głoskami olbrzymiego rękopisu, którego każdy systemat górski jeden rozdział stanowi*. Wygłosił następnie zasadę, że identyczność kierunku pewnych łańcuchów górskioh dowodzi identyczności ich wieku, a pierwsze jego badanie, ograniczone z początku czterema systema-tami górskiemi, rozszerzane następnie do dziewięciu, do dwunastu, do dwudziestu cztereoh, zmieniane i poprawiane przez niego samego, w wielu ważnych punktach przybrało postać ostatecznej teoryi, obejmującej oałą ziemię, w jego pracy: „Notice sur les systèmes de montagnes* (Paryż 1852 3 tomy in. 12-o), napisanej dla Dykcyona-rza uniwersalnego historyi naturalnej d’Orbigne-go, w której wykłada wielki swój pomysł «siatki pięciokątnej* (réseau pentagonal), dziś nieco już zaniechanej jako hypoteza. W 1867 liczba systematów górskich opisywanych doszła do 96. W kwestyi nieco związanej z pierwszą, jakkolwiek bardziej specyalnej, E. de B. robił również spostrzeżenia i wypowiedział niemniej cenne poglądy, dotyczące mianowicie zjawisk wybuchowych na globie. Jego rozprawa „Note sur les émanations volcaniques et métallifères“ (Bullet, de la Soc. géol. 1847 2-o sér. t. IV), w której do jednej pierwotnej przyczyny odnosi wulkany, żyły metaliczne i wody mineralne, stanowi pod tym względem, mimo skromnego tytułu swego, pracę pierwszorzędną i całkowicie oryginalną. Piśmienne prace jego zdumiewają ogromem swoim; rozprawy i drobniejsze artykuły, w liczbie okuło 250, ukazały się w następujących wydawnictwach: „Annales des mines* (1822 do 1867); «Mémoires de la Société linnóene de Normandie“ (1827); „AnnaleB des soiences naturelles* (1827 do 1832); «Mémoires de la Sooiété d’histoire naturelle de Paris* (1829); «Bulletin de la Société géologique de France“ (1830 do 1863); „Annalen“ Poggendorffa (1832); «Comptes - rendus de l’Académie des soiences de Paris* (1835 do 1874); «l’Institut* (1836); „Annales des sciences géologiques“ (1842); „Annuaire de la Sooiété météorologique de France* (1854); «Revue des oours scientifiques* (1869). Oprócz wymienionych już powyżej, zaznaczyć jeszcze wypada: «Notice sur les mines de fer et les forges de Framont et de Rothau* (Ann. des mines, 1822); «Faits pour servir à l’histoire des montagnes de l’Oisans* (Mém. de la Soc. d’hist. nat. 1829); „Note sur l’uniformité de la ceintuie jurassique du bassin géologique qui comprend Londres et Paris*

23

K. J.

(T. I str. 333).

Eliezer (dosłownie: mój Bóg jest pomocą). Takie imię nosi w piśmie św. 11 osób. Najbardziej znakomite z pośród nich są: 1) Wierny i pobożny sługa patryarchy Abrahama, pochodzący z Damaszku. Gdy Abrabam był jeszcze bezdzietnym, uważał on Eliezera jako swego spadkobiercę, po narodzeniu się atoli Izaaka wysłał go do Mezopotamii, aby sprowadził żonę dla syna (Gen. XV, 2, 24).—2) Młodszy syn Mojżesza, który nazwał go Eliezer, mówiąc: „Bóg ojca mego był mi pomocą i ocalił mnie od miecza faraonowego* (Exod. 18.4).—3) E. syn Dodawahów z Maresy, prorok za czasów króla judejskiego Jozafata, którego strofował za to, iż ten się stowarzyszył z bezbożnym królem izraelskim, Achazyaszem (II

Dr S. P.

Dr S. P.

Kml.

(Ann. des sc. natur. 1829); „Observation sur l’étendue des terrains tertiaires inférieurs dans le nord de la France” (Bullet, de la Soc. géol. 1831—1832); „Mémoire sur les groupes du Cantal et du Mont-Dore* (Ann. des mines 1833); „Recherches sur la structure et l’origine du mont Etna* (Comptes -rendus de l’Acad. des sc. 1835); „Remarques relatives à la formation du cône du Vésuve“ (Comptes-rendus de l’Acad. des sc. 1837). Z prao jego, wydanych oddzielnie, główniejszemi są, oprócz wskazanych: „Coup d’ceil sur les mines“ (Paryż 1824); „Leçons de géologie pratique professées au Collège de France* (Paryż 1843—1849, 2 tomy in. 8-vo); „Carte géologique détaillée de la Haute - Marne au V₈₀ oo0M> ze współudziałem B. de Chancourtois (Paryż 1857—1860, 4 sekcye); „Rapport sur les progrès de la stratigraphie* (Paryż 1869, in. 8-vo); „Géologie des Alpes et du tunnel deB Alpes* (Paryż, 1872, in 12). Nakreślił też i przeczytał w Akademii nauk pochwały Coriolisa (1857), Beau-temps - Beaupré (1859), Legendre’a (1861), Oer-stedta 1862), Aug. Bravais (1865), Puissanta (1869), barona Plany (1872). Wystawiono mu w mieście Caen pomnik ze składek w 1876 roku.

Elid de la Poterie Jan Antoni (* w r. 1733 w Carentan [Manche]—f w Breście d. 23 maja r. 1794), lekarz i przyrodnik francuski. Kształcił się w Paryżu, gdzie też znaozną częśó źyoia spędził, będąc przez czas pewien przewodniczącym w wydziale lekarskim (Docteur-Régent); przesiedliwszy się do Brestu, zajął tam urząd naczelnego lekarza marynarki francuskiej. Odznaczał się niezwykłą uczonośoią i znajomością nietylko sztuki lekarskiej, ale i wielu gałęzi nauk przyrodniozyoh, pisywał też wiele o rozmaitych przedmiotach dotyczących medycyny i ohemii. Z dzieł jego na uwagę szczególniejszą zasługuje: „L’examen de la dootrine d’Hippocrate Bur la nature des êtres animés, sur les principes des mouvements de la vie eto* (Brest 1784).—Por. „Biographie médicale* (T. IV str. 23) i Mme Oursel „Nouvelle biographie normande“

Dr J. P.

Krön. XX, 37).

Eliezer ben Hyrkanos, jeden z najsławniejszych tannaitów (nauczycieli Miszny) w pierwszym wieku po Chr. Legenda opowiada o nim, źe do 22-go (lub też 28-go) roku życia pracował na roli u swego ojca, i źe wskutek nieporozumienia z rodziną opuścił dom rodzicielski i udał się do Jerozolimy, gdzie wstąpił do szkoły sławnego R. Jo-chanan ben Zakkaj. W krótkim czasie uzyskał taki rozgłos, że ówczesny patryarcha, Gamliel II, dał mu sioBtrę za żonę. Po śmierci swego mistrza otworzył E. własną szkołę w Lydda (w południowej Palestynie). Maksymą jego życia było: Niechaj honor twego bliźniego będzie ci tak drogim, jak twój własny, nie bądź skorym do gniewu i czyń pokutę dzień jeden przed śmiercią (a ponieważ nikt nie zna dnia śmieroi, więc powinien wciąż czynić pokutę). Zdaje się także, że obcował przez pewien czas z Minejczykami (pierwszymi chrześcianami żydowskimi); przeto sam nawet był podejrzany przez władzę rzymską o wyznawanie zasad chrześciaństwa, oo się atoli okazało bezpod-stawnem. Przypisują mu księgę p. t. „Pirke rabbi Eliezer“ (Rozdziały rabi Eliezera), ale krytyka wykazała, że książka ta, należąca do t. zw. literatury midraszowej, została napisaną dopiero po powstaniu religii islamickiej, prawdopodobnie w końcu wieku Vll-go lub na początku VIII-go. Ob. też Graetz „Geschichte der Juden“, tom IV, rozdz. III (wyd. III, str. 40—46); Weiss „Dor dor we-dorszaw“ tom II (Wiedeń 1876), str. 8L—87.

Eligiusz (po fran. S t - E l o i), ś w. (I grudnia), ur. 588 r. w Chatelac (Cadillac), blizko Limoges, z pobożnych i zamożnych rodziców. Wyuczywszy się złotnictwa u Abbona w Limoges, jako zdolny artysta mianowany został przez króla Klotaryusza li go przełożonym nad robotami mennicznemi, przyczem, z pobożnem zamiłowaniem, wyrabiał relikwiarze, ozdoby do grobowców świętych i t. p. przedmioty sztuki, które, po części dochowały się aż do naszych czasów. Życie wiódł umartwione, poświęcone modlitwie i rozmyślaniu, dochody rozdawał ubogim. Dagobert I, następca Klotaryusza, cenił bardzo świętobliwego męża, podarował mu wspaniały dom w Paryżu, w którym E. urządził klasztor żeński, przeznaczając na przełożoną św. Aureę (4 paźdz.), a nieopodal miasta Limoges założył opactwo Solignao. Wysłany do Bretanii, u-spokoił wzburzone umysły i skłonił Bretończyków do uznania nad sobą władzy Dagoberta. W pó-źnym już wieku został wyświęcony na kapłana. R. 639 został biskupem Noyon i Tournai. Jako biskup gorliwie pracował nad nawróceniem pogan w swojej dyecezyi, z narażeniem życia wielu Fla-mandczyków przywiódł do wiary świętej, stąd zwany jest apostołem Flandryi. Proroczym du-ohem przepowiedział, źe Państwo Frankońskie podzielone będzie pod trzema synami Kiodoweusza Ii-go, a znowu się połączy za panowania Teodo-ryka młodszego. Przepowiedział również dzień swojej śmieroi, która nastąpiła 1 grudnia 659 r., a według Siegeberta r. 666. Królowa Batylda kosztowny wystawiła mu grobowiec, a mieszkańcy m. Noyon wyjednali, źe większa częśó relikwij św. E-a pozostała w ich mieście. Z powodu pierwotnego Btanu E-a kowale, ślusarze, a szczególniej złotnicy, czczą go, jako swojego patrona.

Dr J. P.

Suez.

And. S.

Hml.

Hml.

Eliksyr (może z arabskiego: al-ekohssir, albo z greckiego: hellixis). Nazwa ta nadawana bywa środkom lekarskim płynnym, zwykle z licznych części składowych zestawionym. W farmacyi dzisiejszej eliksyr zwykle nazywają naciągiem, albo nalewką złożoną (Tinctura composita), niektóre jednak z przetworów tyoh zachowały dotąd swą przestarzałą nazwę, jak np. E. Hallera (Elixir acidum Halleri), E. żołądkowy (E. au-rantiorum compositum) i t. p. E-ami zowią też nieraz płókanki do zębów, sprzedawane przez perfu-miarzy i dentystów, oraz wódki rozmaite; z tych najwięcej może rozpowszechniony jest likier ziołowy, wyrabiany w Belgii pod nazwiskiem Elixir de 8 p a.

Elim. Miejscowość na półwyspie Synajskim, pomiędzy Marą a puszczą Synajską. Była ona jedną ze stacyj Izraelitów podczas ich wędrówki po wyjściu z Egiptu. Izraelici znaleźli tutaj 12 źródeł wód i 70 palm (Exod. XV, 17; Nom. XXXIII, 9). Ponieważ zapas wody i roślinność na półwyspie Synajskim nie ulegają prawie zmianie i po tysiącznych latach, więc geografowie identyfikują E. albo z Wadi Havara, oddalonym o dwie godziny od Wadi Gharandei, lub też ze znajdująoym się o 2*/* godziny bardziej na południe Wadi Useit. Pierwsza hypoteza ma więcej zwolenników, ponieważ Wadi Gharandei jest stosunkowo bogatszym w wodę i palmy. Według egiptologa Brogsoha, należy szukać starożytnego E-u w miejscowości Aa-lim czyli Tent-lim, oddalonej o kilka godzin od

Dr S, P.

Elimea, ob. Elimiotis.

Eilminaoya=Rugowanie, w algebrze działanie, mające na celu usunięcie jednej niewiadomej z układu kilku równań z kilku niewiadomemi, w celu rozwiązania tych równań. — Ob. Rugowanie.

Elimiotis, Elimea, dzielnica w Macedonii starożytnej, w dorzeczu średniego Haliakmonu (dzisiejszej By8trzycy=Vistritsy), i na granicy z ówczesnym Epirem i Tessalią; głównem miastem była Elima (dziś prawdopodobnie Grève na).

Elio Franciszek Ksawery, generał hiszpański (* r. 1767 w Nawarze — f 11 września 1822 w Walencyi). Syn pułkownika, gubernatora Pampeluny, kształcił s?ę w akademii wojskowej w Puerto - Santa - Maria, poczem brał udział w wyprawie przeciwko Marokku, oraz w wojnie z Rzplitą Francuską (1793 — 95). Posłany na stępnie do Ameryki Południowej, wydarł Montevideo Anglikom, za co otrzymał stopień generała (1805). Po powrocie do kraju (1812) dowodził armią hiszpańską w Muroyi i odniósł kilka zwycięstw nad Francuzami. Mianowany gubernatorem Walencyi i Murcyi, stał się powolnem narzędziem reakcyi w ręku despotycznego Ferdynanda VII-go i jednym z gorliwszych jego siepa-czów. Jego srogość i okrucieństwa uczyniły go powszechnie nienawistnym. Kiedy w r. 1820 wybuchł rokosz na rzecz przywrócenia konstytuoyi 1812 r., E. został uwięziony przez powstańców i osadzony w cytadeli. Oficerowie załogi w Wa-lencyi próbowali go uwolnić, ale lud opanował cytadelę i zmusił radę wojenną do podpisania na niego wyroku śmierci. Uduszono go garotą.

Elio y Ezpeleta Joachim, generał kar-listowski, syn poprzedniego (* r. 1803—f w styczniu 1876 w Pau). Bjł podpułkownikiem armii hiszpańskiej w chwili zgonu Ferdynanda VlI-go i oświadczył się, po ogłoszeniu Izabelli królową, na rzeoz Don Carlosa (1833). Podczas pierwszej wojny karlistowskiej zajmował stanowisko szefa sztabu słynnego Zumalaoarreguy, a następnie dowodził dywizyą, lecz gdy popełnił błąd taktyczny i dał się pobić pod Valladolidem, został postawiony przed sąd wojenny i zamknięty w twierdzy Dos Hermanos. Wydostawszy się na wolność w r. 1839, zamieszkiwał we Francyi, po śmierci zaś Don Carlosa (1855) ofiarował swe usługi królowej Izabelli. Kiedy Izabellę wygnano z Hiszpanii, u-siłował, acz bezskutecznie, wywołać powstanie na rzecz hrabiego Montemolin. W r. 1873 przyjął służbę u wnuka Don Carlosa, t. zw. Don Carlosa IH-go, pobił wojska rządowe pod Arroniz (26 czerwoa), zdobył warownię Estellę (24 sierpnia), oblegał San - Sebastian i kierował operacyami przeciwko Bilbao. W uznaniu położonych zasług został mianowany ministrem wojny i szefem sztabu głównego. Po upadku ruchu karlistowskiego wyjechał do Francyi.

Eliot, sir John (* 1592 r.—f w Towrze londyńskim 27 list. 1632 r.). Kształcił się w Exeter College, w Oksfordzie, później zaś uozył się praktycznie prawa w jednym z Innów londyńskich. Następnie podróżował po Europie i w czasie swej podróży poznał się z młodym Jerzym Villiers, późniejszym księciem Buckingham, z którym nawet zawarł bliższe stosunki. Po powrocie do Anglii, został członkiem parlamentu z Saint Germans. W 1619 r. otrzymał tytuł rycerza i za protekcyą swego towarzysza podróży na kontynencie, który przez ten czas został markizem Buckingham i wielkim admirałem, otrzymał nominacyę na wiceadmirała Devonshire W 1624 roku był członkiem parlamentu z Newport w Kornwalii. W pierwszej swojej mowie (27 lutego) okazał odrazu rzadki talent krasomówczy, tudzież niezwykłą niezależność charakteru. Wskutek tego wpadł w kollizyę z dworem, a zarazem i dawniejszym swoim protektorem, ks. Buckingham, ulubieńcem Karola I. W parlamencie z 1625 r. przemawiał za utrzymaniem praw przeciwko katolikom. Kiedy parlament otrzymał wiadomość, że król będzie żądał nowych sub-sydyów na prowadzenie wojny, bez względu na udzielenie mu ich już dwukrotnie, 8-go czerwca był wybrany E. w celu uczynienia Buckinghamowi przedstawienia o cofnięcie tego żądania, co jednak do niczego nie doprowadziło. Nie dowierzając zdolnościom wojskowym Buckinghama w prowadzeniu wojny jednocześnie z Francyą, Niemoa-mi, Danią i Sabaudyą, E. ohoiał przeprowadzić w parlamencie wniosek, aby do prowadzenia tych spraw byli dopuszczeni doradzcy, posiadający zaufanie parlamentu. Niezgodzenie się na to Bu-ckinghama doprowadziło do stanowczego z nim

zerwania. Zimą 1626 r. E. widział w Plymouth karę 2 000 funt. szter. Jakkolwiek zaś od bary wynędzniałe i zgłodniałe wojsko, które powróciło i więzienia mógł cię uwolnić jedaem słowem, uzna-z Kadyksu. Nędzę tę przypisywał Buckinghamowi, który, zdaniem jego, był zdolny do największych zbrodni, zdradzał interesy Anglii i marnował grosz publiczny w celu wzbogacenia siebie i swojej rodziny. Usposobienie jego pogorszyło się jeszcze wskutek tego, że król, chcąc usunąć wielu wpływowych członków oppozycyi z parlamentu, mianował ich szeryfami w odpowiednich okręgach wyborczych. E. widział w tern manewr wyborczy, wystąpił w parlamencie ostro przeciwko Buckinghamowi i dowodził, źa on, wciągnąwszy Anglię w nieszczęśliwą wojnę z Hiszpanią, chce ją teraz wciągnąć w wojnę z Prancyą, jedynie w celu napełnienia swego worka dziesięciną od sprzedaży towarów, zabranych na nieprzyjacielskich okrętach, któreby pobierał jako wielki admirał. Było to wystąpienie domagające się ustanowienia odpowiedzialności przed parlamentem najwyższych urzędników państwowych, na co król się nie zgadzał.

jąoem opinie swoje za mylne, słowa tego jednak nie wypowiedział, gdyż przez to wyrzekłby wyraz potępienia na przywileje parlamentu. W październiku 1632 r. poprosił o pozwolenie udania się na wieś w celu poprawienia nadwątlonego zdrowia; prośba ta wszakże przez króla nie była wysłuchana. Wkrótce też potem E. umarł w więzieniu. Zaciętość Karola przeciwko niemu była tak wielka, iż kiedy syn E-a prosił o pozwolenie pochowania zwłok jego w grobie rodzinnym, król napisał odmowną rezolucyę na prośbie, w słowach: „Niech zwłoki E-a będą pochowane w tym kościele, w którego parafii umarł. — Pisma E a z manuskryptów wydrukowano dopiero w ostatnich czasach. Do nich należą: 1) „The Monarchie of Man“ (1879); 2) „An Apology for Socrates“ i „Negotium Posterorum"

11881); 3) »De Jure Majestatis, a Political Treatise of Government" i „Letterbook of sir John Eliot“ (1882).— „Diction, of Natur. Biograph.“ (Tom

a. o.

Eliot John, missyonarz angielski (* r. 1604 w Nasing, brabätwie Essex—f 20 maja 1690 w Nowej Anglii). Ukończywszy studya w Cambridge, *y-wędrował w r. 1631 do Ameryki i osiadł w Rox-bury (Massachusetts), jako pastor sekty Independentów. Zainteresowawszy się Indyanami Massachusetts^ ze szczepu Mohikanów, nauczył się ich języka i począł w r. 1646 opowiadać im Słowo Boże, starając się wraz z chrystyanizmem zaszczepić im obyczaje i zwyczaje europejskie. W r. 1660 ochrzcił pierwszą grupę nawróconych, a w r. 1674 miał już czternaście wiosek, zamieszkanych przez Indy an chrześcian. Wojna, jaka następnego roku wybuchła między osadnikami europejskimi a tubylcami, zniweczyła dzieło ewangeliczne E-a; pomimo to, odwiedzał on swych czer-wonoskórych chrześcian w ich lasach i opiekował się nimi aż do swego zgonu. Przełożył Nowy Testament na język miejscowych Indyan (dyalekt algonkiński), i kazał go wydrukować w Cambridge (1661); Stary Testament, również w przekładzie E-a, został wydany w temźe mieście r. 1663. Nowa edycya zupełna Pisma święt. ukazała się w roku 1685; jest to pierwsza Biblia drukowana w Ameryce; egzemplarze jej należą do rzędu białych kruków. E. wydał także gramatykę tegoż narzeoza indyjskiego, obecnie już zamarłego (Cambridge 1666). — G. Pritohel „Geschichte der Missionen unter den Indianern“ (Norymberga 1872). — P. Krüger art. w Gr. Eucycl." La-

Hml,

Dlatego izba niższa wystąpiła przeciwko Bucking- XVII, str. 186). hamowi z formalnem oskarżeniem publicznem (im-peaohment), do którego wniesienia w izbie lordów mianowała ośmiu członków. Znajdujący się w ich liczbie E. zebrał punkta oskarżenia przeciwko Buckinghamowi, w których porównywał go do Sejana. Na drugi dzień już (11 maja 1626 roku) E. wraz z sir Dudleyem Digges znalazł się w Towrze. Skoro jednak parlament nie chciał przystąpić do obrad, dopóki jego członkowie byli pozbawieni wolności, E. został wraz z swoim towarzyszem w kilka dni potem wypuszczony z więzienia. Król, widząc, że nie uda się mu w ten sposób wstrzymać oskarżenia, odroczył parlament (15 czerwca). Po tern E. został uwolniony od obowiązków sędziego pokoju i wice-admirała. W nowym parlamencie 1628 r. E. był reprezentantem hr. Kornwalii, pomimo zamknięcia go chwilowo w więzieniu, pod pozorem, że nie zapłacił swego udziału w nałożonej przez króla przymusowej pożyczce. Wtedy w parlamencie powstała burza o samowolne nakładanie podatków, na wniosek zaś E-a i innych była uchwalona sławna petycya o prawa, petition of right, zabezpieczająca prawa Narodu Angielskiego, którą król był zmuszony zatwierdzić 7 czerwca 1628 r. Po zamordowaniu Buckinghama E. w parlamencie z 1629 r. prowadził spór przeciwko Arminianom, których obwiniał o odstąpienie od zasad protestantyzmu, i walczył za przywileje parlamentu, naruszane przez króla.

Eliot Edward Granville, trzeci earl of St. Germains (* 29 listop. 1798 r. — f 7 paźdz. 1877). Syn Williama E-a, ukończył nauki w Christ Church College, w Oksfordzie. W 1824 r. został członkiem parlamentu od Liskeard w Kornwalii, które to miasto reprezentował aż do przejścia bilu o reformie parlamentu w 1832 r. Canning mianował go lordem skarbnikiem (lord of the treasury), w czasie swojej administracyi w 1827 r. Przedtem jeszcze, w 1823 r., E. był sekreta-

Wskutek tego 4 marca był posłany razem z innymi 8 członkami parlamentu do Towru, gdyż mirault’a. w czasie śledztwa nie chciał dać żadnych objaśnień, twierdząc, że na to, co mówił, lub robił w parlamencie, tylko przed nim samym winien odpowiadać: był więc obrońcą wolności słowa w parlamencie i nietykalności jego członków. Następnie został oskarżony wraz z Hollesem i Valentinem przed sądem King’s Bench o spisek, mający na celu zakłócenie porządku publicznego, spotwarzenie ministrów króla i zamach przeciwko marszałkowi izby gmin, speaker, i wskutek tego skazaDy na

Biogr.“ (T. XVII 185).

Eliot George, ob. Evans Anna.

Eliott Jerzy August, lord Heathfield, generał angielski (* r. 1717 w Stobbs, Roxburghshire — f 6 lipoa 1790 w Aix - la Chapelle). Odbył gruntowne studya najpierw na uniwersytecie lejdeństim, a następnie w szkołach inżynierów wojskowych w La Fère i Woolwich. Wstąpiwszy w r. 1739 do drugiego pułku greuadyerów gwar-dyi, brał udział w wojnie o sukcessyę austryacką 1740—1748, i w bitwie pod Dettingen otrzymał ranę. Adjutant króla Jerzego Ii-go w r. 1755, uformował w Anglii pułki lekkiej jazdy, wzorowanej na huzarach Fryderyka Ii-go, i w stopniu dowódacy jednego z tych pułków odznaczył się chlubnie w Niemczech podczas wojny Siedmioletniej. W r. 1762 był posłany na Kubę wraz z hrabią Albemarle; po zdobyciu Hawanny (1763), wrócił do Anglii i został zamianowany generał-porucznikiem. W r. 1774 objął naczelne dowództwo w Irlandyi, a w roku 1775 gubernatorstwo Gibraltaru, który wsławił pamiętną obroną podczas wojny o niepodległość Ameryki. Oblegany od strony lądu i morza, stawiał przez trzy lata zaciekły opór połączonym siłom Francuzów i Hiszpanów (1779—1782). Lord Howe dał mu wreszcie odsiecz w chwili, kiedy mała załoga Gibraltaru już wymierała z głodu. Gdy powrócił do Anglii,

Hml.

rzem poselstwa w Madrycie, a w 1824 roku w Lizbonie. W 1834 roku rząd angielski wysłał go jako poBła nadzwyczajnego do Hiszpanii, gdzie sroźyła się wówczas wojna Karlistów. W czasie pobytu swego w Hiszpanii E. przeprowadził między rządem i Karlistami ugodę, t. z. konwen-cyę E-a, na mocy której strony wojujące zobowiązywały się prowadzić wojnę humanitarnie. Przez to E. oszczędził życie wziętym do niewoli żołnierzom, którzy wprzód byli bezlitośnie zabijani. Po powrocie swoim do Anglii w 1837 r. E. został członkiem parlamentu ze wschodniej Kornwalii, który to okrąg przedstawiał do 1845

r. Należąc do partyi wighów był mianowany przez Sir Roberta Peel’a sekretarzem stanu do spraw irlandzkich, które wówczas znajdowały Bię w opłakanym stanie. W tym charakterze przeprowadził bil o ograniczeniu używania i posiadania broni palnej w Irlandyi. W 1845 r. E. zrzekł się tego sekretarstwa i po śmierci ojca został członkiem izby wyższej, jako earl of St. Germains. Lord Aberdeen, zostawszy w 1852 r. pierwszym ministrem, zamianował E a wicekrólem Irlandyi. U-rząd ten pełnił E. przez jakiś czas jeszcze za mi-nisteryum Palmerstona. Po powrocie z Irlandyi został marszałkiem dworu królewskiego (lord steward of the household), i na tym urzędzie był często poufnym doradzoą królowej, nie tylko w sprawach politycznych, ale i w familijnych. Towarzyszył księciu Walii w podróży jego po Kanadzie i Stanach Zjednoczonych w 1860 roku. Był także deputy-lieutenanfem hrabstwa Kornwalii (1841 r.), i deputy warden of the Stannaries, przewodniczącym w sądach górniczych tegoż hrabstwa (1854 r.). — „Diet. of natiosnal

A. 0.

obsypano go honorami i wyniesiono do gdnoo-ści lorda Heathfield, barona Gibraltaru. Gaierya narodowa (»National Gallery“) w Londynie posiada wspaniały jego portret, pędzla J. Reynoldsa.

Elipsa, jeden z trzech gatunków linij krzywych, powstających przy przecięoiu powierzchni stożka kołowego płaszczyzną zwanych dla tego »przecięciami stożkowemi“ lub wprost „stoźkowe-mi*. E. powstaje mianowicie wtedy, gdy płaszczyzna sieczna, nieprostopadła do osi stożka, przecina wszystkie jego tworzące. Dwoma pozostałe-mi gatunkami stożkowych są hyperbola i parabola (ob.). Wszystkie te trzy gatunki stożkowych mają wiele własności wspólnych, dających się udowodnić już to syntetycznie, już to analitycznie; wszyßtkie one eą krzywemi drugiego stopnia, co znaczy, że w odniesieniu do układu spół* rzędnych przedstawić się dają przez równanie stopnia drugiego w spółrzędnych punktu. E. jest linią krzywą zamkniętą, posiadającą środek i dwa ogniska. Środek leży wewnątrz pola E-y i każda prosta, przezeń przechodząca, zwana średnią a łącząca dwa puukty przeciwległe E y, dzieli się w środku na dwie równe części. Najdłuższa ze średnic nazywa się osią wielką E-y; średnica do niej prostopadła jest najkrótszą ze średnic i nazywa się osią małą. Ogniska elipsy leżą na osi wielkiej po obu stronach środka w równej od niego odległości. Stosunek odległości ognisk do długości osi wielkiej nazywa się mimo środem. Mimośród E-y jest mniejszy od je-dnośoi. Im jest bliższym zera, tern bardziej E. zbliża się do koła; koło można uważać za E-ę o mimośrodzie równym zeru.

Prosto, łącząca punkt E-y z jednem lub dru-giem ogniskiem, nazywa się promieniem wodzącym tego punktu. Dla każdego punktu elipsy summa jego dwupromieni wodzących jest stała i równa osi wielkiej. Jest to własność zasadnicza elipsy; Da niej polega znany powszechnie sposób kreślenia elipsy ruchem ciągłym. Styozna do elipsy tworzy kąty równe z promieniami wodząeemi, przechodzącemi przez punkt styczności, lub, co na jedno wychodzi, jest dwusieczną kąta, utworzonego przez promień wodzący w punkcie styczności i przez przedłużenie drugiego promienia wodzącego. Powierzchnia całkowita pola elipsy wyraża się wzorem %ab, gdzie % jest stosunkiem okręgu koła do średnicy (t. j. 3,14159...), a — długością pół osi wielkiej, b — długością pół osi małej. Oznaczenie długości łuku elipsy należy do zadań rachanku wyższego (patrz niżej Eliptyczne całki). Równaniem elipsy w układzie prostokątnym, utworzonym przez jej oś wielką i małą, jest:

as² y%

Wykład przystępny niektórych własności E-y znaleźć można w dziełku »Geometrya zastosowana do rękodzieł i rzemiosł“ Józefa Łapińskiego (Warszawa 1868, str. 56 — 67); wykład syntetyczny

S. D.

=1

s. D.

S. D.

nych dotąd nie posiadamy.

Elis, ob. Elida.

Elisa był według Gen. X, 4 synem Jawana, wnukiem Jateta. Ponieważ Jawan oznacza Jończyków w szczególe, a Greków wogóle, a więc i Elisa musi być szczepem greckim lub też kolonią grecką. Według Ez. XXVII, 7 sprowadzali Fe-nicyanie z Elisy purpurę i dla tego sądzono, że E. jest to bogata w purpurę prowincya grecka Lakonia. Usiłowano też znaleźć podobieństwo pomiędzy wyrazami: Elisa, Elis (prowincya w zachodniej części półwyspu peleponeskiego) i Hellas. Lecz wszystkie tego rodzaju etymologie są niepewne i często błędne. Ponieważ jako synowie Jawana są wymienieni oprócz Elisy jeszcze: Tarsis (południowo - zachodnie wybrzeże Hiszpanii), Cytym (Cypr) i Dodanim (RoduB), więo należy szukać Elisy pośród greckich kolonii w Sycylii i we Włoszech południowych (Grecya wielka), które to miejscowości były starożytnym Hebrajczykom dobrze znane. Utożsamienie Elisy z Kar-tagą nie ma żadnej podstawy.

Elisabethbad, l). E. ob. Niendorf. 2). E. ob. Prenzlau.

Elissar (Elissa, Dido), królewna tyryjska, mityczna założycielka Kartaginy. Poohodzenie podania o E-rze jest dość ciemnem; nie ulega jednak wątpliwości, iż powstało ono, nie w Kartaginie, lecz pośród Greków (prawdopodobnie w Sycylii, gdzie ciągle stykali się z sobą Kartagińczycy, Grecy i Rzymianie). Zasadniczy wątek podania wysnuł się z tego rzeczywistego faktu, że w Kar-

elementarny w dziełku , Początkowy wykład syntetyczny własności przecięć stożkowych na podstawie ich pokrewieństwa harmonicznego z kołem“ A. A. Baranieckiego (Warszawa 1880); wreszcie geometryę analityczną elipsy w dziele: „Geometrya analityczna“ Wład, Zajączkowskiego (Warszawa 1884), oraz we wszystkich dziełach obcych, poświęconych geometryi analitycznej.

Elipsoida jest powierzchnią stopnia drugiego, zamkniętą. Wszystkie jej przecięcia płaszczyznami są elipsami lub też kołami. Elipsoida posiada środek; trzy jej osi wzajemnie prostopadłe, przechodzące przez środek, są wogóle różnej długości i wtedy elipsoida nazywa się trój osiową. Równaniem takiej elipsoidy w odniesieniu do osi jest:

X²    y²    Z²

a² ”ł~ cł

Tu x, y, z są spółrzędnemi bieźącemi punktu; a, b, c — długościami trzech pół - osi. Jeżeli dwie osi są równe, elipsoida staje się obrotową; gdyż otrzymać ją można przez obrót elipsy (ob.) około pół-osi wielkiej lub małej tej linii krzywej; dwie osi takiej elipsoidy są równemi, trzecia zaś jest od nich dłuższa lub krótsza. Jeżeli elipsoida powstaje przez obrót elipsy około pół-OBi małej tej krzywej, wtedy oś trzecia elipsoidy jest krótszą od dwu pozostałych równych i elipsoida nazywa się wtedy spłaszczoną. Jeżeli zaś powstaje przez obrót elipsy około pół-osi wielkiej tej krzywej, wtedy oś trzecia elipsoidy jest dłuższą od każdej z dwu pozostałych równych i elipsoida nazywa się wtedy wydłużoną. Równaniem elipsoidy obrotowej, odniesionej do osi, jest: sc² + y* , 2²    „

a2 + c2 -

dla a^>c mamy elipsoidę spłaszczoną, dla a<Zfi — wydłużoną. W przypadku a — c elipsoida obrotowa zamienia się na kulę o promieniu a; równaniem kuli będzie:

x² + y* + z²=ft2-

Badaniem własności elipsoid zajmuje się geome-trya analityczna a w szczególności teorya powierzchni. Ob. „Geometrya analityczna“ Zajączkowskiego (Warszawa 1884).

Eliptyczne całki. Całką eliptyczną nazywamy wogóle całkę postaci:

F (x)dx

]/ a₀ -f- ax x -j- a₂ x² -t- az x⁶ + a₄cc⁴

gdzie w liczniku funkcya F (x) jest fuokcyą całkowitą wymierną, w mianowniku zaś pod znakiem pierwiastka kwadratowego mamy funkcyę całkowitą stopnia 4-go lub w szczególności trzeciego. Takie całki nie dają się wogóle wyrazić za pomocą funkcyj elementarnych analizy i stanowią nową klasę funkcyj przestępnych. Badaniem tych funkcyj zajmuje się osobna rozległa gałąź analizy, której rozwinięcie zawdzięczamy Eulerowi, Legen* dre’owi, Landenowi, Jacobiemu, Weierstrassowi i innym. Całki eliptyczne mają ważne zastosowania, między innemi do rektyfikacyi elipsy — stąd ioh nazwa — hyperboli, lemniskaty i t. p., do komplanacyi powierzchni i t. p.— ob. Wł. Folkier-ski ,Zasady rachunku różniczkowego i całkowego“ (Tom II, Paryż 1873, str. 351 i dalsze, 408 i dalsze).

Eliptyczne funkcye, są to funkcje przestępne, powstające z odwrócenia całek eliptycznych (ob.) w podobny sposób, w jaki z odwrócenia całek, wyrażających funkcye arc sin, arc tg i t. p., powstają funkcye goniometryczDe lub trygonometryczne: wstawa, styczna i t. p.; można je przeto uważać pod pewnym względem za wyższe funkcje goniometryczne, które w szczególnych przypadkach przechodzą na funkcye goniometryczne zwyczajne. Funkcye eliptyczne posiadają wiele interesujących własności, między któremi zasługuje na uwagę t. z. peryodyczność podwójna, stanowiąca analogię do peryo-dyczności pojedynczej funkcyj trygonometrycznych. Teoryę funkcyj eliptycznych stworzyli: matematyk norweski Abel (ob.) i niemiecki Jacobi (ob.). W ostatnich czasach teorya ta została znacznie posunięta i udoskonalona, głównie przez Weier-strassa. Wyczerpujący traktat o teoryi funkcyj eliptycznych ogłosił matematyk francuski Halphen, p. t.: .Traité des fonctions elliptiques et leurs applications“ (w 3-ch częściach, Paryż 1886 — 1891). Można te teoryę studyowaó też z dzieła mniej obszernego, H. Durège’a „Theorie der elliptischen Funotionen" (Lipsk, wyd. I-e, 1868). W literaturze polskiej dzieła o funkoyach eliptycz-

8. D.

Dr S. P.

taginie istniała bogini E., opiekunka miasta, i że część wybrzeża, miasto samo, lub, co najmniej, jakaś jego dzielnica nosiła zbliżoną do imienia tego bóstwa nazwę Elis z a (porów. Genes. X, 4; Ezech. XXVII, 7). Stąd łatwo było, zwłaszcza cudzoziemcom, wyprowadzić wniosek, że bogini E. była założycielką miaBta. Bogini ta, prawdopodobnie jakaś miejscowa odmiana głównego żeńskiego bóstwa Semitów—Astarty, łączyła w sobie wiele właściwości, dla tego też wzywano jej pod wielu imionami, bądź jako Allisat, Allisa, boginię „radosną“, bądź jako (n) Dido, (n) Dida „wędrowną* (îcXavfjrciç, według innych—„ukochaną“), lub też Hanna (Anna) „miłościwą*. Kult jej, ściśle związany z pomyślnością państwa, trwał aż do upadku Kartaginy; za Cezarów wynurzyła się ona znowu pod nazwą „niebieskiej dziewicy* (vir-go coele&tis). Imię E. w mitologii kartagińskiej łączyło się w sposób nam bliżej nieznany z imionami kilku innych bóstw i istot mitycznych, mianowicie z jakimś miejscowym Baalem - Sicharba-lem (Zekar-Baal=„ Pamięć Baala” lub Zikru- Baal = „ten, o kim Baal pamięta*), Pigmaliouem (Pe-gum - EIion=„kowadło najwyższego“), który znany był także i na Cyprze, i z Jarbem (Ijer-baah=„Baal budzi*), bóstwem, bardzo zbliźonem do Baala-Melkarta (oba). Jarbas, jak się zdaje, był utożsamiany z jakimś lioijskim bożkiem (może Ju* baï), wskutek tego w greckiem podaniu o E-ize występuje on, jako przedstawiciel krajowców Afryki. Wszystkich tych bogów Grecy, z właściwym sobie euhemeryzmem, poprzerabiali na ludzi. Skrystalizowane prawdopodobnie w Sycylii podanie zostało wprowadzone do literatury przez Timaiosa (II i III w. prz. Chr.) jednego!z najbardziej łatwowiernych historyków starożytności, który zarazem i wplótł je w dzieje Fenicyi. Według Timaiosa (opowieść jego zachował Justyn) Multo (fen. Muttan lub Mattan, porów. II Król. XI 18), król Tyru, umierając, przekazał tron swojej córce E-rze i synowi Pigmalionowi, lecz naród uznał tylko Pigmaliona za władzcę. E. wyszła za mąż za swego wuja Sicharbala (Akerbas Justyna), który, jako arcykapłan Heraklesa (Melkarta), zajmował w państwie pierwsze miejsce po królu. Pigmalion kazał zamordować Sicharbala, chcąo sobie przywłaszczyć jego Bkarby, skarbów tych jednak nie znalazł. Przejęta zgrozą, E. przez czas dłuższy stroniła od brata, w końcu zaś udała, że chce przesiedlić się do Nowego Tyru i otrzymawszy okręty, uciekła na nich, zabierająo z sobą skarby Sicharbala, posąg Heraklesa i kilkadziesiąt arystokratycznych rodzin tyryjskieb, które też były niezadowolone z rządów Pigmaliona. Groźby bogów i prośby wspólnej matki odwiodły Pigmaliona od pogoni. Na Cyprze przyłączył się do uciekająoych kapłan Jowisza (właściwie: Junony, t. j. Astarty), wymówiwszy sobie poprzednio dziedziozny urząd kapłana w mieście, które miało być założonem. W braku kobiet na ' okrętaoh porwano tu 80 dziewic, które wedle zwyczaju wyczekiwały na brzegu na to, aby złożyć ofiarę Wenerze. Przybywszy do Afryki i chcąo tam chwilowo się za-

trzymać, E, zażądała od krajowców tyle ziemi, ile jest w Btanie zakryć skóra wołowa, poczem kazała pokrajać skórę na wązkie paski i obwiodła niemi znaczną przestrzeń. Od tej skóry nazwano pierwotną osadę, a późniejszą twierdzę Kartaginy, Byrsa (Bópaa=skóra). Posłowie, wysłani z pobliz-kiej fenickiej kolonii Utyki, ostatecznie skłonili E. do zbudowania na tem miejscu miasta. Określono czynsz roczny, który E. zobowiązała się płacić za ziemię krajowcom, a kopiąc fundamenta, znaleziono łeb koński, co miało stanowić pomyślną wróżbę: stąd dawniejsza nazwa miasta Kak-kabe (od greek. x<£pa = łeb; xaßdtXXr] = koń). Wkrótce po zbudowaniu miasta, Jor bas, król Mak-syów, zażądał ręki E-y, grożąc wojną w razie odmowy. Nie mogąc uniknąć niemiłego związku, E. udała, że chce złożyć ofiarę cieniom swego męża i sama spaliła się na przeznaczonym do tego stosie. Wdzięczni Kartagińczycy uznali ją za boginię - opiekunkę miasta. Miało to się wydarzyć w r. 814 przed N. Cbr. (na 38 lat przed I Olym.). Nie wiadomo, jakie mianowicie cechy kartagiń-skiego pojęcia o E rze wpłynęły na to, że w grec-kiem podaniu stosunki pomiędzy działającemi osobami ukształtowały się w ten, a nie inny, sposób; można jednak wskazać te fakty historyczne, dla któryoh wytłómaczenia wymyślono pojedyńcze epizody. Takiemi faktami były: niezależność Kartaginy od Tyru (ucieczka E-y); arystokratyczny jej ustrój (arystokraoi wychodźcy); dziedziczne w pewnym rodzie kapłaństwo Astarty (kapłan i Cypru); jakiś polityczny lub religijny podział obywateli na 80 grup (80 dziewic, 80 rodzin kolonistów); grecka przeróbka nazwy Kartagińskiego akropolu (fenie. Buzrath, Buzra, Boszra= twierdza, greo. Byrsa—skóra); czynsz, który Kartagina płaciła aż do V-go w. libijskim krajowcom, a w końcu godło miasta—łeb koński. Zaczerpnąwszy treść w całości z ustnego podania, Timaios od siebie dodał tylko datę: aby ją osiągnąć, utożsamił mitycznego pół - bożka Pigmaliona z rzeczywistym królem Tyru tego imienia (IX w.), którego panowanie, wskutek zaszłych w tym czasie zaburzeń, nadawało się jak najlepiej do umiejscowienia w niem ucieczki E-y. W ten sposób otrzymał on datę 814 r. W ustnem podaniu przeważała inna chronologiczna wersya, zapożyczona z innego, być może kartagińskiego, podania (zapisał je Fi-listus): Kartagina miała być zbudowaną przez ty-ryjskich wychodźców Zorosa (fenie. Zor (Sur)=Tyr) i Karchedona (=Kartagina), na 50 lub 31 lat przed zburzeniem Troi (1233—1214 r.); miało to prawdopodobnie znaczyć: na kilkadziesiąt lat przed pierwszemi podróżami Greków po zachodniej części morza Śródziemnego. Dzięki zastosowaniu powyższej wersyi chronologicznej do podania o E-rze, gdy wybuchły wojuy punickie, legenda wzbogaconą [została nowym epizodem: postarano się u-zasadnić nienawiść Kartagińczyków do Rzymu tem, że przodek Rzymian, Eneasz, wyrządził krzywdę założycielce Kartaginy, Dydonie. Ten dalszy krok w rozwoju podania zaznaczony jest po raz pierwszy przez Newiusza (III w.), który

opiewał miłość Eaeasza i Dydony, córki Mettesa, i zazdrość króla Getulów, Jopasa (Jarba). U Ne-wiusia E - Dido - Hanna rozszczepiła się na dwie osoby: z imienia Hanna utworzyła się odrębna postać—siostra E-y: Anna. Według Terencyusza Warrona, ona-to właśnie, a nie E., miała pałać miłością ku Eneaszowi. Opowieść Wergiiiusza w głównych zarysach zapożyczona jest od Newiu-sza: Wenus, dbając o to, aby Byn jej, Eneasz, był gościnnie przyjęty w Kartaginie, posyła Amora, który, wziąwszy na Bię postać Askaniusza, wznieoa nauczcie w sercu E-y zabójczą miłość. Powodowany zazdrością król Getulów, syn Jowisza, Hiarbas, prosi swego ojca, aby usunął przybysza. Eneasz z rozkazu bogów odpływa, a wzgardzona E. wraz z siostrą Anną opłakuje jego niewdzięczność i w końcu zabija się na stos'e. Owidyusz wysnuł żem i drzewem, jeszcze dalej wątek podania, opowiadając losy Anny, która, według niego, miała po śmierci E-y schronić się przed zemstą Hiarba na Maltę do króla BattuBa, a stamtąd do Eneasza. Tu jakoby się utopiła w rzece Numieius, z zazdrości ku żonie Eneasza, Lawinii. Po śmierci stała się boginią, przybrawszy imię Anna Perenna Epizod ten powstał wskutek podobieństwa imion: łacińskiej bogini wiosny, Anna Per en na. (ob.), i siostry Dydony, Anny (Hanna). W późniejszych czasach chronologiczna wersya Timaiosa (814 r.), uniemożliwiająca spotkanie się E. i Eneasza, została powszechnie przyjętą: dla tego też epizod tak zwana „Nowa Serbia" została przyłączoną do o Eneaszu uznano za wytwór bujnej wyobraźni tworzącej się gubernii Noworossyjskiej pod nazwą poetów. Wogóle wszystkie późniejsze przeróbki prowincyi Elizawetyńskiej, E. został miastem głó-(np. Vellejus 1, 6, 4)f opierają się na opowieści wnem tejże prowincyi; władze administiacyjne po-Timaiosa, Tym sposobem całe podanie o E-rze mieszczono w twierdzy, ustanowiono komorę celną jest mitem, w dodatku mitem greckim; niepodobna i dozwolono kupcom oraz mieszczanom z innych więc rozróżniać w nim historycznej E-y od mitycznej miast osiedlać się pod twierdzą. Podczas wojny Dydony, jak to czynił Movers. — Timaios Rossyi z Turcyą za Katarzyny II, Tatarzy i Spa-«Histor. Graéoor. fragm,“ (ed. Müller fr. 21, 23); howie pod dowództwem chana krymskiego¹ obiegli Justinus „Hist. Philip." (XVIII 4—6); Philistus E. w r. 1769, ale odstąpili na wieść o zbliżaniu «Appian. Hist, Rom.“ (VIII 1); Naevius «Poëjis się armii Rumianoowa, spustoszywszy wsie okolioz-Rom. fragt*?.“ (ed. Vahlen, 1854, frag. 9, 10, 12, ne. W r. 1784 twierdzę zniesiono, a jej działa 14); Vergil. „Aeneis.“ (I—IV); Ovidiua „Fasti“ przewieziono do Chersonu i innych miast; w na-(III 545); Movers „Die Phönizier“ (t. I, str. 609; stępnym roku E. staje się stolicą powiatu E-kiego t. II, cz. 1, str. 351; t. II, oz. 2, str. 292); Mel- gub. Noworossyjskiej, lecz już w r. 1794 powiat tzer «Geschichte der Karthager“ (1879, str. 109, i władze Bądowe przeniesiono do Bobryńca, a mia-458). — Porów. v. Gutsohmidt «N. Jahrb. für sto idzie pod zarząd osad wojskowych. Obecnie class. Phil.“ (t. CXXI, str. 234); S tad e „De popu- jest znowu powiatowem. E. leży nad Ingułem, lo Javan“; Pitsohmann «Gesch. d. Phönizier“ (Zbiór dopływem Bohu, na łagodnych stokach stepowej Onckena, Berlin 1889); Giessen «Programm“ (1880, doliny, przy drodze żelaznej, wiodącej z Charkowa str. 8).—Ob. w niniejszej Encyklopedyi art. D y- na Połtawę, Kremieńczuk i Bałtę do Odessy; mie-

a o 2 km. od m. Jersey City. z którem już niemal łączy się faktycznie; szybko rozwijająca się osada, niegdyś nawet stolica stanu (1765—1757); węzeł dróg żelaznych, piękne gmachy publiczne, kościoły, wille bogatszych mieszkańców Nowojor-ckich, liczne szkoły i instytucye dobroozynne; wielkie fabryki, między któremi słynne zakłady Singera do wyrobu machin do szycia, odlewnie żelaza, browary, garbarnie, fabryki płótna woskowanego i t. p. Liczba mieszkańców, która w r. 1891 wynosiła 37 764 głów, dosięga obecnie 50 000. 3) E. City, miasteczko w Stanach Zjednocz. Am. Pn. w stanie Karoliny Północnej, nad zatoką Albemarle, przy uściu żeglownej rzeki Pasquotank, pamiętne zniszczeniem floty Związkowych dnia 10 lutego 1862 r. Mieszkańcy prowadzą handel zbo-

And. 8.

Elizawetgrad, Elizabetgród, Jelissawet-grad, miasto powiatowe w gubernii Chersońskiej, odległe od Petersburga 1454 w., od Moskwy 1112 w., a 231 w. od m. gubernialnego. Początek swój zawdzięcza cesarzowej Elżbiecie, na której rozkaz Chorwat, pułkownik serbski, założył tu w r-1752 twierdzę pod nazwą S-ej Elżbiety i w niej osadził garnizon kozaków oraz roskolników, którzy z Polski i Turcyi wraoali i otrzymali przywilej handlu. W r. 1754 zaprowadzono jarmark petro-pawłowski, na który zjeżdżać się poczęli Tatarzy krymscy, Turcy i Zaporoźcy. W r. 1764, gdy

d o n a, T. XII str. 460 nst.

Elisujsko-Nuehiński zdrój na Kaukazie, gub. Tyfliska, zdrój wody alkalicznej, w miejscowości górzystej, nieprzystępnej; urządzeń kąpielowych nie ma.

Elisza, prorok izraelski, ob. Elizeusz.

Elius Fromotus, lekarz greoki, ob. Aelius Promotus.

Elixir, ob. Eli ksy r.

Elizabeth, l) E, ob. Port Elizabeth. 2) E., miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn. w stanie New Jersey, nad cieśniną Staten-Island, o 15 km, na południo-zaohód od Nowego Jorku

Dr A. P.

ch- szkańców w r. 1897 liczył 61 841 i pod względem przemysłowo-handlowym jest trzeoiêm miastem w gubernii po Odessie i Mikołajowie. Cerkwi prawosławnych 6, jednowierców 2, jeden zbór ewan-gielicki, 10 żydowskich domów modlitwy, 1 karaimski. Jest tu sąd okręgowy, gimnazyum męskie, progimnazyum, szkoła realna, szkoła junkrów, szkoła duchowna prawosł., urząd akcyzy 2 go okręgu, oddział banku państwa, bank miejski, kilka banków prywatnych. Przemysł ożywiony i wzrasta z każdym rokiem; są tu liczne młyny parowe, fabryki machin i narzędzi rolniozych, warsztaty mechaniczne, dystylarnie, garbarnie, fabryki mydła,

And, S.

Elizawetpol, miasto gubernialne w rossyjskim Kraju Zakaukazkim, odległe od Petersburga 2 816, a od Moskwy 2 212 wiorst, leży nad rz. Handżi-Czajem, lewym dopływem Kury, 441 m. nad p. m., w okolicy lekko górzystej, niezdrowej, nawiedzanej rozlicznemi chorobami.—Jest to osada bardzo starożytna, wspominana w dziejach już w XI wieku; u tuziemców nosi nazwę Handźi, w dawnych czasach Handżak, Kanga, Kendże; do r. 1804 pozostawała pod władzą chanów muzułmańskich, w tym zaś roku zajęli ją Rossyanie i nazwali E-em; ostatecznie jednak miasto wraz z przyległym krajem dostało się Rossy i dopiero w r. 1813, na mocy traktatu Gulistańskiego, i otrzymało tytuł powiatowego w gub. Tyfliskiej;

Kncjkl. Poważ, Iloztr. Zen. 147. T. 19-tj.

sun-

tytoniu, wód mineralnyoh, powozów; browary, cegielnie i t. p. Handel rozwija się również; towary przywożone na jarmark Piotropawłowski przedstawiają wartość około 140 000 rs., a na georgi-jewski 330 000 rs. Dochody kasy miejskiej w r. 1890 wynosiły 249 328 rs., rozchody 248 976. Dług miasta 1891 r. około 137 000. W liozbie instytucyj społecznych znajdują się szpitale, domy przytułku, kluby; miasto posiada wodociąg. W ogólnej ludności Polacy stanowią dość znaczny procent, jako fabrykanci, rzemieślnicy, kupcy i t. p. Powiat E-dzki zajmuje 13 962 w. □ i w r. 1892 liczył 530 847 m-ców, z których 96 537 w miastach, 434 310 po wsiach. Północna część dość wyniosła i wzgórzami poprzerastała; tu w okolicach Plecionego Taszłyku, na zachód od E u, największe wzniesienie dosięga 784 stóp; w miarę posuwania się ku południu grunt coraz bardziej obniża się; tu i tam charakter kraju wybitnie stepowy, z wielkiem ubóstwem lasów. Klimat wo-góle suchy, lądowy. Wszystkie wody uprowadza Boh, który tworzy granicę powiatu Ananiewskiego; do Bohu wpadają: Gniły Jełaniec, Martwe Wody, Inguł z Suhakleją i Hormokleją, wreszcie Siniu-cha, tworząca granicę gub. Podolskiej, i jej dopływy: Czarny Taszłyk oraz Tykicz z Wysią, które znowu tworzą granicę gub. Kijowskiej. Grunt wo-góle żyzny; rolnictwo prowadzone jest racyonalnie, jakkolwiek stary system utrzymuje się jeszcze tu i owdzie. Sieją głównie pszenicę jarą, której uprawa zajmuje 46% ogólnej przestrzeni ornej, a nadto owies, proso, tatarkę, nieco żyta i kartofli; ważne znaczenie ma także uprawa jarzyn i konopi. Ziemie orne coraz bardziej zyskują na obszarze, kosztem łąk i pastwisk; pomimo to hodowla zwierząt domowych dosyć znaczna, zwłaszcza koni. Handel obszerny i coraz bardziej wzrasta; prowadzą go głównie zbożem. Przemysł ma charakter rolniczy; znaczna tu bowiem jest liozba młynów wszelkiego rodzaju, gorzelni, browarów i t. p. KommunikaCye ulepszone, t. j. drogi żelazne i bite, nie zaspakajają należycie potrzeb miejscowych. W powiecie, prócz miasta powiatowego, są jeszcze następujące: Bobry nieć, Nowomirgorod, 01-wiopol i Woznesensk, oraz miasteczka: Bolszaja Wyśka, Brackaja. Dobrowieliczba, Kazanka, Kom-paniejewka, Mary ano wka, Nowoukrainka i Równe.

później, przy organizacyi kraju Zakaukaskiego, gubernię Tyfliską zmniejszono i z jej części oraz z części krain przyległych utworzono dzisiejszą gubernię E-ską ze stolicą E em. Miasto liczy 25 758 m-ców (1892), jest stacyą drogi źel. Zakaukaskiej, posiada sąd okręgowy, urząd straży pogranicznej, zarząd majątków skarbowych, girnna-zyum męskie, szkołę rzemieślniczą, kilka szkół ludowych, dyrekcyę szkół, dwie cerkwie prawosławne, 6 kościołów ormiańskich, 13 meczetów, karawanseraje, wiele dawnych budowli i t. p. — Przebywa tu także biskup ormiański. — Ludnośó trudni się rzemiosłami oraz hodowlą drzew owocowych i wina; owoce tutejsze i wino (figi, granaty, orzechy, wiśnie, brzoskwinie, morele, śliwki), mają swoją sławę i rozchodzą się w dalsze strony. Przemysłu większego brak; zasługuje na u-wagę jedwabniotwo. W pobliżu miasta kolonie niemieckie: Helenenfeld i Annenfeld. — Powiat E-ski obejmuje 8 343 w. □ i 138 010 m-ców; powstał z byłego chaństwa Handźyńskiego. — Gubernia E-ska graniczy z Persyą, od której oddziela ją rzeka Araks, oraz z guberniami: Erywańską, Tyfliską, Bakińską, okręgiem Zaka-talskim i Dagestanem. — Powierzchnia obejmuje 38 083 w. □. Ludnośó wynosi 888 954 głów (1892), i składa się głównie z Tatarów (56°/₀), Ormian (35%), Rossyan, Niemców, Turków, Żydów, Greków, Cyganów; mieszkają także w niewielkiej liczbie Polacy.—Pod względem wyznania przeważają mahometanie, gdyż liczba ich stanowi 61% ogółu ludności (36% szyitów i 25% nitów); potem następują katolicy ormiańsko - gregor. obrządku 36°/₀» prawosławni wraz z sekciarzami

l. 2% i t. d.—Administracyjnie dzieli się gubernia na 8 powiatów, a mianowicie: E-ski, Areski ze stolicą Aktass, Dźebrailski, Dżewanszyrski ze stolicą Terterka, Zangeaurski ze stolicą Girjus, Kazachski ze stolicą Deliźan, Nuchiński (Nucha) i Szuszyński (Szusza). Gubernia zajmuje dolinę rzeki Kury, okrawędzioną z dwóch stron wyso-kiemi pasmami gór Kaukaskich. — Część mniejsza, leżąca na lewym brzegu rzeki, opiera się na północy o wschodnie skrzydła głównego grzbietu Kaukazu, gdzie Salawat Dag Bięga 3 713 m., a Bazardjuz 4 480 m.—Daleko większa część, położona na prawym brzegu Kury, wypełniona jest odroślami Małego Kaukazu; tu szczyty pojedyń-cze dosięgają także znaoznych wysokości, jak np. Kjambil (Gjamisz) 4 740 m., Tali - Dag 3 622 m., Kapudżych (na granicy z gub. Erywańską) 3 918

m.    — Między temi dwoma systematami ciągnie się dolina Kury, mająca tu i owdzie charakter stepowy (step Kary na zachodzie, step Szyrynkum na wschodzie). Rzeką główną jest Kura, której liczne dopływy nie zawsze dosięgają rzeki głównej i wysychają po drodze; najważniejsze z nich z lewej strony: Ałazań z Jorą, Adźygan i Turjan, z prawej zaś: Akstafa, Hassan - Su, Dźegam, Szam-ohor, Handża, Gjuran, Terter i Araks z Bergu-szetem. Ludność koczująca trudni się pasterstwem, osiadła—rolnictwem; uprawiają pszenicę, jęczmień, ryż, kartofle, tytoń; plantacye bawełny rozwijają

24

waną.

i ołowiu; 1500 m-ców.

się powoli; hodowla latorośli winnej ma ważne znaczenie dla kraju; z winogron wytłaczają wino pośledniejszego gatunku i pędzą wódkę. Pod względem jedwabnictwa gubernia E-ska zajmuje pierwsze miejsce w kraju Zakaukaskim; w latach 1886—1890 otrzymano średnio 97 800 pudów kokonów. — Osobliwością kraju jest korzeń słodki, z którego wyrabia się lukrecya, lecz aż w Nowym Yorku, dokąd produkt surowy bywa wysyłany dla przerobu. — Przemysł fabryczny rozwinięty słabo, więcej rękodzielniczy; zasługują na uwagę kopalnie miedzi w powiecie E-skim, które dostarczają 84°/o ogólnej ilości tego metalu, wydobywanego na Kaukazie. — Handel, pomimo nadgranicznego położenia, ogranicza się drobnemi tylko obrotami; większe natomiast znaczenie ma handel tranzyto-wy, prowadzony drogą żelazną Zakaukaską z Baku przez E. i Ty flis, do Batumu i Poti. — Wogóle gubernia ze względu na swe bogactwa przyrodzone, roślinne i mineralne, słabo dotąd jest wyzyski-

And. S.

Elizejskie pola, Elizeum, ob. Elizy on Elizeusz, Eli saeus, hebr. Elis z a (Bóg jest pomocą), w Sept. 'EXiaaiè, ’EXiaaaîoç (Luc. IV, 27), prorok św. (14 czerwca), syn Sofata z Abelmehuli, uczeń i następca Eliasza, którego dzieło dalej prowadził. E. był dosyć zamożnym: orał właśnie 12-u parami wołów, gdy Eliasz rzucił na niego swój płaszcz, powołująo go tym sposobem na u-rząd proroka, i odszedł. E. pobiegł za nim, wyprosił sobie pozwolenie do pożegnania rodziców, potem zabił parę wołów, na pługu upiekł mięso, uozęstował lud i poszedł za prorokiem, któremu odtąd wiernie służył aż do jego wniebowzięcia. Przy pożegnaniu wyprosił sobie spadek podwójnego jego ducha, jakoby dziedzictwo pierworodztwa, co, według tłómaczenia Ojców greckich i łacińskich, oznacza podwójną obfitość prorockiej mocy, która się w licznych oudach E a uwydatniła. Płaszcz Eliasza, którym E., po raz drugi, rozdzielił wody Jordanu, był symbolem, że duch mistrza przeszedł na ucznia. Działalność jego wypadła za panowania królów izraelskich, od Jorama aż do Joasa. E. często przybywał z cudowną pomocą Izraelitom, a cudami temi wymowniej niż słowami moc i dobroć Boga opowiadał. Są te cuda zebrane w IV Reg. r. 2—13, częścią chronologicznie, częścią podług ich związku wewnętrznego. Cuda te zjednały wielką powagę prorokowi, sam też bezbożny nawet Joram w potrzebie do niego się uoieka, chociaż go wkrótce w ślepej nienawiści prześladuje. Joram był niepoprawny, dla tego musiał E. pomazaniem Jehu zapowiedziany wyrok i kary na dom Achaba sprowadzić, również, jakkolwiek ze łzą w oku, w Hazaelu, któremu syryjską koronę przepowiedział, narzędzie kary dla całego narodu przygotować; dopiero pod koniec życia mógł Joasowi trzykrotne zwycięstwo nad Syryjczykami zwiastować. Um. ok. r. 830 przed Chr., po 60-letniej działalności prorockiej. Grób jego w Samaryi był jeszcze za czasów św. Hieronima (Epitaph. Paulae) czczony; ale za czasów Juliana Apostaty zburzony. Z relikwij jego, które wraz z relikwiami św. Jana Chrzeioiela miały być spalone, część drobną kilku zakonników uratowało i św. Atanazemu w Jeruzalem ofiarowało. Stamtąd miały one przejść 463 roku do Aleksandryi, później do Konstantynopola, a 713 r. do Rawenny.—„Encykl. Kośoielna*.

Elizondo, miasto w hiszpańskim departamencie Nawarry, nad rz. Bidassoa, płynącą w pięknej dolinie Bastańskiej, która niegdyś posiadała respubli-kańskie ustawy; droga bita wiedzie przez granicę francuską do Bajonny; w okolioy kopalnie miedzi

And. S.

Elizya, ob. Wyrzutnia.

Elizyon (*HXóoiov rcsSiov, ’HXóaiov=błonia przybycia, przybycie), jest według pieśni homerowych uroozem miejscem, na zachodniej krawędzi ziemi, z tej strony Oceanu położonem, gdzie wybrańoy bogów w niezamąoonem niozem szczęściu życie błogie pędzą. Tam, jak na Olympie,

«nigdy śniegu, zamieoi, nawałnic nie bywa; Ciągle miły tam Zefir dmucha od zachodu, Ocean go posyła; w skwar użyoza chłodu*.

Tutaj mieszkał jasnowłosy Radamantys, tu zbierali się, śmierci nie oglądając, i inni ulubieńcy Zeusa, jak Peleus, Achilles, Menelaos, Kadmos. Gdy Homer w wątpliwości pozostawia, czy E. wyobrażać sobie trzeba jako wyspę, czy też jako obszerną równinę nad Oceanem, to Hezyod i późniejsi poeci greccy przenoszą w te strony wyspy szczęś 1 i wy oh, gdzie, na dalekim Oceanie, pod łagodnemi rządami Kronosa, półbogowie czwartego pokolenia ludzkiego szczęśliwy żywot pędzą, a z niw urodzajnych trzy razy do roku sprzątają. Pod w pływem rozwiniętych idei etycznych i filozoficznych badań nad pogrobowem istnieniem duszy ludzkiej, uważają późniejsze czasy greckie elizejskie błonia jako miejsce podziemne, przeznaczone na pobyt dla dobrych ludzi, złych zaś wtrąoają do Tartaru i oddają Erynnyom na katusze. Odtąd używają poeci, bez żadnej różnicy, na oznaczenie miejsca nagrody dobrego żywota, wyrażeń: Elizyon, elizejskie pola, wyspy szczęśliwych. Rzymianie, pozbawieni górnego lotu wyobraźni, nie umieli samodzielnie rozwinąć głębokich myśli, zawartych w pięknych legendach greckich, tylko postępują nieudolnie śladami helleńskich wyobrażeń, prawiąc dosłownie z greckiego o Insulae beatorum, fortunato-rum, Insulae fortunatae. Wergiliusz w znanym opisie swym podziemia, zawartym w 6-ej księdze Eneidy, powodując się w części wzorem Homera, opowiada, że opodal wnijścia do świata podziemnego jedna droga, na lewo, prowadzi do Tartaru, druga zaś, na prawo, wiedzie do E., gdzie Pluton ma pałac wspaniały, a dobrych ludzi cienie w błogosławionem szczęściu żyją, spędzając ozas przy śpiewie, tańcu i na ucztach wesołych, we wszystko opływając, co na ziemi lubiły. Ra-cyonalistyozne prądy wieków starożytnych szukały tworów bujnej fantazyi greckiej o E-nie w świecie rzeczywistym i pragnęły odkryć je na wyspach

S. Drz.

And. S.

Hml.

Hml.

11 360 m-ców (1890).

Kanaryjskich albo na Maderze. Horacy np. radzi w 16 m epodzie ziomkom swym, rozpaczającym nad politycznem położeniem rzeozypospolitej, aby wy-wędrowali na owe wyspy szczęśliwe.

Elk, 1) E. Mountains, góry w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn. w stanie Colorado, stanowiące częśó systematu gór Skalistych; charakter wulkaniczny; najwyższe szczyty przenoszą 4 000 m. (Castle Peak 4 302 m.). 2) E. nazwa wielu rzek w Stanach Zjednoczonych, jak np. E., prawy dopływ rz. Tennessee, wypływający na zachodnioh stokach pasma Kumberlandzkiego i mający uśoie w stanie Alabama; E-, dopływ rzeki Great Kanawha w stanie Wirginii; E., rzeka wpadająca do zatoki Chesapeake w stanie Wirginii i w. i.

El Kab, starożytne miasto egipskie, stolica nomu Latopolites. Utożsamiano je z greckiem miastem Eiłlithya. Imię El K. (egipskie „Neeheb“) wiąże się—mówi Maspero — z najwybitniejszemi wypadkami dziejów egipskioh. Za XVII-ej dyn., kiedy królowie pasterscy („Hiksaausu“) opanowali Deltę, książęta niepodlegli Południowego Egiptu uczynili z tego miasta przedmurze przeoiw najeźdźcom, a nieraz było ono ich stolicą. Rządy sprawował w niem członek rodziny królewskiej, który posiadał tytuł królewskiego syna „Nekhebtu“. W El Kabie, gdzie była zbudowana przez Amenofisa III (Amen-hotepa) piękna, aoz niewielka, świątynia i gdzie stał także mały hemispeos(ob.) ptolemeuszowski, poświęcony Izydzie, kończy się wąwóz górski, który ułatwiał najazdy Heruszów (teraźniejszych Bisza-rów); koczownicy ci, jak o tern świadczą napisy współczesne, pustoszyli niejednokrotnie terrytoryum egipskie. Był więo El K. fortecą, której budowa sięgała jeszcze czasów „Starożytnego“ Państwa, i której mury, stawiane z cegły surowej, można dziś jeszcze oglądać. Znalezione tam grobowce z licznemi napisami i wyobrażeniami dostarczyły nauoe cênnych wskazówek, dotyczących dziejów politycznych oraz rolnictwa Egipoyan.—P. Pierret w „Gr. Encyol.“ Lamiraulta.

Elkaid, nazwa arabska jednej z gwiazd Niedźwiedzicy Wielkiej, tej mianowicie, która w jej czworoboku zajmuje wierzchołek skrajny.

El Kalaa, El Kaala, ob. Kal aa.

Elkańa, imię kilku osób biblijnych: 1) E., ojcieo Samuela; 2) E., odźwierny, który był stróżem arki w domu Obededoma; 3) E., pierwszy minister króla Achaza, zabity przez Zechrego.

Elkana J. M., nauczyciel prywatny w Warszawie, Izraelita, był autorem wielu książek elementarnych, do nauki języków obcych i polskiego, jak np.: „Abécédaire français“ (wyd. 4-e, Warszawa 1864); „Elementarz nowy polsko - niemiecki“ (wyd. 8-e, Warszawa 1865); „Nauka czytania języków polskiégo, francuskiego i niemieckiego“ (wyd. 3-e,    1858); „Nauka czytania polskiego

i francuskiego“ (wyd. 17-e, 1862); „Deutsche Fibel nach einer neuen Methode bearbeitet“ (wyd.

9-e, 1864); wreszcie „Nowa metoda nauczenia się łatwym sposobem pierwszych zaBad języków: francuskiego i niemieckiego, dla młodzieży praktycznie wyłożona w wokabułaoh, rozmowach i przykła-

daoh“, która od r. 1863 do 1870 była 4 razy przedrukowywana i przerabiana. Oprócz tego napisał „Historyę Świętą dla młodocianego wieku, po polsku i po franousku* (wyd. 3-e, 1856 r.) i „Zbiór wszystkich wiadomości dla młodocianego wieku niezbędnych“ (3 tomy, wyd. 2-e 1855-56).    *

Elkesaici, sekta gnostyków żydowsko-ohrześciań-skioh, której założycielem, według objaśnień Ojców kośoioła, miał być niejaki El kęsa i (’HX£at, 'HX^aoai i ‘EXxsoai). Nazwa E. pochodzi zapewne od mieściny Elkesi za Jordanem; jest to w każdym razie prawdopodobniejsze, niż wyprowadzanie tej nazwy od słów hebrajskich „Khel kesay* („siła utajona“) albo „El kesay“ („Bóg utajony*). Elkesi miał żyć za Trajana, w pierwszyoh latach 11-go stulecia; twierdził on, że otrzymał z nieba księgę, zwiastującą nowe odpuszczenie grzeohów. Głó-wnem źródłem wiadomośoi o tej sekoie są „Philo-sophoumena” św. Hipolita (IX, 4, 18—17; X, 29), zawierające opowiadanie o missyonarzu elkesaic-kim, Aloybiadesie z Apamei, który przebywał w Rzymie między r. 220 a 230. Zalecał on przestrzeganie sabatu i obrzezanie; odrzucał pisma apostoła Pawła oraz te częśoi Starego testamentu, które nakazują ofiary krwawe; głosił wiarę w Boga Najwyższego, Syna Bożego („wielkiego króla“) i w Ducha świętego, wyobrażonego przezeń w postaci kobiecej, zgodnie z żeńskim rodzajem rzeczownika „roukh“ („duch“) w języku hebrajskim i syryjskim. ChrystuB, gdyż nim był bezwątpienia Syn Boży E-tów, woielał się wielką liczbę razy, począwszy od Adama. Obrzędy sekty polegały na częstyoh ablucyaoh i modlitwach liturgicznych, w których wzywano „siedmiu świadków“, jako to: niebo, wcdę, duohów świętych, aniołów, modlitwy, olej, sól i ziemię. Łączyły się z tern także rękoczyny magiczne, astrologia i geomanoya. W ogóle, elkesaizm należy bodaj uważać za próby ożywienia ebio-nizmu (ob. Ebionioi), przez dodanie pierwiastków wschodnich; był on dość rozpowszechniony w okolicaoh, położonych na wschód odr Jordanu i morza Martwego.—E. Renan „Les Évangiles“ (Paryż 1877); A. Hilgenfeld „Ketzergeschichte des Urchrütenthums“ (Lipsk 1884); A. Harnack „Lehrbuch der Dogmengeschichte“ (Freiburg w Bryzgo-wii 1888, t. I). Ob, bibl. p. w. Ebionioi.

Elkhart, miasto w hrabstwie t. im. (którego stolicą jest Pułaski), w Stanach Zjednocz. Ameryki Półn., w stanie Indyany, o 130 km. na wschód od Chicago, nad rz. St. Joseph; liczne fabryki, zwłaszcza papieru i wagonów; trzy mosty żelazne przez rzekę, piękny park; węzeł dróg żelaznych,

And. S.

Elki, futro z łasicy: męskie z łasicy kanadyjskiej (Mustella canadensis), damskie z łasicy tchórza (Mustella putorius).

Elkins Stefan Benton, polityk północnoamerykański (* 26 września 1841 w Ferry County, Ohio). Studyował prawo i, zostawszy w r. 1864 adwokatem, udał się do Nowego Meksyku, gdzie na przedsiębiorstwach kopalnianych i na hodowli bydła zrobił wielki majątek. W r. 1867

został członkiem sejmu tego terry tory um, a nieco Warrena Hastingsa przed trybunałem izby później, za prezydentury Johnsona, prokuratorem związkowym w Nowym Meksyku, i na tern stanowisku starał się wykorzenić kwitnące tam jeszcze niewolnictwo w postaci t. z w. „peonage*, czyli systemu najmu, opartego na zupełnem ubez-własnowoleniu robotnika. Wybrany w r. 1879 do kongresu, zasiadał w nim przez dwie sessye, po-czem zamieszkał w Nowym Yorku. W grudniu 1891 prózydent Harrison ofiarował mu w swym gabinecie tekę ministra wojny; E. piastował ją do r. 1893.

Elko, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półn., w stanie Newada, nad rz. Humboldta, na wyżynie wzniesionej 5140 stóp nad p. m. i przy drodze żelaznej centralno-pacyficznej; założone w r.

1869; posiada uniwersytet stanu od r. 1874; w pobliżu kopalnie srebra i złota, którym miasto początek swój zawdzięcza.

Elkton, miasto w Stanach Zjednooz. Ameryki Półn., w stanie Maryland, w pobliżu granicy ze stanem Delaware; leży w północno-wschodnim kącie zatoki Chesapeake, w pobliżu uśoia spławnej tu rzeki Elk (ob.); założyli je Szwedzi w r. 1694.

Tu w r. 1777 wylądowała armia angielska pod dowództwem W. Howe.

Ellagowy kwas, zwany także k w. bezoarowym, znajduje się w niektórych b e z o a-r a c h (ob.) wschodnich, a także w wielu garbnikach, szczególniej w diwi - diwi. Ciało drobne krystaliczne, żółtawe, trudno rozpuszczalne i słabo kwaśne. Sole jego, żółto, zielono i brunatno za barwione, w roztworach utleniają Bię łatwo w powietrzu. Ma zapewne jakieś stosunki genetyczne z fluorenem, C₁₄H₁₀, gdyż żarzony z pjłkiem cynkowym wytwarza ten węglowodór. Skład kw. e-go wyrażamy przez wzór C.dH,Ofi 2H₉0, lub mi że lepiej C₁₄H₈0₉.H₂0.

Elland, miaBto w angielskiem hrabstwie York, w dzielnicy West-Riding, nad rzeką Calder, niedaleko od Halifi xu; przemysł wełniany, łomy ka-

And. S.

lipca tegoż roku.

Ellonborough*. 1) Edward Law, baron, prawnik angielski (* r, 1750 — f r. 1818). U-kończywszy studya prawne, został w krótkim czasie jednym z najbardziej wziętych adwokatów londyńskich. W r. 1785 wsławił si$ obroną

Hml.

Hml.

And. S.

And. S.

Zn.

mieni; 10 000 m-ców.

Ellena Wiktor, mąż stanu włoski (* r. 1844 w Saluzzo — f 20 lipca 1892). Wstąpiwszy jako niższy urzędnik do ministeryum rolnictwa, zajął tam wkrótce, dzięki wybitnym zdolnościom administracyjnym, stanowisko naczelnika wydziału, a następnie został generalnym dyrektorem ctł w ministeryum skarbu. Obecna taryfa celna włoska jest jego dziełem; brał również główny udział we wszystkich umowach handlowych, zawartych przez Włochy w ostatnich latach. Wybrany w r. 1880 do parlamentu, należał do prawicy; był od kwietnia 1887 r. do końca 1888 sekretarzem generalnym w ministeryum rolnictwa, zaś w maju 1892 przyjął tekę ministra skarbu w gabinecie Giolit-tego, lecz z powodu choroby złożył urząd już 7

Hml.

parów, gdzie występował z powodzeniem przó-ciwko takim mówcom, jak Fox, Burke i Sheridan. Mianowany r. 1801 adwokatem generalnym (»Attorney general*), został w roku następnym prezydentem sądu Ławy królewskiej, a wreszcie parem, z tytułem barona Ellenborougb. Gorący stronnik torysów, był zawziętym przeciwnikiem równouprawnienia Irlandczyków i katolików. — 2) Edward Law, wice - hrabia Sou-tham, hrabia E., syn poprzedzającego, mąż stanu angielski (* r. 1790 — f 22 grudnia 1871). Kształcił się w Eton i Cambridge, w r. 1813 wszedł do izby gmin, w roku zaś 1818 odziedziczył po ojcu godność para. Należał do składu gabinetów Wellingtona (1828) i Roberta Peela (1834), jako prezes indyjskiego urzędu kontroli. W r. 1841 zoBtał zamianowany generał - gubernatorem Indyj Wschodnich, gdzie przedsięwziął zwycięską wyprawę do Afganistanu i pokonał maharadżę Gwalioru, oraz emirów Sindu. Ponieważ jednak wojownicza jego polityka była dla dyrek-cyi Kompanii Wschodnio - Indyjskiej za kosztowna, odwołano go w r. 1844. Działalność administracyjna E-a w Indyacb, a zwłaszcza głośna jego odezwa do Hindów, w której życzył im szczęścia w odzyskaniu orężem wrót świątyni w Somnatb, ściągnęła również na niego gwałtowne napaści w parlamencie ze strony wigów. Obronili go tam wszakże Wellington i Peel. Wyniesiony przez królową do godności wice - hrabiego Southam i hrabiego E., zajmował w r. 1846 w gabinecie Peela urząd pierwszego lorda admi-ralicyi. W lutym 1858 został ponownie prezydentem biura kontroli, w ministeryum hrabiego Derby, musiał atoli już w maju ustąpić z powodu depeszy swojej, naganiającej politykę generał-gubernatora Indyj, lorda Canninga. Odtąd dał się słyszeć niejednokrotnie z namiętnemi mowami w izbie lordów, jak to w r. 1863, kiedy bronił sprawy polskiej, albo w r. 1864, kiedy, żądając interwóncyi na rzecz Danii, uniócł się aż do obrazy majestatu królowej. — Colchester »History of the Indian administration of Lord E.“ (Londyn 1874). — Tenże »Edward Law, Lord E., a political diary 1828 — 1830“ (Londyn 1881, 2 t.).

Ellenhard (Elnhardus mą gnus) był kierownikiem robót (procurator fabrioae) przy budowie katedry strassburskiej (f 13 maja 1304), słynny jest głównie, jako zbieracz niezmiernie cennych źródeł historycznych, odnoszących się do końca XIII-go w., a szczególniej do dziejów Rudolfa Habsburskiego. Z bogatych zbiorów owych doszedł do naszych czasów jeden tylko rękopis pergaminowy, znany pod nazwiskiem kodeksu E-a. Z rękopisu tego łacińskiego korzystali kolejno Closener, Koenigshoven i inni historyografowie alzaccy; później był zapomniany i zatraoony, aż dopiero po kilku wiekach znalazł go Marcin Pelzel w bibliotece hr. Kolowrata na Brzeźnicy i główne jego części wydał p. t. »Magni Elnhardi Cronioon” (Praga 1777). Według Pełzła opracował nowe

8. S.

And. S.

znane.

Hml.

And. S.

wydanie Boehmer w swoich „Fonteei rerum Ger-manicarum*. W nowszych czasach Grandidier znalazł ten manuskrypt w klasztorze benedyktyńskim św. Błażeja w Schwarzwaldzie i zrobił z niego odpis, który w r. 1868 wydał Liblin jako Kronikę Gotfryda z Eosmingen (1182 — 1272). Grandidier korzystał nie tylko z Ea, ale także i z innych źródeł, jakie znalazł w zbiorach klasztornych, i ułożył wszystkie wypadki w porządku chronologicznym, tak, iż stanowią one ciąg nieprzerwany od 1132 do 1272 r. Gdy w r. 1806 benedyktyni przenieśli się do klasztoru św. Pawła w Karyntyi, zabrali tam z sobą rękopis, który znowu znalazłszy Jaffé, raz jeszcze skollacyono-wał i wydał w „Monuments Germaniae S. S." tom XVII).

Ellenrleder Marya, malarka niemiecka (* r. 1791 w Konstancy i — f 1863 tamże). Kształciła się w akademii monachijskiej, następnie w Rzymie pod wpływem Overbecka. W r. 1840 mianowana badeńską artystką nadworną. Malowała przeważnie rzeczy religijne, a zwłaszcza madonny; obrazy jej odznaczają się namaszczeniem religijnem i siłą uczucia.

Ellerbeck, osada w pruskiej prowincyi Szles-widzko-Holsztyńskiej, na wschodnim brzegu zatoki Kilońskiej, wprost Kielu, przy uściu Szwentyny (Schwentine), której wody służą miejscowemu wodociągowi; wybrzeże uzbrojone bateryami, równie, jak i port, w którym mieści Bię część floty wojennej bałtyckiej; warsztaty okrętowe; rybołówstwo (Kieler Sprotten); 3 365 m-ców (1890).

Ellesmere, ziemia, kraina arktyczna, położona na półnoo od Ameryki Północnej pod 76° dł. zd. Gr. i pod 78° sz. pn. oddzielona cieśniną Smitha od północno-zachodniej części Grenlandyi (półwyspu Hayesa). Czy Zund Hayesa jest cieśniną oddzielającą Ziemię E-a od sąsiedniej Ziemi Grinella, czy też tylko fiordem, niewiadomo; w pierwszym razie ziemia E-a byłaby samodzielną wyspą, w drugim tworzyłaby część Ziemi Grinella. Krainę tę odkrył pierwszy Baffin w r. 1616; jej część południowa nosi nazwę Północnego Linkolnu. Wnętrze, jak równie zaohodnia część, dotąd zgoła nie-

And. S.

Ellesmere Franciszek Egerton, hrabia, mąż stanu i pisarz angielski (* 1 stycznia 1800 r. w Loudynie — f 18 lut. 1857 tamże). Był młodszym synem Jerzego Leveson • Gower - Gran-ville’a, księcia Sutherland. Kształcił się w Oksfordzie. W r. 1822 wybrany zoBtał do izby gmin, gdzie należał do grupy umiarkowanych konserwatystów; w r. 1827 sprawował obowiązki eékreta-rza stanu do spraw finansowych, 1828—1830 sekretarza stanu dla Irlandyi i wreszcie był przez krótki czas ministrem wojny (1830). Po śmierci ojca (1833) odziedziczył majorat swojego dziadka ciotecznego, Franciszka Egertona (ob.), ostatniego księcia Bridgewater, którego nazwisko rodowe dołączył do swego. W r. 1846 zaBiadł w izbie lordów, jako wice • hrabia Braokley i hrabia E. Obok polityki E. uprawiał z zamiłowaniem literaturę, nauki i sztuki piękne. Przełożył na język angielski „Fausta* Goethego, „Wallensteins* Schillera, „Hernaniego" W. Hugo; ogłosił w „Quarterly Review“ (1834—1854) szereg rozpraw geograficznych; brał żywy udział w pracach „Archaeological Society”, napisał nawet „Guide to Northern Archaeology" (1848), jak również kilka prac historycznych (między ionemi życiorys Wellingtona, Londyn 1851, wyd. 2-ie). Pisywał nadto udatne poezye, których zbiór wyszedł p. t. „The pilgrimage, and other poems“ (Londyn 1856, nowe wyd.). Z pobytu swojego nad Morzem Śród-ziemnem wydał książkę: „Mediterranean Sketches” (1843). E. jest znaDy także jako posiadacz pięknej galeryi obrazów, którą wraz z majoratem o-trzymał w spadku, i którą znacznie powiększył nowemi nabytkami. Galeryę tę, dostępną dla publiczności, umieścił we wspaniałym gmachu, t. zw. Bridgewater-House (w parku St. James), zbudowanym umyślnie przez architekta Barrego, twórcę pałacu Westminsterskiego. Zawiera ona, w liczbie innych arcydzieł, Siedem Sakramentów Mikołaja Poussina.

Ellice, wyspy na oceanie Wielkim, w Polinezyi zachodniej, zwane także Lagunowemi, leżą między archipelagiem Gilberta i grupą wysp Viti czyli Fidżi, mniej więcej pod 178° dł. wd. Gr. i pod 7° sz. pd. Jest ko grupa 9 płaskioh wysp, obejmujących razem 37 km. □ powierzchni, liczących około 2 500 chrześciańskich mieszkańców, używających języka samoańskiego. Pierwszy z Europejczyków odwiedził je Mendana de Neyra w r. 1567. Od r. 1892 znajdują się pod protektoratem angielskim.

Ellice Edward (* 19 sierpnia 1810 w Londynie — f na pokładzie jachtu „Ita" 2 sierpnia 1880 r.), polityk. Kształcił się w Eton i w Trinity College, w Kembrydż. W 1832 r. udał się do Rossyi, jako sekretarz prywatny lorda Durham, a w tymże charakterze do Kanady w 1838 roku. W 1836 roku był obrany członkiem parlamentu w Huddersfield, kiedy zaś ten parlament został rozwiązany, do nowego wysłało go m. St. Andrews; okrąg ten reprezentował E. w parlamencie przez 42 lata. W czasie swego długiego zawodu parlamentarnego należał ciągle do partyi liberalnej, której politykę podtrzymywał. Wskutek tego obstawał za zniesieniem praw zbożowych i nawigacyjnych, popierał reformę prawa o biednych w Szko-cyi, tudzież prawa o zakładach dla obłąkanych, domagał się pozbawienia kościoła anglikańskiego w Irlandyi charakteru kościoła państwowego (dis establishment). W 1855 r. wydał broszurę: „The State of Highlands in 1854", w której zwracał uwagę lorda PalmerBtona, ówczesnego pierwszego ministra, na złe stosowanie prawa o biednych między góralami szkockimi. Wogóle można powiedzieć, iż E. nie wdawał się w szerokie plany polityczne, ale zajmował się więcej praktycznemi ulepszeniami w administracyi kraju. W 1869 r. odmówił przyjęcia godności para, ofiarowanej mu przez Gladstone’a. Posiadając majątek, bądź rodowy, bądź nabyty w Szkocyi, w hr Inverness, E. kochał swoje góry, starał się o pod

niesienie dobrobytu swoich dzierżawców, poprawiał drogi, sadził drzewa i t. p. Zaohorowawszy, udał się w podróż na własnym jachcie, lecz w czasie tej podróży zakończył życie. — „Diet. of

a. o.

Elliczpur, Ellichpur, miasto w indostańskiej prowinoyi Berar, w samym środku Dekanu, na południowym stoku łańcucha Gawalgarh, nad rzeką Purnab; tu dawniej, aż do r. 1850, rezydował nabab E-u; pałac jego dziś w zupełnem opuszczeniu. E. liczy około 27 000 m-ców i jest stolicą obwodu t. im. mającego 6 783 km. □ powierzchni i około

And. 8.

Dr A. P.

And. 8.

Elliot Ebenezer (* 1781 w Masborough pod Sheffield — f 1849 r. w Argill Hill pod Barus-ley), poeta angielski. Był synem dozorcy w fabryce żelaza w Masborough i do dwudziestego trzeciego roku życia sam w niej jako robotnik praco-

Hml.

Hml.

Nat. Biogr.“ (T. XVII, 247).

Ellioott John, uczony Anglik (* 1706 r. — f w Londynie 1772). Był członkiem Akademii królewskiej i zegarmistrzem nadwornym; zegarki jego przez czas długi były bardzo poszukiwane w Anglii. Wynalazł on pyrometr (1736), zegar z kon-pensatorem (1752) i wydoskonalił wiele narzędzi służących do ścisłych obliczeń. Sam też dokonał wielu obserwaoyj astronomicznych, odnoszących się do nierówności ruchu księżyca oraz nad przejściem Wenery przez tarczę słoneczną 1761 r. W wydawnictwie Towarzystwa królewskiego „Philosophical Transactions“ ogłosił między innemi: „On the influence of two Pendulum Clocks upon each other” (1739); „Specific gravity of Diamonds“ (1746); „Essays towards discovering the laws of electricy* (1747 — 48); „Heights of the ascent of rokets“ (1750).    *

Ellicott Andrzej, inżynier i astronom amerykański (* w Buoks w Pensylwanii 1754—f 1820). Był synem założyciela Ellicott city w Marylandzie, od r. 1812 profesorem matematyki w akademii wojskowej w West-Point. Zdjął plany różnych okolio, mało poprzednio zbadanych, oraz zmierzył szybkość biegu Niagary i jej wodospadów. Ogłosił nadto rezultaty swych licznych dostrzeżeń astronomicznych jak „On the aberration of stars* (1799); „Astronomical and thermometrical observations* (1802) i in.

320 000 m-ców.

Ellikon, osada w SzwajCaryi, w kantonie Zürichskim, w pobliżu lewego brzegu rzeki Thur; zakład leczniczy dla alkoholików, otwarty 1889 r., pod kierunkiem Bossharota, prezesa towarzystwa wstrzemięźliwości.

Ellilik, złota moneta turecka, wartości 50 pia-strów, bita od r. 1845. Ważyć ma 3.608 grama, a próba złota wynosi 0.906. Bita jest także w sztukach wartości połowy elilika.

Ellingen, miasto w bawarskiej prowincyi Frań-konii Średniej, przy drodze żelaznej Ingolstadt-No-rymberga, nad Rezatem Szwabskim, który wyżłobił sobie malowniczą dolinę w Jurze Frankońskiej. Je3t tu zamek księcia Wrede, z pięknym parkiem, trzy kościoły, szkoła łacińska, browar, fabryka instrumentów muzycznych; około 1800 mieszkańców.

wał. Późiiej prowadził na własną rękę interes fabryczny, ale nieszczęśliwie. Wreszoie zapewnił sobie dostatnie utrzymanie handlem żelaza. Pierw* sze swoje utwory poetyckie ogłosił drukiem w r. 1823, ale nie zwróciły one na siebie uwagi. Do* piero „Corn-law *rhymeś* (1831) zjednały mu wielką popularność, zwłaszcza wśród ludności ro* botniczej, a nawet przyczyniły się znacznie do odwołania ustawy zbożowej. Był to zbiór pieśni w duohu ludowym, wyrażających cierpienia, nędzę i pragnienia ludności uboższej wśród ówczesnych twardych warunków ekonomiczno-społecznych. E. występował w nich jako utalentowany i gorący obrońca ludu. Oprócz „ Poetical works* (Eiynb. 1840) zostawił w papierach pośmiertnych „Morę verse and prose* (2 tomy, Lond. 1850). Zbiorową edycyę jego „Poetry and letters“ wydał Watkins (Lond. 1850) i syn poety, Edwin E. (t*źe 1876).— Porówn. Searle „Life, character and genius of Ebenezer E.“ (Lond. 1850).

Elliot Jerzy, admirał angielski (* r. 1784 — f 1863 w Londynie). Wszedłszy za młodu do marynarki, służył pod Nelsonem, był posyłany na Jawę i Borneo w celu stłumienia rozbójnictwa morskiego i został w r. 1834 sekretarzem admi-ralicyi. R. 1837 — 1840 był naczelnym komendantem Przylądka Dobrej Nadziei, a w r. 1840, na początku wojny z Chinami, cbjął dowództwo floty angielskiej na wodach chińskich, leoz gdy cofnął się niepotrzebnie z zatoki Peczylijskiej, został odwołany i zastąpiony przez admirała Par-kera.

Elliot Karol Qilbert, admirał angielski. (* r. 1801 — t 9 września 1875 w Exeter). Wstąpił do marynarki w r. 1815, brał udział w bombardowaniu Algieru (1816), poczem służjł w Indyach, Afryce, Gwiannie (Guyane). W 1834 został mianowany sekretarzem komiBsyi mającej uregulować stosunki handlowe z Chinami, a w r. 1837 pełnomocnikiem angielskim w Kantonie, skąd jednak wkrótce, bez dostatecznych powodów, przeniósł rezydencyę swoją do Macao, nakłoniwszy nadto kupców angielskich, na żądanie chińskiego gubernatora, do wydania mu zapasów opium. W r. 1840 blokował Kanton i zdobywszy forty, broniące wstępu do rzeki, podpisał z władzami miejscowemi preliminarya pokoju, które wszakże zostały odrzucone, zarówno przez Anglię, jak i przez Chiny. Po wznowieniu kroków nieprzyjacielskich E. gotował się już do zajęcia Kantonu, ale otrzymał od miasta okup w kwooie 1 250 000 f. st. On to doradził admirałowi Jerzemu Elliotowi (ob. wyżej) odwrót z zatoki Peczylijskiej, za co również został odwołany (1841) i posłany do Techa-su, w charakterze konsula angielskiego. Następnie pełnił kolejno obowiązki gubernatora wysp Ber-mudzkich (1846), Trynidadu (1854 — 68) i św. Heleny (1863 — 69). Stopień admirała otrzymał w r. 1865.

Elliot Robert (* w Carlisle w r. 1812—f tamże d. 31 grudnia r. 1882), lekara-bygienista angielski. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Edynburgu, tam też w r. 1836 dyplom ^doktorski uzy-

Bkał, poozem dla dalszego kształcenia się jaszcze przebywał przez" ozas dłuższy w Heidelbergu i w Paryżu. Powróciwszy do Anglii, zajmował się pierwotnie wykonawstwem lekarskiem w Gateshead, skąd powołano go na docenta materyi lekarskiej i hygieny do Newcastle. W r. 1847 osiadł na stałe w rodzinnem mieście Carlisle, gdzie też szybko doszedł do sławy i znaozenia, nietylko przez działalność swą lekarską, ale też, może więcej jeszcze, przez liczne usługi oddane społeczeństwu.

leży się miejsce zaszczytne, gdyż on pierwszy dowiódł, opierając się na licznych szczepieniach, że zarazek rzeźączki nic wspólnego nie posiada z zarazkiem przymiotu. Spostrzeżenia i uwagi swe o tej sprawie ogłosił w broszurze p. n. „An essay on the cure of the venereal gonorrhoea, in a new method; with some observations on gleets“ (Londyn 1771). W książeczce tej potępia stanowczo stosowanie przetworów rtęciowych przeciwko rzeźączce, zalecając natomiast sposoby leczenia, w zasadzie zupełnie zgodne z używanemi obecnie.—Por. Gir-tanner „Abhandlung über die venerische Krankheit” (T. III str. 570) i G. K. Prokesch „Lehre von den vener. Contagion im XVIII Jh." w „Vier-teljschr. für Dermatol, u. Syphilis.“ (r. 1883 T. X

Dr J. P.

Eilis Henryk, podróżnik angielski (* r. 1721 — f 1806 w Neapolu). W r. 1746 brał udział jako hydrograf i mineralog w wyprawie w okolice bieguna półuoonego, i relacyę z tej wyprawy ogłosił w książce: „A Voyage to Hudson’s Bay in the years 1746 and 1747 for discovering a northwest passage" (Londyn 1748). Za tę pracę został członkiem królewskiego Towarzystwa nauk (1749). Później sprawował urząd gubernatora Georgii i Nowej Szkocyi. Napisał także: „Considerations on the great advantages which would arise of the north - west passage" (Londyn 1750).

Ellis Sir Wilhelm Karol, zasłużony psychiatra angielski z pierwszej połowy wieku bieźąoego. Po raz pierwszy dał się poznać światu uczonemu przez ogłoszenie w r. 1815 listu do T. Thompsona o koniecznośoi przekształcenia i ulepszenia zakładów dla obłąkanych, które rzeczywiście w owym czasie wszędzie znajdowały się w stanie opłakanym. W r. 1817 powierzono mu zarząd przytułku dla obłąkanych w Wakefield, a w r. 1831 został lekarzem naozelnym (Resident medical superintendent) wielkiego zakładu w Hanwell (Middlesex). Z dzieł jego na wyszczególnienie zasługuje praca poważna p. n. „On the nature, causes and treatment of insanity" (Londyn 1838).—Por. H. La ehr „Gedenktage der Psychiatrie etc“ (wyd. 2-gie., Berlin 1887; str. 40 i 94).

Ellis Jerzy, pisarz angielski (* 1753 — f 10 kwietnia 1875 r.). Zawód swój literacki rozpoczął od wydania dwóch dzieł, z któryoh jedno: „Bath, its beauties and amusements“ (1774), wyszło bezimiennie; drugie „Poetical tales” (1778) pod pseudonimem „Gregory Gander". W r. 1784 wstąpił do dyplomacyi, jako sekretarz Jamesa Harrisa, posła angielskiego w Hadze, i napisał Historyę rewoluoyi niderlandzkiej (1789), którą Monsieur (Ludwik XVIII) przełożył na jęz. francuski. W roku 1790 ogłosił „Specimens of the Early English Poets", zbiór, który się cieszył wielkiem powodzeniem i w roku 1850 ukazał się w szóstej edycyi. Odbywszy podróż po Niem-czeoh i po Włoszech, E. został wybrany na członka parlamentu w Seaford (1796), towarzyszył lor-

Przez długi szereg lat pracował niezmordowanie nad ulepszebiem urządzeń zdrowotnych, szpitalnictwa i wodociągów w Carlisle, szczególniej w latach 1875—1881, w któryoh urzędował jako fizyk (Medical officer) miasta tego, w tym też czasie ogłosił szereg sprawozdań (Reports ou health), za- str. 63). wierających sporo rzeczy ciekawych i pouczających.

Z wyboru współobywateli piastował też czasowo godności sędziego pokoju i burmistrza (Mayor), a w ogóle zawsze był skorym i chętnym do wszelkich posług społecznych. Najpiękniejszym pomnikiem tej jego działalności jest założenie czytelni i bibliotek dla robotników.—Por. „The Lancet“ r.

1883, II, str. 83 i „British Medical Journal" r. 1883

I. str. 85.

Dr J. P.

Hml,

Elliot Henryk Jerzy, dyplomata angielski (* 30 czerwca 1817). Nauki pobierał w Eton, poczem przez trzy lata (1836 — 39) przebywał w Tasmanii, jako sekretarz Sir Johna Franklina.

Wstąpiwszy w r. 1840 do urzędu spraw zagranicznych, był kolejno attaché ambasady w Petersburgu, sekretarzem legacyjnym w Hadze i Wiedniu, i w r. 1858 posłem w Kopenhadze.

R. 1859 posłował do Neapolu, a 1862 do Greoyi.

Dr J. P.

Hml.

Następnie (1863) był posłem przy dworze włoskim. Mianowany r. 1867 ambasadorem w Konstantynopolu, brał tam wespół z Salisburym udział w konfereneyach, które poprzedziły wybuch wojny rossyj8ko - tureokiej, i po bezowocnym ich wyniku został odwołany (na początku 1877). Oskarżano go podówczas w prasie o zbytnią przyjaźń dla Turków i moralną współwinę rozprzężenia stosunków w Konstantynopolu. Wkrótce potem otrzymał nominaoyę na stanowisko ambasadora w Wiedniu, gdzie pozostawał do r. 1884.

Ellipsocephalus Z e n k. (paleont.). Rodzaj kopalny skorupiaka z rodziny trylobitów, o gla-belli ograniczonej głębokiemi grzbietowemi bróz-dami, zbiegającemi się kątowato ku przodowi, szwy twarzowe prawie równoległe, blizkie zewnętrznego brzegu. Gatunek E. Eoffi Schl. z wyższych pokładów Kambryjskich w Czechach. K-J-

Ellis Wilhelm (f 1785), chirurg angielski.

Po skończeniu nauk lekarskich w Cambridge zo-Btał chirurgiem okrętowym i wraz ze słynnym kapitanem Cookiem odbył podróż naokoło świata. Była to trzecia wyprawa słynnego żeglarza; E. opisał ją bardzo szczegółowo. Cesarz Józef II zaprosił go w r. 1785 do wzięcia udziału w wyprawie morskiej na statku austryackim. E., który się był zgodził na to, w drodze do Wiednia, w Os- dowi Malmesburemu na konferencye w Lille; za-tendzie, uległ wypadkowi, i tamże dni nagle zakoń- łożył z Canningiem dziennik „Anti- Jacobin", któ-czył. W dziejach chorób wenerycznych E-owi na- rego był gorliwym spółpracownikiem, wydał prze

udał

K.S. A. K. D.

„Pronunciation for singers“

kład „Fabliaux“, zebranych przez Legrànd’a d’Aus-sy (1815, wyd. 3-ie w 3 tomaoh) i „Speoim-ms of Early Eaglish Romances” (1805, 3 t.). Należał do Towarzystwa staroźytników i miał ś3i • słe stosunki z Walter* Scottem, których pamiątka pozostała w ogromnej między nimi korrespon-dencyi.    *

Ellis William, missyonarz angielski i podróżnik (* w Londynie d. 29 Bierpnia 1794 — f tamże 9 czerwca 1872). Wykształcony na missy onarza w    seminary urn londyńskie m

się w roku 1816 do Otaboiti (Otaiti), największej z Wysp Towarzyskich, i zamieszkał w Aimeo. Stąd według sił rozkrzewiał chrystyanizm i cywilizację w całej Polinezyi. W r. 1824 E. powrócił do Londynu, został sekretarzem towarzystwa missyjnego.    Ogłosił drukiem: „Narrations of a

Tonr trough Hawaii* (1826); „Polynesian Researches“ (1829); „Vindication of the South Sea Missions* (1831); „History of Madagascar“ (1838); „History of the London Missionary Society“ (1844). W latach 1853—56 E. udawał się trzykrotnie na wyspę Madagaskar w celaoh missyjnych i ogłosił te podróże drukiem 1858 r. Ponowny dłuższy pobyt swój na Madagaskarze, od r. 1862 — 1865, opisał w dziele „The martyr churoh etc.* (1871). Umarł w Londynie.

Ellis Aleksander John, filolog angielski (* w Hoxton 14 czerwca 1814—-f w Londynie 28 października 1890). Kształcił się w Eton i w Cambridge, w r. 1864 został członkiem akademii królewskiej, w 1870 członkiem Towarzystwa staro-żytników, w 1886 rządzcą londyńskiego University College. Należał oprócz tego i do innych towarzystw naukowych, głównie zaś prezydował w Philosophical Society. Jest on autorem bardzo wielu prac z zakresu językoznawstwa, z których wymienimy ważniejsze: „Essentiales of Phonetics“ (1848); „Early english Pronunciation* (1869—76); „Practical Hints on the quantitative pronunciation of Latin* (1874);

(1877) i t, d., prócz artykułów ogłaszanych w pismach specyalnych: „Phonetic journal” i „Phonetic news*. W innym zakresie pozostawił: „Only english proclamation of Henry III* (1868), oraz przekłady z Ohma i Helmholza o muzyce i matematyce. E. właściwie nazywał się Sharpe, i dopiero w r. 1825 uzyskał upoważnienie do przybrania nazwiska Ellis.    *

Ellissen Adolf (* 1815 w Gartow—f 1872 w Getyndze), historyk literatury i filolog niemiecki. Kształcił się w Getyndze, ßerlinie i Paryżu, potem zwiedzał Greoyę (powtórnie w r. 1860). W r. 1847 otrzymał posadę przy bibliotece uniwersyteckiej w Getyndze. Od. r. 1849 brał czynny udział w życiu politycznem królestwa Hanno werskiego jako jeden z przedstawicieli oppozycyi liberalnej; po r. 1866 występował w izbie poselskiej pruskiej jako członek stronnictwa narodowo-liberalnego. Zajmował się przeważnie badaniem literatury no-wo-greckiej i porównawczej. Ważniejsze jego prace są: „Thee und Asphodelosblüten“ (Getynga 1840), przekład poezyj chińskioh i nowogreekioh; „Versuch einer Polyglotte der europäischen Poesie* (Lipsk 1846, tylko tom I); „Michael Akomiaatos, Erzbischof von Athen* (Get. 1846); „Analekten der mittel und neugriechischen Literatur" (5 tomów Lipsk. 1855—62) i t. d. Tłómaczył nadto Monteskiusza „Esprit des lois* (t-że 1846) i „Voltaire’s Werke in Zeitgemässer Auswahl* (12 tomów t-że, 1844—46); tę ostatnią pracę uzupełnił później Btudyum literackiem „Voltaire als politischer Dichter“ (t-że 1852).

Ellora, El lu ru, wioska w Indostańskiej pro-wincyi Haiderabad (państwo Nizama), okręgu Northwestern (Aurangabad), o 10 km. od miasta Dowletabad, słynna z mnóstwa świątyń jaskiniowych, należących do najlepszej epoki indyjskiej rzeźby i architektury. Tu, w półkolistym obwodzie dwóch kilometrów, powstał liczny szereg świątyń, w granitowej skale wykutych; niektóre znajdują się pod gołom niebem. Wszystkie te starodawne pomniki pochodzą z pierwszego tysią-colecia naszej ery. W tym długim okresie czasu sztuka indyjska przebyła epokę stopniowego rozwoju, poczynając od prostoty i surowości form buddy stycznych, aż do bujnej fantastyczności i przeładowania braminicznyeh. Najwspanialszym i najbogatszym pomnikiem E-y jest świątynia Kailazy. Powstała ona w ten sposób, że przez wyjęcie jednej części mas skalistych utworzył Bię obszerny dziedziniec, w którym pozostawiono drugą część skały i w niej wyżłobiono świątynię z przedsionkami, kaplicami i krużgankami; skutkiem tego budowla wykuta ze skały stoi pod gołem niebem; obok niej samotne kolumny, olbrzymie słonie itp. Świątynia Indry jest już jaskiniową, równie jak świątynie Rawany, Dumar Leyna i inne. Wewnątrz łączą się groty między sobą za pomocą schodów, mostów, kolumnad; tu i owdzie znajdują się sadzawki podziemne, obeliski, postacie sfinksów, lwów, słoni, tygrysów. W wielu budowlach, zwłaszcza późniejszych, belkowanie (gzemsaturę), podpierają, na kształt atlasów, fantastyozne figury ludzkie. Rżeźba występuje również bogato i przedstawia różne sceny z życia Siwy, Brahmy, Wi-sznu oraz ' ze słynny oh epopei Ramajany i Maha-bharaty; znawcy utrzymują, że pod względem piękności form i technicznego wykończenia rzeźby te mogą stać niemal na równi z greckiemi, jak znów same budowle godne są stanąć obok najlepszych pomników starożytnego Egiptu. Szczególnie godną jest uwagi scena, przedstawiająca Siwę, gdy, stojąc na wozie, mającym symbolicznie przedstawiać słońce, ściga wrogiego demona Trypurę; dzieło to, wyrażające rzadką w sztuce indyjskiej energię i życie, dobrze przytem modelowane i okazujące dokładną znajomość kształtów ludzkich, powszechny obudzą podziw. Przeważna część świątyń, tak jaskiniowych, jak i swobodnych, pochodzi z epoki między VI a XI wiekiem; wszystkie zaś bez wyjątku powstały bez u-życia wapna i kielni, — Porównaj: Schnaase „Geschichte der bildenden Künste*; Lassen „Indische Alterthumskunde* (Lipsk 1861); Fergusson „Hi-

Ellore

05

(1881).

And. S.

story of Indian and Eastern architecture" (Londyn 1876).    '    Am.s-

Ellore, Elluru, Elur, miasto w Indostanie, w prezydenturze Madraskiej, okręgu Godavari, w pobliżu jeziora Koller, oraz na połowie drogi miedzy uściowym biegiem rzek Qodawari i Krishna; jarmarki na bawełnę, wyrób dywanów; stacya missyjna katolicka i ewangielicka; 25 000 m-ców

And, S.

Ellrich, miasto w pruskiej prowincyi Saskiej, regencyi Erfurckiej, powiecie Nordhausen, na południowym stoku Harzu, przy drodze żelaznej Hano-wer-Halle, w pięknem położenia; fabryki tytoniu, garbarnie; 3 200 m-ców. W okolicy kopalnie gipsu i słynna grota alabastrowa w Kelle. Piękny ko-lu romańskim, z r. 1100—1124, kościół ewangie-licki, przerobiony z dawnego kośoioła jezuitów, drugi kościół katolicki w stylu gotyckim, z piękną wieżą; gmach dawnego kollegium jezuickiego (dziś w nim gimnazjum i muzeum); wielkie targi na bydło i konie; wyrób tkanin wełnianych, papieru, pergaminu, noży; warsztaty mechaniczne; kopalnie rudy żelaznej. W pięknej, górzystej i lesistej okolicy znajduje się słynny z odpustów i wspaniały kościół Matki Boskiej Loretańskiej (o 2 km. na półnoo od miasta), oraz zamek Hohenellwan-gen, mieszczący dziś szkołę rolniczą, założony w r. 1354; był on niegdyś rezydencyą uksiąźęco-nych proboszczów.

Elm: 1) E„ pasmo niewielkioh wyniosłości

'rrjjlF,'u 2li.. --T

iäül

mtSM

mm

mäße;

asa

Sg

mgau

fili

[s

\% i

mmm

i»

SB

n 1P

«s**™

SbUkW.- 3|j|

MIM

mi vs

__ t

l,

\\\ -,

|B(bbsw3Ss«*_

fi

-i-%

fi

Fig. 84. Świątynia w Ellorze.

ściół tutejszy Ów. Jana, założony w r. 968 przez wdowę po cesarzu Henryku I, Matyldę, zgorzał do szczętu w r. 1860, lecz został z gruntu odrestau-

And. S.

rowany.

Ellwangen, stolica wirtemberskiego okręgu Jagst, w malowniczej, nieco dzikiej dolinie, zwanej Virn-grund; 4 800 m-ców. E. założone było pierwotnie jako klasztor benedyktynów w r. 764 i następnie w r. 1460 zamienione na świeckie probostwo, które później zostało podniesione do godności książęcego; jego posiadłości obejmowały 385 km. n po* wierzchni i 25 000 m-ców; dochód roczny wynosił 400 000 guldenów. E. jest schludnem i przemy-Błowem miasteczkiem; poBiada gimnazyum, szkołę realną i rolniczą, wspaniały kościół katolicki w sty-w Niemczech, na północ od Harzu i na południo-wschód od m. Brunświku; najwyższy punkt, Kuxberg, 327 m; kopalnie węgla brunatnego. 2) E. węzłowa stacya drogi żelaznej Bebra-Frankfurt n. M., między górami Rhön i Vogelsberg; wielki dworzec; gałąź do Wiirzburga; leży w pruskiej pro-winoyi Hessko-Nassauskiej.—3) E„ wioska w Szwajcarskim kantonie Glarus, dolinie Sernf, na północnym stoku potężnej grupy gór Tödi, 982 m. nad p. m., pamiętna straszną katastrofą obsunięcia się góry w d. 11 września 1881. Z pod szczytu Tschingelberg, powyżej łomów kamienia łupkowego, oberwała się olbrzymia skała, 400 m. długa, 250 szeroka i 100 m. gruba, ogółem 10 mil. m. kub. obejmująca, i runęła po stromern zboczu 450

Elmo.

O, bO

qua res

And. 8.

Dr A. P.

And. S.

Elmira, miasto w Stanach Zjednoczonych A-meryfei Północnej, w Stanie Nowojorokim, nad rzeką Chemung, dopływem Susquehanny, nad kanałem, łączącym tę rzekę z jez. Seneki i przy

m. niżej w dolinę, obracając w gruzy kilkadziesiąt budowli, pozbawiając życia 114 ludzi i zrządzając stratę na l¹/* mil. fr. Zdaje się nie ulegaó wąt-pliwośoi, że przyczyna katastrofy leżała w budowie geologicznej górnej częśoi doliny, gdzie w skufek gwałtownego {fałdowania starsze formacye spoczywają na młodszyoh warstwach osadowych. Główna masa gór składa się z miękkich łupków, gdzieniegdzie tylko przez twardsze skały poprzerywanych. Przy kopalniach łupku usuwano części nieużyteczne, skutkiem czego tworzyła się coraz bardziej pionowa ściana, która parcia głównej masy nie wytrzymała. Dalsze obsuwanie się, pomimo przedsięwzięcia środków zapobiegawczych, nie jest wykluczone.    And- s*

Elma świętego ogień (Ogień świętego Eliasza, św. Klary, św. Mikołaja, albo też ogień Heleny), zjawisko elektryczne, ukazujące się w postaci wytrysków płomienistych, wyrywające się z wierzchołków wszelkich przedmiotów, z dachów, kominów, piorunochronów, zwłaszcza z masztów okrętowych, a niekiedy także z uszu i grzyw końskich, ze szczytów drzew i krzewów, wreszcie nawet z głów ludzkich. Zjawisko to dostrzegać się daje głównie podczas nocy zimowych, za dnia bowiem, a nawet podczaB nocy letnich blask jest zbyt silny, by słabe te płomienie były widzialne. Są one objawem spokojnego wyładowywania elek-trycznógo, albo, innemi słowy, objawem łączenia się elektryczności chmury z elektrycznością ziemi, następującego bez błyskawicy (ob. Elektryczność atmosferyczna). W ostatnich czasaoh obserwowano je dosyć ozęsto w wysoko umieszczonych stacyach meteorologicznych, na Sonnblick i na górze Ben Nevis w Szkocyi. Obserwatorowie dostrzegli nawet różnicę między płomieniami wytwarzanemu przez wypływ elektryczności dodatniej, a ujemnej. Pierwsze—są to języki ogniste, białe lub niebieskie, długości 1.5 do 6, a nawet do 15 centymetrów; niekiedy mają postać wiązki promienistej, rozłożonej w kącie przeszło 90° i osadzonej na trzonie czerwonawym; ognie ujemne są znaoznie mniejsze, zredukowane często do gwiazdki tylko. Ukazywaniu się płomieni towarzyszy niekiedy świst. Wiążą się one z innemi objawami meteorologicznemi; występują głównie przy wiatrach zachodnich i przy nagłym spadku tempe* ratury powietrza. Żeglarze starożytni, gdy ukazywały się dwa takie płomyki, oznaozali je nazwą Dio-s kurów, Kastora i Poluksa, i uważali za prognostyk pomyślny; gdy zaś jeden zjawiał się tylko ognik, przypisywali go siostrzó Dioskurów, zwiastującej nieszęśoie: Helenie. Z nazwy tej miała przez przeinaczenie powstać nazwa dzisiejsza ogni św. Elma; inni zaś sądzą, że imię Elma jest przeinaczonem imieniem świętego Erazma, po włosku Ermo lub

S. K.

Elmacin, lub właściwiej Elmakin (ElMakin) Jerzy, historyk arabski, chrześcianin (1223—73), znany jest jako autor historyi Arabów, noszącej tytuł „Tarikh el-moslimin*, która obejmuje okres eza-sn od Mahometa do r. 1238. Tekst arabski, z przekładem na język łaciński, wydał w Lejdzie w r.

v~~.„ p. t. „Historia saracenica, Moslimorum iode à Muhammede Arabe usque ad iuit. XLIX imperatorum successio-nem fidelissime explicantur* i t. d,; z łaoińskiego zaś przetłómaczył na francuskie Wattier p. t. „L’histoire mahométane ou les Quarante neuf Chalifes du Mac’ne* (Paryż 1657 r.).    *

Elmaly, E1 m a 1 ü; A1 m a 1 y, miasto w Azyi Mniejszej, w tureokim wdajecie Konia, okręgu Tek-ke (Adalia), na wyżynie 1140 m. nad p. m. wzniesionej, u stóp Licyjskiego TauruBU. Ożywiony handel; wyrób safianu; garbarnie, młyny; 20 000 m- ców.

El-Mecheriff, ei Meszeriff, ob. Berber.

Eimen, osada lecznicza w pruskiej prowincyi Saskiej, powiecie Kalbe, 15 km. na południe od Magdeburga, najstarszy niemiecki zakład zdrojowo-kąpielowy, z bardzo obfitemi zdrojami Bolanki. Stosowane tu są nadto kąpiele parowe, natryskowe, z ługiem, siarczane i źeleziste, powietrze tęż-niowe i serwatka. Urządzenia kąpielowe odpowiednie; koszta pobytu do 300 mar. miesięcznie, zjazd roczny do 4 000. Sezon od 15 maja do 15 września. W roku 1877 otwarto tu (przez Towarzystwo Dobroczynności publicznej) szpital pod nazwaniem „Augusty*, dla biednych zołzowatych dzieci. Stacya kolejowa o 3 kilom, w Schö-nebecku, przy dr. żel. Magdeburg - Lipsk.

Elmenau, ob. Ilmenau.

Elmerich Karol Edward, malarz, rzeźbiarz i sztycharz francuski (* w Besançon 1813 r.). Był uczniem Horacego Verneta. Po raz pierwszy wystawił swoje prace w Salonie r. 1831. Główniejsze dzieła jego są—w malarstwie: Rodzina wygnańców (w Muzeum w Douai) i Przejście przez bród (w Muzeum w Besançon); w rzeźbiarstwie: Wilhelm Tell z synem, grupa marmurowa (wystawiona 1855); Dola i Niedola, płaskorzeźba (1867). E. jest także autorem licznych akwarelli i akwafort, przedstawiających widoki malownicze Paryża i krajobrazy.    •

Elmina (San Jorge de la Mina), miasto portowe w Afryce, w Gwinei Wyższej, na Wybrzeżu Złotem, należącem do Anglii; leży przy uśoiu niewielkiej rzeki Beya, oddzielającej zamieszkaną przez Europejczyków E-ę od tuziemczej Addiny; domy ma porządne, niektóre murowane; ulice po większej częśoi brukowane; handel nader ożywiony, zwłaszcza kością słoniową, piaskiem złotym i orzechami ziemnemi. Miasta broni cytadela św. Jerzego (San Jorge), wzniesiona przez Portugalczyków, a zdobyta w roku 1673 przez Hollendrów, oraz fort św. Jakóba, przez Hollen-drów zbudowany. Osada ta założoną została przez francuskich kupców z Dieppe w r. 1383, pod nazwą La Mine; od r. 1471 do 1637 należała do Portugalii, od roku 1637 do 1871 była w ręku Hollendrów, od r. 1871 należy do Wielkiej Brytanii.

And. S.

S. 8.

And. S.

And. S,

<-•

jm

drodze żel. Nowy - Jork, jezioro Erie. Liozy przeszło 30 000 m-ców, jest zabudowane prawidłowo, ma wyższą szkołę żeńską, zakład poprawczy, fabryki fortepianów, warsztaty mechaniczne, fabryki wyrobów żelaznych i t. p. Założone w roku 1788 przez Johna Hendry.

Elmore Alfred, malarz angielski (* r. 1815 w Clonakilty, w hrabstwie Cork, w Jol.— f 1881 w Londynie). Kształcił >"się w Paryżu, Monachium i Rzymie. Dał się poznać światu artystycznemu trzema wartościowemi obrazami: Rienzi na forum rzymskiem; Początek walki Gibelinów z Qwelfami; Wynalazek maohiny pończoszniczej (1847). Późniejsze obrazy jego, chooiaż mniej starannie wykończone, odznaczają się także życiem i kolorytem. Bardziej znane są: Tuileries w dniu 20 czerwca 1792 r. (1861); Ludwik XIII i Ludwik XIV (1870); Marya Stuart i Darnley (1877); Judyta i Holofernes; Kolumb w Porto Santo; Pompeje (1878) i Lukrecya Borgia.

Elmshorn, Elveshorn, miasto w pruskiej prowincyi Szlezwidzko-Holsztyńskiej, powiecie Pinneberg, o 4 mile na północo-zaohód od Altony, nad rz. Krüok-Au i przy drodze żelaznej Altona-Kiel, z odnogą do Itzehoe; 9 803 m-ców (1890). Jest tu sąd pokoju, liczne fabryki (spirytusu, dróż lży, tytoniu, szkła, przetworów chemicznych, piwa itp.), kasa oszczędności; ożywiony handel zbożem i drzewem, Tu d. 15 lut. 1645 r. stoczoną została krwawa potyczka między Szwedami i Duńczykami.

Elmsley Piotr (• 1773 w Hampstead—f 1825 w Oksfordzie), filolog angielski, w ostatnich lataoh życia profesor w Oksfordzie. Zasłużył się głównie jako wydawca dramatyków greckich, a mianowicie: Sofoklesa Edypa króla (1811) i Edypa w Kolonie (1828); Eurypidesa Heraklidów (1813), Medei (1818) i Bachantek (1821) oraz Arysto-fanesa Acharnejczyków (1809).

Eine, miasto we francuskim departamencie Pirenejów Wschodnich, na lewym brzegu rz. Tech, niedaleko uścia, i przy drodze żel. do Perpignan, Céret i hiszpańskiego miasta Figueras; ma piękny i starożytny, niegdyś katedralny, kościół z X wieku, mury miejskie z XV w.; około 3 500 mieszkańców. W starożytności była to Iliberris, osada w Gal-lii Narbonneńskiej w kraju Sordonów, którą podźwi-gnął z upadku Konstantyn Wielki i dał jej nazwę Helena (skąd Eine); w VI w. ufundowano tu biskupstwo, które na początku XVII w. przeniesiono do Perpignan.

El Obeid, miasto w Nubii, ob. Obeid.

Eioby, grupa drobnych wysepek, należących do Hiszpanii i położonych przy zachodnioh brzegach Afryki, wprost uścia rz. Muni i w obrębie Francuskiej kolonii Kongo (zatoka Corisco).—Wielka E ma 5 km. □ powierzchni, Mała E. 25 hektarów; są tu faktorye angielskie i francuskie And- s-

Elodea canadensis Rich.. TJdura occidentals Koch. U. canadensis Nutall., Serpicula occidentals Pursh. (Anacharis alsinastrum B *bt), moczarka,wodnaza-raza. błotnioaż, rodź. żab i ścieków a ty ch (%-drocharideae). Jest to roślina wodna; łodygę ma do

1.3 m. długą, oienką, przeciągniętą kilku powietrz ne mi kanałami, które pozwalają jej wybornie pływać tuż pod powierzchnią wody; liście szczupłe, skupione po 3 lub cztery na łodyżce. Kwiaty szypułkowe; szypułki niejednakowej długości (długość szypułki zalety od odległości kwiatu od powierzchni wody: im bliżej powierzchni wody, tem są krótsze); wogóle długość szypułki 2—6 cali.—Roślina ta u nas, równie jak w całej Europie, ma tylko kwiaty żeńskie. E. rośnie w wodach stojących, albo zwolna płynących, gdzie się rozmnaża i rośnie z niezwykłą szybkością i siłą. Do Europy przywieziona jakimś trafem (z Ameryki). W r. 1841 dostała się do Szkocyi w Berwickshire, w sześć lat potem do Środkowej Anglii. W połowie bieżącego wieku rozwija się w Anglii z przerażającą szybkością i w niesłychany oh masaoh, zapycha stawy, kanały i rzeki, powstrzymuje rybołówstwo i żeglugę. W r. 1860 przebyła Cieśni-

Sr

8ft-j

am

Fig. 85. Elodea canadensis. a) Kawałek liścia, b) K^iat. c) Zalążki słupka. d) Owoc.

nę Kaletańską i zawitała do Gandawy, a stąd rzekami dostaje się dalej w głąb Europy, aż przed kilkunastu laty pojawiła się w naszej Wiśle. Pierwszy zauważył ją w okolicy Krakowa dr Rehman. Prawie w tymże czasie E. canadensis znalezioną została koło Warszawy, na Saskiej kępie, nad Wisłą, przez prof. Ant. Slósarskiego. W r. 1879 prof. Fr. Kamieński znalazł E-ę w jez. Bia-łobrzeskien. Zrobiwszy następnie parę wyoieczek po obu brzegach Narwi i Buga naprzeciw Serocka, prof. Kamieński przekonał się, Ż3 E, »prawie wszędzie, we wszystkich zatokach i odnogach się znajduje, rosnąo na piasku w kształoie dużych i gęstych podwodny oh kęp“. Prof. B9rdau znalazł ją w Puławach. — K. Łapczyński „O roślinności jawno-kwiatowej okolic Warszawy” w »Pamiętniku Fizyograficznym“ T. II z r. 1882; »Wiadomość o roślinie wodnej E canadensis”, podana d. 17 marca 1879 r. przez d-a Fr. Kamieńskiego

D-r S. P.

Elokwencja, Ob. Wymowa.

Elongacya albo wydłużenie, w astronomii odległość kątowa planety od słońca, albo księżyca od planety, którą obiega. E. zatem jest to kąt, jaki tworzą linie poprowadzone od oka obserwatora do środka słońca i planety, albo też do środka planety i księżyca.—W fizyce E. rnchu wahadłowego toż samo co amplituda czyli obszerność, t. j. kąt, o jaki się wahadło najdalej od położenia równowagi odsuwa.

Elöpatak, osada w Austro-Węgrzech, w Siedmiogrodzkim komitacie Haromszek, niewłaściwie zwana także Arapatak, w uroczej dolinie górskiej 618 m. nad p. m., o 2*/a mile od Kronstadtu; bardzo uczęszczane zdrojowisko. Dziesięć źródeł źelezisto-al* kaliczno-ziemnej szczawy, zasobnej w kwas węglowy. Wskazane w błędnicy, zołzach i przewlekłych nieżytach przewodu pokarmowego. Sezon od połowy maja do końca września, pobyt tani, zjazd roczny do 2 000 osób. Stacya kolejowa w Kron-stadzie.

Ani. S

w „Sprawozd. Komissyi fizyograficznej* Kraków 1879. Tom XIII str. 264; Rostafiński „Ze świata przyrody“ Szkice i opowiadania. Serya pierwsza Warszawa 1887 str. 18 i nast.).    B- M-

Elohim- Słowo hebrajskie, oznaczające „Bóg" (odpowiadające arabskiemu Allah). Jest to gramatycznie liczba mnoga od El o ha (liczby poje-dyńczej używa się prawie wyłączcie w poezyi lub w mowie wzniosłej; zachodzi tu odwrotny stosunek aniżeli z słowem El, które również oznacza Boga, leoz bywa używane zawsze w licz. p., a tylko w poezyi w 1. m.). Starano się rozmaitemi sposobami objaśnić używanie tego słowa przeważnie w 1. m. Najbardziej popularnem jest objaśnienie Dietricha („Abhandlungen zur hebräischen Grammatik“, 1846), który wykazał, że 1. m. wyraża w języku hebrajskim mnogość nietylko ilościową, ale też i jakościową, a więc Elohim jest to 1. m. w rodzaju pluralis majestatis albo też pluralis excellentiae. Inne objaśnienia moźaaznaleść w Baudissina „Studien“ 1,156; Robertsona Smitha „Lectures on the Religion of the Semites“ I, 426; Ha-lévy’ego w „Revue des Études juives“ IX, 179; Smen da, „Lehrbuch der alttestamentlichen Religionsgeschichte“ 26. — Co do etymologii słowa, to jedni (Fieisoher „Kleine Schriften“ I, 154) wywodzą je od pierwiastku semickiego ALH, który w arabskim jęz. oznacza: szukać bojaźliwie pomocy u kogoś, drżeć, a więc słowo Eloha oznaczało pierwotnie „bo-jaźń“, a potem przybrało znaczenie „przedmiotu, którego się trzeba obawiać*. Inni zaś (Nestle w „Theologische Studien aus Württemberg“ 1882, 243; Lagarde „Ueberaicht über die... Bildung der Nomina“ 161) są zdania, że Elohim pochodzi od El, a wywód ten wydaje się prawdopodobniejszym. E, używa się albo z prsedimkiem (ha, Elohim), lub też jako imię własne bez przedimka. W obu razach oznacza ono jedynego, prawdziwego i wszechpotężnego Boga (o fi’sôç). Orzeczenie w zdaniu znajduje się w Biblii zwykle w 1. p., czasami tylko w 1. m., a wtenozas miał autor biblijny jakiś osobny cel przy tern, lub też tekst biblijny jest zepsutym (ob. np. Gen. 20, 13; 31, 53; II Sam. 7, 23; Ps. 58, 12). Przymiotnik przy słowie E. znajduje się również w 1. p., a rzadko kiedy w 1. m. (np. Deut. 5, 23; Jozue 24, 19; I Sam. 17, 26; Jer. 10, 10; 23, 36).—Oprócz tego oznacza słowo E w Biblii czasami „Bóg“ jako imię pospolite lub też gatunkowe, a także istotę gwałtowną, nadziemską. Tak rzecze np. wieszczka z Endoru do Saula (I Sam, 28, 13): Widziałam bogi (Elohim), występujące z ziemi; tak określa Pismo św. stosunek Mojżesza do Arona słowami (Exod 4, 16): On (Aron) posłuży ci za usta, a ty (Mojżesz) mu będziesz za Boga (Elohim).—Czasami oznacza E, „sędziów“ (np. Exod. 21,6; 22 7), ale ustępy te trzeba tak objaśnić, że wedle pojęcia starożytnych Hebrajczyków, Barn Bóg przemawia przez usta sędziów. — Oprócz E., hebrajski język posiada jeszcze słowo Jahwe (fałszywie czytane Jehowa), które tłómaczy się zwykle „Wiekuisty“ i które oznacza zawsze li tylko Boga Izraela. W r. 1753 lekarz belgijski As-truc pierwszy zwrócił uwagę na ten objaw (w dziele p. t. „Conjectures sur les mémoires originaux dont il paroit que Moyse s’est servi pour composer le livre de la Genè3e“), że w pierwszej księdze Mojżesza przy niektórych opowiadiniach jest używane słowo „Elohim“, a przy innych znowu „Jehowa“ (jak ówcześnie fałszywie czytano) i wniósł z tego, że Mojżesz miał przed sobą przy kompozycyi pierwszej kBięgi (Genesis) rozmaite dokumenty, t. zw. Elohistę i t. zw. Jehowistę. Od tego-to czasu datują te nazwy w krytyce biblijnej, która utrzymuje, że pięcioksiąg nie jest dziełem je-dnolitem, leoz, że zawiera rozmaite części składowe, które zostały później dopiero połączone w jedną całość. Najradykalniejsi przedstawiciele tego mniemania (Graf, Reuss, Kueuen, WellhauBen) odróżniają w pięoioksiągu przeważnie następujących autorów: Jehowistę, pierwszego Elohistę, drugiego Elohistę (czyli autora t. zw. „Priestercodex“), Deute-ronomistę i ostatniego redaktora. Rozumie się, że od czasów Astruca nazwy zostały te same, ale pojęcia, wyrażane przez te nazwy, woiąż się zmieniały.

D-r A. P.

Elopura, miasto w angielskiej części wyspy Borneo, port na północno-wschodniem wybrzeżu, nad zatoką Sandakan; założone niedawno, rozwija się szybko, dzięki ożywionemu handlowi, który Anglicy wiodą z tuziemcami, wywożąc produkty ich kraju za pośrednictwem Kompanii North-Borneo-Steamship; około 8 000 m-ców.

Elotherium Pom. (paleont.), inaczej Entelo-d o n A y m (ob).

Eloy Mikołaj Franoiszek Józef (* w Mona d. 20 września r. 1714—f d. 10 marca r. 1782) lekarz francuski; w Louvain uczęszczał na wykłady filozofii i medycyny; otrzymawszy w r. 1736 stopień licencyata sztuki lekarskiej, udał się po dalsze wyksstałcenie do Paryża, gdzie też nauki ukończył. W r. 1752 otrzymał w Mons posadę lekarza miaBta, a w r. 1754 został lekarzem-kon-sultantem dworu Stanisława Leszczyńskiego, naówczas księcia Lotaryngii. Liczne prace jego drukiem ogłoszone, treści przeważnie popu-

mach, 1761—63).

El-Paraiso, departament w rzeczypospolitej środkowo amerykańskiej Honduras; w r. 1887 li-

And. S.

And S.

Hml,

larno-naukowej, dziś mają tylko wartość bibliograficzną, więc ich teź tu nie wyszczególniamy; natomiast wymienić wypada dwa wydawnictwa hi-storyczno-biograficzne, które dotąd wielką wartość zachowały, są to: »Dictionnaire historique de la médeoine ancienne et moderne etc.* (Liège i Frankfurt n. M. 1765, 2 tomy) i „Dictionnaire historique de la medecine ancienne et moderne, ou Mémoires disposés en ordre alphabétique pour servir à l’histoire de cette science etc.” (Mons 1778, 4 tomy; w Neapolu wyszło opracowanie włoskie w 3 to-

Dr J. P.

czył 18 057 m-ców.

El Paso, ob. Paso.

Elphin, miasto w irlandzkiej prowincyi Connaught, hrabstwie Roscommon, w prawem dorzeczu Shannonu; było niegdyś siedliskiem biskupa; starożytny kościół i klasztor; około 3 000 m-ców. W pobliżu osada Pallas, miejsce urodzenia ang. poety Olivera Goldsmitha.

Elphinstoné, starożytny ród szkocki, wyniesiony w r. 1509 do godności dziedzicznego parostwa. Młodsi synowie nosili tytuł lordów Keith. — 1) E, William, biskup i mąż stanu szkocki (* r. 1431 w Glasgowie—f 1514 w Edymburgu). Był z początku proboszczem w Szkocyi, później profesorem prawa cywilnego i kanonioznego w Paryżu i Orleanie. Mianowany po powrooie do kraju rektorem uniwersytetu w Glasgowie, zjednał sobie względy króla Jakóba III go, w którego i mieniu jeździł w poselstwie do Fraucyi oraz do Wiednia. Otrzymał biskupstwo w Ross, a potem w Aberdeen (1484) i wreszcie został wyniesiony do godności kanclerza królestwa. Napisał Dzieje Szkocyi, przechowywane w rękopisie w Oksfordzie. Wielki swój majątek obracał na cele użyteczności publicznej; między innemi zbudował most na rzece Dee, tudzież ufundował Kings College w swej rezydencyi biskupiej (1494). — 2) E. James (* r. 1553—f 1612). Sekretarz stanu w r. 1598, cieszył się względami Jakóba I-go, który mianował go parem z tytułem lorda Balmerino (1604). Należał do komissyi, wyznaczonej w celu przeprowadzenia unii pomiędzy Szkocyą a Anglią, następnie zaś był prezydentem »court of session* (1605). W r. 1609 został skazany na śmierć jako zdrajca stanu: dowiedziono mu, że był autorem słynnego listu, wysłanego do papieża Klemensa VIII z podpisem króla, a którego treść kazała się domyślać, że Jakób I przechyla się na stronę katolicyzmu. Wyrok, wydany na E-a, nie został jednak wykonany. Więziono go tylko przez pewien czas, poczem pozwolono mu zamieszkać w posiadłości swojej Balmerino.—3) E. John, admirał rosayjski (* r. 1720 w Szkocyi — f 1775). Służył z początku w Anglii, poczem w stopniu kontradmirała wszedł do marynarki rossyjskiej (17o8) i wielce się przyczynił do zwycięstw odniesionych przez Ros-syan nad fiotą ottomańską pod Czesme, na wodach Arohipelagu, oraz w zatoce Napoli di Romagna (1770). Nieporozumienia, jakie wkrótce po-tern wynikły pomiędzy nim a admirałami rossyj-skimi, Spirydowem i Orłowem, skłoniły go do wzięcia dymissyi i powrotu do Szkocyi. — 4) E. Mountstuart, znakomity dziejopis Indyj (* d. 6 października 1779 — f 20 listopada 1859). Był czwartym synem jedenastego lorda E., Johna. Wstąpiwszy w 18 tym roku życia do służby cywilnej w Bengalu, zoBtał w r. 1801 attache angielskiego rezydenta na dworze Peszwy, przybranego ojca Nana - Sahiba, a w r. 1803, jako adjutant generała Wellefieya, brał udział w bitwie pod Assaye. Następnie był kolejno rezydentem w Nagpurze, posłem w Kabulu (1808) oraz rezydentem na dworze Pesswy Marathów, gdz e odkrył (1816) uknuty przez niego spisek przeciw Anglikom. R. 1817 — 18 kierował z wielkiem powodzeniem operacyami wojennemi przeciwko Peisz-wie. R. 1819 został gubernatorem Bombaju i tu wsławił się swym „E. Code“, księgą praw, celującą zwięzłością i jasnością. Po długiej i pożytecznej, zwłaszcza na polu krzewienia oświaty śród Hindów, działalnośoi, wrócił r. 1827 do Europy i odbywszy podróż po Grecyi i Włoszech, oddał Bię w Anglii wyłącznie pracom literackim. Do stojeństwa i urzędy, niejednokrotnie sobie ofiarowywane, nawet urząd generał - gubernatora Indyj, stale odrzuoał. Pierwszym utworem literackim E-a był: »Account of the kingdom of Cabul* (Londyn 1819; wyd. 2 ie 1842, 2 t,). Następnie ogłosił: „Opinions upon somô of tbe leading questions, connected with the government of British India* (Londyn 1831) oraz główne swe dzieło, pierwszą wyczerpującą i źródłowo opracowaną hi-storyę Indyj: „A history of India: the Hindoo and Mubammedan periods“ (tamże 1841, 2 t.; wyd.

7-e 1889), której wstępne rozdziały zostały nawet przełożone na język Marathów (Puna 1855). Jako dalszy ciąg tego, uważanego za klasyczne, dzieła, wydano zé spuścizny pośmiertnej autora: »The rise of the British power in the East“ (Londyn 1887), zaś staraniem Forresta wyszło dzieło: „Selection from the minutes and official writings of the Hon. M. E.* (tamże 1884). Colebrooke „Life of the Honourable Mountstuart E,“ (Londyn 1884, 2 t.); Cotton „M. E, and the making of South-western India* (tamże 1892).—5) E. John, trzynasty lord E. (* 1807—f 19 lipca 1860). Jako oficer królewskiej gwardyi przybocznej podobał się Wilhelmowi IV-mu, który w r. 1836 mianował go członkiem rady taj nej (privy c o u n o i 1). Po wstąpieniu na tron królowej Wiktoryi lord Melbourne wyprawił go do Indyj na stanowisko gubernatora Madrasu; spostrzeżono bowiem, że młoda królowa, której jeszcze nie podsunięto Ko-burga, nie mogła obojętnie przyjmować usług nadobnego gwardzisty. W Madrasie pozostawał do r. 1842, poczem, odbywszy podróż do Kaszmiru, wrócił do Londynu (1845) i przez lorda Johna Russella został napowrót urzędnikiem dworu królowej. W roku 1853 przyjął urząd gubernatora Bombaju. Członek izby lordów od r. 1852, zmarł w stanie bezżennym; na nim wygasł ród lordów E.

Empoli, ubiegłszy 64 km.

Or J. P.

And. S-

Elpis, nazwa planetoidy 59-ej, odkrytej przez Chacornaca 12 września 1860. W niektórych spisach taż sama planeta nazywana też jeBt Olimpią (ob. Planety).

Elpis Melena, pseudonim, ob. Schwartz.

Elsą, lewy dopływ rzeki Arno we Włoszech (Toskania), ma źródła w Subapeninie, o 3 mile na zachód od Sieny, płynie ku północy śród malowniczej okolicy, pod Poggibonsi przyjmuje prawy dopływ, Staggia, i wpada do rzeki głównej, poniżej

And. S.

Elsaesser Karol Ludwik von (* w Neuen-stadt an der Linde d. 13 kwietnia r. 1808—f w Unter-TUrkheim d. 7 marca 1874), lekarz wir-temberski. Nauk lekarskich słuchał w Tubindze od r. 1825 i po pięciu latach, otrzymawsiy dyplom doktorski, kształcił się dalej w Wiedniu i Berlinie. Od r. 1832 do 1834 był czynnym jako docent prywatny w Tubindze, poczem osiadł jako praktyk w miasteczku rodzinnem, gdzie przez prace swe, drukiem ogłoszone, zjednał sobie sławę wybornego lekarza. W r. 1853 powołano go do Siutt gartu na lekarza nadwornego i członka Kollegium lekarskiego, w r. 1865 został lekarzem przybocznym królewskim. W rocznikach dziejów szuki lekarskiej utrwalił nazwisko swe przez ogłoszenie pracy p. n. „Der weiche Hinterkopf, ein Beitrag zur Physiologie und Pathologie der ersten Kindheit“ (Stuttgart 1843), w której po raz pierwszy opisanym został zanik kości czaszkowych (Cranio-tabes). Bardzo ciekawą jest też druga praca p. n. „Die Magenerweichung der Säuglinge durch Beobachtungen an Kranken und durch Künstliche Verdauungsversuohe erläutert“ (tamie 1848). Zresztą nio prawie nie pisał.

Elsaäser Fryderyk August, malarz niemiecki (* w Berlinie 1810 — f w Rzymie 1845 r.). Kształcił się w akademii berlińskiej, poczem w r. 1832 wyjechał na studya do Włoch, gdzie po sześciu leciech pracy usilnej stanął u szczytu sztuki, jako pejsaźysta. Wspaniałe jego krajobrazy odznaczają się przepychem kolorytu i nie-zrównanemi efektami świetinemi. Do najpiękniejszych jego płócien należą: Krajobraz kalabryjski; Wnętrze klasztoru w Palermo; Grota syren w Tivoli; Wnętrze oświetlonego kościoła św. Piotra w Rzymie;] Ruiny w Rzymie i Campo Santo w Pizie. Rysował także znakomicie piórem i sepią, a pozostawił mnóstwo szkiców niepokończo-nych. Pod konieo życia został ozłonkiem akademii sztuk pięknych w Berlinie i otrzymał od króla pruskiego pensyę dożywotnią    *

Eisch, ob. Jelszawa, Jol b va.

Elseneur, Elsener, ob. Helsingör.

Elsfleth., miasto powiatowe w W. Ks. Olden-burskiem, na lewym brzegu Wezery, przy uśeiu Hunty i przy drodze żelaznej Brema-Nordenham; przystań rzeczna, nieco płytka, szkoła marynarki, sąd powiatowy; handel drzewem i zbożem; jarmarki na konie i bydło; 2 500 m-ców. Stąd Wilhelm, ks. Braunschweig-Oels, odpłynął do Anglii w nocy z d. 6 na 7 sierpnia 1809 (pomnik wystawiono

w r. 1859). E. jest miastem od r. 1850. Okolica przedstawia żyzne marsze.

Elsheimsr Adam, malar* niemiecki (* 1578 we Frankfurcie nad Menem — f około 1620 w Rzymie). Kształcił się pod kierunkiem Filipa Uffenbacha, w mieście rodziunem, gdzie następnie założył własną pracownię. Około 1600 r. ulał się w podróż artystyczną do Włoch. Czas jakiś pracował w Wenecyi, zdaje się, pod wpływem Jana Rottenhamera. Przeniósłszy Bię następnie do Rzymu, stale tam zamieszkał i rozwinął na szerszą skalę swoją działalność artystyczną. E. należy do rzędu najwybitniejszych artystów niemieckich z pierwszej ćwierci XVII-go stulecia; jakkolwiek szkoły nie stworzył, miał jednak naśladowców i wywarł wpływ znaczny na współczesnych artystów, zwłaszcza zaś na szkołę hollenderską owej epoki, a nawet na samego Rembrandta. E. przeważnie malował na miedzi obrazki małego formatu, treści historycznej, biblijnej lub mitologicznej. Pierwsze z nioh (historyczne) mniej udatne, drugie zato pełne są wdzięku i tchną prawdziwą poeiyą. Figurki małe, na tle pejzażu, wyborne są swoją charakterystyką i wykończeniem, przyczem harmonizują z całością. Koloryt barwny i przezroczysty nadaje wiele uroku tym małym, ale pod każdym względem skończonym, obrazkom. To też w Rzymie, gdzie głównie pracował E., był on w swoim czasie bardzo cenionym; jak zapewnia Sandcart, „o niozem innem tyle nie rozprawiano* wówczas, jak „o Elsheimerowskim nowym sposobie malowania“. Jakkolwiek w obrazach E a niema tej zadziwiającej jasnej tonacyi, jaką podziwiamy w późniejszej szkole hollenderskiej, widoczne jest już jednak umiejętne oddawanie owej gry światła, która właśnie w podziw wprawiała współczesnych wielbicieli artysty. E. lubował się szczególniej w świetle księżyca, gwiazd, a nawet w sztucz-nem zestawieniu rozmaityoh świateł. Jego noce, zmroki, pożary (Troja w ogniu), lub piękne dzienne oświetlenie południowego nieba (Włoch), oświecające tło pejzażowe scen biblijnych, zwłaszcza mitologicznych, z metamorfoz Owidyu3za czerpanych, dają przedsmak świetnej epoki szkoły hollenderskiej, a czasami nawet nawodzą na myśl mistrzowskie pejzaże Claude-Lorrain’a.

Główniejsze jego obrazy są: Z działu biblijnego przeiewszystkiem wymienić należy: Uoieozkę do Egiptu, temat ulubiony przez artystę i powtarzany najczęściej, oraz Józefa wśród swoich braci na tle pejzażu—oba te obrazki są prawdziwemi perłami galeryi drezdeńskiej; podobną Ucieczkę do E-giptu w Pinakotece monachijskiej i w Luwrze paryskim, oraz Spoczynek w drodze do Egiptu w zbiorach cesarskich w Wiedniu; Miłosierny Samarytanin w Luwrze, i wiele bardzo wiele innych cennych obrazków. Z mitologicznych obrazów, będących pięknemi idyllami na tle pełnego uroku krajobrazu i przy oświetleniu nader umicjętnem, główniejsze są: Jowisz i Merkury, odwiedzający Filemona i Baucis (Galerya drezdeńska), Baohus wśród nimf (Instytut Städela we Frankfurcie nad M.), Krajobraz z bożkiem Panem (muzeum ber-

miejąc.

lińskie), Aurora (muzeum brunświekie), Merkury wśród córek Aglai (w Uffiziach florenckich), Państwo Wenery (w akademii wiedeńskiej) i w. innych. Bezpośrednich uczniów znanych w dziejach malarstwa E. nie pozostawił dużo. W Niemczech znani są tylko Ernest von Hagelstein i Jan König. Prawdopodobnie ich roboty są owe liozne nieautentyczne Elsheimery, których tak dużo spotkać można po muzeach niemieckich. E. pozostawił piękne rysunki i szkice, a także i kilka sztychów własnej roboty. Wogóle sztychy E-a należą do rzadkości; najlepsze są: Św. Józef z Dzieciątkiem Jezus, oiaz Pachołek ujeźdżacz. Sposób sztychowania E-a naśladował przyjaciel i wielbiciel jego talentu, Henryk Goudt, któremu też zawdzięczamy reprodukcyę sztychowaną wspomnianego obrazu Jowisza i Merkurego. — Porównaj

W. Bode „Studien zur Gesohichte der holländischen Malerei“ (Brunéwik 1883, str. 231 — 311); Wolt-mann u. Woermann „Geschichte der Malerei* (Lipsk 1888, T. I str. 871—75).    ⁸- ⁸-

Elsholtz Ludwik, malarz niemiecki (* r. 1805 w Berlinie — f 1850 tamże). Kształcił się w a-kademii berlińskiej, a potem pod kierunkiem Franciszka Krügera. Pierwiastkowo uprawiał malar stwo rodzajowe, głównie na tle życia wojskowego, następnie malował obrazy większych rozmiarów i większej doniosłości, jak: Bitwa pod Lipskiem, Wkroczenie wojsk sprzymierzonych do Paryża, Epizody z bitwy pod Bautzen i wiele innych. Życie nieprawidłowe pozbawiło go możności uprawiania nadal Sztuki szerszego zakiesu; przerzucił się więo przed śmiercią na pole drobnych prac akwa-rellowych.    s-s*

Elsholtzia, nazwana tak na cześć przyrodnika

J. Z. Elsoholtza (1623—1688), mar z y mię ta, marzymiętka, szydeł ni ca, z rodź. w ar g o wy oh (Labiatae); odznacza się kielichem rurkowatym, 5-ząbkowym. Korona rzęsowata, dwuwargowa, górna warga w cztery ząbki wycięta; dolna nieco dłuższa, niepodeielona, drobno karbowana. E. cristata Willd. (.Mentha ovata Cav.) marzy mięta jednostronna, do 80 cm. wysoka. Korzeń krótki, włóknisty. Łodyga wogóle gałęzista, prosto stojąca, pod korzeniem walcowata, wyżej 4-o kanciasta, o kantach tępych; każda ściana łodygi przez całą długość oznaczona rowkiem dość głębokim, a całą powierzchnię okrywają drobne, rzadkie, białawe i zwisie włoski. Liście naprzeciwległe, ogonkowe, jajowo-podłużne, zawsze śpiczaste, w nasadzie klinowato zwężone i zupełnie całe, wyżej zaś piłkowane. Górna powierzchnia liści ciemnozielona, prawie gładka, dolna bledsza, żylasta, na żyłkach drobnemi rzadkiemi włosami porosła. Kwiaty na szypułkach, drobne, koloru lila, liczne i gęste, trochę zwisłe. Kielich rurkowaty, w 5 ząbków prawie równych, Spiczastych,osztyletem miękkim uzbrojonych, wycięty. Kielich i korona białym, długim, rzadkim włosem okryte. Cała roślina, a mianowicie jej liście i kwiaty mają mocny, lecz dość przyjemny, miętowy zapach. Pierwotną ojczyzną tej rośliny ma być Syberya, okolice jeziora Bajkał, Nerozyńska, pasmo gór Altajskioh.

W Polsce rozpleniła się w ńiezwykłem mnóstwie; nakształt ohwastu wyrasta, inne rośliny przytłu-

B. M.

Elsner Jan Teofil, ostatni senior Braci czeskich (od r. 1761) i czeski kaznodzieja Jedno-ty braterskiej w Berlinie (* 1717 r. w Węgrowie na Podlasiu — f 1782 w Berlinie). Małem chłopięciem odwieźli go rodzice do Leszna, aby się tam wychowywał w zasadach wiary Braci czeskich, do których sami należeli. W r. 1735 E. udał się do Berlina na wyższe studya, a potem do Frankfurtu i Lejdy. W r. 1743 powróoiwszy do Leszna, wyświęcony na dyakona, został nauczycielem w szkole miejscowej, a we dwa lata potem kapłanem w dobrach Mieleckich, wreszcie r. 1747, na żądanie wychodźców czeskich, należących do kościoła reformowanego w Berlinie, wysłano go do tego miasta, jako „najpierwszego duchownego z Braci czeskich“. Tam w kilka tygodni nauczywszy się języka czeskiego, zajął się gorliwie szerzeniem śród spółziomków zasad swego kościoła, o któryoh jedynie z tradycyi mieli niedokładne pojęcie. W tym celu wydawał przedruki dzieł pisarzy dawniejszych Jednoty czesko - braterskiej, głównie zaś Komeńskiego. W r. 1748 ogłosił konfessyę braterską z katechizmem, w 1752 „Nowy zakon se żalmy"; w 1750 — 1754 Kancyonał, pomnożony własnemi pismami; r. 1754 „Praxis pietatis*; 1756 „Nedobytedlny hrad* i „Premy-slovani o doskonalosti kreBtanské"; w 1"66 Biblię Kralicką (poprawne wydanie drukowanej poprzednio w Halli), z bardzo zajmującą przemową literacko - historyczną. Pisywał także wiele po niemiecku i po łacinie, zawsze w sprawaoh odnoszących się do Jednoty czesko - braterskiej; nadto zaś przetłómaczył z Lavatera „Uprimné rozsuzoväni sebe samého“ (Berlin 1783).

Elsner Krzysztof Fryderyk (f d. 19 kwietnia r. 1820), lekarz niemiecki. Do nauk przykładał się w Królewcu i ukończył je jako doktor medycyny w r. 1773, później, w r. 1785, został tamże profesorem medycyny wewnętrznej. Z licznych prac jego, dziś już zupełnie przestarzałych, wymienimy jednę tylko, jako mogącą nas bliżej obchodzić,—jest to: „Bericht über den Gesundheitszustand der Provinz Ostpreussen und Lithauen im Jahre 1801“ (Królewiec 1802).— Nadmienić wypada, że w „Słown. lek. pois." S. Kośmińskiego (Btr. 111) mylnie podane zostało imię jego „Ephraim)“ zamiast „Krzysztof“.    Dr J- p-

Elsner Józef Ksawery (* 29 czerwca 1769 r. w Grotkowie na Szląsku — f 18 kwietnia 1854 r. w Elsnerówce pod Warszawą), znakomity kompozytor muzyczny. Ojciec jego był stolarzem z zawodu, zajmował się wszakże i wyrobem narzędzi muzycznych: fortepianów, arf i t. p.; że jednak fabryka, prowadzona na małą skalę, małe przynosiła dochody, przeto, dla zabezpieczenia losu swemu synowi, przeznaczył go do stanu duchownego i w tym celu w 1781 roku oddał na wychowanie do klasztoru Dominikanów we Wrocławiu. Tu E. obok innych nauk, udzielanych w szkole klasztornej, odbierał również wskazówki gry na skrzypcach, śpiewu chóralnego i pierwszych zasad teoryi muzycznej. A lubo skąpe to były wiadomości, jednakże, przy wrodzonych zdolnościach do muzyki, tak wiele z nich skorzystał, źe już w 13-tym roku życia, a więc zaledwie po roku nauki, napisał motet „Ave Maria“, który zwrócił na niego uwagę Schöna, rektora chóru klasztornego. Za jego staraniem E. pobierał odtąd lekcye generał-basu od organisty Janischa, teoryi kompo-zycyi od Dreirittnera, zaś sposobu urządzania partytur orkiestrowych od Maara, dyrektora orkiestry wrocławskiej. Mając lat 19, E., za radą jednego ze swych przyjaciół, postanowił zerwać z teologią, a poświęcić się medycynie. Jakoż zapisał się w poczet uczniów słynnego wówczas profesora uniwersytetu wrocławskiego, doktora Morgenbessera. Rychła śmierć tego prof, zmusiła E-a do udania się do Wiednia w^celu dalszego kształcenia się w medycynie. Los jednak nie sprzyjał jego zamiarom. Wkrótce po przybyciu do Wiednia ciężko zachorował; choroba pochłonęła całkowicie szczupłe jego zasoby pieniężne; gdy wyzdrowiał, znalazł się na bruku wiedeńskim bez grosza w kieszeni. Z tak ciężkiego położenia wybawił E-a Bundesman, przyjaciel i kolega ze szkół wrocławskich, który, spotkawszy go przypadkiem, ofiarował mu przytułek w swem mieszkaniu, a następnie namówił do poświęcenia się wyłącznie muzyce. E. zdrowej rady przyjaciela usłuchał i, przyjąwszy na początek skromne miejsce skrzypka orkiestry teatru w Bernie, przez pewien czas pełnił te obowiązki, ćwicząc się zarazem w kompozyoyi i sztuce kierowania orkiestrą. W początkach 1792 r., Bulla, przedsiębiorca teatru niemieckiego we Lwowie, dowiedziawszy się o niepospolitych zdolnościach E-a, potrzebując dyrektora dla tej części swej trupy operowej, którą zamierzał wysłać do Warszawy, wezwał E-a do Lwowa. Ten zadość uczynił żądaniu. Na próbnem jednak przedstawieniu talent E-a, jako dyrektora i jako kompozytora wykonanej symfonii, tak zaimponował ówozesnemu rządzcy Galicyi, hr. Brigido, że ten polecił zatrzymać E-a we Lwowie, a do Warszawy wysłać innego dyrektora. Mając i dobre stanowisko, i uznanie w kołach muzykalnych, E. przez siedem lat bawił we Lwowie, tworząo różne uwertury, balety, kantaty, kwartety i t. p. W 1794 r. zapragnął doświadczyć swych sił w operze. Jakoż napisał „Die seltenen Brüder“, pierwszą swą operę, którą przyjęto dość życzliwie. Zachęcony powodzeniem, napisał w 1796 r. drugą: „Der verkleidete Saltan". Niebawem po przedstawieniu tej opery zjechał do Lwowa Wojciech Bogusławski, a oceniwszy zdolności E-a, namówił go do komponowania oper polskich. Niełatwe to było zadanie dla E-a, ponieważ nie umiał po polsku; pracą jednak gorliwą, energią i silną wolą przełamał wszelkie przeszkody. W krótkim czasie nauczył się po polsku, przynajmniej tyle, że mógł dobrze podkładać pod muzykę słowa tekstu polskiego, czego złożył dowody w melodramacie Bogusławskiego: „Iska-har król Guaxary“ i w operze „Amazonki“, również z tekstem Bogusławskiego. Odtąd E. stale już pisywał opery do libret polßkiob. W 1799 r. Bogusławski wrócił, wraz z swoją trupą, do Warszawy, zabrawszy z sobą E a. Tu muzyk nasz napisał opery: „Mieszkańcy Kamkatal“ (1804, słowa Dmuszewskiego), „Siedem razy jeden“ (1804); „Stary trzpict„ (1805); „Wieszczka Urzella“ (1806); „Andromeda“ (1807); „Szewc i kraweówna“, „Urojenie i rzeczywistość“, „Echo“, „Śniadanie trzpiotów“, „Żona po drodze“ (wszystkie pięć w 1808 r.); „Leszek Biały” (1809); „Benefis“, „Wąwozy Sierra Morena“ i „Kabalieta“ (1810 — 1812), „Król Łokietek“ (słowa Dmuszewskiego, 1818), „Jagiełło w Tenczynie" (słowa Chodkiewicza, w 1820 r.), oraz kilka melodramatów. Z wyjątkiem „Leszka Białego“, „Króla Łokietka“ i melodramatu „Ofiara Abrahama“, wszystkie inne opery niezbyt długo utrzymywały się na scenie. Brak im było interesujących pomysłów melodyjnych i siły dramatycznej. Za wielką wszakże zasługę poczytać to uale-

gi

BP

P¹

Ï ig. 86. Elsner Józef Ksawery.

źy E-owi, źe w swych kompozycyach często posiłkował się tematami naszych pieśni ludowych, źe tworzył swe dzieła w charakterze muzyki polskiej, oraz że budził zachętę w młodych talentach do komponowania w duchu muzyki narodowej. Pod tym względem działalność jego była i obszerną, i nie-bezowocną. W 1816 założył w Warszawie szkołę śpiewu i wymowy, która trwała do 1821 roku. Następnie objął dyrekcyę świeżo założonego (1821) konserwatoryum, w którem wykładał naukę kom-pozycyi; z jego szkoły wyszli: nieśmiertelny Chopin, Dobrzyński, Stefani, Nidecki, Orłowski i wielu innych. Z dzieł literackich napisał: „O zdolności do muzyki języka polskiego“ i „Rozprawa o rytmiczności i metrycznośoi języka polskiego, szczególniej o wierszach polskich we względzie muzycznym“, z przykładami K. Brodzińskiego (część 1-sza, Warszawa, u St. Dąbrowskiego, 1818 roku). Jako kompozytor, w muzyce religijnej był nierównie szczęśliwszy, aniżeli w operach

czerwone z trzema kulami. Herbu tego używali Oelsnitzowle w Prusach książęcych już w XVII wieku, jak twierdzi rękopis „Herbarza pruskiego“ (własność Wł. St. hr. Platera).

Prawda, że E., będąc wiernym duchowi swej epoki, pisał te utwory w duchu nie zawsze licującym z wymaganiami muzyki kościelnej, wszystkie jednak są opracowane znakomicie, dobrze instru-mentowane i utrzymane w stylu szlachetnym. Stąd teź niemałą wartość posiadają, zwłaszcza arcydzieło jego muzy, wspaniałe oratoryum »Męka Chrystusa”. Wogóle E. napisał przeszło sto kompozycyj religijnych (mszy, kantat, motetów, nieszporów, hymnów i t. d.), na chóry i orkiestrę, bądź z towarzyszeniem organów; z muzyki świeckiej, oprócz oper: 3 symfonie, 6 kwartetów smyczkowych, 2 fortepianowe, kilka sonat, 24 zeszyty pieśni i t. d. E. został pochowany w Warszawie na Powązkach, gdzie ze składek publicznych wystawiono mu pomnik.

Elsner Jan Gotfryd, gospodarz niemiecki (* 14 stycznia 1784 w Gottesbergu na Szląsku—f 5 czerwca 1869 w Waldenburgu). Od r, 1806— 1807 studyował w Halli teologię i filozofię, w 1808 był domowym nauczycielem w Waldenburgu, od r. 1810 oddał się gospodarstwu i zadzierżawił grunta posiadane przez miasto Münsterberg, i zajął się przeważnie rozpowszechnieniem hodowli merynosów w Bawaryi, Czechach, Austryi i Siedmiogrodzie. Główniejsze jego dzieła są: »Meine Erfahrungen in der hohem Schafzucht“ (wyd. 2-gie, Stuttgard 1835); »Erfahrungen über die höhere Schafzucht* (t-źe 1828); „Schäferkatechismus* (wyd. 2-gie Praga 1840); „Handbuch der veredelten Scbafzuoht* (Stuttgart 1832); „Das Edelschaf in allen seinen Beziehungen” (t-źe 1840); „Die Schafzucht Schlesiens“ (Wrocław 1842 i 1844); „Die rationelle Schafzucht” (wyd. 2-gie Lipsk 1849); „Die vaterländische Schafzucht“ (wyd. 2-gie Lipsk 1859); „Die Fortschritte der deutschen Landwirtschaft vom letzten Jahrzent des vorigen Jahrhunderts bis auf unsere Zeit“ (Stuttgart 1866); „Erlebnisse und Erfharungen eines alten Landwirts“ (Berlin 1865, 2 tomy). Kilka prac tego pisarza posiadamy w przekładzie polskim. *

ElŚnicÓW herb, przedstawia w polu cielistem pas czerwony na ukos od prawej ku lewej, na

El-Solitario, pseudonim, ob. Calderon.

A. Pol.

44

SI

fil!

liftŁ

iß

ii

D-r A. P.

Elssler Teresa i Fanny, słynne tancerki. Pierwsza, ur. 1808 w Wiedniu, zmarła t-że 1884, druga, ur. 1810 w Wiedniu, amarła 1878 w Mera-nie, kształciły się w swoim zawodzie pod kierunkiem Herschelta w balecie dziecinnym Palfiego. przy teatrze and der Wien; od r. 1817—25 tańczyły w Kärtnerthor-Theater, potem zaś udały się do Neapolu, gdzie otrzymały wyższe ukształcenie baletnicze. Pierwsze wielkie tryumfy spotkały je r. 1830 w Berlinie; potem znakomitym swoim talentem, wdziękami i wielce ujmującem obejściem się zjednywały sobie entuzyastyczne przyjęcie we wszystkich stolicach Europy i w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Nareszcie, syte sławy i złota, postanowiły pożegnać się ze sceną. Fanny, po raz ostatni wystąpiwszy w Wiedniu r. 1851, kupiła sobie posiadłość pod Hamburgiem, skąd wszakże w r. 1854 powróciła na mieszkanie do Wiednia; Teresa zaś w r. 1851 zaślubioną została morga-uatycznie przez księcia pruskiego Adalberta i otrzymała od króla tytuł Frau von Barnim. * Elster, Bad E., osada lecznicza w Królestwie Baskiem (Voigtland), hetmaństwie Cwikowskiem, po wiecie Oelsnitz, w pobliżu granicy czeskiej, w uro esej dolinie rzeki E., z trzech stron pięknemi, za-lesionemi, na 600 m. wysokiemi górami otoczonej. Wyniesienie zdrojowiska, rozkosznie na wzór parku założonego, 473 m. nad p. m. Dwanaście źródeł szczawy żelezistej o temperaturze 9°—10° C. i jedno źródło, „Salzquelle“ zwane, zamożnością w sól glauberską bardzo do Maryenbadikiego Kreuz-brunn zbliżone. Urządzenia kąpielowe wyśmienite, wygoda i komfort zapewnione. Prócz kąpieli ze szczawy żelezistej, stosowane tu są kąpiele obficie nasycone kwasem węglowym i zwane „Sprudelbäder“, oraz kąpiele borowinowe; nadto wyborna żętyca i kefir. Zdroje pomienione WBkazane są w błędnicy, niedokrwistości, chorobach nerwowych, kobiecych, oraz przewlekłych cierpieniach przewodu pokarmowego, wątroby, a także w dnie. Pora od 15 maja do 20 września, zjazd roczny do 6 000 osób. Koszta pobytu, przy skromnych wymaganiach, 400 mar. miesięcznie. W miejscu szpital „Augusty“ dla biednych wszelkiej narodowości i szpitalik „Bethlehem“ dla biednych dzieci tutejszej okolicy (Voigtlandu). Teatry, koncerty, bale, liczne czytelnie i częste wycieozki w malownicze okolice uprzyjemniają czas pobytu. Stacya kolejowa drogi żelaznej Reichenbach-Eger w miejscu; do Lipska 2 godziny, do Diezna 7 g., do Berlina 8 g., do Wrocławia 12 g.—Por. Dr Flechsig „Der Kurort ElBter und seine Kurmittel“ w „St. Petersburger mediz. Wochenschrift“ (1887, N. 14).

Fig. 87. Elsniców herb.

Elster, Elstergebirge, Elsterskie góry, na granicy Czech z południowo * zachodnią Saksonią, stanowią ogniwo między górami Fichtel nim trzy kule działowe; w szczycie hełmu dwa i Rudawami Czeskiemi (Erzgebirge); w szczycie sępie skrzydła rozpostarte, na nich takież pasy l Kapellenberg do&ięgają 757 m. i tu Biała Elstera

doliny.

And. S.

And. S.

And. S.

nów, 1 500 m-ców.

T)r A. P

And, S.

Elterlein, miasto w królestwie Saksonii, het-maństwie Cwikowskiem (Zwickau), powiecie Anna-berg, w górzystej okolicy; stacya meteorologiczna, szkoła koronkarstwa, fabryki wyrobów z blachy, papieru, koronek, towarów pasamcniczych; 2 500

bierze początek.—Jest to Burowa wyżyna, wciśnięta między górną Muldę i Elsterę, średnio 600 m. nad p. m. wzniesiona, z głęboko wciętemi dolinami i z lesistemi zboczami, które powoli obniżają się ku północy. Geologicznie składa się przeważnie z łupków dewońskich, w których erozya licznych strumieni pożłobiła kręte, strome i skaliste

And. S.

Elster Ludwik, ekonomista niemiecki (* 21 marca 1856 r. we Frankfurcie nad M.). Kształcił się w Getyndze, Lipsku i Jenie, habilitował się 1880 w Halli, w 1883 r. został profesorem wyższej szkoły technicznej w Akwisgranie, w jesieni tegoż roku profesorem nadzwyczajnym w Królewcu, 1887 profesorem zwyczajnym we Wrocławiu. Napisał: „Die Lebensversicherung in Deutschland“ (Jena 1880); „Die Postsparkassen“ (1881), i inne. Od roku 1887 wydaje pod tyt. »Staats wissenschaftliche Studien“ (Jena) zbiór monografij z zakresu ekonomii polit.; od r. 1889 z Conradem, Lexisem i Loeningiem »Handwörterbuch der Staatswissenschaften“; od 1891 z nimiź „Jahrbücher für Nationalökonomie und Statistik“.    *

Elstera, Halsztrow, dwie rzeki z systemu Elby. 1). Biała E., prawy dopływ Saali (Saskiej), wypływa z gór Elsterskich, będących ogniwem między system atem Fichtelu i gór Kruszcowych, albo Rudaw Czeskich. Tu, w obrębie czeskiego powiatu Asz, biją źródła na zachodnich stokach Kapellenbergu i powstały z nich strumień mija wkrótce granicę czesko - saską, wchodząc do Saksonii, gdzie przepływa słynną z ma lowniczości Szwajcaryę Fogtlandzką; głęboko we-rźnięta i wązka dolina rzeki ciągnie się na miasta Oelsnitz, Plauen i Elsterberg, gdzie E. opuszcza Saksonię i wchodzi w granice księstw Tur?ngeń-akich (Reuss, Sachsen - Weimar), płynąc tam na Greiz i Gerę.—Następnie pod Krossen E. wchodzi na krótko w granice pruskiej prowincyi Saskiej, by poniżej Zeitz znowu do królestwa Saksonii powrócić i rozlać się szeroko na słynnej z pobojowisk równinie Lipska (śmierć ks. Józefa Poniatowskiego w nurtach rzeki d. 19 października 1813 r.).—Pod Lipskiem E. rozdziela się na dwa ramiona: lewe, mniejsze, Luppe, skręca na za-ohód i samodzielnie wprost wioski Schkopau wpada do Saali; prawe, większe, płynie jeszcze czas jakiś ku północy, poczem również zwraca się ku zachodowi i pod nazwą E-y łączy Bię ze swą rzeką główną, o 2 km. poniżej uścia Luppy. Ogólna długość wynosi 195 km., przy spadku 392 m. (2 m. na 1 km.), średnia szerokcść 30 m., głębokość 1—2V₂ m. Biała E. zdatna jest do spławu; ku temu celowi Błuźy Flossgraben 92 km. długi, wychodzący z E-y poniżej m. Krossen i łączący się z ramieniem Luppe pod Wal-lendorfem. — Najważniejsze dopływy B-ej E-y są: z lewej strony Weida z Aumą, a z prawej: Trieb, Göltzsch, Schnauder i Pleissa z Partą (pod Lipskiem).— 2). Czarna E., prawy dopływ Elby, ma źródła we wschodniej części królestwa Saskiego, na stokach pagórka Sybilli (Sibyllen - Höhe),

o Va mili na południe od miasteczka Elstra. Płynie zrazu ku półnooy i poniżej Kamenz łąozy się od prawej strony z pobooznym strumieniem, Białą E-ą. Od Hoyerswerda rzeka zwraca się ku zachodowi, a od Elsterwerda ku północo - zachodowi, i w tej części swego biegu płynie w zadziwiającej równoległości do Elby, z którą wreszcie łączy się pod wsią Listerfehrda, o 2 mile powyżej miasta Wittenberga.—Z wyjątkiem nieznacznej części wyższego biegu, gdzie E. płynie w o-kolicy pagórkowatej, pozostały bieg jej odbywa się w krainie już to piaszczystej, już bagnistej, przy małym spadku i częstyoh skutkiem tego wylewach. — Stąd rzeka dość wcześnie uregulowaną została (1852), przez obwałowanie brzegów i odcięcie licznych jej ramion.—Długość Czarnej E-y wynosi 180 km., z tych 60 żeglownych. Połączenie bezpośrednie Elby ze Sprewą już rozpoczęte: z Langenberga nad Elbą wychodzi kanał, który przecina E-ę pod Elsterwerda i dochodzi do niewielkiego jeziorka pod Gohra. — Z dopływów najważniejsze: z prawej strony: Biała E, Sornow-ska E , Mała E. i Fliess, a z lewej Pulsnitz i Röder.

Elsterberg, miasto w Król. Saskiem, hetmań-stwie Cwikowskiem (Zwickau), powiecie Plauen, na granicy z ks. Greiz, przy drodze żelaznej Gera - Greiz - Eger; nad Białą Elsterą, w pięknej o-kolicy, stanowiącej część Szwajcaryi fogtlandskiej (Vogtläudische Schweiz); fabryki tkanin, farbiarnie, browary, garbarnie, fabryki papierosów; 4 500 m ców. Ruiny zamku Lobdeburg.

Elsterwerda, miasto w pruskiej prowincyi Saskiej, regencyi Merseburskiej, powiecie Lieben-werda, na prawym brzegu Czarnej Elstery, w węźle licznych dróg żelaznych; odlewnie żelaza, dy-stylarnie, fabryki krochmalu; seminaryum nauczycielskie (w poblizkim zamku); 2 300 mieszkańców.

Elstra przemysłowe miasteczko w Królestwie Saskiem, hetmaóstwie Budyszyńskiem (Bautzen) nad Czarną Elsterą, która w pobliżu bierze początek; starożytny zamek; garncarstwo, wyrób dre-

And. S.

El - Su, osada na Kaukazie, w gub. Bakiń-skiej, powiecie Lenkorańskim, niedaleko od miasta powiatowego. Alkaliczne zdroje, urządzenia kąpielowe bardzo pierwotae.

Elten, miasto w pruskiej prowincyi Reńskiej, regencyi Düsseldorfskiej, powiecie Rees, na samej granicy z Hollandyą, o V2 °d prawego brzegu Renu i przy drodze żel. Wesel - Arnhem; seminaryum nauczycielskie; fabryki i plantacye tytoniu, fabryki farb; 2 500 m-ców. W pobliżu El-tenberg, z klasztorem żeńskim, oraz ze studnią 73 m. głęboką, której wykopanie przypisują Dru-zusowi.

And. S,

w 1335 r.

Hml.

Dr A. P.

And. S.

ny hrabiów E.

Elnl, nazwa miesiąca u Żydów, ob. Ad ar.

mieszkańców. — Przedtem były tu kopalnie żelaza.

Eltmann, miasto w bawarskiej prowincyi Frań konii Niższej, na lewym brzegu Menu, u stóp Steiger - Waldu; ruiny zamku; handel i żegluga na rzece; budowa łodzi, uprawa wina, owoców i chmielu; 1 800 m-ców. — Należało pierwotnie do biskupów Wiirzburskich; miastem stało się

And. S.

Elton Karol Abraham, pisarz angielski (* w Brystolu 1778—f w Bath 1853). Kształcił się w Eton, służył w Hollandyi i zoBtał podpółko-wnikiem w milioyi Somersetshire. Napisał: „Poems“ (1804); „Tales of romance and other poems“ (1810); „Appeal to scripture and tradition in defence of the Unitarian faith“ (ISIS); „The Brothers and other poems“ (1820); „History of Roman emperors“ (1825); przekłady z Hezyoda i zbiór p. t. „Specimens of the classical poets from Homer to Triphio-dorus” (1815), tłómaczone wierszem na język angielski.    *

Elton James Frederick, podróżnik angielski (* r. 1840 — f 13 grudnia 1877). Wstąpiwszy w r. 1857 do armii wschodnio - indyjskiej, brał udział w wyprawie angielskiej do Chin (1860), następnie zaś odbył kampanię francuską w Meksyku. W latach 1868 — 1871 podróżował po Transvaalu i Natalu i zbadał dolny bieg rzeki Limpopo. Mianowany w r. 1873 wice - konsulem w Zanzibarze, a w r. 1875 konsulem w Mozambiku, starał się o wytępienie handlu niewolnikami na wybrzeżach wschodnio - afrykańskich. W r. 1877 przedsięwziął wyprawę naukową nad jezioro NyasBa i zmierzył wraz z Cotterillem wysokość gór Konde, na północnym brzegu tego jeziora, ale wkrótce padł ofiarą morderczego klimatu (pod U-secha w Ugogo). Jego dziennik podróży wydał Cotterill pod tyt.: „Travels and researches among the lakes and mountains of Eastern and Central Africa“ (Londyn 1879).

Eltońskie jezioro (Jalton-Noor), w Ros-syi Europejskiej, gub. Astrachańskiej, o 120 km. na wschód od prawego brzegu dolnej W'olgi, pod 48° 10' sz. pn. Leży śród szczerej pustyni, śród gliniastych brzegów, 5—6 m. wysokich, ma 160 km. □ powierzchni i należy do rzędu słonych. — Dno przy brzegaoh zbudowane z gliny lub iłu, — w głębi zaś—z soli, której warstwa w niektórych miejsoach dosięga 100 stóp grubości.—Do jeziora w porze dżdżystej wpada 8 drobnych, również słonych, rzeczek, z których największa Charizach. Sól E-go jeziora zawiera 98.8°/o soli kuchennej (chlorku sodu) i 0.13 chlorku magnezy i. Dawniej produkcya soli zajmowała tu około 1500 robotników, pod dozorem władz wojskowych i dostarczała jej rocznie około 6 mil. pudów, lecz gdy następnie zwrócono uwagę na bliżej od Wołgi położone jezioro Baskunczak (ob.), zawierające sól czystszą, a zwłaszcza, gdy jezioro to połączono drogą żelazną z Wołgą, przeniosła się tu cała niemal działalność z nad jez. E-go, które dziś prawie zupełnie jest zaniedbane. Kałmucka nazwa J a 11 o n, albo Alton Noor oznacza z ł o-te jezioro, z powodu czerwonawego odblasku wody, wywołanego załamywaniem się promieni światła. And- s- — Są tu kąpiele słone i mułowe; pora od połowy maja do końca czerwoa. Urządzenia kąpielowe bardzo pierwotne.

Eltsch, ob. J o 1 s v a, J e 1 s z a w a.

Eltville, E 1 f e 1 d, miasto w pruskiej prowin-cyi Hessko - Nassauskiej, regencyi Wiesbadeńskiej, powiecie Reńskim (Rheingau), na prawym brzegu Renu, przy drodze żelaznej Moguncya - Kastel-Bingen; starożytny kościół, ruiny dawnego zamku i murów miejskich, liczne wille i pałacyki bogatszych mieszkańców Mogunoyi i Frankfurtu; rozległa uprawa wina (wina musujące), około 3 600 m-ców. Jedno z najdawniejszych miast nad Renem (Alta Villa), prawdopodobnie sięga czasów rzymskich; w dokumentach po raz pierwszy wspominane w IX w. — Pierwotnie miasto cesarskie, należało później do arcybiskupów mogunckich. — W r. 1349 d. 16 maja Karol IV i Ludwik Brandenburski zawarli tu umowę z Günterem Szwaro-burskim, mocą której ten ostatni zrzekł się swych pretensyj i uznał Karola IV-go królem rzymskim.

Eltyza Robin de, hermistrz krzyżacko-inflanc-kiego Zakonu, już od r. 1367 zajmował zaszczytne stanowisko bermistrzowskiego koadjutora (Kumpan des Meisters), panował zaś od r. 1385 do 1388-go. Zajęty był przeważnie prowadzeniem sporu z arcybiskupem ryskim, Sygfrydem Blomber-giem, który, z powodu zagarnięcia okręgu Zelońskie-go przez rycerzy krzylacko-inflanckioh, poróżniwszy się z Zakonem i chcąc nawet w oznakach zewnętrznych okazać całkowitą swoją od Zakonu krzyżackiego niezależność, zamienił dotychczasowe białe habity premonstrateńskie kapituły ryskiej na czarne, augustyańskie. Domagali się natarczywie hermistrz i koadjutor jego E., by arcybiskup i kapituła wrócili niezwłocznie do dawnych białych habitów, a gdy domagania się ich najmniejszego nie odniosły skutku, osadzili wojskiem wszystkie zamki aroybiskupie. Arcybiskup Sygfryd udał się na skargę do Awenionu, gdzie niebawem umarł. Następca jego, Jan IV de Sinten, trwał w uporze swego poprzednika, skutkiem czego hermistrz E. coraz bezwzględniej z nim postępować zaczynał, za co ponownie ściągnął interdykt na cały Zakon krzyźaeko-inflancki. Autor jedynej polskiej kroniki inflanckiej, kasztelan Jan August Hylzen, uwiedziony komplimentem panegirysty - pijara, nazywa w swem dziele hermistrza Robina de E., jut to Lobeuszem Hylzenem, już to Henrykiem Hylzenem i zalicza go do swych przodków; błąd ten powtarza się u Juliana Bartoszewicza.    G- M-

Eltz, lewy dopływ dolnej Mozeli, w pruskiej prowincyi Reńskiej; ma źródła w systemacie wyniosłości Eifel, pod górą Hoohkel, bieg bystry, uście pod Moselkern; w pobliżu zamek E., gniazdo rodzi-

Aad S.

Eiura, Ellura, ob. Ell or a.

Elusa, starożytna nazwa miasta Eauze (ob.).

Eluvium (geolog.). Nowy termin naukowy, niedawno wprowadzony do geologii przez Traut-scholda, dla oznaczenia warstw ziemnych, powstałych skutkiem ługowania i osadzania przez wody atmosferyczne osadów powierzchownych. Termin ten jest nieco chwiejny, bo wszystkie osady geologiczne są mniej lub więcej eluwialnemi, i trudno jest nazwę tę zastosować wyłącznie do jednego dawnego okresu, jak np. alluvium, dillu-vium.

W. N.

rowany ku produkcyi materyałów wojennych: dzia-łolejnie, fabryki broni siecznej i palnej, przyborów wojskowych. Ludność trudni się ogrodnictwem i warzywnictwem w żyznej okolicy; uprawia też przemytnictwo towarów angielskich do Hiszpanii. E. uważany jest za najsilniejszą twierdzę Portugalii; położona w pobliżu hiszpańskiej twierdzy Badajoi i na najdogodniejszej drodze między stolicami obydwóch krajów, bywała ona niejednokrotnie, lecz napróźno, obleganą przez Hiszpanów. Fort południowy, S. Luzia, był prawdopodobnie założony przez Maurów; fort północny, Senora da Graęa Lippe, wzniesiony został w r. 1764, na wzgórzu 388 m. Wysokiem, i ma sławę niezdobytego. Jego nazwa przypomina postać hrabiego Wilhelma Lippe-Biiokeburg, który, wezwany przez Pombala, przybył do Portugalii w r. 1761, zreorganizował armię i fort ten założył. W forcie wspaniała cysterna, którą zasila równie wspaniały akwedukt, przebiegający po górach, a w dolinach kroczący cztero-piętrowemi arkadami (os arcos de Armoreiro). W okolicy bogate kopalnie rudy żelaznej. W starożytności była to Alba Rzymian (niekiedy Alpe-sa); Maurowie zwali ją Ba lesz. Angielski marszałek, Beresford, nosił tytuł księcia E.

Elven, miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Morbihan, okręgu Vannes, przy drodze żelaznej Nantes-Lorient; ruiny zamku Lar-

And. S.

K. J.

Eluvium, grunt eluwialny, grunt taki, który po utworzeniu się w skutek wietrzenia (mechanicznego lub chemicznego) albo działalności organizmów, nie uległ przeniesieniu (przez wiatr, wodę płynącą lub lodowce), lecz pozostał na miejscu pierwotnem. Do gruntów takich należą: 1) Rumowiska. Rumowiska skalne spotykamy np. na górach granitowych niemieckich i czeskich (w Harzu, górach Olbrzymich i t d.); powstają one ze skały podstawowej wskutek przenikania wody deszczowej w szczeliny i wywołanego przez nią wietrzenia chemicznego: produkty zwietrzenia bywają usuwane przez spłókanie a zaokrąglone głazy, pozostałe od zwietrzenia, gro madzą się na sobie nieraz w fantastycznych formach, kióre w dawnych czasach budziły nieraz cześć religijną lub zabobonną obawę. Rumowisko z kantami ostremi napotyka się tam, gdzie przeważa wietrzenie mechaniczne, jak na pustyniach (wskutek nagłych zmian temperatury) lub na dale kiej północy i na wysokich górach (wskutek rozsadzającego działania mrozu). Ostrokanciaste rumowisko może się też nagromadzić wskutek zawalania się gór, podmywania wybrzeża i t. p.—2) Glina powstała na miejscu w wilgotnych okolicach umiarkowanych ze zwietrzenia różnych skał, szczególniej łupków krystalicznych, skał wybuchowych, oraz ja ko pozostałość po rozpuszczeniu wapieni. — 3) La-teryt ceglaBtej barwy, grunt wielu dżdżystych oko lic zwrotnikowych, obfitujący w żelazo; jest to produkt rozkładu skał gnejsowych, piaskowców gliniastych i bazaltów; odpowiada eluwialnej glinie krain umiarkowanych.—4) Humus, torf, produkta rozkładu roślin (patrz pod temi wyrazami).

Eluzaci (El u za tes), naród ibero-akwitański. Rozgromieni przez Krassusa, wodza Cezarowego, E. poddali się Rzymianom w r. 56 naszej ery. Kraina ich rozciągała się na przestrzeni zajętej dziś przez Gabardau wschodni, Condomois, część północną Tessnzao’u i część zachodnią Armagnao’u, o czem zaświadcza napis z II w. po Chr., znale ziony w Sos, r. 1873. Stolica E lów Elusa, dzisiejsza Eauze (w dep. Gers), była zburzona w w. IX przez Normanów, a jej terrytoryum wcielono do dyecezyi Auch.    *

Elv, to samo co Elf (ob.).

Elvas, miasto w hiszpańskiej prowincyi Alem-tejo, okręgu Portalegre, w pobliżu granicy hiszpańskiej i przy drodze żelaznej Madryt Lizbona; 11 000 m-ców. Zbudowane na wyniosłem i dość Btromem wzgórzu, ma ulice kręte i wązkie, wogóle brudne i źle brukowane. Ozdobą miasta jest katedra biskupia (biskupstwo od r. 1570) trzy inne kościoły, teatr, arsenał, szpitale. Przemysł głównie skie-

And. S.

geuet (XIII w.); 3 500 m-ców.

Elvenich Piotr Józef, filozof niemiecki (* r. 1796 w Embken w Akwisgrańskiem — f 1886 we Wrocławiu). Studyował filozofię i teologię w Mo-nasterze i Bonn. Był profesorem filozofii kolejno w uniwersytetach w Bonn (1823—26) i we Wrocławiu (l»26 —1839). W r. 1839 mianowany bi-bliotekaizem tamże. E. był zwolennikiem i gorącym propagatorem doktryny G. Hermesa (ob.). Dzieło jego „D.e Moralphilosophie“ (Bonn 1830 — 33, 2 tomy), w tym duchu napisane; następnie w „Acta iiermesiana“ (Getynga 1836, wyd. 2 ie 1837) E. usiłuje dowieść, że Dekreta papieskie z 183 > i 36 r., potępiające pisma Hermesa, oparte są na niedokładnem przedstawienia istoty nauki Hermesa. W r. 1837, wraz z profesorem Braunem, udał się E. do Rzymu, aby tam osobiśoie wyjednać przejrzenie i sprostowanie wspomnianych dekretów. Od r 1839 do 1848, próoz sprawozdania z tej czynności, E. wydrukował cały szereg prac polemicznych, tyczących się doktryny Hermesa. Z prac jego filozoficznych ogólniejszego zakresu wymienić należy: „Die Wesenheit des menschlichen Geistes“ (Wrocław 1857); »Die Beweise für das Dasein Gottes nach Cartesius“ (tamże 1868). Prócz tego znane są dwa jego odczyty: »Der unfehlbare Papst" i „Der Papst und die Wissenschaft“; oba drukowane we Wrocławiu r. 1875.

Elvert Chrystyan Fryderyk, historyk morawski, pochodzenia francuskiego (* w Brnie mo-rawskiem r. 1803 —f około 1893). Odbywszy stu-dya prawne w Pradze i w Wiedniu, został praktykantem przy morawsko-szląskiem gubernium i służył do r. 1868, w którym wziął dymissyę w sto-

pniu radzcy skarbowego, a w r. 1874 został radzcą méa française* (1862); »Petit manuel d’instrumen* nadwornym. Przed tern je3zcze otrzymał w roku tation“ (1864); „Histoire de concerts populaires“ 1863 krzyż korony żelaznej z wyniesieniem do stanu (1864). rycerskiego. Od r. 1861—64 i od] 1870-76 był burmistrzem Brna; posłował na sejm morawski i do radyj państwa. W zawodzie literackim spotykały go również odznaczenia zaszczytne: między ionemi r. 1853 wybrany był na członka • korrespondenta Królewsk. czesk. Towarzystwa naukowego. Ogłosiwszy w „Brunner Wochenblatt” i w »Taschenbuch lür Mährens und Schlesiens Geschichte* pierwsze swe prace historyczne: dzieje znakomitych rodów szlacheckich i inne monografie, w r. 1851 został prezesem sekcyi historyczno-statystycznej Cesar-królew8kiego Towarzystwa ekonomicznego morawsko - czeskiego, oraz we tylko redaktorem, tern oddawna dwór królewski, ale i jedynym autorem publikacyi przez tę sekcyę wydawanych (»Sohriften der historisch-statistischen Section der k. k. mährisch-schlesischen Gesellschaft zur Beförderung des Ackerbaues, der Natur- und Landeskunde—do r. 1893 wyszło 27 sporych tomów), przez co znakomite oddał usługi historyogra-fii morawskiej, szczególnie nowszych czasów. Z wielkiej ilości pism E-a, które, aczkolwiek nie odpowiadają wszystkim wymaganiom dzisiejszej krytyki historycznej, ważne są wszakże jako nader cenny materyał, wymieniamy tylko co najważniejsze: „Geschichte deB Buch-und Steindruckes, des Buchhandels und der Bücher -Censur in Mähren und Schlesien“ (1854); »Die Vereinigung der böhm. Kroniän-der Böhmen, Mähren und Schlesien zu einem Landtage, zu einer Central-Verwaltung" (1848); „Geschichte deB Theaters in Mähren und Ö3terr. Scble-

dynu.

ten“ (III, 235).

y, pseudonim A. Asnyka (f 2 sierpnia

is. K.

sko

sien in ihrer histor. Ausbildung“ (1854); »Geschichte der Studien -, Schul - und Erziehungsanstalten in Mähren und österr. Schlesien“ (1858); „Mährische und Schlesische Cbronikon" (1861); „Zur Cul-turge8chichte Mährens und Österr. Schlesiens" 1. (1868) — VI (1884); »Beiträge zur Geschichte der böhm. Länder im XVII Jahrh.“ I (186s)—IV (1878).    *

Eiwart Antoni (* 18 listop. 1808 w Paryżu— f tamże 14 paźdz. 1877 r.), kompozytor i pisarz muzyczny francuski. W 1825 wstąpił do konser-watoryum paryskiego. W 1834 r. otrzymał »nagrodę rzymską“. Po powrocie z Włoch objął posadę nauczyciela kompozycyi w konserwatoryum, którą piastował aż do 1871 r. E. napisał wiele mszy, oratoryów, kantat i kilka oper, z których tylko »Les Catalans“ była wystawioną na scenie teatru w Rouen. Z dzieł teoretycznych wydał: „Théorie musicale“ (so)fedżye, 1840 r.); „Feuille harmonique“ (nauka o akordach, 1841); ,Le chanteur accompagnateur“ (1844); »Traité du contrepoint et de la fugue", »Essai sur la transposition"; »Etudes élémentaires de musique“ (1845); „L’art de chanter en choeur“; „L’art de jouer impromptu de l’altoviola“; „Solfège du jeune âge“; „Le contre-point et la fugue appliqués au style idéal" : »Lutrin et Orphéon" (nauka śpiewu); »Histoire de la société des Concerts du conservatoire” (1860, wyd. 2 gie 1863); »Manuel des aspirants aux grades de chef et de sous-chef de musique dans Tar

À. Pol.

Eiwend, jeden z łańcuchów górskich w Persyi, należących do pasma, które pod zbiorową nazwą Zagros ogranicza od południo-zachodu wyżynę Irańską i należy do systematu gór fałdowych. Wznosi się na południe od m. Hamadan, a 300 km. na południo-zachód od Teheranu; składa się ze szczytów nagich, dosięgających 3 270 m. i przez większą część roku śniegiem pokrytych. Są tu liczne źródła mineralne, nafta, kruszce rozmaite, a w niższych pasach bogata flora alpejska z osobliwym charakterem. Z powodu zdrowego i łagodnego klimatu w dolinaoh, przebywa w nich la-

And. S.

Ely, starożytne miasto w angielskiem hrabstwie Cambridge, o 12 mil na północ od Londynu, w węźle dróg żelaznych, na lewym brzegu rzeki O use, w okolicy wilgotnej, ale żyznej, zwanej „wyspą E.“ z powodu, że przez Oase i jej poboczne dopływy oraz ramioua i kanały jest prawie zupełnie otoozona; przeszło 8 000 m-ców. Jest to bardzo dawna osada; w r. 670 założono tu klasztor, a w r. 673 kościół, św. Etelredy; zburzyli je Duńczycy w r. 870. Normannowie oblegali parokrotnie E., które długo broniło się, zanim się poddało. Na miejscu kościoła wzniesiono słynną i nader okazałą katedrę (1082—1553) z wieżą 82 m. wysoką. Pięknym jest także kościół św. Trójcy z czasów Edwarda IL E posiada szkołę łacińską, założoną w r. 1541 (King’s school), browary, fabryki naczyń glinianych, olejarnie; nade-wazystko zaś słynie z uprawy owoców i warzyw (zwłaszcza szparagów), których dostarcza do Lon-

And. S.

Ely Ryszard Teodor (* 13 kwietnia 1854 r. w Stanach Zjednoczonych), ekonomista. Fo odbyciu studyów w Ameryce ukończył je w 1879 r. w uniwersytecie Heidelberskim. Od 1885 r. jest profesorem ekonomii politycznej w uniwersytecie John Hopkinsa w Baltimore. Napisał: »French and German Socialism in Modern Times” (1883); »The PaBt and Present of Polit. Economy“ (1884); „The Labor Movement in America“ (1886); »Problems of to Day* (1888); „Taxation in American States and Cities“ (1888); »Au Introduction in Political Economy“ (1889); »Cooperation in A-merica“ (1887); „Haudwört. der Staatswissenschaf-

A. o.

EI 1897 r.).

Ely mi, jedno z pierwotnych plemion, zamieszkujących najbardziej zachodni kraniec Sycylii, w chwili, gdy poczyna się autentyczniejsza histo-rya tej wyspy. Rzadko wspominane; wzmianki nie dają wyobrażenia, ani o jego cechach etnograficznych, ani o kulturze. Głucho wspomina o niem Grote („Historia Grec.* V. rozdział 4; początek).

Eiymus, jęozmionka, kłost, nad wodnik, wydmuchnica, wydm u c h rzy ca, wydmu-szyca, życica, źyoiek, Żytna trawa, z ro

B. M.

Elyria, miasto w Stanach Zjednocz. Amer. Półn., w stanie Ohio, o 3 mile od południowego wybrzeża jeziora Erie, a o 5 mil na południo-za-chód od m. Clevelandu, w węźle dróg żelaznych, nad rz. Black-River, która tu tworzy dwa wodospady; 5 500 m-ców, trudniących się rolnictwem, plan-tacyami tytoniu i wyrobem séra.

Elysée, pałac w Paryżu, ob. Paryż.

Elysia (Enelysia), u Greków starożytnych tak nazywano miejsce, w które piorun uderzył, a które uważano za święte. U Rzymian w takich miejscach stawiano rodzaj kapliczek, zwanych Biden-talia, ob. Bidental.    *

Elysio Eilinto, imię arkadyjskiego pasterza, pseudonim Manuela de Mascimento (ob).

Elz, prawy dopływ Renu, w w. ks. Badeńskiem, ma źródła w Szwarcwaldzie, pod górą Briglirain, płynie długi czas doliną międzygórską, bardzo malowniczą i gęsto zaludnioną; poniżej Waldkirch wydobywa się na nizinę Renu, gdzie przyjmuje Glot-ter i skanalizowany Dreisam; następnie wije się śród nader żyznej i znakomicie uprawnej, ale często na wylewy narażonej okolicy i, ubiegłszy 90 km., wpada poniżej Kappel do Renu.—Kanał Leopolda, wychodzący z Riegel i docierający do Renu pod Oberhausen, ma na celu odprowadzenie zbytecznych wód w czasie powodzi, które od czasu jego zbudowania daleko mniej strat wyrządzają.

And. S.

And. S.

dżiny traw (gramina). Dyoskorydes pod nazwą elimos rozumiał Setaria italica i dopiero Linnée użył tej nazwy dla wydmuchrzyuy. Kielich ma dwie plewy, szozupło - lancetowate lub szydlaste. Plewek dwie: zewnętrzna—bezostna lub oścista, wewnętrzna—równo wązka, po brzegach zagięta. Ziarno z plewkami zrosłe. Kwiatostan — kłos, o kioskach parzystych lub potrójnych, 2—3 -kwiatkowych. È. arenarius L. (Hordeum arenarium Aschrs), wydmuchrzyca piaskowa, trawa piaskowa, życica piaskowa, życiek piaskowy, odznacza się szarawym lub sinym kolorem. Korzeń łażący, szeroko pod ziemią się rozpościera. Źdźbła proste, walcowate, tęgie, zupełnie gładkie, liściaste, na 2—4 stopy wysokie. Liście równowązkie, szczytowato - Spiczaste, w nasadzie (gdzie są najszersze) 3 — 4 lin. szerokie, z wierzchu i po brzegach cokolwiek szorstkie, pod spodem rysowane, gładkie i twarde, wyższa ich część brzegami rurkowato się zwija, tak, iż wierzchołek liścia w późniejszym czasie staje się walcowatym, szczupłym, tęgim, nieco kolącym. Pochewki rysowane, gładkie. Języczek bardzo krótki, ucięty, rzęsowaty. Kłos wielki (6—8 cali dług. i bliz-ko 7ą cala szer.), prosto stojący, prawie równo-wązki, z kiosków lancetowatych, Spiczastych, spłaszczonych, ²/i—1 cal. długich, bezostnych, parami naprzemianlegle do osadki przymocowanych, złożony. Środkowe kłoski zwykle potrójne. Osadka stawowata, po brzegach ostra i omszona, na przemian z jednej strony płaskawa, z drugiej nieco wypukła. Plewy szczupłe, lancetowate, prawie równe, szydło wato-śpiczaste, na grzbiecie włoskami okryte, 4—5 nerwowe, od kwiatów nieco dłuższe. Kwiatków pospolicie trzy, bezszypułeczko-wych, do małej kosmatej osi przymocowanych. Plewka ich zewnętrzna do plewy kielichowej podobna, krótsza tylko, lecz szersza i gęściej omszona, 5—7-nerwowa, wewnętrzna szczuplejsza, prawie równowązka, w wierzchołku dwuząbkowa, po brzegach zgięta i na kantach zgięcia rzęsowata. Ziarno podługowate, po dojrzeniu brunatne, z plewkami korony zrosłe. Osobniki tej trawy, nad morzem w okolicy Gdańska rosnące, mają źdźbła nieco grubsze, liście dłuższe, a kłosy na 9 — 10 cali długie. Kwitnie w lipcu, sierpniu. Trawa ta rośnie na piaskach, na Wołyniu koło Kowla, na Litwie, w guberniach Nadbałtyckich, w Polsce. Ś. p. Jakób Waga w r. 1829 znalazł ją w Lubelskiem niedaleko Kocka, na polach wsi Woli Skro-mowskiej, dokąd miała być przez ks. Ogińską z za granicy dla ustalenia wydm piaszczystych sprowadzoną. P. K. Łapczyński w „Pam. Fizyo-graficznym* T. II pisze: „ta nadmorska silna trawa—aż do północnej Norwegii dochodząca, już na stałe mieszkanie przesiedliła się na Pragę. Obsiane nią lotne piaski na dużej przestrzeni koło dworca kolei Warszawsko - Petersburskiej znacznie się ustaliły, a pożyteczna trawa posuwa się aa Pragę na piaszczystą pustynię, nazywaną „szwedzkiemi górami“.—E. sabulosus ma kłos mniej gruby, plewy węższe, 2 — 3 - nerwowe, o 7« mniejsze, z wierzchu prawie nagie.

And. S.

And. S.

Elzach, miasteczko w badeńskim okręgu Frei-burskim, powiecie Waldkirch, w ciasnej dolinie górskiej rzeki Elz; piękny kościół gotycki z malowidłami ołtarzowemi Holbeina; snycernie, tkalnie płótna, przemyBł drzewny; 1 200 m-ców.

Elz©, miasto w pruskiej prowincyi Hannower* skiej, regencyi Hildesheimskiej, przy uśoiu Saali do Leiny i przy drodze żelaznej Hannower-Getynga (z odnogą do Hameln); w okolicy pagórkowatej; piękny kościół parafialny, wyrób organów i zegarów wieżowych, cukrownie, fabryki machin i narzędzi rolniczych, łomy kamieni, kopalnie węgla kamiennego; 3 600 m ców. Jedno z najdawniejszych miast hannowerskich, w którem prawdopodobnie iBtniało założone przez Ludwika Pobożnego biskupstwo, póki go nie przeniesiono do Hildes-heimu w r. 818.

Elza Karol (* 1821 w r. Dessau — f 1889 w Halli), historyk literatury niemiecki. Kształcił się w filologii w Lipsku i Berlinie, później z zamiłowaniem studyował język i literaturę angielską, i kilkakrotnie w tym celu zwiedzał Anglię i Szko-cyę. Do r. 1875 był nauczycielem w Dessau, później został powołany do Halli na nowoutworzoną katedrę języka i literatury angielskiej. Ważniejsze jego prace literackie są: „Sir Walter Scott“ (2 tomy, Drezno 1864); „Lord Byron“ (Berlin 1870; wyd. 3-e    1886); „William Shakespeare“

(Halla 1876); „Notes on Elizabethan dramatists“ (3 tomy, t-że 1880—86; nowe wydanie w jednym tomie 1889); „Grundriss der englischen Philologie* (t-źe 1887; wyd. 2-e 1888) i t. d. Oprócz tego od r. 1867 do 1879 redagował ,.Shakespeare-Jahrbuch* (tom III — XIV); drukowane w tym

Bezpo-

Dr J. P.

urodź. ok. r. 1540 w Lovanium,

roczniku rozprawy swoje wydał E. osobno p. t. „Abhandlungen zu Shakespeare” (Halla 1876). Wydał nadto krytycznie „Hamleta“ (Lipsk 1857; nowe wyd. Halla, 1882), Chapmana „Alphonsus, emperor of Germany“ (t-źe 1867) i Rowleya „When you see me, you know me“ (Dessau i Londyn 1874), dwie ostatnie sztuki z rękopisu.

Elzenberg Antoni (* w Warszawie d. 11 sierpnia r. 1853), spółczesny lekarz, syfilidolog warszawski. Ukończywszy gimnazyum w r. 1871, zapisał się na wydział lekarski uniwersytetu warszawskiego i opuścił go ze stopniem lekarza w r. 1876. Doktorem medycyny został w r. 1881 po obronieniu rozprawy, p. n. „Zmiany anatomiczne ślinianek przy wściekliźnie, u psa i człowieka* (po polsku w „Pamiętn. Tow. lek. warsz.“ T. LXXVII, 1881 str. 415—444). Będąc studentem jeszcze, od r. 1874 gorliwie zajmował się pracami anatomo - patologicznemi, pod przewodnictwem prof. Brodowskiego (ob.) i w r. 1876 osiągnął nagrodę za rozprawę, p. n. „Udział komórek stałych tkanki łącznej w sprawie zapalnej*, średnio po ukończeniu uniwersytetu otrzymał posadę nadetatowego prosektora przy katedrze anatomii patologicznej; na niej pozostawał do r. 1884. W r. 1877 powołany do służby wojskowej, odbył wojnę turecką jako ordynator w lazaretach armii czynnej za Dunajem; po powrocie stamtąd w r. 1880 wysłany był przez uniwersytet warszawski do Paryża, gdzie kształcił się dalej i uczęszczał na kliniki szpitala Ś. L u d w i k a. W r. 1882 objął w szpitalu żydowskim w Warszawie oddział chorób wenerycznych i skórnych, który dotąd, po mimo trudnych warunków, prowadzi wzorowo, u-miejąc połączyć dbałość o dobro chorych z pracą czysto naukową. W r. 1884 przepędził trzy miesiące w Wiedniu dla udoskonalenia Bię w swej specyalności, a w r. 1886 bawił przez dwa mie-siąoe w Berlinie dla zapoznania się w pracowni R. Kocha (ob.) z ówczesnym stanem bakteryo-logii. Po powrocie z wycieczki tej objął zarząd pracowni naukowej, urządzonej przy szpitalu, dzięki wyłącznie kilkoletnim zabiegom jego, a prowadzi ją dotąd z niemałym dla nauki pożytkiem, o którym świadczy liczny poczet prac w niej wykonanych, bądź przez samego E a, bądź też przez innych lekarzy, którym zawsze chętnie służy pomocą i doświadczeniem naukowem. Dorobek jego literacko - naukowy stanowi dotąd czterdzieści kilka prac, których tu wyszczególniać nie możemy wszystkich; największą ich liczbę znaleść można w rocznikach Gazety lekarskiej, do której składu E. od r. 1881 należy. Oprócz tego pisywał do Pamiętnika Tow. lek. warsz., Medycyny, Archiwum Virchow a, Tribune médicale, Wiener me d. Wochenschrift, Wien. med. Presse, Wiener Klinik, Berliner klin. Wochenschrift, Vierte lj a h r e s sc h r i f t für Dermatologie und Syphilis i Archiv f. Dermat. u. Syphilis, którego Btałym współpracownikiem jest od r. 1889.—Nadmienić tu trzeba, że wszystkie praoe, ogłaszane w wydawnictwach niemieckich, zwykł naprzód drukować po polsku. Literaturze naszej przyswoił głośne dzieło A. Four-niera (ob.), p. n. „Syfilis i małżeństwo“ (Warszawa 1884), którego przeróbką skróconą jest wydanie popularne p. n. „Syfilis w stosunku do małżeństwa“ (tamże 1892). W r. 1896 ogłosił ciekawe „Protokóły komissyi syfilidologów w Warszawie“, której był członkiem czynnym.

Elzevier, Elzevir, ob. Elzewirowie.

Elzewir, postać czcionki, pisma drukarskiego, właściwa wydaniom Elzewirów, polega na szczególnym zarysie, kształcie wyciętej litery. Ob. Elzewirowie.

Elzewirowie, cały ród, dynastya znakomitych księgarzy, sprzedawców i nakładzców, oraz drukarzy niderlandzkich od 1580—1712 r. Protoplastą ich był: 1) Ludwik Elzevier, —vir, Elsev-, Elsevier, Helsev

syn Jana, pracownika składalni Plantinów w Antwerpii, introligator z zawodu, który później na księgarstwo zamienił. Gorący zwolennik reforma-cyi, w r. 1568 uchodzić musiał przed Albą; wraz z jednym z Plantinów schronił się do Niemiec, do pogranicznego Wesel; za RequeBensa powrócił do kraju (1574) i zamieszkał w Douai, skąd znowu dla osobistego bezpieczeństwa wy wędrował w r. 1580 do Lejdy, i tu trudnił się sprzedażą książek. Uważane za pierwszy nakład E-ów „J. Drusii e-braicarum quaestionum... libri duo* (1583) Ludwik rzeczywiście tylko sprzedawał. Akademia lejdejska zamianowała go jednym ze swych apparitor ó w (lictor), którą to szumną nazwę dawano zwykłym bedelom. Wr. 1587 pozwolono apparitorowi wznieść budę księgarską w podwórzu akademii. Sprzedaż szła tak dobrze, iż w r. 1592 Ludwik, który zastawił był Plantinowi dwa swe niewielkie domki, mógł podjąć istotnie własne już wydawnictwo: Eutropiusza w opracowaniu Meruli p. t. „Eu-tropl V. C. Historiae Romanae Lib X bis addit [Merula? Elzewir?] Paulli Diaconi Libb. IIX“. Książka ta, wydana in 8 o, odznacza się niezwykłością godła: Anioł z książką i sierpem. Odtąd do skonu wydał Ludwik 108 książek łacińskich, flamandzkich, francuskich i niemieckich; typographica te były jeszcze surowe. Rok rocznie bywał na jarmarkach we Frankfurcie nad Menem, który grał wówczas rolę dzisiejszego Lipska; miał też stałe stosunki z Paryżem. W r. 1595 na książce jego firmy pojawiło się po raz pierwszy znane godło E-ów: orzeł z pękiem strzał u lewego skrzydła, szpony na dwóch skrzyżowanych palmach trzymający; w górze wstęga ze słowami, które powstająca wówczas rzeczpospolita Niderlandów północnych za dewizę sobie wzięła: „Conoordia rés par-vae cresount.* Od roku 1594 już był obywatelem Lejdy. Ten Elzewir nie miał jeszcze własnej drukarni; zmarł w Lejdzie dnia 2 lutego 1617 r. Z siedmiu jego synów i ich potomstwa godniejsi uwagi są: 2) Ludwik, z liczbą porządkową II, ur. w Antwerpii r. 1566 lub 7, zm. w Lejdzie r. 1621, następoa ojca w księgarni lejdejskiej, nawiedzonej w r. 1618 przez pożar; miał zrazu pod zarządem, a później na własność, księgarnię w Haadze, założoną przez ojca; w latach 1598 — 99 prowadził ją brat jógo, Egidyusz, a później, przez pewien czas, synowiec obu 3) J a k ó b, od r. 1639 żołnierz, zm. po r. 1652 w Palatynacie. W r. 1636 obejmuje tę elzewirowską księgarnię w Haadze trzeci syn Ludwika 1 go, 1) Bonawentura (* 1583 w Leydzie — f 16 lub 17 września 1652 t-źe), wówczas już jeden z dwóch Bzefów firmy lejdejskiej. Podróżował on wiele po Francy i i Włoszech; w r. 1608 wydawał już na własną rękę. Po śmierci brata, Ludwika, przez półtora roku, w jaz ze starszym bratem 5) Mat-thysem (Mateusz, * 1564 w Antwerpii — + 1640), również, jak i ojciec, bedelem akademii, prowadził księgarnię lejdejską, której pierwotny charakter nakładowy bezpośredni spadkobierca starannie podtrzymywał. Gdy Mateusz odstąpił prawa swe synowi, 6) Abrahamowi (*4 kwietnia 1592 — f 14 sierpnia 1652 r. w Lejdzie), obaj z Bonawenturą sż do śmierci, spadłej na nich prawie jednocześnie, rozwijali wydawnictwo na wielką skalę. Wspólnych ich nakładów jeBt do 500. Wsparci świetnem powodzeniem, założyli firmę w Kopenhadze. Główny w tym rozwoju trud i zasługa przypada na dział Abrahama, w którym drgał silny nerw drukarski, gdy Bonawentura poświęcał Bię księgarstwu. Za nich dopiero wyrobiła się właściwa firma E ów, obejmująca księgarnię nakładowo - sprzedażną i drukarnię, którą nabyli w r. 1625—28 od 7) Izaaka, młodszego syna Mateusza, a brata Abrahama. Ten Izaak jest pierwszym drukarzem w rodzie; ur. d. 11 marca 1596 roku, ożenił się młodo a bogato, i już w r. 1617 miał w Lejdzie własną ofioynę typograficzną; wyrobił sobie tytuł „typografa akademii“. W r. 1624 kupił słynną drukarnię pism wschodnich po Tomaszu Erpenie (E r p e n i u s, ob.), ale, przy niespokojnym temperamencie, nie wytrwał w zawodzie drukarskim, sprzedał aa 9 000 guldenów hol. wszystkie dawniejsze i świeżo nabyte przyrządy i zasoby i powędrował do Rotterdamu, aby się puścić na morze. Jako marynarz już w r. 1632 był kapitanem; i morzu jednak się przeniewierzył, i musiał tak dalej falować, aż wreszcie w r. 1648 zastajemy go w Delft, z dwoma synami, utrzymującego piwiarnię. Tego Izaaka nazwisko spotyka się jeszcze na druku lejdejskim E-w z r. 1628 „Thorius: Hymnus Tabaci“ (4-to). Abraham (6) przez dziewięć lat pracował nad udoskonaleniem czcionek, składania, odbić, winiet, papieru, razem ze stryjem - wspólnikiem obmyśliwał uczonych do pracy i dzieła do wydań, wynajdywał najodpowiedniejszą formę książek, dbając wreszcie o zysk, dbał i o rzecz samą. Jest to najznakomitszy może z E-ów. Akademia w Lejdzie na cześć jego wybiła medal.—Po skonie tych dwóch przedstawicieli rodu (1652) zakłady lejdejskie przeszły na ich synów: Bonawentury—8) D a u i e 1 a (* w sierpniu 1626 w Lejdzie — f 13 paźdz. 1680 r. w Graveland pod Amsterdamem), i Abrahama—D) Jana (* 22 lutego 1622 w Lejdzie—f 8 czerwca 1661 t-źe). Pierwszy był wnukiem, drugi już prawnukiem protoplasty; tamten po dwóch latach u sunął się z przedsiębiorstwa, teu nie umiał gó prowadzić. Wdowa po nim, Ewa van Alpten, zatrzymała sławną już na całą Europę „officina elzeviriana“ aż do śmierci (1681), ale księgarnię wkrótce po owdowieniu sprzedała. Syn jej i Jana 10) Abraham II (* 5 kwietnia 1653 w Lej-dzie — f 30 lipca 1712 t-że), ostatni z dynastyi, ławnik lejdejski, nie zdołał utrzymać drukarni na tej wysokości, na jakiej mu ją zostawiła matka, i korzystając z odziedziczonego tytnłu typografa uniwersyteckiego, prawie wyłącznie ograniczył się (od r. 1693) do wydawania małych rozpraw akademii. Drukarnia, marniejąc coraz bardziej po jego skonie dostała się za 2 000 guldenów w obce ręoe. Daniel (8), wyszedłszy ze współki z Janem, zawarł w r. 1655 nową, z wnukiem Ludwika I-go, a synem 11) Jodoka (Joost, * 1575 lub 6 w Douai — f 1617), od r. 1603—7 księgarza w Utrechcie, — 12) Ludwikiem III (* 1604 w Utrechcie — f 1670 w Amsterdamie), księgarzem nakładowym i drukarzem amsterdamskim. Obaj wspólnicy byli ludźmi wykształconymi. Ludwik za młodu objeżdżał Europę w charakterze przedstawiciela firmy lejdejskiej. W 1638 osiadł w Amsterdamie jako księgarz, w r. 1640 założył drukarnię, którą odrazu postawił na stopie wielkiej dbałości, wzorowanej na kierunku, jaki jego stryj i brat stryjeczny nadać umieli zakładom lejdejskim. Wykształcenie i wolnomyślność wspólników oddały czcionki ich i tłocznie na posługi myśli Kartezyusza, Jansenistów, Bakona, Galileusza. Jak do Abrahama, tak i do nich garnęło się wszystko, co było najpoważniejszego w Europie, jak on, tak i oni, nie mogąc sami nastarozyć, drukowali u innych (Blaeu, Foppens, Hackius, Jansonius, Maire, Weyerstraeten). Ludwik sam jeden wydał 250 książek; od 1655—64 wspólnie z Danielem 150; w tym roku wycofał się z przedsiębiorstwa i zostawił drukarnię wraz z księgarnią bratu stryjecznemu, który pierwszą sprzedał Zetterowi, a drugą, przy pomocy Henryka Wettsteina (1669 — 1676), tak nakładami ożywił, a doglądem ustawicznym uzacnił, że wydania jego własne, w liczbie przeszło 250, głównie dzieł francuskich, w niczem najlepszym lejdejskim nie ustępują. Powszechnie szanowany za życia, gdy zmarł, doczekał się pięknego okrzyku Locke'a: „Śmierć jego to strata publiczna“. Jest m. in. jego druk z r. 1680 „Fr. De* leboe Sylvii opera Medica“. Wdowa, Anna z domu Berninck, prowadziła dalej drukarnię, ale męża swego o rok tylko przeżyła (} 1681 marzec). Spartko biercy nie sięgali już po sławę E-ów: drukarnia z nakładami dostała się przeważnie Adryanowi Maetjens w Haadze. W tym samym czasie zaczęło wygasać i pierwotne ognisko działalności elzewi-rowskiej (ob. sub. 10°). Syn wspólnika Danielowe-go (12), a wnuk Joosta, 13) Piotr (* 1643 r. — f 1686) był od 1667 — 1675 księgarzem w Utrechcie.

Działalność zatem E-ów trwała od r. 1680 do r. 17i2. Księgarnie mieli w: 1) Lejdzie (z filią w Kopenhadze); 2) Haadze; 3) Utrechoie; 4) Amsterdamie. Lejdejska zostawała bez przerwy

czas

Jansuniusa

sa

wezwH-

w rękach E ów od r. 1580 — 1661 (ok.); hadzka w latach 1690 — 1636 i dalszych; ślady utrechc-kiej podano wyżej pod latami 1603—7, 1667 —75. Drukarnie E-ów były dwie: w Lejdzie, założona przez Izaaka (7) od r. 1617—1712; w Amsterdamie, założona przez Ludwika (12), od r. 1640 —1681. Firmy swe wyłuszczali E-e na tytułach następnie: 1) w Lejdzie („Lugduni ßatavo-rum“): Ex offieina Elzeviriana, Typis Elzeviriorum, Apud Elzevirios, Ex of. Ludov. Elz., Apud L. EL, Typis Isaaci El. jurati acad. Typogr., Apud Abra-hamum El. Acad. Typogr., Ex officina Bonaventu-rae et Abrahami EL, Impensis Bon. et Ab. EL; Chez Matthieu et Bon. Els., Chez Jean Els.; Bey Bon. u. Abrab. Elzeviers. — 2) W Amsterdamie („AmsteZodami, — rodami, — laedami“): Ex off. Elzeviriana (jeszcze w r. 1677), Apud Ludovicum Elz., Apud Ludovicum et Danielem EL, Apud Danielem EL, Typis Danielis Elz., Nella Stamperia di Daniele Elsevir; Chez Louis EL—8) W Utrechcie („Trajecti ad Rhenum“, „Ultrajecti“); Ex offlci-na Elzeviriana, Apud Petrum EL

Bonawentura i Abraham, posiadłszy własną drukarnię, zaopatrzyli się też i we własne pismo. Macierze do czcionek elzewirowskich historycznie odnoszą badacze do francuskiego rytownika Sau-lecque’a, niewątpliwego twórcy typów wschodnich drukarni erpenowskiej. Pewnym już rzeźbiarzem i antykwy i kursywy elzewirowskiej w Lejdzie jest Krzysztof van Dyck. Pismo to, naśladowane i współcześnie, i w XVIII w., wskrzeszane w drukach dzisiejszych, zwłaszcza paryskich, wydawanych z pewnym przepychem a w małym formacie,—jw kolumnach ósemki i szesnastki elzewirow-Bkiej, wyglądało jak na str. 210 fig. 88 i 89.

Papier E ów jest czerpany, małego formatu, na jaki ówczesne wytwórstwo zdobyć się mogło, mocny, trwały, po 250 latach zupełnie jeszcze jędrny, o filigranach specyalnych. Wprowadzając małe formaty in 12-o, 16 o, 24-o, 32-o obok dawniejszych foliantów i in quarto, E-wie walczyć musieli z uprzedzeniami i uczonych, i bibliomanów. Podejmowali wydawnictwa rozległe, wielotomowe, w pewnych całoskładach. Najdawniejszem a stałem godłem wydawniczem na kartach tytułowych jest ów Orzeł » r. 1695, wprowadzony przez Ludwika I-go (fig. 90, str. 211)). Iaaak Elzewir obmyślił Pustelnika pod wiązem (fig. 91), Bonawentura i Abraham używali obu wyobrażeń, a Daniel z Ludwikiem w Amsterdamie upodobali sobie Minerwę pod drzewem oliwnem (fig. 92). Używano nadto i godeł hmyob,nie wyłącznie tylko własnych swoich, zwłaszcza na książkach, których bądź nie drukowano u siebie, bądź nie chciano podawać za druki lub nakłady własne, albo też które przejmowano jako nakłady cudze. Takiemi godłami są: Sfera (elobus) i Płomień (fig. 93 i fig. 94). Dawniej, kiedy E-ów wywodzono z Hiszpanii, godła Wiązu i Płomienia wyłuazczały składowe części nazwiska przybranego jakoby dopiero w Hollandyi: Else znaczy po hollend. wiąz, vüür—płomień. Przed przedmowami lub właści-wemi tekstami kładli E. jeszcze następujące znaki: Łeb bawoli, głowę Meduzy, Wianek różany, Deltę

Bncvirl. Po-ws«. Hu»tT Zess 148 T ]9-ty.

przewróconą y na X, Dwa berła, skrzyżowane nad talerzem, Cztery palmy na krzyż.

Wydawali E-e autorów pierwszorzędnych; z klasyków starożytn., m. in.: Apolloniusza Rod. (w przekładzie łacińskim „Argonautica“), Cezara, Liwiusza, Owidyusza, Pliniusza Młodsz., Senekę, Stacyusza, Swetoniusza, Taoyta, Wergiliusza i t. d. w formatach 12-o, także i w kieszonkowych, 16-o i 24-0, przy wielkiej na owe ozasy taniości: guldena za książkę o 500 stronicach. Wydania Cezara, Liwiusza, Pliniusza, Tacyta nazywają bibliofile wspa-niałemi. Z pisarzy nowożytnych i współczesnych między innemi wymienić można Bacona, Barclaya, Baudiusa, Busbtquiusa (ważne „Opera omnia“), Campanellę, Kartezyusza, dla którego Ludwik amsterdamski był generalnym wydawcą, daléj: El-makina wraz » „Historia Arabum“ Ximeueza, „Epistolae principum et ill. virorum“, Erazma („Colloquia“), Galileusza, Grotiusa, Hobbesa, Marina, Metiuaa, Panormitę, Sacro Boska („Sphera“), Sal-masiusa, Scaligera, SleidanuBa, Spigeliusa, Vareniu sa i innych. Pomoc naukową, głównie przy wydawaniu dzieł autorów nieżyjących, nieśli E-m: Daniel i Mikołaj Heinsiusowie, Meursius, Merula, Pu teanus; pierwszy z nich pisał przedmowy łacińskie do podejmowanych przez E-ów wydań. Oryginalnym pomysłem Bonawentury i Abrahama było rozpoczęte w r. 1625, uprzywilejowane 15 maja roku następu., wydawnictwo, znane pod nazwą „Respublicae Elzevirianaeu. Jest to biblioteka wiedzy geograficzno - statystycznej i politycznej o świecie całym, w wielce jeszcze chromej postaci, jaką wów-mieć mogła. Każde z państw europejskich, każdy z głośniejszych krajów i krain ma poświęcony sobie jeden (Anglia 3) tomik in 16-o (na nasz dzisiejszy format papieru in 48-o), dobrym, typowym drukiem, na papierze mocnym, z ozdobnemi kartami tytułowemi. Po za Europą Chiny, Japonia, Indye, Ameryka, Afryka występują w opowiadaniach podróżników współcześnie najpoważniejszych. Na opisy składają się pisma wielu autorów. Za wstęp do tej Biblioteki służy napisana przez Werdenha-gena, wydana w roku 1632 przez w Amsterdamie, „Introduotio etc.“. Wydawnictwo to ciągnęło się w Niderlandach północnych przez lat 40. Nie wszystkie te „R. Elz.” drukowali, nawet choćby tylko wydawali, sami E-e. Na Ogólną liczbę 59 dzieł w 62 tomikach jest wj -tworów ich własnej offioyny tylko 34 w 36 tomikach; do nich dołączają jeszcze niektórzy 3 „Itine-raria“ i „De quatuor summis imperiis“ Sleidanu-. Rozchwytywane w całej Europie, ReBpubl -ki miewały po dwa wydania w ciągu pierwszego roku. Taką poczytność znalazła między innemi „Respublica siue Status Regni Poloniae, Lituaniae, Prussiae, Livoniae etc. Diuersorum Autorum“. Po pierwszem wydaniu tej książeczki w r. 1626, dz ś rządkiem, ukazało się już w roku nast. drugie, w zmienionym nieco składzie. W r. 1642 wyszło w Lejdzie wyd. 3-e, żywcem przedruk z drugiego: umysły i pióra polskie nie stawiły się na nie E-ów w przedmowie do wydania poprzedniego, przedrukowano więc rzeczy dawniejsze. Na całość zło-

PROLEGOMENA.

IX

i. DifcrimU Hindi «-irumtjue, Ô*

beat : qna? in noftris quarftionibus alia elle non poteft quam aut reda illario ex natura? prindpiis procedens, aut communis aliquis confen- Cjentium. fus. ilia jus natura? indicat, hic jus gentium : quorum difcrifnen non quidem ex ipfis teftimoniis, ( paftim eriim fcriprores voces juris natura? & gentium permifcent) fed cx materia? qualitateintelligend urn eft. Quodenim ex certis principiis, certa argumentatione deduci non poteft . & tarnen ubique obfervatum apparet, fequitur ut ex vo-luntate libera ortum habeat.

Civile.

Speciet eu» /arque.

41.    Itaqueha?c duo non minus inter fe quam à jure civili difcer-nere Temper unice laboravi : imo & in gentium jure difcrevi id quod vere & ex omni parte jus eft ; & id quod duntaxat effedum quen-dam externum axiinftar illius primitivi juris parit ; nempe ne vi refi-ftereliceat, autetiam ut ubique vi publica , utilitatis alicuius ca'nfa vel ut incommoda gravia vitentur , defendi debcat : qua? obfervatio quam fit neceftaria ad res multas, in ipfo operis contextu apparebit.

11. -AujàUa fcr/ptl.

Non minus follicite feparavimus ea qua? juris Tunc ftride ac proprie didij unde reftitutionis obligatio oritur, &ea qua? juris eftedicun-tur , quia aliter agere cum alio aliquo reda? rationis didato pugnat : de qua juris diverfitate aliquid jam & lupra diximus.

42.    Inter Philofophos meritoprincipem obtinet locum Ariftote- x.nuofoht. les , five tradandi ordinem, five diftinguendi acumen, five rationum ^„pteUt, pondéra confideres. Vtinam tantum principals ille ab aliquot hinc ejuiUw. fa?culis non in tyrannidem abiiftet, ita ut veritas, cui Ariftoteles fide-r

lem navavir operam, nulla jam remagis opprimatur quam Ariftote-lis nomine. Ego & hie & alibi veterum Chriftianorum Tequor libertärem, qui in nullius Philofophorum Tedam juraverant.non quod eis âftentirentur qui nihil percipi pofte dicebant, quo nihil eft ftultius ; fed quod nullam efte fedam putarentqua? omne verum vidiftet, & nullam qua? non aliquid ex vero. Itaque * veritatem fparfam per fin-gulosper ledasquediflfufam in corpus colligere , id vero exiftima-bant nihil efte aliud quam vere Chriftianam tradere difeiplinam.

45. Inter ca?tera , ut hoc obiter à noftro inftituto non alienum di- Reprcknp. cam , non fine caufa videntur mihi ab Ariftotele difeedere & Plato-nici nonnulli * & Chriftiani veteres, in eo quod ille naturam ipfàm virtutis in mediocritate affeduum adionumque pofucrit : quod Te-mel pofitum eo ipfum abduxit ut & virtutes diverfas, puta liberali-ratem & parfimoniam,in unam compingeret, & veritati daret oppo-fita minime ex æquo refpondentia , jadantiam & diftimularioncm j & quibusdam rebus vitiiriomen imponeret, quxaut non exiftunt, aut vitia per Te non funt, ut contemtum voluptatis & honorum , & ira? adverfus homines vacuitatem.

44. Non rede autem univerfaliter pofitum hoc fundamentum vel Virtue* ex juftitia apparet, cui oppofitum nimium & parum j cum in affedi-bus & Icquentibus eos adionibus invenire non poller, in rebus ipfis ei(tcßH,. circa quas juftitia verfatur utrumquc quxfivit : quod ipTum primum eft defilire de genere in genus alterum , quod in aliis merito cuipat : deinde minus fuo accipere , poteft quidem adventitium habere vi-tiwra , ex eo quod quis pro rerum circumftantiis fibi ac fuis debeat ;

ar,

Fig. 88. Z książki „Hugonis Qrotii de iure belli ac pads“ (Amsterdam 1670) (w na'uralnej wielkości).

Polonie Cdanenficivitati pcculiaricer. Eafque atj. xit optimus ejus filius Sigifmundus Au-guftus, cumin eauibe eilet ante annos duos Sc viginti. Quibus c'onfcribendis nos adfuimus. Non ita pridem etiam, cum idem Rex comitiali decreto clarifli. mosScprudentilfimos aliquot fenatoies ad Elbingenfem & Gdanenfem civitates corrigendorum quorundam Ciratorum & abufuum caufa cum fumma poteftate delegafll-t.condiderunt ii leges nonnullas, xebus, locis, atque temporibus accom-modatas. Q^as nuper is qui fuit Princeps «jus legation», vir amplilfimus , Stanif. laus Carncovius VVladiflavienfis Epifco-pus.in lucern edidit. Veftigalia regia non ampla funt in Pruflia: Eaque ptoveniunt potiffimum ê civitatum penfionibus, a. |jris-8c praediis infulanis, & pracfc&uris : Quarum tarnen pleraequedonationibus, Vendicionibus , Sc hypothec» in impends bellorum, fuperioribus tempotibiis accifar, autptorfus alienataefunt. Quod itidera aliis quoque veitigalibus in c'vita-catum jus tranllatis fa&um eft. Verum ea detrimenta crebtis tribut»,popularity in gtatiam Regis feitis vel decretis,fuperiori tempore compenfabantur. Mciallorum <a fegio ferax non eft : Fruges non maligne profert.ôc linum, 8c lupulum: eafque nances tuns nurc mitcit.Miuu Sc mate-liana

DïSCKTpTIO. riam fabticandis navibus St vails, exor-. nandifquedomibus aptam, Sc cetam, Sc cinetem, & bubula coiia, imo Sc carnes. $ed hxc ei fete fuppeditat Ruffia, Samo-gitia, & Lituania : Quin 6c ftugum, Sc aliarum rerum ad vi&um pertinentium majorem copiam eçdem regiones.Sc Ma-fovia catteraque Polonia ratibus Sc navibus fiuviatilibus fubminiftrant. Accipic autem eaviciflim tranfmarinis commet-ciis vina, oleum, aromata, faecarum.fal, Sc alia condimenta menfarum : telam etiam Sc pannos laneos juxta ac erkeos, Sc quas pratterea mittit Lufitania Sc India diyes cupedias. Eaque omnia Poionijs Sc Lituanis Prulïia tranfmitdt. Hinc eft vulgo fimul 8c nobilitati re$lautior,veftituf-que Sc habitatto cukior. In vi&u quidem frngalitas prifea adhuc ferme Vdnam compotaiiones eflent modera-tiores. Sed elij id commune vitium Se-ptentrionalium populorum Ex tamea compotationes Prufiis otdeacea cerevifia crjlfiore ferme peragutuur.Vini non magnas eft ufus. Diftinguuntur Prufii.iti-demac Poloni, facto Sc ptofanoordine: nobilitate ac plsbe. Sed paulo meliore eft conditione plebs in Pruffia , quam inre. liqua Polonia. Eodem quidem cum nobilitate jure,8c iifdem legibus utitur,prae-logadyis modo quibufdam inferior : pet quas

10)

PAj? y

fa mMl

ft

retinetur.

Fig. 89. Z książki „Eespublica siue St. Eeg. Poloniae" (Lejda 1642) (w naturalnej wielkości).

■%espVblica.I1

fc    Slue Status Regin    -0 ^

I POLOTsfIÆ.LiTVANIÆ JI

I PrvssiæXivoniæ,^

Fig. 90. Orzeł.

Fig.\9l. Pustelnik pod wiązem.

*a>

etc.

^Thu-erfirttm -'iutzrrum-

p*

k ĘM

ifl

fl

rV

.i

Fig. 93. Sfera (globus).

Fig. 92. Minerwa pod Drzewem oliwnem.

k\l

'if*'

J

It Lvgd Batavorvm,

£x O-i&ctna Elzeviriana. A° do be xin.

Cutt    .

Fig. 94. Płomień.

Fig. 95. Karta tytułowa książki fig. 89., (w naturalnej wielkości;.

żyło się 18 opisów i rozpraw 13-u autorów, z tych 6-u postronnych. Są tu Artykuły Chodkiewiczow-skie, Łasickiego Mitologia, Krzysztanowicza wykaz urzędów, wyjątki z Gwagnina; większą część zajmuje »Polonia" Kromera. W zbiorze figuruje także I Barci aius z pamfletem „De Polonia". Odtwarzamy tu kartę tytułową z wydania r. 1642 (fig. 95). Prócz wyżej wskazanych wydawnictw klasycznych szczególnie jeszcze piękne są: Nowy testament, Psałterz, wielka biblia franc. Desmaretsa, O naśladowaniu Chrystusa, Pisma Augustyna, »Corpus juris civilis", Słownik arabski Goliusa, według bibliofilów arcydzieło, „Pastissier français", wydany w Amsterdamie z takim przepychem czystości druku i papieru (in 12 o), iż za jeden jego okaz zapłacono w naszych czasach aż 10 000 fr.

Wydawnictwa elzewirowskie spisywano w dwudziestu kilku katalogach; wielki, przez Daniela E-a w Amsterdamie 1674 r. wydany, z 2'>000 tytułów, jest raczej księgarskim, niż nakładniczym. Własne nakłady i druki E ów, oraz do kategoryj elzewirowskich zaliczane przechodzą liczbę 1 600. U nas naśladował wydania elzewirowßkie Jerzy Förster w Gdańsku. Przy upadku drukarstwa w innych ogniskach oświaty w XVII i XVIII w. aż do Grela, dopiero w w. XIX, i to w drugiej już połowie, zaczęto używać typowego pisma E-ów.

Do dziś dnia, pomimo dzieła Willemsa, (ob.Bi bl.) nie udało się wszystkich prawdziwych druków i nakładów elzewirowskich, jawnych lub utajonych, wydzielić z całości wydawnictw z imieniem E-ów wprost lub pośrednio związanych. Pracę najgruntowniej-szą przed 70-ciu laty podjął Karol Nodier; podzielił on wszystkie w najogólniejszem pojęciu el-zewiry na 8 kategoryj i w każdej i nich przeprowadził badania. Objąć przecież niemi zdołał zaledwie część ogółu wydawnictw rzetelnych, fałszywych lub przywłaszczonych przez chciwość innych nakładzców. Według jego systematu nikt pracy dalej nie ciągnął. Wielkich trudności przysparza ta okoliczność, że E-e wskazywali na tytułach miejscowości nieistniejące, ukrywali się pod nazwiskami, nietylko cudzemi, ale wręcz zmyślonemi. Najwięcej druków elzewirowskich utajonych nosi godło Sfery; najwięcej przywłaszczył sobie nabywca drukarni Daniela E-a w Amsterdamie, ów Adryan Maetjens. Liczba prawdziwych elze-wirów chwieje się pomiędzy 1500 — 1600.—Bibl. Adry „Notice sur les imprimeurs de la famille des Elz." (Paryż 1806); Brunet »Manuel du libraire“ (Paryż 1810); Nodier K. »Théorie complète deB éditions Elz. avec tous les renseignements nécessaires (Mélanges tirés d’ une petite Biblioth. ou Variétés littér. et philosoph." Paryż 1829); Bérard »Essai bibliogr. sur les éditions de Elz.” (Paryż 1832); Osmont „Catal. alphab. des auteurs imprimés chez les Elz.“ („Dictionnaire typogr." T. II, p. 404—10); Faye La „Catal. complet des fiépubli-ques imprimées en Hollande" (16-o) Paryż 1842); Pieters Karol »Annales de T imprim. des Els. ou Histoire de leur famille et de leurs éditions“ (wydanie 2-e Gandawa 1858; dopełnienie tamie 1860); Willems »Les EIzev., Histoire et anna-

les typogr." (najważniejsze; Bruksella 1880); Kel-chner „Cath. libr. offic. elzevirianae" (Paryż 1880). O elzewiraoh Bibl. głównej w Warszawie: Siennicki S. J. »Les elzevir de la Bibl. de 1’ université etc." (Warszawa 1874); innych wykazów elzewirów nie znamy. (Illustr. na str. 210 i 211)    ••

Elzewiry, tak się nazywają rzetelnie druki i zarazem wydania Elzewirów (ob.), jawne lub utajone.

Elzheimer Adam, malarz, ob. Elsheimer. Elżanowski Seweryn, publicysta polski, urodził się w W. Ks. Poznańskiem, zmarł około r. 1873 w Paryżu, gdzie był osiadł jako emigrant po r. 1848. Napisał i ogłosił w r. 1858 o powstaniu r. 183 L i wydawał od r. 1857 do 1863 „Przegląd rzeczy polskich", ukazujący Bię raz lub dwa razy na miesiąc, w zeszytach od 32 do 64 stronic in 8-o.    *

Elżancwski (herb polski). W polu srebrnem popiersie panny w prawo, w niebieskiej siacie, z rozpuszczonym warkoozem i z orlim dziobem zamiast nosa. W szczycie hełmu dwie trąby myśliwskie. Herbu tego używa rodzina

KT

lig. 96. Elżanowski (herb polski).

Elżanowskicb, pochodząca z Elżanowa, leżącego w województwie Chełmińskiem. Łukasz Elżanowski, chorąży chełmiński, został kasztelanem chełmińskim 1636 r.—(Herbarz królestwa, II f. 27).

Elżbieta (Elisabeth a, Elisabeth, Eliza b e t h a), z hebr. E 1 i s z e b a,—Bóg przysięgi, t. j. przysięgająca w obec Boga, oddająca cześć Bogu. E. Święta (5 listopada), z rodu Aarona, żona kapłana Zacharyasza, a matka św. Jana Chrzciciela, którego w cudowny sposób porodziła w podeszłym już wieku (Łuk. 1 5..). Była krewną N. Maryi Panny. W szóstym miesiącu po poczęciu św. Jana E. nawiedzoną została przez N. Pannę, która pozostała u niej trzy miesiące. Z natchnienia boskiego poznała i powitała Maryę, jako Matkę Zbawiciela, jak tylko do niej przybyła (Łuk. I 36).

Elżbieta (święta) Węgierska, landgraflni turyngieńska, córka Audrzeja Ii-go, króla węgier-

na

skiego i Gertrudy z Karyntyi (* 1207 — f 1231).

W kolebce jeszcze zaręczona Ludwikowi, w czwartym roku źyoia opuściła matkę i udała się do Wartburga, aby się wychowywać na wesołym rycerskim dworze przyszłego teścia swego, będącym w owe czasy najwykwintniejszym, najświetniejszym i najpolerowniejszym w całych Niemczech.

Otoczenie to wszakże nie obudziło w niej pociągu do ueiech i rozkoszy światowych. Tkliwa i pobożna z natury, od lat najrańszych oddawała się praktykom ascetycznym, różnym umartwieniom i postom, o jedno tylko prosząc: aby wolno jej było opiekować się ubogimi, któryoh zwała najdroższymi przyjaciółmi swoimi. W roku 1221 zaślubiła narzeczonego swego, który wstąpił na tron książęcy pod imieniem Ludwika IV-go i uzy skał przydomek Miłosiernego, a po śmierci uznany był za świętego. Ten, wbrew dworakom, szydzącym z dewocyi E-y, podziwiał jej pobożność i cnoty, i na równi z nią współczując niedoli ludu, zostawił jej zupełną swobodę w pełnieniu uczynków miłositrnych, a nawet dopomógł jej do założenia obok zamku szpitala dla trędowatych.

Korzystała też z tej swobody żarliwie: hojnie opatrywała ubogich (w r. 1225, podczas głodu panującego w Niemczech, kazała rozdać im 64 000 florenów i codziennie żywiła 900 nędzarzy w swej obecności, zwano też ją Matką ubogich); pielęgnowała chorych osobiście, nie zrażając się naj-wstrętniejszemi ich niemocami i t. p. To t^ż, jak pobożne głosi podanie, Bóg przez nią za życia czynił cuda: najpoetyczniejszą i najpopularniejszą jest legenda o cudzie z różami, według której, kiedy raz z zamku wartburskiego niosła pod płaszczem chleb, mięso i inne pokarmy dla ubogich, spotkał ją mąż, powracający z polowania, i ciekawy, coby tak ciężkiego dźwigała, odsłonił jej płaszcz, ze zdumieniem obaczył najpiękniejsze róże, choć wcale nie była wówczas pora na kwiaty. W r. 1227 Ludwik, liczący wówczas lat 27, stanąwszy na czele Krzyżowców niemieckich i spiesząc z nimi dla połączenia się z Fryderykiem VI, zapadł tyfus w Otranto i tam d. 11 września życie zakończył. Rządy po nim objął brat jego, Henryk, który, oskarżając E-ę o trwonienie skarbu, wygnał ją z dziećmi z zamku wartburskiego i zabronił dawać jej przytułek w całem swem państwie.

Tułała się więc, żebrząc o kawałek chleba śród zimy, a jedyne schronienie po kościołach tylko znajdując w godzinach nabożeństwa; raz tylko litościwy jakiś gospodarz pozwolił jej noc przepędzić w chlewie nierogacizny, Święta znosiła to wszystko z poddaniem się aupełnem, bez goryczy i bez szemrauia, a najwyższą pociechę miała w widzeniach ekstatycznych, które często ją wtedy nawiedzały. Po niejakim czasie, ciotka jej, Matylda, ksieni w Hitzingen, dowiedziawszy się, że E. tuła się z dziećmi swojemi w okolicy Eisenach, wyszukała ją i pomieściła w swym klasztorze.

Potem wuj, Egbert, przeznaczył jej mieszkanie w Botenstein i radził, aby weszła w nowe związki małżeńskie, na co się nie zgodziła. W tymże czasie, Krzyżowcy turyngieńscy, powróciwszy z wyprawy, przywieźli z sobą zwłoki Ludwika, a dowiedziawszy się o prześladowaniu, jakie znosiła, przyrzekli jej swą pomoc; jakoż podczas uroczystego pogrzebu jej męża w klasztorze Reinhards-bruun, Ludwik Varila, podczaszy zmarłego, tak energicznie przemówił do Henryka, iż ten natychmiast przeprosił E-ę, z całą okazałością zawiózł do Wartburga i zwrócił jej majętność rodzinną. Wtedy, spokojna o los dzieci, postanowiła opuścić świat i osiąść na ustroniu; a Henryk przeznaczył jej miasto Marburg z okolicami w Hessyi i 50Q marek srebrnych pensyi rocznej. Tam E. zamieszkała z dziećmi i służebnicami, przywdziała habit tercyarski reguły św. Franciszka i żyjąc tylko z tego, co własnemi zarabiała rękoma, wszystkie dochody swe obracała na czyny miłosierdzia. Wycieńczona nadmiernemi umartwieniami. do których ją szczególniej podniecał spowiednik jej, Konrad z Marburga, czując blizkie swe przejście do lepszego żywota, napisała testament, dziedzicem swoim czynią Chrystusa w osobie ubogich. Zmarła d. 19 listopada 1231 r. Ciało jej złożono w kaplioy szpitala przez nią ufundowanego, w którym też ostatnie lata spędziła. W roku 1235 kościół zaliczył ją w poczet świętych, ad. 1 maja 1236 r. Zygfryd, arcybiskup moguncki, o-głosił bullę kanonizacyjną. Ciało E-y było uroczyście z grobu wydobyte i wystawione ku czci publicznej wiernych, w obecności jej dzieci, krewnych, biskupów i arcybiskupów, mnóstwa ludu i cesarza Fryderyka, który złożył na trumnie świętej koronę złotą. Konrad, brat Henryka, późniejszy wielki mistrz krzyżacki, założył w Marburgu fundamenty wspaniałego kościoła pod wezwaniem św. Elżbiety. Tam, w srebrnej trumnie, ozdobnej prześlicznemi płaskorzeźbami i klejnotami, przechowywano relikwie świętej, do których mnogie rzesze pielgrzymów z całych Niemiec ciągnęły, głosząc jój chwałę i opowiadając o cudach. Trwało to aż do r. 1539, w którym potomek E y, Filip, landgraf hesski, uważając cześć jej oddawaną za gorszące przesądy, postanowił raz im koniec położyć i szczątki świętej kazał z trumny wyrzucić: zgarnięto je do worka i odniesiono na zamek. Ale cesarz wezwał Filipa, aby oddał je komturowi krzyżackiemu, a ten świętości owe ukrył w miejscu sobie tylko wia-domem, w kościele marburskim, gdzie w r. Ib54, przy restauracyi tej świątyni, w chórze przed ołtarzem Jana Chrzciciela, znaleziono w pewnem zagłębieniu, wielki kwadratowy kamień, w którym umieszczona była skrzynka blaszana z kośćmi. Czy były to istotnie kości św. E y, ścisłych badań niepodobna było dokonać—tak jeduakże utrzymywano i obecnie relikwiami tej świętej szczycą się kościoły w Besançon, we Wrocławiu i Wiedniu (u Elżbietanek). Na obrazach najdawniejsi malarze przedstawiają św. E-ę z trzema koronami: jedną na głowie, a dwiema na ręku lub na książce, po większej części jako tercyarkę franciszkańską (Łukasz z Lejdy). Trzy korony mają oznaczać, iż świętą była jako panna, jako żona i jako wdowa. Malują ją także obmywująeą cho-

rych i trędowatych (Murillo). Niekiedy z koszem napełnionym ohlebami w otoczeniu ubogich; najczęściej jako księżnę z różami w połach płaszcza.

Św. fi. miała wielu żywotopisarzy w rozmaitych językach. Największą poczytnością się cieszy Montalemberta »Histoire de St. Elisabeth de Hongrie*, dzieło dwutomowe, ogłoszone roku 1836, wielokrotnie przedrukowane w całości i skróceniu, a tłómaczone na języki niemiecki, włoski i polski (przez Klementynę Hoffmanową).    *

Elżbieta Mieczysławowa, księżna Polska, córka księcia węgierskiego, Almosa, zmarłego w r.

1129, i Heleny, księżniczki serbskiej, a młodsza Siostra Beli II Ślepego, uważanego powszechnie za jej ojca (por. O. Balzer „Genealogia Piastów“), dzierżył on już bowiem koronę węgierską za życia ks. Almosa. Nazywana błędnie przez Długosza, Kromera i Praya, : Gertrudą, przyszła E, na świat około r. 1128, a już około r. 1140, zaślubioną została młodocianemu Mieszkowi Staremu, jako pierwsza jego małżonka. Występuje też E. u boku lat 19 niespełna liczącego męża na zje-ździe rodzinnym synów Bolesława Krzywoustego w Łęczycy, w r. 1140. O życiu jej nie doszły nas żadne bliższe szozegóły. Wiadomo tylko, że obyczajem bogobojnych książąt swego wieku darowała klasztorowi Lubińskiemu wieś Słupię, co rocznik miejscowy na kartach swych uwiecznił.

Zmarła E młodo, lecz nie późaiej, jak w r. 1154; wtedy bowiem zawarł już Mieszko Stary śluby powtórne z EudoJfsyą, księżniczką ruską, córką Iza-sława, w. ks. Kijowskiego. E. była matką Odo-na, ks. Poznańskiego i Kaliskiego, urodzonego w r.

1141 a zmarłego bezdzietnie w r. 1180, Szczepana, oraz Elżbiety, żony Sobiesława, ks. Czeskiego, później zaś Konrada, margr. Miłnii. Rocznik Lubińskiego klasztoru, którego E. była dobrodziejką, j wowała jeszcze E. czas pewien rządy w imieniu podaje dzień jej zgonu na 3-ci października; data to wszelako niepewna. Do wielu sprzecznych wiadomości o E-e, z których podaliśmy tylko wiązankę faktów nieulegających wątpliwości, por. »Genealogię Piastów* O. Balcera, opierającego się tu na Ortliebie, oraz A. Małeckiego „Testament Boi.

Krzywoustego* i St. Smolki »Mieszko Stary“.

Źródła i opracowania węgierskie nowsze, z wyjątkiem Wertnera („Genealogie der Prinzen Almos*), milczą

T. K. K.

o niej zupełnie.

Elżbieta, czwarta córka Mieszka Starego i Elżbiety, córki księcia węgierskiego, Almosa, przyszła na świat pomiędzy rokiem 1147 a 1154-tym.—Użyta na ogniwo w łańcuchu szerokiej polityki ojca, zaślubiona została E, pomiędzy rokiem 1173 a 1177-ym Sobiesławowi II, księciu czeskiemu, w epoce, kiedy z jednej strony ten, poprzednio przez króla Czeskiego, Władysława Ii-go, lat trzynaście więziony, za sprawą cesarza Fryderyka I-go Barbarossy tron czeski uzyskał, a z drugiej strony Mieszko Stary koroną krakowską zawładnął. Małżeństwo to, nawiązane pomiędzy domem Piastów i Przemyślidów, w myśl polityki Mieszka Starego, przysporzyło mu istotnie na czas pewien, acz krótki, bardzo potężnego w Sobiesławie sojusznika. Powodzenie to trwało niedługo, bo już w roku 1177-ym traci Mieszko berło krakowskie, a Sobiesław, zięć jego, doznaje jednocześnie niepowodzenia w Czechach, ściągnąwszy na siebie klątwę papieską, która go poróźni-ła z Barbarossą. W roku 1178-ym cesarz zdobywa Pragę, gdzie właśnie, pod nieobecność zajętego zbieraniem posiłków męża, przebywała E. z ludem niedostatecznym do obrony, wśród mieszczan niechętnych Sobiesławowi. E l i s z k a (tak ją w Czechach zwano), dostaje się do niewoli, Fryderyk jednak wspaniałomyślnie młodej pani wolność przywraca. E połączyła się z mężem, którego gwiazda nie miała już jednak dłużej blaskiem pierwotnym przyświecać jej losowi. — Walka z cesarzem i z synem Władysława 11-go, króla Czeskiego, Fryderykiem, ciągnęła się dalej, a E. z zapałem bohaterskim mężowi pomagać się starała. Dnia 25 stycznia 1179 roku wypadło jej się na krótko rozłączyć z małżonkiem, który nieopodal Pragi do nowej gotował się walki; tymczasem niepizyjaciel przystąpił pod mury miasta. — E. wporę jeszcze zawiadomiła o tern Sobiesława przez posły i przez dwa dni trzymała się dzielnie, oczekując jego pomocy.—Dnia 27 stycznia zawrzał bój krwawy pod okopami, któremu E. przyglądała się z zamku, związana ślubem nabożnym aa rzecz mężowskiego zwycięstwa. — Sobiesław zwyciężył, a w miejscu tej chwały, słynącem długi czas u ludu pod mianem „pobojowiska”, fundowała E. świątynię pod wezwaniem św Jana, którą powierzyła rycerzom Maltańskim. Zwycięstwo to nie miało mieć jednak dla Sobiesława następstw trwałych, gdyż w tymże jeszcze roku Fryderyk, syn Władysława II, doszedł kosztem jego do władzy.— W r. 1180 d. 29 stycznia dokonał Sobiesław steranego walkami żywota; przed jego śmiercią spra-

męża nad CieBzynem, jako pozostałą przy nim częścią dawnych posiadłości. Ze śmiercią Sobiesława skończyła się też w Czeohach rola E y, która wkrótce potem wstępuje w powtórne zwiąski małżeńskie z Konradem Dedonowicem, hrabią Groickim (Groitscn), późniejszym margrabią Miśaii. Zarówno o dokładniejszej dacie tych zaślubin, jak i o następnych losach E y żadne nie doszły nas wiadomości.—Umarła E. w r. 1209, a prawdopodobnie 2 kwietnia, którą to datę ściślejszą podaje Chronicon Montis Sereni.—Par. O. Balcer »Genealogia Piastów"; St. Smolka »Mieszko Stary* i Palacky »Dèjiny Nârodu ÖeBkeho“ (Tom I część I).    Kl K-

Elżbieta Przemysławowa, księżna Wielkopolska na Poznaniu i Gnieźnie, córka Henryka II*go Pobożnego, księcia Wrocławskiego, poległego pod Lignioą w r. 1241, i Anny, królewny czeskiej, córki Przemysława Ottokara Ii-go, a małżonka Przemysława I-go, księcia Wielkopolskiego. Źródła nie pozwalają dokładoiej oznaozyć roku jej urodzin. Thebezyusz (VIII, 41), którego wszelkie zresztą dane chronologiczne, odnoszące się do E-y, są błędne, podaje datę jej urodzin na rok 1226. Kronika Wielkopolska nazywa ją raz jeden błędnie Jadwigą. Losy Ey przed jej zamążpój-

*

ścian nie są bliżej znane. Kroniki szląskie (Kron.

der Vaterland. Gesellschaft“), odnosi do niej nagrobek, znany tylko z błędnego odpisu, pochodzącego z wieku XVII-go, który w poprawce Balzera („Genealogia Piastów*) brzmi następująco „Anno domini M. CCC. IV obiit Elisabetha, uxor Henrici, ducis in....    die S. Stanislai”.    Por.    obok    wspo

mnianych Grotefenda i Balzera, Perlbacha: „Preus-sisch. polnische Studien“.

Elżbieta, księżniczka Lignicka, córka Henryka V Otyłego, księcia na Lignicy i Wrocławiu, oraz Elżbiety, córki Bolesława II, ks. KalUkiego zwanego Pobożnym, urodziła się w roku 1293. Już w szesnastym    roku jej    życia,    bo 5    lutego

1309 r. znajdujemy ją w gronie Klarysek Wrocławskich,    których    kaienią zoBfaje    w r.    1356.

Bliższe szczegóły z jej życia nie są znane, wiadomość zaś Jul. Bartoszewicza „Eucykl. Orgeibr.“ o jej małżeństwie z Wratyeławem, księciem Pomorskim, nie daje się żadnym stwierdzić dowodem. Przeciwnie: fakty przytoczone wyżej zdają się przeczyć stanowczo przypuszczeniu, jakoby żywot E-y upłynął, choćby częściowo, poza klasztorem, w którego    murach    dokonały    życia    wraz    z nią

i trzy jej niezamężne siostry. Umarła E. w listopadzie roku 1357.—Por. Grotefenda „Stammta-

J. K. K.

J. IC» K.

Pols, i Kron. książąt Pols.) {rzechowsły o niej, nieznany skądinąd, Fzczegół, że przebywała w klasztorze Klarysek w Trzebnicy, oraz, że uwiózł ją stamtąd brat jej, Bolec ław II Łysy, Rogatką także zwany, w celu zaślubienia jej Przemysławowi, ks:'ęcfu Wielkopolskiemu na Gnieźnie i Poznaniu, urodzonemu w r. 1221, synowi Władysława Odo-nicza i Jadwigi, księżniczki Pomorskiej. Czy E. złożyła już przed zamąźpójściem śluby zakonne, tego kroniki szląskie me rozstrzygają; nie wyjaśnia kwtstyi tej i Długosz, który twierdzi jednak pobieżnie, że ich jeszcze była nie złożjła. Wszelako okoliczność, iż Bolesław Łysy, który po r. 1241 panował we Wrocławiu, a będąc najstarszym synem Henryka Pobożnego, miał prawo rozporządzać ręką sioBtry, musiał ją uwozić z klasztoru, celem zaślubienia Przemytławowi, okoliczność ta, przemawia za tem, że E. była już wtedy zakonnicą.

Elżbieta Eyksa, Rycheza, u Czechów Roi czka, córka jedyna Przemysła Ii-go z drug ej jego żony, Ryksy szwedzkiej, pierwotnie nosiła imię macierzyńskie i dopiero zaślubiając Wacława 11-go, króla czeskiego i polskiego, na żądanie jego imię to na Elżbietę zmieniła. Urodziła się d. 1 września 1288 roko. Mając zaledwie lat kilka, zaręczoną została Ottonowi, synowi Ottona, margrabiego brandenburskiego, który wszakże przed ślubem umarł. Po zgonie jego E. chowała się na dworze brandenburskim, skąd w roku 1300 sprowadzoną została do Pragi, jako przeznaczona w małżeństwo Wacławowi II; jednakże, lubo miała już wtedy lat czternaście, Wacław jej nie zaślubił, ale oddał ją na wychowanie Gryfinie, nie-gdy księżnie krakowskiej, przebywającej podówczas w Pradze, i dopiero po upływie lat trzech (26 maja 13i-3 r.) dopełnił ceremonii ślubnej i koro-naoji, zarządzając zarazem wspomnianą już zmianę jej imienia. Związek ten był krótkotiwałym, Wacław bowiem zmarł d. 21 czerwca r. 1305.

Grotefend (Stammtafeln) uważa rok 1248 za datę zaślubin E y z Przemysławem; ten wszelako fakt, że już w początkach r. 1246-go rodzi się z tego małżeństwa córka, Konstancya, wydana następnie (1260 r ), za margrabiego Brandenburskiego, Konrada I-go, każe datę powyższą posunąć o lat parę wstecz. Balzer (»Genealogia Piastów“) kładzie ją na fein.“ r. 1244, i ta właśnie data zdaje się być najpe wniejszą. W r. 1257, a więc młoda bardzo, straciła E. męża, który osierocił cztery jej córki: wspomnianą już Konstancy ę, oraz Weronikę, Offtę i Eufrozynę. Jedyny syn E-y, późniejszy wskrzesiciel Piastowskiego królestwa, Przemysław II, przyszedł już na świat, jako pogrcbowiec, którego matka opiśtić miała w weku cłsłopięcym, umierając 16 stycznia 1265 roku. Pochowaną została E. w kcściele katedralnym Poznańskim. — Por. O.

J. K. X.

Balzera („Genealogia Piastów“), któremu zawdzięczamy największy zasób wiadomości do biografii E-y; Grotefenda ^Stammtafeln); Grünbagena („Geschichte Schlesiens“), oraz Juliana Bartoszewicza („Encykl. Orgeibr. *), którego daty są błędne.

Po zgonie jego, oraz syna jego, Wacława Iii-go (* 4 sierpnia 1306), E. wyszła za Rudolfa Habsburskiego, którego ojcem był cesarz niemiecki, Albrecht II, na wiadomość o śmierci Wacława Iii-go, wysłał zaraz do Czech, celem objęcia rządów tego kraju. Małżeństwo zostało zawarte bardzo śpiesznie, prawdopodobnie około 8 września 1306 r. I » drugim mężem bardzo krótko żyła E., Rudolf bowiem zeszedł ze świata r. 1307, ona zaś, otrzymawszy zamek Gj ätz (Königgrätz), od którego źródła czeskie nazywają ją stale „domina Greoz“, zmarła tam dopiero d. 19 października 1335. —

Elżbieta Henrykowa, Lignicka, najstarsza córka księcia Wielkopolskiego na Kaliszu, Bolesława Pobożnego, syna Władysława Odonicza i Jolen-ty, córki Beli IV, króla węgierskiego, która w Polsce imię Heleny przybrała. Urodziła się E. w roku 1263, a już pomiędzy rokiem 1277 i 1279 zaślubiła Henryka V-go Otyłego, księcia na Li-gnicy i Wrocławiu, syna Bolesława II go Rogatki.

Zatargi męża z Henrykiem, ks. na Głogowie i Opolu, które, sprowadzając nań ciągłe klęski i straty, więzienie i utratę zdrowia, zatruwały żywot E-y, odbiły się też i na losie dzieci, mianowicie córek z tego małżeństwa. Była E. matką ośmiorga dzieci: trzech synów, z tych Bolesława Iii-go i Henryka IV go, późniejszych książąt szlą-skich, oraz pięciu córek, z których jedna tylko,

Eufemia, zaślubiła następnie (1292) Jana, margr.

Balzer

Brandeoburskiego, a cztery pozostałe dokonały

Elżbieta Wacławówna czeska, córka króla

żywota w klasztorach Klarysek w Gnieźnie i Wro- »Genealogia Piastów“, cławiu. Mąż E-y, Henryk V Otyły, zmarł w r.

1296, a o lat kilka tylko przeżyła go żona, umie- polskiego i czeskiego, Wacława 11-go, z rodu Prze-rając 28 kwiet. 1304 roku. — Grotefend („Abbandl. myślidów, syna Przemyśla Ottokara Ii-go i pierw-

czę-

szej jego żony, Judyty (Juty) Habsburskiej, có»ki cesarza Rudolfa I-go. Urodziła się E. (Eliszba) dnia 29 stycznia 1292 roku. — Pięeioletniem dzieckiem odumarła ją matka, a wkrótce potem i ojciec, którego druga żona lElźbieta, Reiozka), gdy ród Przemyślidów wygasł w linii męskiej na Wacławie III - m, zamordowanym w Ołomuńcu 4 sierpnia 1306 roku, zaślubiła Rudolfa Habsburskiego, syna cesarza Albrechta, wprowadzając gó na tron czeski. Król Rudolf nie był w Czechach osobistością popularną, a niezadowolenie ogólne wzrosło jeszcze, gdy sponiewierał najmłodszą odrośl domu Przemyślidów w osobie E y, którą jako czternastoletnie dziewczę z namowy jej macochy, a małżonki swojej, z grodu praskiego wydalić kazał, polecając jej mieszkać w mieście. Po Rudolfie objął niebawem w Czechach rządy, książę Karyntyi, Henryk, szwagier E-y, ożeniony z jej starszą siostrą, Anną, dzięki której właśnie tron w Pradze otrzymał.—Nowy król, człowiek nizkich instynktów, częstokroć pustkami w skarbcu dręczony, dopuszczał się licznych nieprawości i popadł też niebawem w ogólną u poddanych nienawiść. Wtedy-to w r. 1309, gdy siedemnastoletnia, a u-dręczana przez szwagra E. powszechną budziła sympatyę, opaei, Konrad z Erfurtu, Zbrasławski, i Henryk, Siedlecki, zwrócili się do panów czeskich z wnioskiem wydania jej za Jana Luksemburczy-ka, syna ces. Henryka VII-go. Gdy wieść ta doszła Henryka Karynckiego, ten, pragnąc oddalić niebezpieczeństwo, grożące jego koronie, postanowił, z poduszczenia małżonki, Anny, wydać E-ę za barona Hynka z Bergowa (Lobdenburg), którego ręką poprzednio jeszcze królewna była wzgardziła. Celem złamania jej uporu, otoczono ją na zamku Wyszehradakim ścisłą strażą. Dwaj panowie scy, Henryk z Lipy i biskup Jan z Drużyc, ulitowali się nad losem ostatniej latorośli starodawnego rodu Przemyślidów, zwłaszcza, że nadużycia Karyntczyka coraz powszechniejsze wśród ludu budziły niezadowolenie. Z polecenia Henryka z Lipy, Jan ze Straży, przebrany za starą niewiastę, wykradł E-ę z więzienia i na przygotowanych pod bramami zamku rumakach uwiózł ją do położonego nad Labą, a sześć mil odległego od Pragi, Nimburga. Powierzono tam E ę opiece mieszczan, którzy wspomogli ją siłą tak znaczną, że samemu nawet Henrykowi grozić już mogła. — Miało to miejsce w roku 1310, kiedy ces. Henryk VII bawił w Heilbronn. Stanął tam przed jego obliczem na czele poselstwa czeskich malkontentów opat Konrad Zbrasławski, prosząc, aby syna swego, Jaoa, na małżonka dla E-y przeznaczył i koronować go kazał na króla Czech. — Cesarz powoływał się zrazu na osobiste swoje do tej korony prawa, dzięki jednak pośrednictwu arcybiskupa Mogunckiego, dał w końcu, tak dla poselstwa pożądane, przyzwolenie swoje. — W czerwcu roku 13i0 zwołano sejm do Pragi, dokąd z Nimburga sprowadzono E-ę, dając jej mieszkanie na starem mieście. Po krótkich naradach panowie czescy uchwalili oddać w małżeństwo osiemnastoletnią już E-ę czternastoletniemu zaledwo, Janowi

Luksenburskiemu, i w tym celu wyprawiono uroczyste poselstwo do Szpiry, a stamtąd do Frankfurtu, gdzie właśnie dwór cesarski przebywał. Henryk VII wydał polecenie sprowadzenia E y do Szpiry, a w myśl tego życzenia wyruszyła niebawem z Pragi oblubienica w świetnym orszaku panów i rycerzy, zaopatrzona kosztem bogatyoh mieszczan praskich w sutą wyprawę. W Szpirze odbył się ślub tegoż roku, a wśród uroczystości weselnych, po odbytym pvzez nowożeńców hołdzie, wręczył ces. Henryk VII synowi chorągiew królestwa czeskiego, zmusiwszy potem (1311) Karyntczyka do opuszczenia granic tego państwa. — Dopiero jednak w lutym 1312 r. koronował się Jan wraz żoną. — Mąż E-y, Jan Luksenburczyk, ów klasyczny rycerz średniowieczny, rozmiłowany w rycerskich ćwiczeniach, orężu i wyprawach wojennych, a przytem książę niespokojnego ducha, był nawet na swój czas człowiekiem wyjątkowo mało do domowego ogniska się nadającym. Musiała też E. ponosić cierpliwie konsekweocye usposobień mężowskich, które ją nieraz, opuszczoną i pozbawioną naturalnej opieki, do wyrobienia w sobie samodzielności i przedsiębiorczego ducha zmuszały. Przygotowanie do tego losu znalazła już zresztą E. w dzieciństwie i młodości swojej, która jej cierni na drodze życia bynajmniej nie szczędziła. Już w roku 1313 skutkiem zatargów Jaua Luksemburskiego i Ludwikiem Bawarskim, które pierwszego z kram wywołały, zmuszona była E, przy pomocy bibkupa Ołomunieokiego, Konrada, pana Zajica i innych, objąć czasowe rządy w zastępstwie nieobecnego męża. A trudne to było zadanie, wobec srożących się w Czechach walk stronnictw i gratującego rozbójnictwa. Nie rozporządzając dostatecznemi siłami, sformowała zaradna niewiasta dla przywrócenia ładu oddziały zacięźne. Gdy niepokój w roku 1315 groźniejsze przybrał rozmiary, E. pod osłoną zbrojnych wywiozła dwie maleńkie córeczki, Małgorzatę i Gu-tę, oraz syna-niemowlę, późniejszego cesarza Karola lV-go, i z Knwoklatu, gdzie właśnie przebywała, udała Bię, ratując siebie i dzieci, do Lokta (Elbogen), skąd wypraw,ła poselstwo do bawiącego w Bawaryi męża, nagląc go do powrotu. — Tymczasem nie wdawała się E. w żadne z rokoszanami układy, oczekując króla. Jan powrócił niebawem i ukrócił swawolę, która jednak gorzką aż do śmierci pozostawiła w sercu E-y urazę do pana z Lipy, jednego z przywódzców rokoszu. Mąż przybył; zgody jednak pomiędzy małżonkami być nie miało, gdy w roku 1318 powziął król myśl, dla E-y okrutną, zamiany Czech, jej ojozystego kraju, którego tron jej właśnie zawdzięczał, na Palatynat Reński z Ludwikiem Bawarskim, z którym w ciągu tych lat kilku pogodzić się już zdołał. — E. zagroziła mężowi wojną na wypadek, gdyby szalony swój pomysł istotnie uskutecznić zamierzał. W odpowiedzi na groźbę wysłał Jan Lnksenburski małżonkę na więzienie do Melnika, skąd jednak, przywiązani do królowej, mieszczanie jej ojczystego grodu sprowadzili ją niebawem do Pragi.—Położenie zaostrzyło się bardzo: oboje bo

J. K. K.

wiem małżonkowie stali się teraz faktycznie przy-wódzcami dwu groźnych dla siebie partyj. Król Jan, dotknięty nieposłuszeństwem żony, przystąpił zbrojnie pod mury Pragi, gdzie przebywała E. -Zważywszy jednak możliwe następstwa podobnego naprężenia stosunków z żoną, której potężny Piotr z Rosenberga ofiarował swą pomoc i obronę, pogodził się Luksemburczyk pozornie z E-ą, choć do zgody prawdziwej dojść już nigdy pomiędzy nimi nie miało. W roku 1322, 12-go lutego, powiła E. syna, Jana Henryka; nie przywróciło jej to jednak mężowskiego serca. Pozbawiona rodzinnego ogniska, a traktowana przez męża brutalnie, szukała oparcia w swej niedoli u księcia Dolno-bawarskiego, Henryka Wittelsbaeha, zaręczonego z córką jej, Małgorzatą. — Pełna słodyczy, pobożna i łagodna, a w życiu tak nieszczęśliwa, zyskała sobie E. zasłużoną miłość u swego ludu.

Ukojenia szukała, obyczajem wieku, w praktykach pobożnych; sprowadzała relikwie, wyrobiła u Stolicy Apostolskiej beatyfikacyę jednego ze swych przodków, założyła dla ubogich szpital w Melniku i obsypała dobrodziejstwami klasztor w KoenigB-saal. Choroba płucna spowodowała jej zgon dnia 26 sierpnia 1346 roku, w 54-ym roku życia.

Zmarła E. pod nową nieobecność męża, który, gotując się właśnie do wyprawy włoskiej, w Trydencie wiadomość o śmierci żony otrzymał. —

Małżonek, co jej tron zawdzięczał, udawał początkowo wielką żałość, okrył się żałobą, obiecywał nawet wracać natychmiast do Pragi, aby szczątki żony pożegnać; nadzieje nowych trofeów i zapał wojowniczy pociągnęły go jednak ostatecznie na południe. — Była E. matką siedmiorga dzieci, z których pięcioro ją przeżyło, między innymi późniejszy cesarz, Karol IV. — Por.: Gai-s 1 e r a „Szkic dziejów czeskich“ (t. I); P a lacki e g o „Dejiny Nàrodu ceského“ (t. I, część II), oraz Ersoh i Groner „Encyklopädie“.

Elżbieta, córka Kazimierza Iii-go, księcia gniewkowskiego (• około 1309 r.), pod r. 1323 występuje jako żona bana bośniackiego, Stefana Kotromanica.—

Balzer »Genealogia Piastów“.    *

Elżbieta Konradowa, księżna oleśnicka, córka Henryka VI-go, księcia Wrocławskiego, i Anny, córki Alberta I-go cesarza, wdowy po Hermanie, margrabi brandenburskim (* około 1310—f 1328).

Wydano ją za Konrada, księcia Głogowskiego na Oleśnicy, dla położenia końca ciągłym bojom między książętami wrocławskimi i oleśnickimi. *

Elżbieta, córka Gedymina, W. Ks. Litewskiego, z imienia pogańskiego nieznana, gdyż nadawane jej przez Stryjkowskiego, Danmila, nie jest litew-skiem, siostra Anny Aldony, zaślubionej przez Kazimierza W., wyszła za Wacława czyli Wańka, ks. płockiego, i miała z nim syna, Bolesława, czyli Bolka, który, objąwszy rządy po śmierci ojca, nie oddalał jej od nich bynajmniej, lecz owszem chętnie rady jej zasięgał. Po bezpotomnym zgonie jego (1351) Kazimierz W. wziął Księstwo Płockie i połączone z niem Zakroczymskie i Wi-skie, ale natychmiast oddał te ziemie w zastaw braciom stryjecznym Bolesława, Elżbietę zaś, któ-

Encykl Powfz. Hlu*tr. Ze»i 148 T. 19-ty

rą w przywileju swym z r. 1351 zwał „soror nostra carisBima“, osadził prawem dożywotniem na księstwie Wyszogrodzkiem, w którem panowała udzielnie lat 13 (f 1384), i stąd w dziejach naszych znana jest jako księżna Wyszogrodzka. Niepokoił ją wprawdzie synowiec jej męża, Ziemowit Trójdenowicz, książę na Czersku, przeoiw któremu mocno praw swych broniła, dopóki wreszcie wdanie się Kazimierza nie doprowadziło do zgody. Ziemowit się zgodził na dożywocie E-y w powiecie, który ciągnął się od rzeki Bzury aż do wielkiej drogi czerskiej, oraz ustąpił jej wsi Czyrma i zrzekł się wszelkich praw swoich do wassalów i kmieci tych posiadłości, nadto zaś pozwalał stryjence polowania w całem Księstwie Mazowieckiem na wszelkiego zwierza, z wyjątkiem turów. Panowała tedy nad cząstkami trzech ziem: Sooha-czewskiej, Gostyńskiej i Wyszogrodzkiej. Według układów z r. 1351, po śmierci księżny Ziemowit miał zająć posiadłości jej nad Bzurą z lewej strony Wisły, a Ziemię Wyszogrodzką sam król dożywociem.—Balzer „Genealogia Piastów“; J. Bartoszewicz „Encyklop. 8. Orgelbranda“.    *

Elżbieta Kazimierzówna, córka Kazimierza Piasta, księcia na Gniewkowie, rodzonego synowca Władysława Łokietka, siostra Władysława Białego. Gościła przez czas pewien na dworze babki swojej stryjecznej, Elżbiety Łokietkówny, królowej węgierskiej, i ta ją wydała za Stefana, bana, księcia, czy króla Bośnii, wówczas Węgrom podległej. Rozszerzyło to wpływ Polski na południe: Stefan został katolikiem żarliwym, protegował missyonarzy i sam śród poddanych apostołował, a rad widział osiedlających się w Bośnii Franciszkanów. Po za tern wszakże był to prostak bardzo nieokrzesany i woale dla Elżbiety nie odpowiedni. Z małżeństwa tego urodziła się Elżbieta, która została drugą żoną Ludwika Węgierskiego,—(Ob. Elżbieta Bośniaczka). * Elżbieta Siemowitowa, księżna mazowiecka, córka Bolesława II, księcia szląskiego za Ziembicy, wychowana na dworze cesarza Karola IV, żona Ziemowita, księcia mazowieckiego, podejrzewana przezeń o złamanie wiary małżeńskiej, została w więzieniu rawskiem z jego rozkazu zaduszoną. Przygody tej księżny, wedle badań Gustawa Ehrenberga, zostały zużytkowane przez Szekspira do jego dramatu p. t. „Baśń zimowa“ (patrz przekład tegoż, Krak. 1871). Niektórzy plączą E-ę z pierwszą żoną Ziemowita, Eufemią (ob.), mylnie przypisując ostatniej przygody tamtej.— „Enc. Org. syn.“ Elżbieta Bolesławowa, córka Bernarda świdnickiego przez matkę, Kunegundę, czy Małgorzatę, wnuczka Władysława Łokietka, żona Bolesława III, księcia opolskiego—f 1348.

Elżbieta; księżna pomorska, starsza córka Kazimierza Wielkiego i Anny Aldony Gedyminówny, urodzona prawdopodobnie w r. 1334. Do niedawna historycy nasi pisali, że była ona żoną Jana, syna Henryka Ii-go, księcia Dolnej Bawaryi, i Małgorzaty, córki Jana Luksenburczyka, króla czeskiego; nowsze jednak badania fakt ten obalają. Balzer w swej „Genealogii Piastów“ dowodzi, że

28

prezentant rycerskośoi swego czasu, umysł wyższy, układny i obrotny, a dyplomata wyrobiony, potrafił jednak niebawem Przemysław walor ten zrealizować, dzięki dobrym a blizkim stosunkom a cesarzem Karolem IV, Królem Czeskim, zwierzchnikiem Śzląska, u którego był sędzią nadwornym (Hof-richter) i mężem zaufania, używanym niejednokrotnie, a z powodzeniem, w najdrażliwszych i najważniejszych missyach dyplomatycznych. Bliższych szczegółów z życia E y brak nam zupełnie; wiadomo tylko, że umarła w wieku podeszłym, prawie jednocześnie z mężem, około 23 kwietnia 1409 roku, już za rządów obu swych synów, Przemysława i Bolesława, których ojciec jeszcze za życia do udziału we władzy przypuścił.—Por. Gro-tefenda .Stammtafeln“ i Griinhagena .Geschichte Schlesiens“, a także Bonieckiego .Książęta szlą-scy“.

Elżbieta, jeżeli nie w kolebce, to z pewnością w wieku dziecięcym, r. 1335, zaręczoną była Ludwikowi, drugiemu tego imienia synowi cesarza Ludwika bawarskiego, a stąd dla odróżnienia od brata zwanego Rzymskim, od miejsoa urodzenia. Ludwik ten urodził się 1328, miał więc podczas zrękowin ledwie lat 7; to też samo wrze-kome małżeństwo miało byó zawarte dopiero w r. 1338. Układy te wszelako spełzły na niczem, bo już 19 listopada 1335 roku Kazimierz obowią-żuje się wydać swą córkę Elżbietę za pięcioletniego podówczas Jana, syna Henryka Ii-go, księcia Dolnej Bawaryi, a wnuka, przez Małgorzatę, późniejszą narzeczoną Kazimierza, Jana Luksemburskiego. Jakkolwiek summę posagową wypłacono, umowę jednak wkrótce zerwano, prawdopodobnie skutkiem wpływu cesarza, który, pragnąc posiąść Dolną Bawaryę, zaręczył Jana z własną swoją córką, również Elżbietą, r. 1339 jeszcze przed 1 września, to jest przed śmiercią jego ojca; a lubo Jan umarł przed ślubem (r. 1340), nie przeszkodziło to Ludwikowi, na mocy owych matrymonialnych układów, zagarnąć Dolnej Bawaryi. Po rozchwianiu się małżeństwa Elżbiety Kazimie-rzówny z Janem, cesarz próbował znowu ożenić z nią Ludwika, jak to widać z dokumentów jego pod datą 15 września 1338 r.; i tym jednakże razem układy do skutku nie doszły. Natomiast pod datą 24 lutego 1343 r. stanęła umowa między Bogusławem V, Barnimem VI i Warcisławem, książętami pomorskimi, a Kazimierzem W., orzekająca, iż Bogusławowi V ma być oddana za żonę córka królewska, Elżbieta, i że w chwili, w której rzeczywiście zaślubioną zostanie, Bogusław jej wyznaczy odpowiednie wiano. Tegoż roku i małżeński związek został zawarty. E. zmarła roku 1361 (nie 1374, jak podaje Bartoszewicz), Bogusław 1373-go; dziećmi ich byli: Kazimierz Warcisław, Bogusław, Barnim i Elżbieta. Kazimierzowi dziadek, umierając, zapisał księstwo Łęczyckie i Sieradzkie, Ziemię Dobrzyńską, Kruszwicę, Bydgoszcz, i kilka innych zamków. Córka, Elżbieta była za cesarzem Karolem IV luksemburskim.—Balzer .Genealogia Piastów“.    *

Elżbieta Przemysławowa, księżna Cieszyńska, córka Bolesława, księcia na Bytomiu i Koźlu, pochodzącego z opolsko - raciborskiej linii Piastów, i Małgorzaty, córki Jarosława ze Sternberga, urodziła się po roku 1340. Około 15 czerwca 1360 r. zaręczono ją z Przemysławem Nossakiem, księciem oieszyńskim, a od roku 1384 Wielkogło-gowskim z okręgami Góry i Stynawy (Steinau), synem Kazimierza I, ks. na Cieszynie, pochodzącego z Piastowskiej linii Cieszyn-Oświeoim, i Eufemii Trojdenówny Mazowieckiej. Niebawem też, jeszcze w roku 1360, zaślubiła E. Przemysława, już naówczas wdowca po Katarzynie, księżniczce Brzeskiej, córce Bolesława III, Rogatki, wnoszą*? w dom męża prawo do księstwa Bytomskiego. Było początkowo dla Przemysława prawo to raczej korzystnym na przyszłość precedensem, niż pozytywnym na razie walorem, wobec waśni i zatargów spadkowych pomiędzy Piastami, bwietny re

J. K. K.

Elżbieta Bogusławówna, córka księcia Bogusława na Szczecinie, i Elżbiety, córki Kazimierza W. Cesarz Karol IV Luksenburczyk, straciwszy w r. 1362 trzecią żonę, Annę, księżniczkę Szląska, umyślił wejść w małżeński związek z E-ą, pragnąc przez to zaskarbić sobie przyjaźń, a w razie potrzeby i pomoc jej dziadka. Świetne gody weselne, jakie Kazimierz W. wyprawił swej wnuczce w Krakowie r. 1363, z ową sławną ucztą Wierzynka, dobrze są znane nawet i z podręozników szkolnych, nie mamy więc potrzeby rozwodzić się tutaj nad niemi, zaznaczymy jedynie, że ślub dawał arcybiskup gnieźnieński, Jarosław ze Skotnik, wo-becności legata papieskiego, Piotra, i że Kazimierz wnuczce swej wyznaczył posagu 100 000 złp. Koronacya obojga na cesarstwo rzymskie odbyła się w r. 1368; w dziesięć lat potem E. straciła męża, w pięć lat po nim i sama też zeszła ze świata. Karol miał z niej troje potomstwa: córkę Annę (1366), którą zaślubił król angielski, Ryszard II, i dwóch synów: Zygmunta (1368) i Karola, zmarłego w drugim roku życia. Zygmunt był to ów natrętny pretendent do korony polskiej, z tego tytułu, że go Ludwik, kiól węgierski i polski, mającego ledwie lat cztery, zaręczył był z córką swoją, Ma-ryą, siostrą Jadwigi. Paprocki w swym „Ogrodzie królewskim“ dziwy pisze o zdumiewającej sile Elżbiety. .Podcżas wesela pasierba swego, Wacława, podaną sobie nową grubą podkowę rozłamała niby jakie drzewo słabe; potem kucharskie tasaki i inne dość mocne, zwijała, jakoby z lipowego drzewa robione były; pancerz wziąwszy, jakoby koszulę wiotchą, od wierzchu aż do końca rozdarła, i to było z wielkiem podziwieniem wszystkich książąt i panów“.    *

Elżbieta Łokietkówna, królowa węgierska, córka króla Polskiego, Władysława Łokietka i Jadwigi, córki Bolesława Pobożnego, księcia kaliskiego, Btarsza siostra króla Kazimierza Wielkiego. Przypisywane jej błędnie przez niektórych kronikarzy imię Phenemia, Fenenna, odnosi się wisto-cie do Fenenny, córki Ziemowita, księcia kujawskiego, a żony króla węgierskiego, Andrzeja Iii-go, zmarłej jeszcze w roku 1295. Data urodzin E-y, wedle Stenzla (SS. rr. sil. I, 154), rok 1306,

stwierdzić się źródłowo die daje. Przypada ona jednak niewątpliwie na początek epoki, w której Łokietek po dłhgiem tułactwie, które go na świe-tny dwór Andegaweński w Węgrzech, a pono i do Rzymu nawet zaprowadziło, objął już Kraków, korzystając z nagłej śmierci Wacława Iii-go, zaszłej 4 sierpnia 1306 roku w Ołomuńcu, i z wysiłkiem, w myśl swych wielkich idei politycznych, pierwsze zaczątki zlepku państwowego tworzył. Dzieje nie przekazały nam żadnych szczegółów o dzieciństwie i pierwszej młodości E-y. Zdaje się jednak być rzeczą pewną, źe młodość ta, spędzona u boku surowej, bogobojnej matki, dla której w myśl świątobliwych tradyoyj, z domu rodzicielskiego wyniesionych, obcowanie z Nowo - są-deckiemi Klaryskami największą było rozkoszą, a wśród ciągłej grozy położenia i nadludzkich pozadomowych trudów i przedsięwzięć ojca, upłynęła w atmosferze surowej i prostaczej, która w młodem dziewczęciu, ani świetnego poloru, rozwijającego się właśnie na dworaoh zachodnich, ani zbyt wysokich aspiraoyj obudzić nie mogła. Pełna pierwotnej żywotności natura i talenty, zarówno samemu Łokietkowi, jak i jego potomstwu wrodzone, miały wszelako wystarczyć, aby E. na tle tego położenia, jakie jej los następnie zgotował, zajaśniała pałnią rozumu i charakteru, oo pomimo niektórych usterek, stawia ją w szeregu tych osobistości, które Polskę pierwotną z Zachodem w jedno cywilizacyjne zespoliły ogniwo. Dnia 6 lipoa 1320 roku, a więo w bardzo jeszcze młodocianym wieku, zaślubiła E. króla Węgier, Karola Roberta d’ Aujou, syna Karola Martela (Młota), króla Neapolitańskiego. Karol Robert przekroczył wówczas zaledwo czterdziestkę, był już jednak wdowcem po dwóoh żonach: Maryi, córce Kazimierza 11-go, ks. Cieszyńskiego, i Bea-tryczy Luksemburskiej, córce ces. Henryka VII- go. Kronikarz czeski, Pulkawa, twierdzi, źe Łokietek temu właśnie małżeństwu córki, które arcyzręcz-nem, bądź cobądź, posunięciem na ówczesnej szachownicy politycznej z jego strony nazwać wypada, zawdzięczał purpurę królewską. Nie jest to rzecz stwierdzona; faktem pozostanie jednak to, że przyozdobił on skronie swe w Krakowie koroną, dzięki poparciu papieża Jana XXII-go, a wbrew groźnemu dla Polski, zakonowi Krzyżackiemu, na pół roku zaledwo przed zawiązaniem tego nowego, a tak potężnego z ościennem państwem powinowactwa, które już wówczas ułożone być niewątpliwie musiało. Wydana węgierskiemu poselstwu w Krakowie, a natychmiast po ślubie ukoronowana, potrafiła odrazu E. wdziękami i rozumem podbić serce męża, którego też w nader krótkim czasie po przyjacielsku dla całej swej rodziny u-sposobić potrafiła. Nadto, w zakresie wewnętrznej polityki Węgier, nurtowanych podówczas na południu, w Sławonii, zaciętemi walkami stronnictw, wymagających ręki doświadczonej i energicznej, która - by malkontentów do posłuszeństwa rządowi w sposób umiejętny nagięła, zdaje się młodociana E. już w pierwszych latach swego małżeństwa, wpływ wybitny na męża wywierać.

W roku 1325 -ym zaleca mu np. podskarbiego swego, Michała (Mikecs) na generalnego bana zbuntowanej Sławonii, a Karol Robert daje mu od siebie nominacyę.

Rozwijająca się, dzięki E-ie, przyjaźń władzcy Węgier dla dworu krakowskiego, która znaczenie Łokietka wybitnie wśród monarchów ówczesnej Europy podniosła, nie była też wyłącznie przyjaźnią dwóch rodów. Twórcze tchnienie E-y, pomijając już zapoczątkowane przez nie wypadki dslBzej przyszłości, jak parokrotne unie z Węgrami, zespoliło i na razie Monarchię Piastowską z potężnem państwem ościennem, cywilizując ją przez warstwy wyższe pod wpływem wykwintnego dworu francuskiego w zaimprowizowanem w Budzie ognisku ówczesnej neapolitańsko - rzymskiej cywilizacyi. Do wymagań tego dworu potrafiła E. nie tylko się zastosować, ale dodawać mu nawet istotnej świetności przez cały ciąg swego długiego żywota, szczepiąo w brata swego, wielkiego budowniczego Polski, Kazimierza, hojną dłonią pierwiastki kultury zachodniej. Pierwszym nadto, a bezpośrednim i pozytywnym pożytkiem politycznym, osiągniętym przez Polskę z małżeństwa E-y, było poskromienie Czechów, grożących Łokietkowi w samym Krakowie pod Janem Lu-ksemburczykiem, przez samo potężne słowo Karola Roberta, który im wojną w roku 1327 za napastowanie teścia swego zagroził. W kilka miesięcy później, w roku 1328-ym, podążył z rozkazu ojca na dwór siostry i szwagra, osiemnastoletni Kazimierz, celem uproszenia węgierskiej pomocy przeciw Brandenburgii, będącej naówczas z Polską w zatargu. Dwór andegaweński, niechętnie względem krzywo nań patrzący oh mieszczan Budy usposobiony, przebywał wówczas w Wyszogrodzie (Visegrâd), przeniósłszy się tam z dotychczasowej swej stalszej rezydenoyi w Te-meswńrze, skąd go wilgoć, szkodząca zdrowiu E-y, wygnała. Karol Robert zbudował w nowem Tub-culum, położonem na prawym brzegu Dunaju, w okolicy uroczej, zamek wspaniały, o bajecznej na owe cza<y liczbie 350 sal, olśniewająco i z przepychem urządzonych. Tutaj obok królewskiego zamku ciągnęły się wzdłuż nad rzeką pałace możnych, uświetniających swą obecnością dwór i jego uroczystości, których E. wielką była zwolenniczką; tu wreszoie opłakiwali królestwo swych, zmarłych w wieku dziecięcym, synów: Władysława, tak na cześć dziadka nazwanego, i Karola. Przybywającemu Kazimierzowi świetne przyjęcie zgotowała w Wyszegradzie E., umiejąca z jednej strony płacić dań starodawnym tradycyom Piastowskim pod postacią rozdawnictwa jałmużny i tkania szat kościelnych, a z drugiej, jaśnieć wdziękami i rozumem w blasku świetności i wytwornych form swego otoczenia. Wtedy - to ofiarą zapałów młodego księcia, spotęgowanych nieznaną mu, pociągającą, a rozmarzającą atmosferą, której szkodliwych niekiedy wpływów E. bynajmniej zresztą tłumić w nim się nie starała, padła jedna z przybocznych jej panien dworskich, córka dworzanina, Felicyana Zacha, imieniem Klara. Kazimierz, nim rzecz się wykryła, zdążył już w powrotną do Krakowa puścić się podróż: to też ojciec zhańbionej córki, pragnąc pomścić jej niesławę, a podejrzewając, że królowa E. pewną rolę w awanturze miłosnej brata odegrała, napadł ją z mieczem dobytym w jednej z sal zamku wówczas, gdy się tam u boku królewskiego z dwoma małemi synkami, Ludwikiem i Andrze jem, znajdowała. Zach okaleczył E-ę, ucinając jej cztery palce; króla, ratującego żonę, zranił lekko, a i królewiczom zagroził. Wychowawcy tych o statnioh zakryli ich swemi ciałami, a rozdrażnionego mściciela, który pohamować się nie umiał, udało się wreszcie trupem położyć —podczaszemu królowej, Janowi Cselónyi. Pomsta, jaką za wyrządzoną sobie i swej rodzinie zniewagę wziął król Karol Robert, nad zabitym już Zachem i całym jego rodem, była tak straszną i okrutną, że inicyatywy w niej trudno nawet przypisać kobiecie tak wysokiej już kultury, jaką byłaE. Widoczna jest natomiast w całym swym przerażającym majestacie neapolitańska iście krwioźerczość i nieludzki brak miłosierdzia. Ciało zabitego poćwiertowano z rozkazu króla i kawałkami rozesłano po miastach, a głowę zatknięto na postrach u wrót bu-dzińskiego zamku. Klarze, ofierze książęcego kaprysu, ucięto nos, wargi i ręce, a przywiązawszy na poły martwą do konia, bito, zmuszając, aby wołała po ulicach miasta: „Każdemu niechaj tak się stanie, kto na króla swego podniesie rękę!*. Jedynego syna Zâeha, pochwyconego wraz z wiernym sługą, który go przed gniewem królewskim chciał ocalić, stratowano końmi i rzucono psom na pożarcie. Siostrę Klary, Sebę, równie, jak i ją samą, po męczeństwie ścięto, a jej męża trzymano w więzieniu do śmierci. Nie był to jednak koniec straszliwej (ragedyi. Trzymana krótko przez Karola Roberta, szlachta węgierska, z rozkazu jego, zatwierdziła uchwałę, mocą której wszyscy męscy członkowie rodu Zachów, mianowicie trzy ich żyjące pokolenia, nadto zaś synowie ich sióstr, oddani zostali pod topór kata; inni zaś, najdalsi nawet, krewni—w wieczną niewolę, a wszyscy, jakkolwiek spowinowaceni z tym rodem, wygnani z kraju. Majątki skazanych zostały skonfiskowane, a król darował je zbawcy swej rodziny, Janowi Cselónyi. Cała ta orgia krwawa, a nadewszystko owo subtelne zniszczenie i zagłada całego rodu, jest sceną tak czysto • neapolitań-ską, że tylko i wyłącznie na kartach męczeńskich dziejów pięknego, a krwawego ogrodu HeBperyd, znaleść może odpowiednią sobie oprawę. Przechowało się w historyi podanie, że niedobitki nieszczęśliwego rodu, chroniąc się przed mśoiwą ręką Karola Roberta, szukały ocalenia w Krakowie, gdzie im Kazimierz, w uznaniu swej winy, udzielił przytułku.

Polityczny cel podróży młodego królewicza na Węgry został, mimo tego epizodu, dzięki poparciu E-y, osiągnięty. Karol Robert przyrzekł udzielić żądanej pomocy, którą o tyle nawet rozszerzył w przyszłości, już po zgonie sędziwego Łokietka, że w dniu 24-ym sierpnia 1335 roku, na zjeździe w Trenczynie, odbytym z obu Luksemburczykami, Janem i Karolem, oraz z panami polskimi, jacy się tam pod wodzą krakowskiego kasztelana, Spyt-ka z Melsztyna, stawili, przeprowadził zgodę pomiędzy Polską, Czechami i Zakonem. Pośrednictwo i poparcie dworu węgierskiego, tak dla Polski pomocne, a uzyskane dzięki umiejętnej poPtyce E-y, zbliżyły do siebie nie tylko oba dwory, ale i społeczeństwa, mianowicie małopolskie i węgier skie, jeszcze ściślej. Gdy zaś Kazimierz dotąd nie miał syna, powstała już wówczas, dzięki tej spójni, myśl, pomimo, że król lat dwadzieścia kilka zaledwo wtedy liczył, ewentualnego po nim w Polsce następstwa siostrzeńca, Ludwika Andegaweńskiego, syna E-y i Karola Roberta. Pragnienie odzyskania, wydartego właśnie w tym czasie przez Zakon, Pomorza, utrwaliło myśl tę w Polsce tak dalece, że już w roku 1339, gdy umarła żona Kazimierza W-go, Anna Gedyminó-wna, pozostawiając tylko córki, zawarł Kazimierz pod wpływem panów małopolskioh, na zjeździe z Karolem Robertem w Wyszegradzie, formalny układ ewentualnego następstwa Ludwika na tron polski, z warunkiem odzyskania przez tegoż Pomorza. Te, tak ważne dla Polski, wypadki polityczne nie obeszły się bez współdziałania, i to silnego, ze strony E-y, która, pożądając wyniesienia swego syna, a pozyskawszy je, choć na teraz jeszcze w teoryi tylko, zapragnęła upamiętnić ten fakt radosny. Ofiarowała ona w tym celu fundusze swe, zasilone przez męża, na uświetnienie i dokończenie wspaniałej budowy kościoła św, Elżbiety w Koszycach, rozpoczętej jeszcze w roku 1260 przez znakomitego francuskiego architekta, Vil-lard’a de Honnecourt. Nim to wspaniałe dzieło stanęło, zmarł dnia 16 lipca 1342 roku, na zamku Wyszegradzkim, Karol Robert, a małżonka u-rządziła pogrzeb jego ze świetnością, którą cały ówczesny świat cywilizowany olśnić potrafiła. Zaczęły się dla E-y czasy gorące po śmierci męża. Z jednej strony ciągła potrzeba baczenia nad kandydaturą Ludwika w Polsce, z drugiej faktyczne z tymże na Węgrzech współrządy, a w końcu opieka nad interesami drugiego syna, Andrzeja, w Neapolu, która tak przedsiębiorczą a daleko sięgającą córę Piastów zaprowadziła aż tam, na dalekie południe, do błękitnych stóp Wezuwiusza. Oto d. 16 stycznia roku 1343 zmarł Robert, król Neapolitański, przekazująo testamentem swym koronę wyłącznie wnuczce swej, Joannie, a nie jej mężowi, synowi E-y. Andrzejowi. W razie bezpo-tomności Joanny, korona przypaść miała jej sio-Btrze, Maryi, względem której dziadek wyraził życzenie, aby ją poślubił Ludwik, lub brat jego, Stefan, trzeci syn E-y. Andrzejowi, miało się na mocy tego testamentu dostać tylko księstwo Salerno. Nadto rozporządził król Robert, aby zarówno Joanna, jak Andrzej, jej naturalny w rządach assystent, oboje wówczas zaledwo szesnastoletni, ujęli władzę w swe ręce dopiero w 24 tym roku życia. Tymczasem sprawować miała regen-cyę królowa Sancha, wdowa po Robercie, z pomocą czterech dygnitarzy, w połowie duchownych i świeckich. Testament nie zadawąjniał literalnie nikogo. Na mocy układu z roku 1265, zawartego pomiędzy ówczesnym królem Neapolitańskim, Karolem I-ym, a. papieżem Klemensem IV-ym, należała się regencya Stolicy Apostolskiej, i w imię tego prawa wystąpił zaraz papież, Klemens VI. Joannie nie podobało Bię rozporządzenie dziadka, bo czekać miała na władzę jeszcze lat osiem. Ludwik i E. wreszcie oburzyli się na upośledzenie Andrzeja, któremu należała się korona, jako wnukowi Karola Martela, prawego dziedzica Neapolu. Wywiązały się stąd rozliczne komplikacye, w których toku wezwał papież, przez Petrarkę, Joannę do posłuszeństwa, a Ludwik wraz z E ą (aa pośrednictwem Karola IV*go, przyszłego swego teścia, którego Klemens VI, poprzednio Pierre de Rosières, był nauczycielem)—papieża do uczynienia sprawiedliwości Andrzejowi. Czyniąc zadość prośbom Ludwika i E-y, wyprawił cesarz poselstwo do Awinionu, na którego czele stanął Hynek v. Duba, E. jednak, nie ufając załatwieniu spraw tak ważnych przez czyjeś pośrednictwo, postanowiła udać się sama do Neapolu i wziąć syna Andrzeja w opiekę na miejscu. Wystawność, jaką się otoczyła, wytworność i dworskość, czyniły ją zdolną do zabłyśnięcia nawet na świetnym dworze neapolitańskim, rządzonym przez kobiety. Dnia 26 czerwca 1343 roku wyruszyła E. z Wyszegradu w otoczeniu wojewody, Mikołaja Gileta, nadwornego hrabiego, Pawła Nagy’ego - Marton, biskupa Neutry, i olbrzymiej świty. Postanowiwszy dokonać zamierzonego dzieła, wiozła z sobą królowa bajeczne na ów czas summy, mające posłużyć do utorowania drogi jej synowi w Neapolu, wśród tamtejszego zepsutego świata: 27 000 grzywien srebra i 17 000 grzywien złota, które Ludwik miał jeszcze przesyłką czterech tysięcy pomnożyć, spoczywało w kufrach podróżnych E-y. Już po sześciotygodniowej podróży, dnia 25 lipca tegoż roku, stanęła E. w Neapolu, gdzie zastała sprawę Andrzeja w jak najniepomyślniejszym stanie. Dwór neapolitański zdumiewał wówczas okazałością swoją świat cały, a był wytwornie zepsuty. Przystosowane zupełnie do zatrutej jego atmosfery przez matkę, Maryę de Valois, królowały na nim, zarówno władzą, jak i wdziękami, dwie wnuczki zmarłego króla, Joanna i Mary a, kobiety, które nawet Petrarkę i Klemensa VI-go potrafiły usidlać. Młodociany Andrzej, wychowywany przez ordynaryjnego, a więc psującego Węgrom we Włoszech opinię, franciszkańskiego mnicha, Roberta, stanowić musiał na tle takiem rażący dysso-nans. Miała też od samego początku E. dużo do działania. Dalsi krewni zmarłego króla Roberta, dla których małżeństwo Joanny z Andrzejem musiało być nienawistne, jako usuwające ich od tronu, dokładali wszelkich starań, aby je rozerwać, a korzystając z niechęci wykwintnej Joanny do męża, niechęć tę potęgowali, jak mogli. Chcąo złemu na przyszłość] zaradzić, a przewidując słusznie, że jedynie utrwalenie władzy Andrzeja położenie w sposób stanówczy na jego korzyść zmienić może, zebrała E. najwybitniejszych przedstawicieli neapolitańskich rodów, z księżną Tarentu i Durazzo na czele, przedstawiając im projekt u-pełnoletnienia obu małżonków, Andrzeja i Joanny, co brzęczącym poparła argumentem. Projekt ten znalazł w Joannie zwolenniczkę, celem więc uzyskania dla niego odpowiedniej sankcyi papieskiej, powiózł odpowiednią prośbę dworu neapolitańskiego i węgierskiego do Awinionu wojewoda, Mikołaj Gilet. W oczekiwaniu jego powrotu, zwiedziła E. Rzym, gdzie, obdarzając po królewsku liczne kościoły wiecznego miasta, podejmowana była wystawnie przez kardynałów Colonna i Orsini, którzy na pamiątkę jej pobytu w Rzymie ustanowili nawet obchód doroczny pod nazwą „Anniwersarza królowej“. W październiku powróciła E. znowu do Neapolu, gdzie tymczasem w sprawie jej syna nastąpiło pogorszenie. Nie przewidując nic dobrego, zapragnęła wziąć z sobą Andrzeja na Węgry; gdy jednak projekt ten obudził prawdziwe czy kłamane łzy w Joannie, a z Awinionu pomyślniejsze nadeszły wieści, poleciła królowa syna swego opiece hrabiego Monte Scaglioso i z początkiem roku 1344-go opuściła Neapol. Dnia 4-go kwietnia tegoż roku, po dwuletniej blizko nieobecności w kraju, stanęła już z powrotem na zamku Wyszegradzkim, nie spodziewając się, że w rok potem, sercem jej macierzyńskiem, dla którego tyle ponosiła ofiar, wstrząsnąć miała tak boleśnie wieść o skrytobójczem zamordowaniu By na, Andrzeja, 19 września 1345 roku, w Aversa. Powrotu jej rychłego do kraju wymagały już, krom węgierskich, i inne jeszcze, bo polskie interesa. Dnia 24 lipca 1343 roku, t. j. wtedy, gdy E. dojeżdżała do Neapolu, stanął pomiędzy Kazimierzem W. a Zakonem traktat, zwany Kaliskim, a stosownie do życzenia, zawierającego go ze strony Krzyżackiej, Wielkiego Mistrza, Rudolfa Koeniga, musiał na rozliczne, zatwierdzone tym traktatem, ustępstwa Kazimierza na rzecz Zakonu, udzielić swego placet, nie tylko Ludwik, jako ewentualny następca tronu polskiego, ale i matka jego, E., której pochodzeniu następstwo to zawdzięczał. Dwór węgierski, mianowicie w obec swych z roku 1335 zobowiązań, dotyczących odzyskania Pomorza, nie mógł być oczywiście skłonnym do uznania obecnie aktu zrzeczenia się między innemi tegoż Pomorza, którego windyka-cya zastrzeżoną została wyraźnie, przed ośmiu laty zaledwo, jako warunek poniekąd Ludwikowego w Polsce następstwa. Układy kaliskie i wymiana dokumentów ze strony Kazimierza i Zakonu następowały nader szybko, to też król, korzystając najwidoczniej z nieobecności siostry, E-y, zobowiązał się 8-go lipca 1343 r. względem zakonu do unicestwienia ewentualnych (po swej śmierci!) zabiegów dworu węgierskiego o odbiór Pomorza dla Polski (Dogiel „Cod. dipl. Pol.“ IV, 63); w trzy niespełna tygodnie potem (25 lipca) oświadczył, że przyrzeczenia takiego, oczywiście wskutek wyjazdu E-y, od Ludwika wydobyć nie mógł (Voigt „Cod. dipl. Pruss.“ III, str. 157), a zostawiając w ten sposób swemu następcy furtkę do napastowania Zakonu, zastępuje jego abdykacyę abdyka-

we związki małżeńskie

oyą dwóch słomianych Piastów: Kazimierza Gniewkowskiego i Władysława Łęczyckiego (Rzyszcz., Muczk. „Cod. dipl. Pol.“ I, Nr 274). Polityczna doniosłość postaci E-y maluje się tedy i na tle ówczesnych wypadków polskich, jeszcze za życia Kazimierza W-go, w sposób dostateczny. W ńa-stępującem potem dwunastoleoiu w życiu E-y, po-święconem z jednej strony współrządom węgierskim, znajduje królowa z drugiej balsam ukojenia po stracie syna, Andrzeja, w dobroczynności i religijnych fundacyach, właściwych swemu wiekowi. Dzięki szczodrobliwości E-y powstają wówczas liczne klasztory Franciszkanów, uposażone bogato, w Aradzie, Szatmar - Nemethi, Szaz - Varoz i t. d. Na szerszą arenę polityczną wypływa znowu postać królowej dopiero w roku 1355. Gdy okoliczności nie pozwoliły wtedy Ludwikowi doprowadzić do skutku zamierzonego zjazdu z Kazimierzem, w sprawie swego polskiego następstwa, wyprawił król matkę, E ę, do Nowego Sącza, celem przyjęcia od Polski zbiorowego zabezpieczenia w sprawie tego następstwa, które wówczas i Stefana jeszcze, młodszego Ludwikowego brata, do-tyczeć mogło. Wysunięcie przed oczy Małopolan postaoi E-y, będącej źywem uosobieniem legity-mizmu w całej kwestyi następstwa węgierskiego księcia na tron Polski, miało stać się na przyszłość wśród Piastowskich wielmożów wymownem wspomnieniem chwili, w której bezpotomny Kazimierz prawa swego dziedzictwa przelał na siostrę rodzoną, z której dopiero, jakby drogą naturalnego spadku, przeszły one na jej syna. Wspólność interesów Polski i Węgier zespoliły się odtąd jeszcze ściślej: w roku 1359 ciągną Polacy za sprawą E-y na pomoc Węgrom przeciw Mołdawie, a myśl polityczna królowej: zlania obu państw w jedną potężną całość, nabiera coraz więcej widoków powodzenia. Kazimierz i E. traktują interesa swoje wspólnie. Gdy w roku 1361 cesarz Karol IV, rozdrażniony skargami andegaweńskiego dworu na bandy Czechów, łupiących węgierskie pogranicze, rzucił w obliczu Ludwikowego poselstwa potwarz na E ę, nazywając ją kobietą złego życia, a pojedynku nie przyjął, ujął się, prócz syna, za spotwarzoną siostrą Kazimierz, tak gorąco, że o mało do środkowo - europejskiej wojny nie przyszło; skończyło się na utarczce czesko-węgierskiej z r. 1862-go, jedynie dla tego, że cesarskie poselstwo, przybyłe do Krakowa z prośbą o rękę wnuczki królewskiej, Elżbiety Bo-gusławówny szczecińskiej, udobruchało Kazimierza, który pokój pomiędzy zwaśnionemi stronami zapo-średniczył. Kiedy znowu, rozwiódłszy się z Adelajdą Heską, zapragnął Kazimierz wstąpić w no-

Jadwigą, ks. Żegańską, zarówno E., jak Ludwik, gorąco o potrzebną dla zawarcia tego związku dyspensę nagabywali papieża. Natarozywość E-y posunęła się tak daleko, że Urban V, który w końcu dyspensy tej udzielił, zgromił ją i jej syaa surowo za „niedozwolone żądania“. W chwili zgonu Kazimierza, w roku 1370-ym, była już E. kobietą przeszło sześćdziesięcioletnią; jakkolwiek pełna jeszcze sił fizycznych i zdumiewającej w wieku tak podeszłym zewnętrznej czerstwości, zdaje się, że królowa, którą długi, a tak ruchliwy pod względem umysłowym żywot wyczerpać mógł duchowo, nie włada już z dawną precyzyą rozumem bystrym, na a-renie politycznej wyćwiczonym. Charakter ogólny tej roli, jaką E. w owej ostatniej życia swego epoce, i to na polskim gruncie, odegrała, nosi na sobie niewątpliwie wybitne piętno starczego zdziecinnienia. Po śmierci Kazimierza wyruszył niebawem Ludwik do swego nowego państwa wraz z matką, której to nowe pomnożenie potęgi swojej zawdzięczał. Objechawszy ważniejsze grody i usunąwszy, z pomocą Władysława Opolskiego, nastręczające się jeszcze w objęciu władzy trudności, powrócił król na Węgry, powierzywszy E-ie w Polsce regencyę. Pierwszym zaraz obowiązkiem, jaki spadł na sędziwą królową, a któremu ona podołać już nie umiała, było załagodzenie sporu pomiędzy, opornym nowemu rządowi, Ziemowitem (Semkiem) Mazowieckim, a Zakonem, czego domagał się papież jeszcze w roku zgonu Kazimierza, 1370-ym. Przyszły stąd niebawem zatargi o Santok z Brandenburgią i jej zamachy na Polskę, a dalej wielkopolskie zamieszki, gdy E. zgody z prowinoyą tą utrzymać nie potrafiła. „Skłonna jeszcze, mimo wieku, do zabaw i błyszczącego życia, sprzyjała królowa wyłącznie świetnym małopolskim panom; — pisze Szujski — podkanclerzy, Janko z Czarnkowa wypartym został przez gładkiego i dworskiego Zawiszę z Kurozwęk; na generalstwie wielkopolskiem zasiadł chwilowo Jan z Pilcy, Małopolanin, a niebawem utworzyła się w Wielkopolsce partya malkontentów z Nałęczami na czele, nieprzyjazna zaprzyjaźnionej z dworem rodzinie Grzymałów i staroście wielkopolskiemu, Sędziwojowi z Szubina“. Janko z Czarnkowa potrafił się wprawdzie zemścić na E-ie, oczerniając ją przed potomnością w swojej kronice; nienawiść Wielkopolan nie zapobiegła jednak ujemnemu wpływowi zdziecinniałej królowej na ówczesne wypadki w Polsce. Zcudzoziemczenie i nabyta w Neapolu polityka przekupstwa, któremi, obok drażniącej Polaków, nadmiernej pod starość wesołości, zbytecznie szafowała E. w ojczyźnie, z którą przez czas tak długi rozłączona, łączność z nią duchową w zgrzybiałości swej zatraciła, szkodliwie na kraj oddziaływały, Rozluźnienie władzy, sprawiające, że uciśnieni, pomiędzy dworem matki a syna się tułając, daremnie poszukiwali sprawiedliwości; duch narodowi polskiemu obcy, a sztucznie, dla celów agitacyjno - dynastycznych, i zbyt radykalnie przywilejem Koszyckim (1374) weń zaszczepiony: to są krzywdy, jakie zgrzybiałość E-y na Polskę sprowadziła. Słabą pociechą jest dokonana współcześnie przez Eę organizacya kopalni Olkuskich (Ordinatio mont. Ilkuss.). Trudności i nieporozumienia, z tego wszystkiego wynikające, znękały E-ę tak dalece, że się wycofała na Węgry, a Ludwik w roku 1375 powierzył jej rządy Kroacyi i Dalmacyi, gdzie je dotąd Stefan, brat jego młodszy, sprawował. Poselstwa, przez polskich stronników królowej wyprawione, spro-

XIV- go.

wadziły ją znowu do ojczyzny Piastowskiej, przyjmowaną na granicy, w Nowym Sączu, z wielką okazałością przez adherentów. Tymczasem odegrała jeszcze królowa rolę bardzo potężnej sprężyny w klasycznym akcie dynastycznym, jakim były sławne śluby Heinburskie jej wnuczek, córek Ludwika, Maryi i Jadwigi. Powrót E-y do Polski zeszedł się z klęską, jaka kraj ten, mianowicie ziemię Sandomierską, dotknęła w nsjeździe pogańskiej Litwy. Królowa wydaje się już wówczas (1376) zupełnie zgrzybiałą, przynajmniej na umyśle. Gdy ją o pomoc błagano, powołała się tylko na »długą a potężną rękę“ swego syna, zaniechawszy wszelkiego działania. Lekceważeniem tej klęski oburzyła staruszka, bawiąca się jeszcze, jakby na domiar złego, z dworem swym wesoło, Polaków do żywego. „Zuchwalstwo otaczających ją Węgrów przyprowadziło d. 7 grudnia 1376 roku do wybuchu długo tajonego oburzenia. Zabicie Jaśka Kmity przez Węgra ze świty królewskiej wywołało rzeź Węgrów w Krakowie, w której 160 osób padło ofiarą. Przerażona królowa opuściła miasto“ (Szujski), mianując zaraz potem Piotra, Jaśkowego syna, starostą Łęczyckim, aby rozżalony na siebie a potężny ród Kmitów udobruchać. Wkrótce po ostatnim wypadku, bo już w początkach roku 1377-go, bawi E. znowu na Węgrzech, gdzie od zmarszczek starości broni się pono wynalezionym przez się eliksyrem, nazwanym też przez potomnych »larendogrą* (»Eau de la reine de Hongrie"), której recepta stanowiła długo potem jedną z większych osobliwości biblioteki wiedeńskiej (Caro „Gesch. Pol.“). Na Węgrzech zabawiła tym razem E. nie dłużej nad lat dwa, dzieląc i teraz jeszcze rządy z synem Ludwikiem, pomimo tak podeszłego wieku. W końcu roku 1378-go przybyła znów na krótko do Polski, uważając się najwidoczniej za niezbędną dla Ludwika pomocnicę w zarządzie obszernych jego dzierżaw i starając się kierować nim kolejno, to na Węgrzech, to w spadku Piastowskim, gdzie tym razem zaniedbany poprzednio wielkopolski Poznań, przywilejem wolnego obioru rajców sobie zjednała. Historyograf E-y, a bardzo przychylnie dla niej u-sposobiony, Szajnocha, nic o tej ostatniej bytności królowej w Polsce nie wspomina. Są jednak niewątpliwe ślady tego ostatniego pobytu E-y u nas, w przywilejach, jakie nabożna pod koniec życia królowa w dniu 15-ym października i 6-ym listopada 1379 go roku Floryanowi, biskupowi krakowskiemu („Cod. dipl. Eccl. Cath. Crac.“ II, 308) i Benedyktynkom Staniąteckim (Rzyszcz. Muczk. III, Nr 162) wystawiła. A nie są to odosobnione fakty szczodrobliwości E y dla kościoła polskiego. Poprzednio jeszcze fundowała ona za 20 grzyw, drugą prebendę przy kaplicy N. M. P. Egipskiej w Krakowie, na t. zw. Gródku, i srebroą, zastąpioną potem darem biskupa Tomickiego, trumnę pozłacaną na szczątki św. Stanisława, kosztem 362 grzywien. Dobroczynna ręka E-y, której o-statnie chwile żywota zatruł] niepokój o losy Polski, w jej unii dynastycznej z Węgrami, wspierała też przez czas długi Władysława ks. Gniew-

kowsklego, zwanego Białym, w jego niedoli na grunoie francuskim. Pod koniec życia została królowa tercyarką św. Franciszka, a powróciwszy ostatecznie w początkach roku 1380-go na Węgry, gdzie już długiego swego wieku dokonać miała, sporządziła d. 6 kwietnia tegoż roku testament, zapisując resztę swych skarbów kościołom węgierskim. Umarła E. na zamku budzińskim około 29 grudnia 1380 go roku.—W Polsce używała królowa pieczęci, przedstawiającej dwie tarcze; na pierwszej widniejè orzeł Piastowski; druga, podzielona na dwa pola, wyobraża w jednem herb Węgier, w drugiem zaś rodowe godło E-y, herb kujawsko łęczycki. W uznaniu historycznej, a wybitnej roli, jaką ta królowa odegrała, zarówno na Węgrzech, jak w Polsce, dużo też o niej pisano. Oczerniona w kronice Janka z Czarnkowa, a dla swej światowośoi, wykwintnego, na wzór zachodni, poloru, i szerokich a zdumiewających w kobiecie owego wieku aspiracyj politycznych, na grunoie zaściankowo-średniowieóznym ówczesnej Polski za wcielenie farmazoństwa uważana, przeszła E. do potomnośoi w literaturze dawniejszej nieomal w postaci strasznego, złowrogiego widma. Pierwszy oczyścił ją z zarzutów, obciążających ją niesłusznie, Szajnocha. Bartoszewicz zdaje się jeszcze ulegać w tej mierze prądom dawniejszym. Należy ją wszelako sądzić tylko właściwie, ani apoteozując, ani poniżając zbytecznie, a mając na oku tę rolę wybitną, jaką E. w dziejach naszej cywilizacyi odegrała.—Por. Bartoszewicz (»En-cykl. Orgelbr.“), Szajnocha Karol „Jadwiga i Jagiełło“; Caro J. »Geschichte Polens“; Fessier & Klein »Geschichte von Ungarn“; Szujski »Szkice“ i „Dzieje Polski“; Ersoh & Gruber »Encykl.“ i t. d., oraz zbiory dyplomatów z drugiej połowy wieku

J. K. K.

Elżbieta, królewna węgierska, córka Karola Roberta, prawdopodobnie z Elżbiety Łokietkówny. Była żoną Bolesława Ii-go na Opolu, księcia falkenberskiego, który był stryjem rodzonym Władysława księcia opolskiego, wielkorządzcy Rusi i Polski za króla Ludwika.    *

Elżbieta Bośniaczka (f 13»7), królowa polska i węgierska, żona Ludwika, matka królowej Jadwigi. Była córką Stefana KotrOmanica, króla (bana) Bośni, i Elżbiety Kazimieraówny, księżniczki gniewkowskiej (ob.). Surowego z natury charakteru, wychowała się w duchu czysto katolickim na dworze Elżbiety Łokietkówny, matki Ludwika; była wielce miłowana przez Papieża Urbana VI, i powagi jego broniła przeciw antypapieźowi awinioń-skiemu, któremu ofiarowała bogatą tyarę. Nie tyle brakowi skrupulatności moralnej, ile wygórowanej w objawach zewnętrznych naboźności, przypisać należy głośny w owym czasie fakt uszczknięcia przez nią kawałka palca św. Szymona w Dubrowniku, gdy już była królową; zwróciła wszakże swój łup i sprawiła nader kosztowną trumnę Świętemu. Była przez całe życie nieprzyjaciółką plemienia germańskiego i przenosiła prostotę słowiańską nad polor Zachodu. Opiekunce swej, królowej Elżbiecie „starszej”, oraz stosunkom rodzinnym z do-

ze

mem andegaweńskim, należy przypisać skojarzenie Elżbiety Bośniaozki z Ludwikiem, wówczas jeszcze tylko królem węgierskim, owdowiałym po Małgorzacie luksemburskiej. Papież dał dyspensę ze względu na czwarty stopień pokrewieństwa, i królewna bośniacka została „regina junior*. Na męża swego znaczny wpływ wywierała, szczególnie po śmierci królowej starszej, oraz w ostatnich latach 40-letniego panowania Ludwika. W r. 1372 Ludwik wespół z małżonką zrzeka się praw do Szląska w Wyszegradzie; z jej woli, wbrew własnemu interesowi, wstawia się do Papieża za wujem swym, Władysławem Białym, księciem gniewkowskim, aby go od ślubów zakonnych uwolnił. Miała trzy córki: Katarzynę, Maryę i Jadwigę. Na zjeździe koszyckim w r. 1374 postanowiono, iż Katarzyna zostanie królową polską, Jadwiga węgierską, Marya neapolitańską. Katarzyna zmarła przed śmiercią ojca, która nastąpiła we wrześniu 1382 r. Królowa E. została wtedy opiekunką dwóch pozostałych córek. Marya miała pierwotnie, po śmierci starszej siostry, wstąpić na tron polski, ale utrudniła to sobie, odbywszy nazajutrz po pogrzebie ojoa koronacyę na królową węgierską: nie mogłaby zatem stale przebywać w Polsce, jak to było zawarowane na zjeździe koszyckim, a następnie w Radomsku (listopad 1382), na którym znowu postanowiono, iż ta z królewien tron polski otrzyma, która w kraju zamieszka. W grudniu na zjazd do Wiślicy przybyli posłowie wielkopolscy, małopolscy, Zygmunt luksemburski (przeznaczony na małżonka Maryi), oraz posłowie Elżbiety, biskupi: Emeryk zagrzebski i Jan czanadzki; ci OBtatni złożyli zgromadzeniu podziękowanie, w imieniu królowej, za wierność potomstwu Ludwika i prosili, ażeby czekano na wybór jednej z córek, którego sama E. dokona. Na zjeździe w Sieradzu, w lutym 1383, E. przez posła swego Mikołaja, biskupa wesprymskiego, uwolniła Polaków od wszelkich zobowiązań względem Maryi i przyrzekła, iż druga córka, 12-letnia Jadwiga, zaręczona z Wilhelmem austryackim, na Wielkanoc przybędzie do Krakowa, na koronacyę; względu wszakże na wiek swój, wróci jeszcze na trzy lata do Węgier, pod opiekę matki. Nieliczny zjazd sieradzki zgodził się na to w swojem imieniu, ale ostateczne postanowienie odłożył do większego zgromadzenia, za miesiąc, także w Sieradzu. Tymczasem różue prowincye w różny sposób chciały rozstrzygnąć sprawę następstwa po Ludwiku. Wielkopolska zrazu trzymała stronę Zygmunta Takuśkiego; Mazowsze chciało z królewną ożenić Ziemowita i nawet ogłosiło go królem; sam Ziemowit chciał udać się do Krakowa i tam porwać Jadwigę, gdy przybędzie na koronacyę. Trzeba było istotnie niepospolitych zdolności dyplomatycznych i energii, ażeby zwycięsko wyjść z matni. E. posiadała te przymioty. Ziemowita, gdy plan jego wykryto, nie dopuszczono do Krakowa; przyjazd Jadwigi odłożono do jesieni; sprowadzono Zygmunta, któremu znowu E. zrobiła nadzieję osiągnięcia korony polskiej, i wysłano na Mazowsze przeciwko Ziemowitowi. Sędziwoja z Szubina, który przybył

na dwór królowej do Jadry, nagląc o przybycie Jadwigi, E. aresztowała i przesłała rozkaz, aby Zygmuntowi poddać Kraków. Tymczasem Sędziwojowi udało się uciec i przeszkodzić zajęciu mia-Bta przez Zygmunta. W marcu 1384 zwołano nowy zjazd do Radomska; wysłano stamtąd do E-y Prze-cława Wąwelskiego z zapowiedzią, że prawa Jadwigi upadną, jeśli w ciągu dwóch miesięcy w Pol-Bce nie stanie. W odpowiedzi zjawił się na granicy Zygmunt z wojskiem. Małopolanie stanęli zbroj-no w szeregu i oświadozyli, że go nie ohcą, ani na króla, ani na namiestnika. E. ustąpiła, z obawy zupełnego zerwania. Nareszcie w październiku przybyła 13-letnia Jadwiga do Krakowa i w dniu swych imienin włożyła koronę na młodociane skronie. Gdy na Węgry przybyli posłowie Jagiełły, prosząc o rękę Jadwigi, E., po pewnym oporze, który przełamać pomagał między innemi zaufany jej doradzca, Mikołaj Gara, zgodziła się „na wszystko, cokolwiek służy ku pożytkowi religii i królestwa polskiego*. Wszakże, gdy na nią ostro natarli Leopold, ojciec Wilhelma, i Opolczyk, raz jeszcze, 27-go lipca 1385, potwierdziła dawne zobowiązania względem ręki Jadwigi i wysłała Władysława Opolskiego, aby dopilnował jej małżeństwa z Wilhelmem; jak wiadomo, czojność panów polskich, odstąpienie Opolczyka, wreszcie poświęcenie się młodej królowej, rozchwiały te plany i oddały koronę Jagielle. Tragiczniejsze były zatargi o drugą córkę, Maryę, i koronę węgierską, którą ona nosiła. Zygmunt oblega E-ę i Maryę, żądając dopełnienia wciąż odkładanych przez matkę zaślubin z Maryą. E. przystaje, ślub się odbywa. Tymczasem wkracza do Węgier król Neapolu, Karol Mały, wezwany przez Elżbietę przeciw Zygmuntowi; E. sądzi, że śpieszy na pomoc jej i córce, aby przy władzy się utrzymały, tymczasem on, zmusiwszy Zygmunta do ucieczki, posiadając poparcie Chorwatów, przywłaszcza sobie koronę i koronuje się ostatniego dnia 1385 r.—E. pozornie ulega sile wypadków; mieszkają zgodnie we troje, z Maryą i Karolem, w Budzie, przez styczeń. W lutym 1386 przybywa do E-y Mikołaj Gara i obmyślają razem plan pozbycia się Karola. E. zaprasza go na wieczór do siebie, gości uprzejmie, a przy pożegnaniu podczaszy Fargacz, na Bkinienie Gary, rani go śmiertelnie. E. i Marya wracają do władzy. Po tej zbrodni zawrzała niechęć ogólna przeciwko E-cie. Z północy grozi Zygmunt, obozujący pod Jawornem, z południa oburzone stronnictwo Karola w Chorwaoyi. W lipcu 1386 E. wyjeżdża z Maryą i z małym orszakiem do zamku Gary pod Dyakowarem; 25-go lipca, gdy już była tylko o godzinę od zamku Gory an, napadają na nią z zasadzki Chorwaci pod wodzą swego bana, Iwana Horwata. Orszak starto, Błażej Forgacs i Mikołaj Gara ścięci na miejscu; E. padła do nóg bana, błagając o życie Maryi. Ban obie uwięził, naprzód w swym zamku Krupie, potem zaś w Nowym Grodzie nad Adryatykiem. Zygmunt, stawszy się panem położenia, nietyle myślał o uwolnieniu . branek, ile o wzmocnieniu swego stanowiska przez koronacyę; dopiero po upływie pół roku, do współ-ki z Wenecyą, udał się ku Nowemu Grodowi, aby uwolnić E-ę i Maryę. Chorwaci, chcąc rzucić postrach na nieprzyjaciół, spełnili wówczas rzadkie w dziejach okrucieństwo: udusili w oczaoh Maryi jej matkę i trupa wywiesili z murów twierdzy na widok oblegająoych; zagrozili nadto, że to samo uczynią z Maryą, jeśli nieprzyjaciel nie odstąpi. Zygmunt i Wenecyanie oddalili się. Działo się to w styczniu 1387 r. Dnia 9-go lutego ciało E y pochowano w Zadarze. D. 31 marca Zygmunt się koronował, a w czerwcu Marya odzyskała wolność i rada nierada przybyła do męża. Pobudką czynów E y była przedewszystkiem ambicya i dążenie do tego, ażeby obie korony, polska i węgierska, pozostały na skroniach jej córek; nie pogardzała żadnym środkiem, prowadziła politykę dwuznaczną i padła jej ofiarą. »Kobieta rozumna, ale bez charakteru*—określają krótko, ale dobitnie Julian Bartoszewicz.—(, Jadwiga i Jagiełło“ Szajnochy; J. Bartoszewicz w „Enc. Powsz “; J. Szujski w „Dzie jach“ 1862 i „Historyi” 1889; Smicziklas »Poviest hrvaiska“, T. I, Zagrzeb 1882.

Elżbieta z Pilicy, Pilecka (* ok. 13ö0 — f 1420), trzecia żona Władysława Jagiełły. O tej postaci historycznej, która przez trzy lata (1417— 1420) zasiadała na tronie polsko-litewskim, znajdujemy w źródłach historycznych i ich opracowaniach późniejszych prawie wyłącznie niepochlebne, a raczej ciężko potępiające, zdania. Głównem źródłem tych wiadomości jest Długosz. Powtarzając go i komentując niezbyt krytycznie, i inni wyrok potępiający wydali na tę królową. Do tej liczby należy nawet Julian Bartoszewicz. Tłómacz Kromerów, Marcin Błaźowski, ujął się za jej sławą, ale tak nieumiejętnie, że raczej zaszkodził jej opinii; nie-któie jego błędy zbił Mikołaj Malinowski w przekładzie Kroniki Wapowskiego. Szajnocha, chociaż nie podziela ogólnej niechęci ku E-cie Pileckiej, nie zbija wszakże mniemań przeciwnych; co prawda, pisze o niej tylko mimochodem w swej pracy o „Jadwidze i Jagielle". Stosunkowo najkry-tyczniej, lecz już z samego założenia niewyczer-pująco, pisali o niej uczeni niemieccy, Jakób Caro (w t. III swej „Historyi polskiej*) i Henryk ZeisBberg we wstępie do ogłoszonych przez się »Rachunków na wydatki stołowe króla Władysława Jagiełły w latach 1418 — 1420* (»Analekten zur Geschichte des XV Jahrh.“, 1870 r.). Dopiero przedwcześnie zmarły dla dziejopisarstwa naszego Klemens Kantecki nader szczegółowo rozpatrzył i porównał świadectwa o Elżbiecie z Pilicy i wynik swych badań ogłosił w zajmującem opowiadaniu historycznem p. t. »E., trzecia źoua Jagiełły" (we lwowskim Przewodniku naukowym i literackim, oraz w odbitce osobnej, 1874 r.). W poniższym krótkim zarysie losów E-y z tej właśnie pracy głównie korzystamy. E. pochodziła ze starożytnego i potężnego rodu małopolskiego Toporczyków, i dla tego ją samą zwano często Toporczanką. Jednym z konarów tego rodu byli panowie na Pilczy v. Pilcy (później zwanej Pilicą), najsłynniejsi i najbogatsi z tego szczepu. Ojcem E-y był Otto z Pilicy, za młodu

Ineykl. P«wm. IUustr Zasiyt 14*. T 19-ty.

starosta ruski, od r. 1366 wojewoda sandomierski, w 1371 generał (wielkorządzca) dzielnicy wielkopolskiej. Żona jego., Jadwiga, jedna i najszanowniejszych matron swego czasu, była matką chrzestną Władysława Jagiełły. Otton, zabiegli-wy i gospodarny, pomnożył znacznie, już i tak o-gromne, dobra Bwe i zasoby. Zmarł w r. 1381, pozostawiając w niemowlęctwie jedynaczkę E-ę. Nie ulega wątpliwości, że wielu było pretendentów do jej ręki, ze względu na olbrzymi majątek, który w całośoi posiąść miałd, jak również na to, że Toporczykowie za jedno z głównych zadań swej nad nią opieki poczytywali zatrzymanie jej dziedzictwa w swoim rodzie, czyli wydanie za którego z Toporczyków. Pilnie też jej strzegli w warownej Pilicy (w po w. Lelowskim), u źródeł rzeki tejże nazwy. Zarówno temi względami, jak wykazaniem anachronizmów i sprzeczności w nazwiskach, Kantecki dowodzi, iż twierdzenia Długosza i późniejszych kronikarzy o jej dwóch pierwszych małżeństwach (z Janem Morawczykiem i Wiślem (tamborem Szlązakiem), o porwaniu jej przez drugiego i znowu o zabiciu go i odzyskaniu żony przez pierwszego — są wymysłem stronniczym. O przyczynach tej niechęci i stronności wspomnimy później, tutaj przytoczymy jako przykład bałamutnych a zawsze ubliżających wieśoi, które krążyły o królowej, zdanie M. Stryjkowskiego, iż owa osławiona E., którą pojął Jagiełło, była to właśnie jego matka chrzestna! Tak tedy, zdaniem Kanteckiego, pierwszym mężem E-y Pileckiej był Wincenty z Granowa, który poślubił ją około r. 1400, t. j. gdy miała około lat 20-u. Do skojarzenia tego małżeństwa miał dopomódz Spytek na Melsztynie, jeden z opiekunów E-y. Mieli z sobą syna, Jana, i kilka córek. Wincenty Granowski jeszcze za czasów Jadwigi był w ła-Bkach u dworu; w r. 1392 został kasztelanem na-kielskim, w 1409 generałem wielkopolskim; w roku następnym bierze udział w poselstwie do Wacława czeskiego, poczem przywodzi pod Grunwald hufiec zbrojny, a po zwycięstwie otrzymuje od króla Toruń. W tymże 1410 roku umiera, jak mniemano, od trucizny. Po śmierci męża E. przebywała, czasowo przynajmniej, na dworze przyjaciółki swej, Aleksandry OJgierdówny, siostry Jagiełły, a żony Ziemowita mazowieckiego. Gdy po 7-letniem wdowieństwie wpadła w oko Jagielle, nie była, jak twierdzą złośliwi kronikarze, babą starą, bo liczyła wówczas lat trzydzieśoi kilka; nie była też chyba brzydką, gdy zważymy, iż Jagiełło wzbraniał się poślubić drugiej swej żony, Anny Cylejskiej, tylko dla tego, że nie była urodziwą. Paprocki w »Herbach” przypisuje jej piękną urodę, Bielski w »Kronice* przypuszcza, opierając się na tradycyi, iż musiała być subtelna i cudna. Wkrótce po utracie drugiej swej żony, Anny, Jagiełło postanowił ponowić śluby małżeńskie. Po niepomyślnej próbie zaślubienia owdowiałej synowicy króla Zygmunta, Elżbiety brabancko - luksemburskiej, postanowił ożenić się z Granowską, którą niewątpliwie poznał n swej siostry Aleksandry. Pomiędzy rodzeństwem by-

29

ło snadż w tej Bprawie porozumienie. Zimą Ja- ; cybiskupi gnieźnieńscy mogą koronować królów giełło zwykle oddawał bię łowom na Litwie; j i królowe, oraz wyjednał dla nich miano pryma-wszakźe część pierwszej zimy po swem owdowieniu, z r. 1416 na 1417, poświęcił na porozumienie się w sprawie małżeństwa: w początkach stycznia „król zatrzymał się w Lubomli, w ziemi Chełmskiej nad Bugiem, dokąd z umysłu zjechały do niego Aleksandra i Elżbieta“. Tam „król Władysław, spowodowany tą miłością, od wielu uważaną za oczarowanie, przez Biostrę swoją Aleksandrę począł ją (E ę) namawiać do zawarcia ślubów małżeńskich“. Tak pisze Długosz, usuwając podejrzenie jakichkolwiek intryg przedwstępnych ze strony E-y, o których z pewnością nie byłby zamilczał. W zamku w Lubomli „postauowiono małżeństwo tajemnemi układy*, gdyż Jagiełło oheiał czas jakiś swój zamiar utrzymać w tajemnicy. E. zgodziła się na oddanie swej ręki królowi, dzięki jego stałości i naleganiom usilnym Aleksandry, „swatki zamierzonego małżeństwa“ ^Długosz). Odjeżdżającą E-ę król obdarzył szubami i innemi kosztowne• mi podarkami; tern po raz pierwszy zwrócił uwagę i obudził podejrzenie niewtajemniczonych. E. odjechała do dziedzicznego Łańcuta, król polował jeszcze dni kilka w ziemi CLełmskiej. W marcu przybył do Łańcuta, był podejmowany przez narzeczoną, nie taił już swego afektu przed otoczeniem i wysłał wiadomość o swoim zamiarze do Witolda na Litwę. Witold przesłał bratu zapewnienie, że nie jest przeciwny jego zamysłom.

sów królestwa. E,, podzielając przekonania księżny Aleksandry (a z dawniejszych — królowej Jadwigi), dążyła do pokojowego załatwienia nieustannych zatargów pomiędzy Polską a Krzyżakami. Tak, za jej wstawiennictwem, król wydał 1417 r. rozkaz zaprzestania kroków nieprzyjacielskich przeciwko poddanym Zakonu, oraz uwolnienia kupców toruńskich. Gdy nadto, głównie za sprawą królowej, zjazd w Wielonie w sprawie krzyżackiej spełzł bezowocnie, liczba nieprzyjaciół królowej wzrosła: nie przebierali oni w środkach zemsty. E-cie następnie przypisano nadanie, a raczej potwierdzenie przez króla od dawien dawna używanego przez ród Pileckich tytułu „hrabia* Janowi Granowskiemu, który od dóbr swoich nazwał się Pileckim. Kanclerz, Wojciech Jastrzębiec, pieczęci na tym przywileju, gwałcącym równość szlachecką, nie przyłożył. Chociaż od jesieni 1419 r. królowa leżała w Krakowie obłożnie chora i nie miała już wrócić do zdrowia, a Jagiełło widział ją po raz ostatni na dość długi czas przed śmiercią, nie wahano się jej przypisać, jako objawu zemsty względem Jastrzębca, gniewu Jagiełły na kanclerza za samowolne stwierdzenie pieczęcią kompromisu z Krzyżakami, ułożonego przez stronnego cesarza Zygmunta. E. zmarła 12 maja 1420 r. w Krakowie, a sprawa Jastrzębca była rozstrzygana w lipcu w Łęczycy. Wiadomość o śmierci królowej zastała Jagiełłę w Brześciu Kujawskim, 15-go maja. Króla przejął ten wypadek „ciężkiem serca umartwieniem i niepospolitym smutkiem“; na pogrzeb do Krakowa nie mógł zdążyć, wyprawił więc wspaniały obchód żałobny w Brześciu, 17-go maja. Pochowano królową w kaplicy mansyonarskiej, gdzie później złożono zwłoki Stefana Batorego. I po śmierci wrogowie nie przestali szarpać jej imienia. Stanisław Ciołek, sekretarz kancellaryi królewskiej, napisał o niej wstrętny paszkwil, w którym to dla nas jest charakterystyczne, iź o dwóch pierwszych mniemanych mężach nic nie wspomina, a więo baśń o nich snadź później powstała; w przeciwnym razie, paszkwilant nie omieszkałby z niej skorzystać. Inny, może jeszcze od powyższego smntaiej-szy, dowód zawiści przytacza Kantecki w swem dziele. W „Codex diplomat.“ uniwersytetu krakowskiego (wyd. 1870), znajduje się przedrukowany dokument Jagiełły z 19 go sierpnia 1417 r., a więo jeszcze przed koronacyą E y, potwierdzający zakupno przez króla za 300 grzywien dwóch domów dla powiększenia Collegium artistarum, przyozem Jagiełło oświadcza, iż czyni to „na u-silne prośby najjaśniejszej księżniczki Elżbiety, królowej polskiej, opiekunki wszechnicy krakowskiej”. Akademia zaliczyła ją do dobrodziejów swoich i poleciła modłom wiernych. Kopista jednak, folgując antypatyi, zapisał do matrykuły (ogłoszonej drukiem przez Zeissberga w Insbruku 1872 r.): „Również uprasza się o modlitwę za niejaką Elżbietę (qiaedam Elisabeth), dobrodziejkę tej wszechnicy“. Później ktoś całkiem

Można przypuszczać, że był nawet bardzo z tego zadowolony, wiedząc, iż E-ę popiera Aleksandra, równie, jak on wrogo usposobiona względem „Kancellaryi królewskiej*. Z tej - to właśnie kancellaryi spływało natchnienie możliwie nieprzychylnych sądów o E-cie i jej powtórnem małżeństwie; do tego przyłączyła się zawiść szlachty, której nie podobało się wyniesienie się po nad nią tej, co dotychczas równą jej była; był to w jej oczaoh uszczerbek równości, zgwałcenie przywilejów.

Wkrótce król zwołał do Sanoka na Rusi Caerwo-nej dygnitarzy, którzy, jak twierdzi Długosz, uie wiedzieli jeszcze, co się święci. Przybyła i Gra-nowska z Aleksandrą (1 maja 1417). Nazajutrz król swe postanowienie oznajmia i, pomimo odra-dzań „niektórych", tegoż dnia ją zaślubia. Po weselu wyjechali nowożeńcy do Lwowa, następnie podróżowali po Rusi. Nieprzyjaźni królowi spostrzegli, że stosunek Jagiełły do E-y, jako do chrzestnej siostry, stanowi przeszkodę kanoniczną w małżeństwie i podawali stąd w podejrzenie pra-wowierność Jagiełły. Zapobiegając dalszym obmowom, Król uzyskał dyspensę papieską z Kon-stancyi. D. 19 listopada, w dzień św. Elżbiety, odbyła się koroaaeya w Krakowie. Mieszczanie lwowscy złożyli królowej bogate dary; szlachta, szczególnie wielkopolska, była niezadowolona, iż koronacyę dokonano w Krakowie, nie aaś w Gnieźnie. W nieobecności arcybiskupa gnieźnieńskiego,

Mikołaja Trąby, obrzędu koronacyi dopełnił, podobnie jak poprzednio zaślubin, arcybiskup lwowski, Jan Rzeszowski. Dotknięty tern arcyb. Trąba wyrobił na soborze postanowienie, iź tylko ar-

wykreślił to imię. Pomińmy bezsilną złośliwość: dokumenty te są świadectwem, źe E. należała do szczupłej wówczas liczby kobiet, które były przekonane o potrzebie oświaty j nie odmawiały jej poparcia.

Elżbieta, księżna lignioka i brzeska, córka Fryderyka VI - go, burgrabiego norymberskiego, z domu Hohenzollernów (* 1402 podług Rentsche-na „Brandenburgiscker Cederhain etc.*, 1418 podług Steckiego „Rodowodów“). Była żoną Ludwika Ii-go księcia na Lignicy i Brzegu, a po jego śmierci wyszła powtórnie za mąż, za Wacława, księcia Cieszyńskiego (f 1449). Ojciec jej z bur-grabstwa norymberskiego wstąpił później na Mar-grabstwo Brandenburskie, pod imieniem Fryderyka I go, i stał się twórcą potęgi swego domu ua granicach Polski. Fryderyk II W. z powodu jej małżeństwa z księciem lignickim rośoił urojone prawa do Szląska, o który prowadził wojnę. *

Elżbieta Rakuszanka, królowa polska i w. księżna litewska, żona Kazimierza Jagiellończyka,

„matka Jagiellonów” (* 1436— f 1505), była młodszą córką Albrechta II, cesarza niemieckiego, króla czeskiego i węgierskiego, i Elżbiety luksemburskiej, córki cesarza Zygmunta. W pierwszym roku życia E-y Władysław Warneńczyk prosił jej rodziców o rękę starszej, Anny, dla siebie, a E-y dla brata swego, Kazimierza. Odpowiedź nie była pomyślna z powodu niechęci ojca, Albrechta, i babki, Barbary, żony Zygmunta, która, spodziewając się rychłego owdowienia, sama za młodziutkiego Władysława wydać się chciała. W listopadzie 1438 na zjeździe wrocławskim poselstwo polskie prośbę swą ponawia; stronę jego popiera Papież Eugeniusz IV. Albrecht zrazu przyrzeka Wincentemu Kotowi z Dębna, arcybiskupowi gnieźnieńskiemu, rękę Anny dla Władysława, E-y zaś, z królestwem czeskiem, dla Kazimierza, wszakże na tym samym zjeżdaie cofa obietnicę. W październiku tegoż roku Albrecht umarł; Annę zaręczono z Wilhelmem III, Elżbietę z Fryderykiem, obu książętami Saskimi. W lutym 1440 przyszedł na świat brat E y, Władysław Pogrobowieo, którego, co rychlej, gdy liczył dopiero trzy miesiące (maj 1440), koronowano wykradzioną przez Helenę Kot-tannerinn koroną św. Stefana w Białogrodzie (Stuhlweissenburg). Kottannerinn była piastunką E-y i Władysława i zostawiła ciekawe pamiętniki z owego okreBU ich życia (wydane w Lipsku 1846 r., p. t. »Aus den Denkwürdigkeiten der Helene Kottannerinn, 1439—1440*). Z nich wiemy, iż E. była obecna na chrzcinach i koronacyi swego brata. Tymczasem Władysław Warneńczyk, obrany królem węgierskim przez swoje stronnictwo, doszedł do Budy i również był koronowany w Białogrodzie przez tego samego arcybiskupa ostryhom-skiego, w lipcu 1440, koroną, wyjętą z grobu św.

Stefana. Elżbieta wdowa schroniła Bię do Wiednia, do cesarza Fryderyka III, tu oddała mu pod opiekę Władysława i koronę, a sama rozpoczęła wojnę domową w Węgrzech, popierana przez Eugie-niusza IV. Kardynał Julian Cesarini zbliżył Władysława polskiego z Elżbietą wdową, pracował nad zawarciem przez nich pokoju i połączeniem Anny z Władysławem, a E y z Kazimierzem, ale śmierć matki układy te nagle zerwała (grudzień 1442). We dwa lata potem poległ Warneńczyk. W r. 1446 Anna, siostra E-y, wyszła za Wilhelma, zaręczonego z nią w r. 1439. E., jak wspomnieliśmy, była w tymże czasie zaręczona z kurfir-sztem Fryderykiem, i w r. 1440 spisano już inter-cyzę ślubną, mocą której Fryderyk żądał, aby E-ę przywieziono do Norymbergi lub Chebu, ale zmarł przed ślubem, w 1451 r., i E. została wolną. Po śmierci matki, E. i Władysław dostali się pod opiekę stryja, cesarza Fryderyka III, z młodszej, styryjskiej linii książąt rakuskich. Jakkolwiek łagodnego charakteru i bez złej woli, zajęty przecież sprawami państwa, wśród zamieszek domowych, cesarz powierzył dzieci nadzorowi obcemu, pod którym niedobrze im się działo: cesarskie dzieci żyły w niedostatku, nie miały nawet całego ubrania, omal głodu nie cierpiały. Gdy Fryderyk w r. 1451 wyjechał do Rzymu na koronacyę swoją, zabrawszy z sobą Władysława, o którego dopominali się panowie czescy i węgierscy, lud i szlachta oburzyli się na taki stan rzeczy; odbyło się zgromadzenie w kościele Karmelitów w Wiedniu, opisane szczegółowo przez Eneasza Sylwiussa, późniejszego Piusa II. Ulryk won Eutzing, hr. Cyllejski, pokazał zebranym E-ę w zaniedbaniu godnem litości i wezwał opieki całego ludu nad dwojgiem dzieci cesarskich. Obwołano go wielkorządz-cą i opiekunem; wyprawiono do Fryderyka poselstwo: ale dopiero w połowie 1452, pod naciskiem zbrojnym, Fryderyk oddał młodego króla pod opiekę Ulryka. Pod koniec roku Kazimierz Jagiellończyk śle do niego poselstwo, po raz czwarty prosząc o rękę E-y. Tym razem otrzymuje odpowiedź pomyślną; z posłami polskimi przybyli do Grodna także wysłańcy Władysława Pogrobowca i Ulrycha, ażeby, jak pisze Wapowski, wiek, postać i obyczaje oblubieńca poznać. W r. 1453, na zjeździe wrocławskim, stanęła ugoda ostateczna. Kazimierz miał otrzymać w ciągu trzech lat 100 000 zł. węg. posagu (nigdy ichnie dostał, pomimo zapowiedzianej kary alterum tantum w razie uchybienia terminu), sam zaś, jako oprawę, przyrzekł przyszłej królowej miasta Koło, Opoczno i Przedecz, oraz 6 000 zł. rocznie z żup bocheńskich i wielickich. Obrady uwieńczyło kazanie głośnego Jana z Kapistranu, Bernardyna, pod gołem niebem, wobec kilkudziesięciu tysięcy słuchaczów. Dnia 9 lutego 1454 roku spotkali się po raz pierwszy przyszli małżonkowie królewscy. Jeżeli wierzyć Jędrzejowi z Górki (mowa do Zygmunta Augusta 1648 r.). E. nie podobała się Kazimierzowi, który chciił nawet zerwać małżeństwo, i tylko przełożenia rady powstrzymały go od tego. Nazajutrz odbył się ślub w Krakowie; dawał go kardynał Oleśnicki, a prymas, Jan ze Sprowy, koronował królową. Obecny był przy tych obrządkach Jan Kapistrau i stara królowa Zofia, matka Kazimierza. Powitanie przybywającej królowej, obrząd ślubny i zabawy, które po nim nastąpiły, odznaczały się niesłychanym przepychem; opisał je świadek naocz-ny, Długosz. Pomiędzy małżonkami rozwinęła się miłość głęboka. Świadczy o tern Miechowita, nazywając uczucie ich ożywiające „gorącą miłością". Bielski pisze, iż Kazimierz „E-ę, małżonkę swą, nad obyczaj miłował, a ona także jegoK. Przez lat 38 szczęśliwego pożycia rzadko i na krótko rozłączali się z sobą; nieraz wspólnie długie od bywali podróże; gdy Kazimierz wojował, E. starała się być jak najbliżej placu boju. i raz, 1462 roku, w Nieszawie groziło jej niebezpieczeństwo, gdy Bernard Szumberg, wiedząc o jej obecności, chciał ją pojmać, wieś podpalił, i tylko dzielnemu ratunkowi Tatarów i dworzan winna była swe ocalenie. Usunęła się wtedy do Radomia, gdzie często przebywała, ażeby być bliżej teatru wojny, niż w Krakowie. Mieli z sobą królestwo 13 - ro dzieci: Władysława (1458), króla czeskiego i węgierskiego, Jadwigę (1457), księżnę bawarską, Kazimierza (świętego, 1458), Jana Olbrachta (1459), Aleksandra (1461), królów polskich, Zofię (1464), margrabinę brandenburską, Jadwigę (1465) i Elżbietę (1466), które żyły tylko po roku, Zygmunta (1467), króla polskiego, Fryderyka (1468). kardynała i prymasa, Annę (1476), księżnę pomorską, Elżbietę (1478), księżnę lignicką, i Barbarę (1478), księżnę saską. Córki wszystkie, oprócz przedostatniej, Elżbiety, królowa sama za mąż powydawała. Sama starannie wykształcona, pomimo ciężkich utrapień w wieku dziecinnym, pod kierunkiem Heleny Kottannerin (za życia rodziców), mistrza Hmterbacba (za czasów opieki Fryderyka), a po caęśoi Eneasza Sylwiusza, niewątpliwie znaczny wpływ wywierała na kształcenie własnych dzieci; jej-to zasłudze przypisują współcześni zalety serca i umysłu, które zdobiły jej synów. Natchnione przez nią prawidła wychowania („De inBtitutione regii pueri“), o których mówimy niżej, dają poznać niezwykle, jak na owe czasy, rozu mne jej zasady w tym względzie. Cieszyła się też prawdziwą miłością i posłuszeństwem swych dzieci, oraz ioh między sobą przywiązaniem. Najbardziej przez nią miłowany Jan Olbracht wznosi „z miłości synowskiej i dla wygody matki“ (Miechowita), kamienicę przy katedrze krakowskiej; matka wespół z Zygmuntem stawiają mu wspaniały pomnik na Wawelu. Aleksander na życzenie matki i z jej udziałem zabezpiecza (1504 i 1505 r.) byt niezależny siostrze Elżbiecie, na wypadek pozostania jej w panieństwie. Zajęta wychowaniem dzieci i zdobieniem świątyń, rzadko mieszała się do spraw publicznych. Do takich wypadków zaliozyć należy, wbrew intencyom Sykstusa V, jej opór skuteczny (1472 r.) wydaniu córki Jadwigi za Macieja Korwina, którego była wytrwałą nieprzyjaciółką. Wydała ją za Jerzego, kB. bawarskiego, ale niezbyt szczęśliwie. Podobnież 1505 r., gdy Bobdan, wojewoda wołoski, przysłał posłów do panującego wówczas Aleksandra o ostatnią, niezamężną, siostrę królewską Elżbietę, „królowa stara (pisze Bielski) na to słowa nie dała rzec, że był inszej wiary"; z tegoż powodu, i z odmiennych obyczajów, nie podobało się jej w początkach małżeństwo Aleksandra z Heleną. Po śmierci męża w Grodnie (1492 r.), gdy nie tylko stronnictwa dzieliły się pomiędzy pozostałych synów, leoz i Janusz mazowiecki o tron się ubiegał, E. wysławszy 1 600 wyćwiczonych jeźdźców, przechyliła zwycięstwo na stronę Olbrachta. Po jego znowu śmierci (1501) powstrzymała Aleksandra od zbrojnego popierania swej strony; Aleksander usłuchał i bez rozlewu krwi tron osiągnął. W ten sposób dwakroć zażegnała wojnę domową. W r. 1499, przez pamięć na swą siostrę, Annę, saską, i zięoia (męża Barbary), popierała na wiel kie mistrzowstwo krzyżackie Fryderyka, księoia saskiego, i celu dopięła. Jako dowód zaufania męża i posiadania mało rozpowszechnionego języka węgierskiego wspomnimy tu jeszcze, iż raz, gdy przybyli do króla do Łęczycy posłowie ma-diarscy, zachowując najściślejszą tajemnicę, królowa służyła pomiędzy nimi za tłómaoza. Nazywana przez współczesnych «dziwnie pobożną i świętą", była szczególnie przywiązana do zakonu św. Franciszka. Przeszło 20 klasztorów franciszkańskich zawdzięczało jej swe powstanie; bądź sama je wzniosła, bądź też u króla zbudowanie ich wyjednała. Jej fundacyi jest kaplica św. Krzyża przy wstępie do katedry krakowskiej. Królowa utrzymywała duchownych i szpitale dla ubogich. W skarbcu krakowskim i bernardyńskim w Wilnie są jej ręką tkane ornaty; znajdujące się w Wilnie pięknie odtworzył Antoni Wilczyński w „Album wileńskiem". E. zmarła w Krakowie r. 1505, dnia 30 sierpnia (Miechowita); pochowana obok kaplicy św. Krzyża, w grobowcu, który sobie za życia przygotowała. Sławiło ją wielu kronikarzy i poetów, swoich i obcych. Między innymi Kochowski poświęcił jej wiele pochwał w „Hypo-mnemoneumatach". W najtrwalszy bodaj sposób związało się jej imię z «pierwszą w Polsce książką o wychowaniu“. Jöcher (w «Allg. Gelehrten - Lexicon“ 1733), nasz Janocki oraz Ciampi (w „Bi-bliographia critica", I, str. 102, 1834), wspominali tylko z tytułu o pracy Elżbiety „De institutio-ne regii pueri"; dopiero Aleksander Przeździecki odszukał ów rękopis w bibliotece dworskiej wiedeńskiej i pierwszy dokładnie go opisał i streścił w „Bibliotece Warszawskiej", 1852 r., t. I, dołączywszy nadto jego cząstkę w starannej podobi-źnie. Rękopis ów był pierwotnie własnością Władysława Jagiellończyka, króla węgierskiego, następnie Piusa VI-go, potem biblioteki Neapolitań-skiej, gdzie go widział 1824 r. hr. Józef Sierakowski i zakomunikował o tern Ciampiemu. We dwadzieścia kilka lat potem już go Przeździecki w Neapolu odszukać nie mógł i dopiero znalazł w Wiedniu, za wskazówką Rozalii z ks. Lubomirskich hr. Rzewuskiej. Jest to rękopis łaciński, złożony ze 138 kart, pięknym charakterem pisany, z herbami: czeskim i węgierskJm na pierwszej stronie i literami W i A (Władysław i Anna), pod napisem: „Helisabetba Poloniae Regina Wla-dislao Pannoniae, Bohemiaeque Regi, filio Caris-simo S. P. D. De institutions regii pueri". Zaczyna się od słów: „Audio, fili carissime, quod fortu-natum, felix, faustumque sit, Annam uxorem tuam

tibi prope diem parvum Casimyrum parituram esse.* j aczkolwiek nie formułując, zaleoa kształcić równo-Ze słów tych i innych wzmianek w rękopisie widać, iż Elżbieta przeznaczyła ów rękopis, zawierający wskazówki wychowawcze, dla swego syna Władysława węgierskiego, który, ożeniwszy Bię z Anną de Foix, hrabianką d’Angoulême, spodziewał się właśnie potomka; babka, folgująo swym życzeniom, jest pewna, że to będzie Byn, i już mu imię Kazimierza przeznacza. Rękopis był sporządzony, czy też tylko przesłany w końcu 1502 r.;

miernie ciało i ducha. Daje rady co do pokarmów i napojów; zaleca zabawy, polegające na ruchu, gdy podrośnie—łowy, robienie mieczem i włócznią, przyzwyczajanie do głodu, bezsenności i zmian temperatury, przestawanie na małem, wstrzemięźliwość. Każe unikać rozkoszy, zniewieściałości, .śmiechu przeciągłego“, gburowatości, a natomiast dbać o sprężystość i elegancyę ciała i ruchów i panowanie nad niemi. Pod względem ducho-

opinia o przywiązaniu ich do kultu Boskiego“; przy tem przykład o tolerancyi Aleksandra Macedońskiego. Na czele cnót kładzie sprawiedliwość; dalej obszernie mówi o męstwie (fortit:do animi), z którego płyną: wytrzymałość, bartowność, cierpliwość, odwaga, wielkość duszy, ufność w siebie, wyższy pogląd (despicientia), tęgość umysłu, wspaniałomyślność, ostrożność, zdolność powstrzymywania się, stałość. Do cnót głównych zalicza wstrzemięźliwość, panowanie nad sobą, .złote umiarkowanie*, z którego płynie roztropność. Wreszcie szóstą ważną cnotą jest dotrzymywanie słowa i zamiłowanie prawdy, którym towarzyszy stałość. Wzwyczajeniu młodzieńoa do tych cnót sprzyjają: dobry przykład wychowawcy i towarzystwo zacne, uczciwe i kochające prawdę. Radzi E. Władysławowi wyszukać dla syna przyjaciela, któryby śmiał mówić mu prawdę, oraz wybrać starców najzacniejszych, których-by syn słuchał i obyczaje podziwiał. Przedewszyst-kiem unikać pochlebców i strzedz się pychy, którą Kazimierz Jagiellończyk nazywał klęską państw. O karach jest wzmianka tylko taka: iż chłopców .strachem“ powściągnąć można. Na końcu zaś listu jeBt zdanie: .Niech chłopiec żadnego świadka nie obawia się bardziej, nad własne Bumienie“. Naukę traktuje głównie jako środek do wykształcenia .wymowy*, tej ozdoby wszystkioh cnót królewskich. Władysław ma wychowywać w synu, nie filozofa, nie uczonego, lecz przyszłego króla. Z dzieł wymienia Cycerona: .Listy“ „De officiis“ i „Tusoulanae disputationes", oraz .Cyropedyę* Ksenofonta. Jako rządzca przyszły różnych narodów, winien poznać języki: polski, francuski i węgierski. .Czytanie historyi jest dla królów nader pożyteczne. Wiedzieć to tylko, co za naszych oza-sów się stało, jest to samo, co zawsze być dzieckiem, zawsze niemowlęciem“. Wymienieni: Liwiusz, Cezar, Swllustyusz, Waleryusz Maksym, Justyn, Kwintus Kurcyusz ,i inni*. .Pożyteczną będzie rzeczą dla odświeżenia umysłu chłopca, gdy uszy jego dźwiękami muzyoznemi się rozweselą“. Do zatrudnień umysłowych najodpowiedniejszy jest ranek, a jeżeli można, to nawet .godziny przede-dniowe“ (horae antelucanae); nauka ma trwać do chwili posiłku rannego. Po umiarkowanem śniadaniu znowu nauka. Potem rozmowy potoozne, muzyka, gry, niekiedy polowanie i ćwiczenia wojenne. Są też przestrogi o stosunkach z ludźmi,

pierwsze dziecię Władysława i Anny przyszło na wym umoralaieniu daje pierwszeństwo nad wy-świat w czerwcu 1503, ale była to córka. Po raz kształceniem naukowem, twierdząo, iż dla królów pierwszy rękopis „De institutione* ogłosił w ca- korzystniejszą jest dobroć niż wiedza. Zachowy-łości Zeissberg w „Archiv, für östereicb. Geschieh- waó należy obrządki religijne, „nio bowiem nie te* (1877). Staranny odpis rękopisu znajduje się s zjednywa bardziej umysłów ludzkich dla książąt, jak w bibliotece Ossolińskich we Lwowie. Rzecz pisana piękną łaciną, w formie listu, Btanowi swobodną, luźną pogadankę. Zdaniem wszystkich badaczów tego rękopisu na tle warunków współczesnych, jak A.

Przeździecki, Szajnocha, J. Bartoszewicz, Zeissberg,

Szujski, Chmielowski, utwór ten nie był napisany przez samą Elżbietę; ona tylko dała treść do niego, niektóre ustępy może nawet były przez nią dyktowane, a wszystko wogóle duohem jej przekonań ożywione. Język wzorowo klasyczny, mnóstwo cytat z autorów rzymskich ukazują, że pisał to, czy raczej redagował, jakiś biegły humanista.

Jako takiego współautora E-y wskazują wymienieni badacze, to Macieja Drzewickiego, to Erazma Ciołka, to Jana Sylwiusza Sycylijczyka. Bądź co bądź, był to Włoch lub Polak, ze świetnem wykształceniem humanistycznem, władający biegle łaciną, przejęty czcią najgłębszą dla Greków i Rzymian, a zwłaszcza dla ich literatury, z której brał przykłady i maksymy. Strona tedy ze-wnętrzua, ozdoby stylistyczne, kwiaty erudycyi, rozwinięcie frazeologiczne myśli jest własnością owego nieznanego pilarza; ale wiele zdań, tchną-cych słuszną dumą tej córki i matki królów, nie-zatajona najczulsza miłość ku Olbrachtowi, a niechęć ku Maciejowi Korwinowi (o którym niegdyś, odmawiając mu ręki swej córki, powiedziała: ,Ma-tyasz, chłop, kurczek, Wołoszyn, pies, niegodzien jej!“), szczegóły obyczajowe z życia domowego rodziny królewskiej i t. d.—wskazują, iż właściwą autorką tego ważnego pod względem pedagogicznym i historycznym dziełka była sama Elżbieta.

Jest jeszcze jeden pośredni dowód autorstwa E-y: oto podobieństwo, a czasem tożsamość, wielu rad i przykładów w liście „De institutione“ i w dziele Eneasza Sylwiusza p. t.: „Tractatus de liberorum educatione. Ad Ladislaum, Ungariae et Bohemiae regem“. Traktat ten był napisany przez Sylwiusza na prośbę kanclerza Kaspra Schlicka, przyjaciela Albrechta Ii-go i jego dzieci, gorliwie, choć zdała nad niemi czuwającego. E. przez czaB długi wychowywała się razem ze swym bratem, nic więc dziwnego, że znała i zapamiętała przestrogi i rady, które, posiłkując się traktatem przyszłej Głowy Kościoła, stosowano przy jej i brata wychowaniu. Przytoczymy tu kilka zasad i rad królowej, nosząoych już wybitne piętno nowszych czasów, epoki humanizmu. Priedewszystkiem,

za-

550:

oraz w Dncykl. w 520: „Elżbieta*. J. macy a w Polsce,“ Kraków 1881).

Elżbieta Zygmuntowa, Rakuszanka, żona Zygmunta Augusta, córka króla rzymskiego, a potem cesarza, Ferdynanda, i Anny Jagiellonki, córki Władysława, króla węgierskiego i czeskiego, dziła się 5 lipca 1526 w Lincu. Już w r. 1530 Ferdynand rozpoczął na zjeździe poznańskim u-kłady o wydanie swej córki za Zygmunta Augusta; akt zaręczyn spisano 16 czerwca 1538

uro-

r. we

przyszłymi poddanymi: łaskawie i często ich wy-słuchywać, spory między mmi załatwiać, ochoczo i z okiem wesołem przyjmować podarki, „choćby mniej godne majestatu królewskiego”. Do utrzymania tego majestatu wiele przyczynia się hojność; skąpstwo jest niebezpieczną rafą podwodną, bo z niem łączą się: drapieżność, zdzierstwo, zabójstwo, wygnanie, męczarnie. Szczególnie należy być hojaym względem uczonych i utalentowanych; taka hojność nieśmiertelnością obdarza. „Ludzi uczciwych, chociaż ubogich, wyżej cenić należy od nikozemników, chociażby bogatych“. Na naradach więoej słuchać i wypytywać, niż mówić; w naganach być łagodnym i łaskawym. Chwaląc, nie podziwiać, bo „podziw jest dowodem wielkiej niewia-domości"; gniew powstrzymywać „w kole rozsądku;“ nie okazywać nadmiernej radości. Zauważyć należy, że z całego ciągu tego listu pedagogicznego znać życzenie intellektualnej jego autorki, aby wnuk wychował się w podaniach rodzinnyoh, Jagiellońskich, i choć Barna była z pochodzenia Niemką, tutaj jest patryotaą polską. Piotr Chmielowski tak charakteryzuje list „O wychowaniu syna królewskiego:" „We wezystk'ch poglądach tu wygłoszonych przeważają względy praktyczne; czy jest mowa o religii, c*y o nauce, o moralności, czy o praystojności, nigdzie pytania, dotyczące tych przedmiotów, nie są roztrząsane teoretycznie, w stosunku tylko do własnej treści, lecz wyłącznie w stosunku do życia, do zastosowana. Dążność listu o wychowaniu królewicza jest reformatorska w tern znaczeniu, że nie uświęca wyobrażeń, obyczajów i nałogów, jakie z dawien dawna w kraju istniały; ale, nie rugując tego, co dobrem było, stara się zapro wadzić pewne zmiany, nietylko wewnętrznej, lecz i zewnętrznej strony dotyczące. ZamiaBt rubaszno-ści zaleca ugrzeczmenie, zamiast szorstkości przy-stępność, zamiast długich i obfitych uczt, biesiady skromne, ożywione i uduchowione rozmową, miast poprzestawania na wyobrażeniach tradycyjnych, wskazuje obfite źródło wiadomości i oświaty w dziełach klasycznych. List ten świadczy wymownie o silnem już przenikaniu cywilizacyi włoskiej do wnętrza kraju naszego“.—(A. Przeździec-ki w „Bibliotece Warszawskiej" 1852, I, 524 — „O królowej E., żonie Kazimierza Jagieloń-ozyka i rękopisie pod jej imieniem: O wychowaniu królewskiego dziecka".—K. Szajuoohaw Szkicach historycznych: „Matka Jagiellonów.“ — J. Bartoszewicz w „Encykl. Powsz." 8. Orgelbranda.—Piotr Chmielowski w „Bluszczu” 1879, N. 1—5’ »Pierwsza w Polsce książka o wychowaniu“,

rczej, t. III, 521— „Odrodzenie i refor-

Wrocławiu; posag miał wynosić 100 000 zł. węg. Wreszcie w r. 1548, po sejmie krakowskim, na św. Agnieszkę, wyprawiono posłów do 17-ietniej arcyksięźniczki, aby ją przywieźć 23 - letniemu Zygmuntowi. Posłowie, Samuel Maciejowski, biskup płocki i podkanclerzy, Janusz Latalski, wojewoda poznański, i Szczęsny Szreński, wojewoda płocki, szczęśliwie spełnili to zadanie, i ze świe-tnem poselstwem, 21 kwietnia 1543 r, przybyła E. do Krakowa. Dnia 6 maja odbył się ślub i ko-ronacya, dokonana przez prymasa i Gamrata, biskupa krakowskiego w assystencyi Mikołaja Dzierz-gowskiego, biskupa kujawskiego, i Sebastyana Branickiego, biskupa poznańskiego. O Elżbiecie współcześni zostawili jak najpiękniejsze świadectwa: „Śliczna urodą i obyczajami, a ludzkością swą bardzo była ludziom przyjemną...” powiada Bielski; „była to pani piękna i pięknych obyczajów"—mówi Górnicki; „piękna jak anioł i aniel-Bkiemi ozdobiona przymiotami“ — pisze Stanisław Górski do biskupa Dantyszka. Spodziewano się wiele od tego związku i ustalenia zniewieściałego, rozrzutnego i ulegającego przewrotnej matce, Zygmunta; ale Bona, obawiając się utraty swojego wpływu na rzecz młodej królowej, zasiała niezgodę między młodymi małżonkami, rozłączyła ich i otoczyła E-ę dokuczliwą opieką. Nie wahała się szerzyć o młodej królowej najniegodzi-. wszych potwarzy, byle syna do niej zniechęcić. Gdy w lipou 1643 wybuchła w Krakowie zaraza, wysłała syna na Litwę, a sama z mężem i synową wyjeohała z Krakowa do Zatora, potem do innych miejsc, unikając powietrza; zatrzymali s ę dłużej w Wielo wsi pod Sandomierzem, u gościnnego Spytka z Tarnowa, podskarbiego koronnego; wreszcie stamtąd udali się na sejm piotrkowski na Trzy Króle 1544 r. Schorzały Zygmunt I sprzyjał młodej E-cie, ale ulegając żonie, osłonić jej od prześladowania nie mógł; E. zaś znosiła wszystko cierpliwie, sądząc, że powolnością rozbroi przebiegłą Włoszkę. Tymczasem przez Marsupina, rezydenta austryackiego, doszły do Ferdynanda wieści o losie opuszczonej córki; wysłał tedy na sejm piotrkowski Baltazara, biskupa wrocławskiego, aby nakłonić króla do zobaczenia się z nim w Krakowie, lub gdzieindziej w pobliżu, i sprawę rozpatrz} ć. Bonę to zaniepokoiło: postanowiła więc, uprzedzając wypadki, żonę do syna na Litwę odwieźć. Ochłonąwszy wszakże, zmieniła zdanie, i po naradzie z Gamratem chciała wykonać nowy plau rozłączenia małżonków: oto, aby Zygmunt August udał się na Ruś południową, w celu zabezpieczenia jej od Tatarów, a sama z mężem i synową ruszyła na Litwę. Wszakże, dzięki Zygmuntowi Staremu, Bpotkali się młodzi, a prawie obcy sobie małżonkowie na sejmie litewskim w Brześciu, w czerwcu 1544. Na sejmie tym, Zygmunt Stary zdał rządy Litwy synowi. Zaczęto mówić wiele dobrego o pierwszych krokach młodego wielkiego księoia i wzorowem pożyciu z żoną. Wogóle znać było, że małżonka znaczny a dodatni wpływ nań wywierać zaczęła, chociaż głębszem uczuciem jej nie miłował. Gdy w. ksią-

se-

zę przybył 3 go czerwca 1545 r. do Krakowa, wiedział już o intrygach i nikczemnośoiach, przeciwko niemu i żonie knowanych, i był niemi rozjątrzony. Na jego powitanie nie zjawili się zrazu ani Piotr Gamrat, ani Opaliński, kasztelan gnieźnieński: poczuwając się do winy, zm>ślili chorobę;

Gamrat później usprawiedliwiał się przed Zygmuntem, ale ten mu listy jego własne na dowód pokazał. Bona otwarcie gniewała się na syna, ie z E-ą żyć zaczął Zygmunt odebrał za tej bytności posag swej żony, a w kilka tygodni otrzymał wiadomość o jej śmierci. „Bóg, mówi Górnicki, onej miłościwej a świętej królowej E żbie-ty długo na święcie mieć nie cticiał“. Zmarła w Wilnie, 15 czerwoa 1545 r. „z wielką żałością ludzi wszech stanów⁻, jak powiada Bielski. Pocho wana w Wilnie. Podejrzenie, iż ją otruto z po lecenia Bony, i przez syna podobno podzielane, do reszty rozchwiało stosuaek jego z matką i spotęgowało niechęć do jej stronnictwa. Po śmierci żony wszakże nie rozpaczał, żałoba mu ciężyła; wkrótce zawiązał stosunki z Barbarą, wdową po Gasztołdzie. W r. 1546 królestwo rzymscy upomnieli się o z wrót posagu E y; Zygmunt długo się opierał, wreszcie uległ woli swego szlachetnego ojca i posag i wyprawę zwrócił. — Bartoszewicz w .Eue. Powsz.“ t. VIII i XXVIII; J. Szujski .Dzieje* t. II i .Historya“, wyd. 1889 r..

Elżbieta Magdalena, córka Jerzego II Pobożnego, księcia na Brzegu i Wolawie, i Barbary Joa-chimówny, elektoróway brandenburskiej. Narodzona r. 1562. W r. 1585 poszła za kRięcia Karola II na Oleśnicy. Umarła r. 1630. Żyła lat 68.

(Stecki, w ^Rodowodach* tablica VI—VII).

Elżbieta Magdalena, księżna kurlandzka i migalska (* w r. 1580—f 1649), żona księcia Fryderyka Kettlera, ur. w Wolgaście, rezydencyi książąt pomorsko-szezecińskioh. Ojcem jej był książę Ernest Ludwik pomorsko-saczeoiński, matką księżna Zofia Jadwiga, z domu księżniczka bruuś wieko-1Ü-neburska. Już w i9-tym roku życia swego została księżna Elżbieta Magdalena żoną Fryderyka, starszego z dwu synów Gotarda Kettlera, którym ten pierwszy władzca Kurlandyi przekazał kraj w niepodzielne władanie. Testament rozporządzał,

„ażeby w niepodzielnem księstwie obaj młodzi książęta (Fryderyk i Wilhelm) wspólnie panowali i wspólnie też od królów polskich przyjmowali lenno”. Już w pierwszych lecieoh pobytu swego w księstwie Kurlandzkiem Elżbieta Magdalena (z natury chorowita i słaba, dotkuięta nieszczęściem bezdzietności, a do małżonka prawdziwie przywią zana) była świadkiem ciągłych zawikłań wewnętrznych w nowej ojczyźaie. Stosunki pomiędzy książętami i szlachtą rycerską rozdrażniały się skutkiem pragnienia niezależnej władzy z jednej, a dążenia do nieograniczonej swobody z drugiej strony. Na czele oppozycyi stanęli bracia Gotard i Magnus Noldowie. Szlachta kurlandzka, zniechęcona dotychczasowemi rządami książąt, postanowiła nie uznawać ich za władzców i prosić u Rzpltej o zmianę rządów. W przekonaniu o korzyściach takiej zmiany utwierdził szlachtę tragiczny los obu braci Noldów, których książę Wilhelm kazał był zamordować , w czasie ich podróży do Rygi, podjętej z polecenia Zygmunta III. A lubo Wilhelm w liście do króla miał czoło wystawić zamordowanie Noldów jako wymiar surowej sprawiedliwości, nie łudził się snąć widokami pomyślnego skutku procesu przeciw sobie wytoczonego, skoro nietylko wysłanej przez dwór warszawski komissyi nie uznał, lecz powołany przez Zygmunta III do stolicy, nawet pełnomocników nie wysłał, jak to za radą orzezornej księżny Elżbiety Magdaleny uczynił był starszy brat jego, Fryderyk, i n e czekając na wyrok, wszedł w tajne porozumienie z nieprzyjacielem Polski, Gustawem Adolfem. Skutkiem tego król skazał go na baaicyą. a ułaskawił Fryderyka (męża księżny Elżbiety Magdaleny), jako mniej winnego, i po oczyszczenia go z zarzutów, nadał mu ponownie rządy nad zwichrzoną kilkunastuletniemi zatargami Kurlandyą. Banita Wilhelm usunął się na Pomorze, gdzie zmarł 1640 r. Jedynego jego syna, Jakóba, po zgonie matki, księżny Wiihelmowej (—f 1610), wzięła na wychowanie księżna Elżbieta Magdalena, która odtąd stała się dlań drugą matką i dla mi łości sieroty odbywała częstokroć uciążliwe podrożę do banity Wilhelma; w Kurlandyi zaś, dokąd jej najczęściej towarzyszył miody Jakób, wpływała bezustannie na księcia Fryderyka, iżby synowca adoptował i uczynił go swoim następcą. Tymczasem w księstwie Kurlandzkiem przebywała księżna Elżbieta Magdalena ciężkie chwile ustawicznych najazdów szwedzkich, któie ten kraik, niegdyś kwitnący, do całkowitego doprowadzały upadku. Jak ciężkimi były dla niej lata 1621— 1629, jak wśród nieszczęść krajowych, wywołanych wojną szwedzko-polską, podtrzymywała Elżbieta Magdalena ducha małżonka swego i poddanych (którzy ją słusznie przezwali „matką ludu“), tego najlepiej dowodzą jej liczne listy, w archiwaoh kur-landzkich do dziś dnia przechowywane. Utrzymuje ona korrespondenoyę z Warszawą, ze stanami i dworem królewskim, podaje prośby do wodza szwedzkiego de la Gardie’go i jego małżonki, wstawiając się za pokrzywdzonymi przez Szwedów poddauymi, pisuje na Pomorze i do Meklenburga, do Saksonii i Marchii brandenburskiej, wołając o ratunek i pomoc. Gdy nakoniec, po roku 1629, nastąpiły lata spokojniejsze, niewyczerpaną była księżna Elżbieta Magdalena w zabiegaoh o zakłady dobroczynne, szpitale, szkoły, ochrony. Liozne fascykuły rachunków i memoryałów, przez administratorów dóbr książęcych jej corocznie podawanych, pozostawiły w archiwum książętom wymowne świadectwo o pożytecznej działalności tej prawdziwie wybitnej księżny kurlandzkiej. Największą atoli zasługą jej i jej bezdzietnego małżonka, Fryderyka Kettlera, wobec rodzinnego kraju było wyjednanie następstwa Jakóbowi. Zygmunt III był zawsze głuchy na prośby księstwa Fryde-rykowstwa. Dopiero po jego śmierci udało się Fryderykowi i księżnie Elżbiecie Magdalenie wy-kołatać od stanów Rzpltej zgodę na następstwo adoptowanego przez nich synowca, a Władysław

IV, pod naciskiem wywieranym zwykle przy elek- Grünhagen «Geschichte cyi, zniewolony do liozenia się z potężną partyą «Książęta Szlązcy“.

Schlesiens“; Boniecki

J. K. K.

Elżbieta kurlandzka, księżniczka cieszyńska na Szląsku. Ojcem jej był Gotard Kettler, pierwszy z ramienia polskiego książę kurlandzki, matką Anna, córka księcia Albrychta meklemburskiego. Poszła za mąż za Adama Wacława, księoia na Cieszynie, gubernatora Szląska w r. 1595. Umarła r. 1601. Miała z nim trzech synów, pomiędzy któremi był Fryderyk Wilhelm, ostatni książę na Cieszynie, i dwie córki. Inni jej Bynowie młodziutko pomarli. Córka starsza Anna Sydonia narodzo-na r. 1598, poszła za mąż za Jakóba Annibala

Radziwiłłów, potwierdził uchwałę sejmu, zdjął ba-nicyę z Wilhelma, przywrócił tytuły i dochody na rzecz jego jedynego syna, księcia Jakóba, a Jakó-bowi przyrzekł następstwo po stryju. Tak więc, gdy w trzy lata później umarł Fryderyk (15 sierpnia 1642 r.) objął rządy Jakób Kettler bez przeszkody, dzięki przezorności Elżbiety Magdaleny, i panował ze zmiennem szczęściem lat z górą 40.

Ostatnie lata życia spędzała księżna Elżbieta Magdalena w zamku Dobleńskim (ob.) w Semiga lii, otoczona miłością prawdziwie synowską Jakóba

i jego małżonki, księżny Ludwiki Karoliny, a jesz- j hrabiego Hohenembs, już po śmierci matki w r. cze przez całych lat 7 miała pociechę podziwiać j 1616; młodsza, Elżbieta Lukrecja, narodzona r. dzielne rządy swego wychowańea. Zwłoki jej po- J 1595, była za księciem Licbtensteinem i umarła grzebano w książęcych grobach Kettlerrów w Mi- | r. 1665. Ta przeżyła o lat 30 brata, księcia na tawie.—Por. Gadebusch „Livländische Jahrbücher“; Cieszynie.

ma-

J. K. K.

Elżbieta Zofia, księżna kurlandzka, druga żona księcia Fryderyka Kazimierza Kettlera, córka księcia brandenburskiego, Fryderyka Wilhelma, owdowiała w roku 1698. Umierając w 48 mym roku życia, zostawił książę kurlandzki, Fryderyk Kazimierz, zaledwie 6 letniego jedynego syna, Fryderyka Wilhelma. Za małoletncści jego miała rządzić kia-jem regeneya; chodziło tylko o to, komu to zadanie przypadnie. Kurlandzka „Formula regimiuis“ w § 4 przyznawała ją wyraźnie najwyższym radzcom (Ober-iäthe). Ale zarówno wdowa po zmarłym księciu Fryderyku Kazimierzu, jak jego brat, książę Ferdynand, mniemali, że mają słuszny tytuł do rządów. Ponieważ żadna z tych trzech stron nie myślała u-stąpić, przeto Rrzeczpospolita polska, jako lenna pam, miała rozstrzygnąć, kto będzie kierował losami Kurlandyi aż do chwili pełnoletności księcia. Rozpoczęły się zabiegi w Warszawie. Z początku ubiegł wszystkich książę Ferdynand, jako generał lejtenant w polskiej służbie, i już 18 lutego 1698 r., w cztery tygodnie po śmierci brata, otrzymał od Augusta II edykt, uznająoy go opiekunem małoletniego i administratorem księstwa. Ale brat księżny wdowy, elektor brandenburski, Fryderyk Wilhelm, wymógł na królu, że ją nietylko miano-

listy księżnej Elżbiety Magdaleny w czasopismach Elżbieta Marya Karolina, córka Ludwika nadbałtyckich ogłoszone; dzieła Crusego, Richtera, Filipa, pfalcgrafa na Pfalz Simmern, urodziła się Gebhardego, tudzież pracę braci Seraphim p. t. w Sedanie, dnia 23 listopada 1638 roku. W dwu-„Aus Kurlands herzoglicher »Zeit” (Mitawa 1892 dziestym drugim roku jej życia wyswatał ją kur-r.), 7—152. W rękopisie listy, memoryały, ra- first brandenburski za 50 letniego już blizko Je-chunki i t. d. księżny Elżbiety Magdaleny, prze- rzego III, księcia na Brzegu z przyległościami, chowane po dzień dzisiejszy już to w archiwum najstarszego syna Jana Chrystyana z linii Piastow-ksiąźęcem, już to w archiwum rycerstwa kurlandz- skiej lignicko - brzesko-wolawskiej, wdowca po Zofii kiego w Mitawie; por. też zbiory dorpackiej bi- Katarzynie, córce ks. Karola na Oleśnicy. Ślub blioteki uniwersyteckiej znane pod nazwą «Biblio- odbył się d. 19 października 1660 r. Mieszkała theca Reckiana“; zbiory rękopiśmienne kurlandz- E. z mężem, Btryjem ostatniego Piasta, Jerzego kiego muzeum prowincyonalnego w Mitawie i in- Wilhelma, a szwagrem Gerharda hr. Dönhoffa, flanckieeo Towarzystwa historycznego w Rydze. G-M- jako cesarskim namiestnikiem Sziąska, stalowe Elżbieta Magdalena, córka Karola II, księ- Wrocławiu. Słabego będąc zdrowia, nie przedłu-cia na Oleśnicy, Oławie, Monasterze i Berstadzie, j żyła E. egzystencyi wygasającego już rodu Piasiów. pochodzącego z młodszej linii Podjebradzkiej, j Umarła bezpotomnie na krótko przed mężem, po i Elżbiety Magdaleny, córki Jerzego II, księcia na ’ czteroletniem niespełna z nim pożyciu, dnia 10 Lignicy i Brzegu, urodziła się dnia 29 maja, ja 1664 roku.—Por. Grotefenda „Stammtafeln“; 1599 roku. W dwudziestym piątym roku życia, Grünhagena „Geschichte Schlesiens“; Bonieckiego 25 listopada 1624 roku, zaślubiła E. wdowca po „Książęta Szlązcy*.

Zofii Elżbiecie, księżniczce Anhalckiej, Jerzego Rudolfa, księcia na Goldbergu, Lignicy i Wolawie, syna Joachima Fryderyka z linii Piastowskiej, li-gnickobrzesko-wolawskiej, oraz Anny Maryi, ks.

Anhalckiej. Pierwsze zaraz lata tego małżeństwa, przypadającego na pierwszą połowę wojny Trzydziestoletniej, zatruły E e cierpienia męża, gorącego protestanta, któremu, zaraz na wstępie szląskich zamieszek, wojska Mansfielda spustoszyły księstwo Wolawskie. Jerzy Rudolf był namiestnikiem Szlą-ska, ale niełaska u dworu cesarskiego, któremu naraził się, broniąc, w myśl konkordatu drezdeńskiego, ciemiężonych protestantów, oraz zbyt dotkliwa zależność od Wallensteina, niedozwalająta mu być prawdziwym obrońcą zarządzanego przez się kraju, skłoniły go do abdykacyi z namiestnictwa 17 kwietnia 1628 roku. Położenie męża E y miało się znacznie jeszcze pogorszyć w przyszłości, gdy wojska cesarskie zajęły jego rezydencyę, Li-gnicę. Nie dożyła jednak E. tej klęski, umierając na lat dwadzieścia z górą przed mężem, bo już 4 listopada 1631 r. Była ona kobietą rzadkich zalet serca i umysłu, a cnoty te przekazała córce swej,

Zofii Katarzynie, pierwszej żonie Jerzego III, księcia na Brzegu.—Per. Grotefend «Stammtafeln“;

T. K.

wał spółopiekunką i administratorką, ale jej wyłącznie powierzył wychowanie syna. Gdy i najwyższej zwierzchności krajowej (Oberräthe) nie można było odmówić udziału w rządach, powstał stąd zamęt i powszechne niezadowolenie. Ze wszystkich stron wyprawiano do Polski protesty i poselstwa. Przerwał te spory Karol XII, król szwedzki, rozpoczynając wielką wojnę północną.

Książę Ferdynand uszedł przed Szwedami. Uwolniona od współzawodnika, księżna Elżbieta Zofia wyprawiła poselstwo do Karola XII, który przyrzekł ją wraz z dziećmi otaczać stale opieką.

Tymczasem zajął Kurlandyę, gospodarował w niej, jak w kraju własnym, i nakładając na mieszkańców nadzwyczaj uciążliwe kontrybucye, ściągał tu coraz nowe oddziały wojska, a dochody książęce przelewał wyłącznie do szwedzkiej kasy. Zawiedziona w swych płonnyoh nadziejach księżna wdowa wyruszyła przed końcem r. 1701 z Mitawy do Berlina, skąd już nie wróciła do Kurlandyi, zaślubiwszy wkrótce margrabiego Brandenburg - Bai-reuth.—Archiwum książęce w Mitawie; Carl Wilhelm Cruse „Curland unter den Herzogen“ (2 tomy, Mi-tawa 1837); G. Mateuffel „Przewroty w dziejach księstwa Kurlandzkiego XVIII wieku* (Kraków 1896; str. 1—12)    Q- M-

Eiżbieta, królewna polska, córka Augusta III z żony, cesarzówny niemieckiej, Maryi Józefy. Uroda ła się 9 lutego 1736 r. Umarła panną 24 grudnia 1818 r. Żyła lat 82.

Elżbieta Jarosławna, księżniczka kijowska, córka Jarosława Mądrego i królewny szwedzkiej In-gigerdy, córki Olafa. W r. 1045 wyszła za mąż za Haralda, późniejszego króla Norwegii, znanego pod przydomkiem Srogiego. Starająo się o rękę E-y, Harald odbył kilka znakomitych wypraw wojennych i ułożył 16 pieśni miłosnych, w których użala się na rzekomą niewdzięczność swej ukochanej „dziewicy Rusinki“. Jedną z tych pieśni Mallet przełożył na język francuski, a kilka innych Batiuszkow na rossyjski. E. wkrótce odomaiła męża, zostawiając dwie córki: Ingigerdę i Maryę, z których pierwsza wyszła później za króla szwedzkiego Filipa.

Elżbieta, cesarzowa rossyjska, córka Piotra Wielkiego i Katarzyny I (* r. 1709—f 24 grudnia 1761 r. s. st.). Usunięta od następstwa tronu, którego już po śmierci Piotra 11-go (1730) była najbliższą spadkobierczynią, trzymana zdała od spraw publicznych, nie grała za panowania cesarzowej Anny żadnej roli na dworze. Po zgonie Anny, kiedy regencyę w imieniu małoletniego Iwana VI-go objęła matka jego, Anna, księżna brunświoka, obcy dyplomaci — poseł francuski, La Chétardie, oraz szwedzki, baron Nolken — kierując bię politycznemi widokami swych dworów, postanowili wyzyskać zręcznie niezadowolenie armii rossyj8kiej i ludu z cudzoziemskich rządów i wprowadzić na tron popularną, zwłaszcza wśród gwar-dyi, córkę Piotra W-go. Pośrednikiem między nimi a E-ą był lejb - medyk Lestocq, który potrafił ostatecznie (w części za pomocą francuskiego złota) zjednać dla niej żołnierzy gwardyi i namó-

Encykl. Powił. Unitt. Zesz. 148. Tom lS-ty.

wić wielką księżniczkę do energicznego działania. Jakoż, kiedy gwardya otrzymali rozkaz gotowania się do wymarszu na wojnę, którą Sïweoya wypowiedziała rządowi Anny Leopoldówny, E. w nocy 25 listopada 1741 przybyła niespodzianie do koszar Preobraźeńskiego pułku, i zwróciwszy się do żołnierzy z przemową, kazała im iść za sobą do pałacu regentki. Anna i jej rodzina została aresztowana i E. w krótkim manifeście oznajmiła o wstąpieniu swojem na tron. Małego Iwana zamknięto w twierdzy Szlisselburskiej, matkę zaś jego wraz z mężem i innemi dziećmi zesłano do gub. Archangielskiej. Również skazani zostali na wygnanie Miinich, Ostermann, Gołowkin i inni główni doradzcy korony za poprzedniego panowania. Lestocq otrzymał tytuł hrabiego, grenadye-rzy Preobraźeńskiego pułku szlachectwo i majątki ziemskie. Wstąpienie na tron E-y położyło koniec rządom niemieckiego stronnictwa w Rossyi; odtąd na dworze petersburskim zaczyna przeważać wpływ francuski. Francuski język i obyczaje wchodzą w użycie śród klas wyższych. Cesarzowa, która pobożność godziła z zamiłowaniem rozrywek, zdała rządy państwa na swych powierników, jak to: braci Razumowskićh, Szuwałowowych, A. Bestużewa - Riumina. Najbliżej E y stał Aleksy Razumowski, syn prostego kozaka, który w roku 1744 był już hrabią cesarstwa Rzymskiego, feldmarszałkiem oraz mężem morganatycznym cesarzowej. Brat jego, Cyryl, został prezydentem akademii nauk i hetmanem Małorossyi. Razumow-scy jednak, nie odznaozając się ani energią, ani ambicyą, mało się mieszali do polityki; nierównie większą rolę odegrywali Aleksander, Piotr i Jan Szuwałowowie. Zwłaszcza ostatni, człowiek gruntownie wykształcony, położył znaczne zasługi około podniesienia oświaty ludowej w Rossyi i zyskał imię roBsyjskiego mecenasa nauk. On-to protegował znakomitego Łomonosowa, jego staraniem został założony w r. 1755 pierwszy uniwérsytet rossyjski w Moskwie, powstały gimnazya w Moskwie i Kazaniu, tudzież akademia sztuk pięknyoh w Petersburgu. Atoli stryjeczny brat jego, Piotr, mimo swych również niepoślednich zasług, splamił siebie przekupstwem; zaś jeszcze gorszą pamięć zostawił po sobie Aleksander, naczelnik tajnej kanoelaryi E y. Pierwszym ważnym krokiem administracyjnym E-y było zwinięcie gabinetu państwa i przywrócenie senatowi takiego znaczenia, jakie posiadał za Piotra W. Na wniosek Piotra Szuwałowa, zniesione zostały uciążliwe dla kraju komory wewnętrzne i rogatki (1754), natomiast podwyższono cła na towary zagraniczne, założono banki pożyczkowe dla szlachty i kupców; zaludniono stepy południowej Rossyi wychodźcami z Serbii, Wołoszczyzny i Mołdawii. Wydano ukaz, znoszący karę śmierci, chociaż tortura została u-trzymana. Polityką zewnętrzną kierował hrabia Aleksy Bestużew - Riumin z tytułem kanolerza. Wyniesienie swoje zawdzięczał on Lestocq’owi, ale wkrótce został jego wrogiem i potrafił go u-sunąć z Petersburga. Bestużew umiał postawić Rossyę w takiem położeniu, że wszystkie mocarstwa

30

ubiegały się o sojusz z nią, jakkolwiek Fryderyk II zarzucał mu, że brał pieniądze od dworów zagranicznych. Wszczęta w r. 1741 wojna ze Szwe-cyą zakończyła się traktatem w Abo (1743), na mocy którego Rossya otrzymała południowo -wschodnią część Finlandyi aż do rzeki Kiumeni. W r. 1746 zawarte zostało przymierze z Austryą: ukazanie się 30 - tysięcznego korpusu rossyjskiego na brzegach Renu przyśpieszyło zakończenie wojny o sukcessyę austryacką i zawarcie pokoju w Akwisgranie (1748). Osobista nieprzyjaciółka Fryderyka II go, który ją dotknął do żywego złośliwym epigramatem, cesarzowa E. wzięła czynny udział w wojnie Siedmioletniej, stojącj po stronie Maryi Teresy. W maju roku 1757 feldmarszałek Apraksin wkroczył na czele 80 - tysięcznej armii do Prus Wschodnich, zdobył Memel i rozbił Prusaków pod Grossjägersdorfem (30 sierpnia), atoli, nie wyzyskawszy tego zwycięstwa, cofnął się nagle na rozkaz Bestużewa, który z powodu niebezpiecznej choroby cesarzowej rachował na rychłą zmianę polityki. Oddany pod sąd, Bestużew utracił swój urząd i musiał wyjechać z Petersburga. W r. 1758 Rossyanie wzięli Królewieo. zostali wszakże pobici pod Zorndorfem; natomiast w roku następnym Sałtykow, połączywszy się z Austryakami, odniósł nad wojskiem pruskiem świetne zwycięstwo pod Kunersdorfem. R. 1760 armia rossyjska zajęła Berlin. Śmierć E-y uratowała Fryderyka Ii-go od zguby. Swym następoą E. mianowała w r. 1742 siostrzeńca swojego, Piotra Ulrycha, księcia Holstein-Gottorp, którego we dwa lata potem połączyła związkiem małżeńskim z księżniczką Anhalt - Zerbst, Zofią (przyszłą cesarzową Katarzyną II). — Za panowania E-y ukazały się pierwsze czasopisma literackie w Rossyi, a w r, 1756 został otwarty pierwszy teatr pnblioz-ny. Sumarokow pisał tragedye i komedye, Łomonosow sławił w odach tryumfy rossyjBkiego oręża; budowniczy włoski Rastrelli przyozdobił stolicę wspaniałemi gmachami. — Sołowjew „ÜCTopia Poccm*; ,3anHCKH“ S zaoho w-skiego, Bołotowa i in.; Jeszewskij ,0-uepKt n,apcTBOBamH HMnepaTpimni EjracaBeTH“; Schjörring „Elisabeth af Rusland“ (Kopenhaga

1891).    Hml-

Elżbieta Aleksiejewna, żona cesarza rossyjskiego Aleksandra I-go (* r. 1779 — f 2 maja

1826). Była córką markgrafa Baden - Durlach, Karola Ludwika. Odznaczała się nadzwyczajną skromnością, prostotą i miłosierdziem. Większą część swych dochodów obracała na wsparcia dla ubogich i na zakłady dobroczynne. Założyła, między innemi, „Instytut Patryotyczny*, oraz pierwszy dom zarobkowy w Petersburgu (obecnie »Zakład cesarzowej E-y“). Zamiłowana w ciohem ży-oiu familijuem nie zaznała jednak szczęścia macierzyńskiego: obie córki, jakie miała z cesarzem Aleksandrem, zmarły jeszcze w kolebce. — „PyccKaa Grapiraa“ (1873 i 1874); „McTopau. BIicthhkł“ (1887).    HmL

Elżbietą, królowa angielska, córka Henryka VIII z drugiego małżeństwa jego z Anną Boleyn, (* 7 września 1533 r. w Greenwioh—f 24 marca [3 kwietnia] 1603). Mtodość jej był* pasmem ciężkich przejść i bolesnych udręozeń, których los nie szczędził córce królewskiej od samej prawie kolebki. Miała niespełna trzy lata, kiedy utraci-ła matkę na rusztowaniu. Wydziedziczona w tymże czasie (r. 1537) przez ojca, jako dziecko „nie-prawego łoża", wychowywała się w odosobnieniu i nawet ubóstwie, dopóki Katarzyna Parr, ostatnia żona Henryka VIII, powodowana współczuciem, nie przygarnęła jej, po śmierci króla, do siebie. Tu, w domu swej opiekunki, czternastoletnia, ale nad wiek swój rozwinięta dziewczyna, zawiązała romans z przystojnym i wytwornym lordem-admi-rałem, Tomaszem Seymourem (młodszym bratem lorda-protektora Somerseta, a wujem Edwarda VI), który, choć został wkrótce mężem królowej-wdowy, zwracał jednak swe uczucia w stronę E-y. Kiedy Katarzyna Parr umarła w połogu (5 września 1548), sir Tomasz chciał uświęoić stosunek swój z córką Henryka VIII związkiem małżeńskim, atoli czujny lord-protektor, widząc w tern niebezpieczeństwo dla swej władzy, akt bowiem z r. 1544 przywrócił E-ie prawa do tronu, kazał brata swojego uwięzić i na mocy umyślnie wydanego „bill of attainder⁴⁴ skazać na śmierć i stracić, jako rzekomego zdrajcę stanu (w styczniu 1549). E. z pozorną obojętnością zniosła cios ten i podczas uwłaczającego czci jej śledztwa wykazała zadziwiającą moc charakteru i przytomność umysłu. Szukała potem ukojenia w zajęciach naukowych, którym z tern większą oddała się gorliwośoią. Samotny i jednostajny tryb życia E-y, bardziej może niż wrodzone zdolności, przyczynił się do tego, że posiadła szerokie i gruntowne wykształcenie. W siedemnastym roku życia pisała i mówiła płynnie po łaoinie, po francusku, po włosku; czytała w oryginale mowy Demostenesa i dyalogi Platona; mogła prowadzić dysputę o najzawilszych kwestyach teologicznych. Robert Ascham (nauczyoiel E-y) w listach do swych przyjaciół unoBił się nad intel-ligencyą swej uczennioy. Ale w miarę jak potężniał umysł przyszłej królowej, w twardej szkole życia kamieniało i znieczulało się jej serce. Zraniona nieraz śmiertelnie w swych najświętszych uczuciach, stała się głuchą na podszepty wspaniałomyślności i przebaczenia, życie zaś przez długie lata między ciągłą obawą a nadzieją rozwinęło w niej nadzwyczajną ostrożność, skrytość i przebiegłość. Za panowania Edwarda VI położenie E-y było jeszcze dość znośne. Edward, osobiśoie zawsze życzliwie usposobiony dla siostry, podarował jej zamek Hatfield z przywiązanym doń dochodem rocznym około 6 000 f. st. i nawet powołał ją na dwór. Me miał on potrzeby obawiać się E-y; jego prawa do korony, jako jedynego syna Henryka VIII, nie mogły być zaprzeczone. Postać rzeczy się zmieniła, gdy wstąpiła na „tron Marya. Podczas zamieszek, jakie wybuobły po śmierci Edwarda VI, w roku 1553, przezorna E. zachorowała obłożnie, co jej pozwoliło nie oświadczyć się ani za Joanną Grey, ani za Maryą Tudor; wyzdrowiała, gdy już można było powinszować Maryi stanowczego zwycięstwa. Ta przyjęta ją dobrze, mimo to antagonizm pomiędzy przyrodniemi siostrami był nieunikniony. Jeżeli bowiem jedna z dwóch księżniczek była prawem dzieckiem Henryka VIII, to druga, konsekwentnie, musiała być uważana za nieprawe; każda miała swych stronników. W dodatku Marya miała fanatyczne przywiązanie do kościoła katoliokiego, E. zaś, nadzieja stronnictwa protestanckiego w Anglii, była wychowana w zasadach wyznania reformowanego. Wprawdzie ta protestantka, nie mając powołania do męczeństwa, starała się gorliwie wypełniań katolickie obrzędy, a nawet urzędowo wyrzekła się swego kacerstwa; nie mniej jednak położenie jej było w najwyższym stopniu fałszywe, jeżeli nie wprost niebezpieczne, gdyż Marya nie przestała jej bań się i nienawidzieó. Cesarsoy posłowie, którzy na dworze krewniaczki Karola V grali rolę doradzców poufnych, nalegali na królową, aby w jakikolwiek sposób pozbyła się niebezpiecznej siostry. Marya zrazu się wzdragała przed użyciem gwałtownych środków, jakkolwiek w żadnym razie nie chciała uznać praw do tronu córki znienawidzonej rywalki swej matki. Wszelako powstanie Tomasza Wyatta (w styczniu lb54) o mały włos nie przyprawiło E-y o zgubę. E. nie brała bezpośrednio udziału w tym spisku protestantów, ale pod pozorem choroby nie posłuchała rozkazu królowej stawienia się na dwór, i gotując się na wszelkie możliwe wypadki, obwarowała się w swym rodzinnym zamku Hatfield. Kilka przejętych depesz kazało podejrzewać ją o porozumiewanie się z rokosżanami. Wówczas z podniety Renarda, ambasadora Karola V, Eę uwięziono i zamknięto w Tower, gdzie przesiedziała dwa miesiące. Od wyroku śmierci uratowała ją jedynie energiozna interwencya kanclerza Gardiner a, wojującego z posłami cesarskimi o wpływy na dworze. Po wypuszczeniu z Tower (19 maja 1554) E cie wyznaczono na mieszkanie zamek Woodstock (na północ od Oksfordu), gdzie przez rok oały trzymano ją pod ścisłym dozorem. Wreäzcie, za wstawieniem się Filipa II, króla Hiszpanii, który w tym czasie został małżonkiem Maryi, pozwolono jej wrócić do Hatfield (18 paźdz. 1555). 0.17 listop. 1558 umarła ponura fanatyczka Marya Tudor, i na drugi dzień na tronie angielskim ujrzano wyniosłą postać złotowłosej E-y. Nie doznała ona przeszkód z niczyjej strony. Protestanci powitali nową królową z entuzyazmem, katolicy zaś zachowali się powściągliwie. Hiszpania sprzyjała otwarcie wyniesieniu na tron E-y z obawy, aby spadku po Maryi Tudor nie wzięła Marya Stuart i nie powołała do życia sojuszu angielsko-francuskiego. Nadto Filip II zamierzał starać się o rękę E-y, łudząc się nadzieją pozyskania w niej potężnej sprzymierzeńczym, zarówno dla Hiszpanii, jak i dla sprawy katolickiej, w co wierzył tern snadniej, że E. za panowania Maryi występowała nazewnątrz jako żarliwa katoliczka. Przebiegła królowa podtrzymywała do czasu te złudzenia króla hiszpańskiego i na razie nie dała mu stanowczego odkosza, podobnie jak później zwodziła długo innyoh pretendentów do swej ręki: Eryka Szwedzkiego, Adolfa Holsztyńskiego, arcyksięoia austryackiego Karola, francuskich książąt Andegaweńskiego i d’ Alençon. Tego ostatniego, potwornego karła, który w ciągu czternastoletnich swych konkurów, trzykrotnie odwiedzał dwór angielski, E. całowała wobec wszystkich w policzki, nazywała go swoją „małą żabką“ i, co ciekawsze, pożyczała mu nawet, pomimo swojego skąpstwa, pieniędzy. Z tem wszystkiem, postanowiła umrzeć „królową dziewicą“, ohociaź i parlament doradzał jej kilkakrotnie zamąźpój-ście. Ambitna i samowładna, ceniła zbyt wysoko swoją Bwobodę, ażeby zrobić z niej ofiarę na kobiercu ślubnym, jakkolwiek odziedziczyła po matce urodę i kokieteryę i bynajmniej nie odznaozała się purytańską surowością obyozajów; przeciwnie, w różnym czasie, do samej starości, miała kochanków, z których najbardziaj głośnymi byli: Robert Dudley (ob.) i hr. Essex (ob.). W rzeczach religii E. nie miała żadnych określonych przekonań. O ile chodziło o dogmaty i stronę obrzędową, przechylała się raczej na stronę Rzymu niż Genewy. Imponował jej zwłaszcza wspaniały ceremoniał katolickiej służby Bożej oraz misterny i harmonijny układ hierarchii katolickiego kościoła. O krucyfiksie, o N. Pannie, o czci świętych nie wyrażała się nigdy pogardliwie i nie pozwalała na to inhym. Co większa, czuła antypatyę do kalwinizmu, albowiem w jego demokratycznym charakterze upatrywała Błusznie czynnik rozkładowy dla wszechwładzy monarchicznej. A jednak tkwiły w głębi serca E-y tradycye protestanckie jej rodziny; wzdrygała się na samą myśl o zależności od Rzymu i zniszczeniu dzieła swojego ojca. Jeszcze mooniej oddziaływały względy osobiste: wszak Henryk VIII zaślubił jej matkę wbrew woli papieża, kościół ka tolicki uważał ten ślub zawsze za nieważny. Z drugiej strony należało oszczędzać Filipa II, jedynego pewnego sprzymierzeńca Anglii przeciw Szkocyi i Franoyi. Tem się tłómaczy chwiejne, ostrożne postępowanie E-y w sprawach religijnych i politycznych w pierwszych latach jej panowania. Kora-nowała się według obrządku katolickiego; listem pełnym szacunku zawiadomiła papieża Pawła IV o wstąpieniu swem na tron, lecz Rzym nieprzejednaną postawą sam przyśpieszał zerwanie. Naciskana przez parlament (właściwiej przez protestancką izbę gmin), E. reformę kościelną rozpoczęła od tego, że zażądała od biskupów, aby złożyli przysięgę wraz z uznaniem jej, królowej, za „najwyższą głowę kośoioła“. Z wyjątkiem dwóch, biskupa Linoolnu i biskupa Llandaffu, oparli się temu wszyscy i zostali zamknięci w Tower, gdzie zresztą obchodzono się z nimi łagodnie. D. 17 grudnia 1559 kościół anglikański otrzymał napowrót zwierzchnika w osobie Mateusza Parkera, arcybiskupa Canterbu

ry. Donioślejsze postanowienia zapadły w roku 1563: parlament pod karą śmierci nakazał przysięgę na supremaoyę królowej tym wszystkim obo-bom, które dotąd były od niej wolne, następnie zaś ogłosił w 39 artykułach całokształt urzędowy wyznania anglikańskiego, kładąc w ten sposób podwaliny kościoła narodowego w Anglii („Church of England”). W nowo-opracowanym mo-

wm

• ' ;;

'S

mi

dlitewniku usunięto jednak na żądanie E-y wszelkie wycieczki przeciwko katolicyzmowi i papieżowi. Stosunki zewnętrzne sprzyjały tym reformom: Fran-eyę pustoszyła wojna domowa, Hiszpania była zajęta prześladowaniem Maurów, w Szkocyi panowała anarchia, podsycana umyślnie przez rząd angielski. W r. 1568 Mar y a Stuart (ob.), amu-szoua szukać schronienia w Anglii przed własnymi poddanymi, została więźniem E-y. Na drogę otwartego prześladowania katolików E. wstąpiła dopiero w r. 1570, kiedy po krwawem stłumieniu powstania hrabstw katolickich w Północnej Anglii, papież Pius V ogłosił bullę „Uegnans in excelsis“, odłączającą królowę angielską od kościoła i zwalniającą jej poddanych od przysięgi na wierność. Książę Norfolk, głowa stronnictwa katolickiego,

Wm

*ikIK

mm

msi ■i

Fig. 97. Elżbieta, królowa angielska.

został w r. 1572 stracony za udział w spisku, uknutym przeciw królowej; takiź sam los spotkał wkrótce i księcia Nortumbryi, wydanego przez Szkotów. Szczególnie zawzięcie ścigani byli księża katoliccy, wysyłani w charakterze „missyonarzy* do ojczystego kraju przez seminarya, pozakładane na kontynencie staraniem katolików wygnanych z Anglii. W jednym tylko roku 1588—od lipca do listopada—torturowano 24 takich księży. Tortury stosowano i do tych wszystkich, którzy potajemnie słuchali mszy świętej. Ale i nonkonformiści protestanccy (Purytanie, Independenci i inni) w równej mierze jak katolicy nie byli oszozędzani przez E-ę, z tą tylko różnicą, że kiedy pierwsi podlegali sądom kościelnym, drugich sądzono jako przestępców politycznych. Oczy prześladowanych katolików zwracały się ku królowej Szkocyi, jako najbliższej dziedziczce tronu. Ioh nadziejejbyły podtrzymywane przez Gwizyuszów oraz przez Hiszpanię. Świadomie lub nie, więziona Marya Stuart była duszą wszelkich knowań katolickich przeciw E-ie. Królowa postanowiła wreszcie pozbyć się współzawodniczki, korzystając z odkrytego spisku Babingtona (ob.). Wspólnicy tej zmowy zostali osądzeni 13 września 1586 roku, zaś 8 października tegoż roku wytoczono sprawę przeciwko Maryi Stuart, jako głównie oskarżonej o spisek, * mający na celu kró-lobójstwo oraz przygotowanie obcego najazdu*. Sędziowie wydali wyrok śmierci; obie izby parlamentu domagały się szybkiego jego wykonania, była za tern także rada ministrów. E. długo się wahała: nie była to jednak litość, która powstrzymywała jej rękę od podpisania wyroku, ale raczej liczenie się z opinią publiczną Europy. Pragnęła śmierci Maryi, lecz jednocześnie obawiała się odpowiedzialności za za-bójstwo. Na ośm dni przed egzekucyą kazała prosić w sekrecie dozorców królowej szkockiej, sir Pauleta i sir Drurego, aby zgładzili ją pokryjomu w podobny sposób, w jaki niegdyś zgładzono Edwarda Ii-go. Kiedy wskutek odmowy Pauleta wyrok zoBtał wykonany jawnie, E. i wtedy jeszcze starała się umyć swe ręce, przypisując winę zbytniej gorliwości swoich siepaczów. Miała nawet ozelnośó napisać list do syna ofiary, króla szkockiego, Jakóba, wyrażając mu u-bolewanie z powodu owego „nieszczęsnego wypadku*, który zdarzył się jakoby bez jej wiedzy. Stracenie Maryi Stuart wywołało okrzyk zgrozy w całym ś wiecie katolickim. Dawny konkurent o rękę E-y, Filip II, postanowił pomścić spełnioną przez nią zbrodnię i zarazem wziąść odwet za pomoc zbuntowanym Niderlandom, oraz za wyprawy korsarskie Franciszkaj Drake's (ob.), zorganizowane jako zyskowne przedsiębierstwo przez spółkę finansistów angielskich, do której należała i sama królowa. Ale Armada (ob.) hiszpańska, zdziesiątkowana wdro-dze przez burzę, zamiast złamać, utrwaliła jeno potęgę Anglii i okryła niezasłoźoną chwałą imię E-y, która w owej chwili wybuchu uczuć patryotycznych w swym kraju zdobyła się zaledwo na liche wyekwipowanie trzech najlichszych statków, pozostawiając resztę patryo-tyzmowi i ofiarności osób prywatnych. Oszczędność królowej krzyżowała nieraz politykę zewnętrzną jej pierwszego ministra, Williama Cecila, późniejszego lorda Burghley, będącego przez lat czterdzieści (1558 — 98) głównym doradzcą korony. Szerokie plany Burghleya, zmierzające do osłabienia Francyi i Hiszpanii przez czynne i energiczne popieranie Sianów Zjednoczonych Hollenderskicb, oraz hugonotów francuskich, nie były nigdy przez E ę dostatecznie podtrzymywane. I jeżeli dostarczała ona szczupłych posiłków protestantom francuskim i hollenderskim, czyniła to jedynie pod naciskiem opinii publicznej, przemawiającej głosem jej ministrów. Zresztą ambi-oye polityczne E-y nie sięgały po za wybrzeża Anglii;

»West - Europa im Zeit-

Hml.

Hml.

wszelka wojna zaborcza była jej wstrętna. Rzecz charakterystyczna, że sama ona nie odwiedziła ani razu kontynentu, a nawet nie była nigdy w Wallii, Szkocyi i Irlandyi, kiedy zaś w r. 1574 odbyła podróż do Brystołu, poleciła uprzednio duszę Bogu, jak gdyby wybierała się na koniec świata. Śmiałe wyprawy zamorskie Drake’a i H a w k i n-s a (ob.) popierała o tyle, o ile przynosiły bezpośrednie zyski w postaci zrabowanych łupów. Względny spokój, jakiego zażywała Anglia za panowania E-y, został zakłócony w r. 1593 groźnem powstaniem katolickiej Irlandyi, którego stłumienie królowa powierzyła (1595) ostatniemu swojemu ulubieńcowi, hr. Esbox. Rażące nieposłuszeństwo E-ie tego nadętego pyszałka, ujawnione przezeń na stanowisku naczelnego wodza, zaprowadziło go na rusztowanie (1601) i zatruło schyłek życia królowej. — Z pomiędzy rozmaitych objawów życia wewnętrznego Anglii za! panowania E-y należy zaznaczyć przedewszystkiem przewrót, jaki w o-wym czasie dokonywał się powoli w dziedzinie stosunków między pojedyńczemi klasami społecz-nemi. Stan średni,—klasa kupiecko - przemysłowa — wzrasta liczebnie i nabiera coraz większego znaczenia politycznego; jednocześnie daje się dostrzegać stopniowy upadek wpływu szlachty rodowej i duchowieństwa: w r. 1601 w izbie gmin zasiała już 80 przedstawicieli kupiectwa. W roku 1566 powstaje pierwsza giełda w Londynie, »Royal Exchange”. Handel i żegluga morska dosięgły dużego rozwoju; Walter Raleigh zakłada pierwszą kolonię w Ameryce Północnej Virgin!ę (1589); organizuje się Towarzystwo Wschodnio - Indyjskie (1600). Prawem z roku 1601, którego główne punkty zachowały do dziś dnia moc obowiązującą, położono pierwsze podwaliny państwowej organi-zacyi opieki nad ubogimi. W dziejach parlamentaryzmu angielskiego panowanie E-y zajmuje również osobną kartę, jakkolwiek królowa, zazdrosna o swe prerogatywy, starała Bię, o ile można było, rządzić bez udziału parlamentu i zwoływała go tylko w razie konieczności, kiedy potrzebowała pieniędzy. Wszelako izba gmin, nieraz i z powodzeniem, upominała się o swe prawo zaglądania nie tylko do kiesy rządowej, ale wogóle do spraw państwowych, a podczas sessyi 1571 r. przeprowadzono zasadę, na mocy której każdy członek izby gminy jest rzecznikiem interesów, nie tylko swojego okręgu wyborczego, lecz całego wogóle królestwa. W dziejach literatury angielskiej epoka E-y jest ściśle związana z takiemi imionami, jak Szekspir, Spenoer, Franc. Bacon, Marlow, Camden, Hooker. Nazwiska te użyczyły nie mało blasku panowaniu E-y, choć królowa nie o-piekowała się zgoła talentami literackiemi i pozwalała niejednemu z nich przymierać z głodu. Poe-zya, sztuka, ba, nawet nauka, o ile nie wiązała się bezpośrednio z celami praktycznemi, nie miała dla niej żadnej wartości. Nie posiadała E. wcale poczucia piękna; zimna i wyrachowana, była niedostępną dla idealniejszych porywów. Pomimo swego wykształcenia, była w wysokim stopniu ordy-naryjna. Klęła, jak zwyczajna przekupka, ściskała

się z mężczyznami publicznie, bynajmniej się nie krępując, w przystępie gniewu wymierzała policzki na prawo i na lewo, obdarzała trywialnemi przezwiskami najbardziej poważane osobistości na dworze. Mimo to niewielu jest panujących, którzy by cieszyli się taką popularnością, jak »piękna dziewica Zachodu“. Była bowiem, jak mawiała o sobie sama, „najbardziej angielską kobietą w swem królestwie“.— Camden »Annales rerum anglicarum et hibernioarum régnante Elisabetha“ (Londyn 1615); Lucy A s k i n »Memoirs of the court of Queen Elizabeth“ (Londyn 1818, nowe wyd. 1875); F r o u d e »History of England; Reign of Elizabeth“ (tamże 1881 t. 6, nowe wyd.); Wiese-ner J. »La Jeunesse d’Elisabeth“ (Paryż 1878); Hall H. „Society in Elizabethan age* (Londyn

1887); Philipp son alter von Philipp II, Elisabeth und Heinrich IV” (Berlin 1884); Beely „Queen Elizabeth“ (Londyn 1892); Kretzschmer »Die Invasionsprojecte der kath. Mächte gegen England zur Zeit Elisabeth“ (Lipsk (1892); H. de La Ferrière »Lea projets de mariage de la reine E.“ (Paryż 1862).

Elżbieta Valois, królowa hiszpańska, córka króla francuskiego, Henryka Ii-go i Katarzyny Me-dycejskiej (* r. 1645 w Fontainebleau — f 1568 w Madrycie). Ukończyła zaledwie lat czternaście, kiedy, na mocy traktatu w Cateau - Cambrésis (1559), została oddana za żonę owdowiałemu po raz wtóry królowi hiszpańskiemu, Filipowi II, jakkolwiek od kolebki była przeznaczona i przyrzeczona synowi jego, infantowi Don Carlosowi, Wyzyskane przez Szyllera w tragedyi „Don Carlos” bardzo rozpowszechnione, zresztą, podanie, jakoby młoda królowa utrzymywała z infantem potajemny stosunek, który wskutek przejętego liBtu został przez Filipa Ii-go wykryty i spowodował zgubę Don Carlosa, jest pozbawione wszelkiej podstawy. E. nie mogła żadnego innego, krom litośoi, żywić uczuoia dla swego pasierba, biednego hydrocefala, który z idyoty został następnie, skutkiem wypadkowego stłuczenia się, furyatem. Filip II, o ile go stać było na to, był zawsze pełen względów i uprzejmości dla swej małżonki. Jej kor-respondencya świadczy, że interesowała się sprawami publicznemi i że król nie zabraniał jej do nich się mieszać. Kazał jej tylko podzielać własną nietolerancyę: wyrzuty dyskretne, któremi E podczas spotkania się w Bayonnie r. 1565 obarczyła matkę z powodu ustępstw, uczynionych protestantom, są smutnem świadectwem wpływu, jaki na tę łagodną istotę wywierał fanatyczny Filip. Zmarła w połogu.—Markiz Du Prat „Elisabeth de Valois".

Elżbieta Anstryacka, królowa francuska, córka cesarza Maksymiliana Ii-go (* r. 1554 — f r. 1592). Zaślubiona w 16-tym roku życia Karolowi IX-mu, nie posiadała nigdy ani miłości, ani zaufania swego małżonka. Zły duch Francyi, Katarzyna Medycejska, nie znosząc obok siebie nikogo, ktoby mógł równoważyć jej wpływ na króla, protegowała wszelkiemi siłami dawny stosunek swego syna z Maryą Touchet. Odsunięta zu

Hml.

Hml.

Hml.

pełnie od spraw publioznyoh, E. dowiedziała się o rzezi św. Bartłomieja dopiero z krzyku ofiar, mordowanych pod jej oknami, i nie miała nawet tej pociechy, co jej bratowa, Małgorzata Valois, której się udało wyrwać paru nieszczęśliwych z rąk oprawców. Pomimo niewyczerpanej dobroci i słodyczy charakteru, nie lubiono jej na dworze. Czystość jej obyczajów stanowiła rażący kontrast z zepsuciem otoczenia, dla którego E. zdawała się być chodzącym wyrzutem. Po śmierci męża i jedynej córki (Maryi - Elżbiety, zmarłej 1578 r.), gdy nic już jej nie wiązało z Francyą, wróciła do swej ojczyzny i tam mieszkała w osamotnieniu, odrzucając stanowczo wszelkie propo-zycye powtórnego zamążpójścia. Czyniła to ze względu na pamięć tego, któremu ślubowała wierność i którego kochała, pomimo, iż niegodzien był jej przywiązania.

Elżbieta Stuart, elektorowa Palatynatu, królowa czeska (* 1596 — f 1662 w Londynie). Była starszą córką króla angielskiego, Jakóba I-go. Wychowanie otrzymała ściśle protestanckie; w r. 1613 zaślubiła Fryderyka V-go, elektora Palatynatu, wodza kalwinistów niemieckich, któremu Stany czeskie, po złożeniu z tronu Ferdynanda Ii-go, ofiarowały w r. 1619 koronę św. Wacława. Koronowana wraz z mężem w Pradze (w listopadzie 1619), E. zaledwie jeden rok była królową; klęska pod Białą Górą (8 list. 1620), skutkiem której Fryderyk V utracił nie tylko Czechy, ale i swe ziemie dziedziczne, kazała jej szukać przytułku w Brandenburgii, a następnie w Hol-landyi. Fryderyk umarł (1632), nie odzyskawszy Palatynatu; dopiero po pokoju westfalskim (1648) E-ie, dzięki nieustającym zabiegom, udało się wyjednać, że syn jej, Karol Ludwik, otrzymał część ojoowizny. Po przywróceniu na tron angielski Karola Ii-go opuściła Hollandyę i zamieszkała w Londynie. E. była uważana w Anglii, jako męczenniczka za sprawę protestantyzmu; popularność jej z tego tytułu przyczyniła się w znacznej mierze do tego, że tron po Stuartach—po śmierci królowej Anny (1714),—odziedziczył dom Hanno-werski (przez związek małżeński córki E-y, Z o -1 i i, z księciem hannowerskim, Ernestem Augustem). Z małżeństwa z Fryderykiem V E. miała trzynaścioro dzieci, w lej liczbie księcia R u p e r t a, wspomnianą wyżej Zofię, oraz Elżbietę (ob. niżej).—Miss Benger «Memoirs of Elizabeth Stuart, queen of Bohemia“ (Londyn 1825).

Elżbieta, córka elektora Palatynatu Fryderyka V i Elżbiety Stuart (*r. 1618 — f 1680 w Herfordzie). Nie chcąo sprzeniewierzać się protestantyzmowi, odmówiła ubiegającemu się o jej rękę królowi polskiemu, Władysławowi IV (1634). Oddawała się z zamiłowaniem sludyom filozoficznym i żyła w ścisłej przyjaźni z Kartezyuszem (ob. Descartes), który, podobnie jak rodzina E-y, znalazł dla siebie schronienie w Hollandyi. Najbardziej oderwane zagadnienia metafizyki były Chlebem powszednim dla jej umysłu. Kartezyusz, z którym przez dłuższy czas obcowała bezpośrednio, dedykował jej, w wyrazaoh pełnych uwiel-bienia, swe „Principia philosopiae“ (1644) i do samej śmierci prowadził z nią korrespondencyę. Wybrana na przełożoną ewangelickiej gminy w Her-fordzie, dała tam przytułek wygnanym z Amsterdamu LabadyBtom, (ob.) z ich głową, Laba-dym, na czele, i broniła ich od napaści luterań-skich mieszkańców miasta. Do końca życia zajmowała się żywo kwestyami filozoficznemi; dom jej w Her fordzie był rodzajem akademii kartezyań-skiej. Utrzymywała stosunki takie również z Male-branche’m i Leibnizem.

Elżbieta Karolina, księżna Orleańska (* r. 1652 w Heidelbergu — f 1722 w St. - Cloud), córka elektora Palatynatu, Karola Ludwika. Była brzydka, ale dowcipna i gruntownie wykształcona. W r. 1671, przeszedłszy na katolicyzm, zaślubiła owdowiałego Filipa, księcia Orleanu, brata Ludwika XIV-go. Na dworze francuskim zachowała swój męski, prawy charakter i surowością obyczajów zyskała ogólny szaounek. Ludwik XIV lubił ją za cięty dowoip i prawdomówność. Miała nieprzyjaciółkę jedynie w pani de Maintenon, której nawzajem szczerze nienawidziła; królowi nie mogła darować, że ożenił jej syna ze swą córką naturalną. Szczerze przywiązana do ojczystego kraju, nie przestawszy nigdy uważać się za Niemkę, stała się mimowolną sprawczynią jego nieszczęścia. Po śmierci bowiem brata E-y, Karola, ostatniego elektora Palatynatu z linii Simmern, Ludwik XIV w imieniu księżny wystąpił z uroszczeniami do dziedzicznych posiadłości nieboszczyka, a także do wszystkich ziem, które na mocy ustawy Buperta przypadły do elektorstwa. Dało to powód do wojny o sukcessyę p a l a t y ń s k ą (1688— 1697), podczas której Francuzi wsie i miasta Palatynatu spustoszyli ogniem i mieczem. Spór został rozstrzygnięty dopiero w r. 1702, kiedy z wyroku polubownego papieża E. musiała zadowolnić się znacznem odszkodowaniem pieniężnem. Oprócz tego przeszedł do niej cały prywatny majątek brata, wraz z cennemi zbiorami sztuki elektorów. W r. 1701, po zgonie księcia Filipa, król, na nalegania pani de Maintenon, chciał umieścić księżnę wdowę w klasztorze, napotkał jednak stanowczy jej opór. „Palatynka“, jak nazywano E ę na dworze francuskim, pielęgnowała gorliwie niemiecki język oraz naukę i, między innemi, pośredniczyła w korrespondencyi Leibniza z francuskimi uczonymi. Pozostawiła pamiętniki, wydane pod tyt.: „Fragments des lettres originales de Madame E." (Paryż 1788, 2 t.; nowsze wydanie pod tyt. «Mélanges historiques, anecdotiques et critiques“, Paryż 1807), oraz «Mémoires sur la cour de Louis XIV et la régence, extraits de la correspondance allemande de M-me Charlotte E.M (tamże 1822). Niezmiernie obszerną i dla historyków dworu Ludwika XIV-go wysoce ciekawą jej korrespondencyę wydał Holland (Tubinga 1867) i w wyciągu Rancke (Lipsk 1870). — Córka E-y, Elżbieta Karolina, panna de Chartres (* r. 1676 — f 1744), zaślubiła w r. 1698 Karola Leopolda, księcia Lotaryngii, i po śmierci jego (1729) sprawowała regencyę. Kiedy zaś Lotaryngia została

Hml.

Hml.

1848).

Hml.

oddaną dożywotnio w posiadanie Stanisławowi Leszczyńskiemu, E. przybrała tytuł księżny Comme r c y. Była matką cesarza Franciszka I-go, męża Maryi Teresy.

Elżbieta Farnese, królowa hiszpańska, oórka Edwarda II-go, księcia Parmy, i Zofii - Doroty Bawarskiej (* r. 1692—f 1766). Zeszpecona w dzieciństwie przez ospę, maltretowana przez despotyczną matkę, nie śniła chyba sama o świetnej przyszłości, kiedy kardynał i minister hiszpański Alberoni polecił ją wszechwładnej na dworze madryckim księżnie Orsini, jako potulną małżonkę dla owdowiałego Filipa V-go. Król zgoddził Bię, i ślub został zawarty 16 września 1714 r. Nowa królowa, zanim jeszcze przybyła do Hiszpanii, zasięgnęła języka o tern, co się działo w Madrycie i, między innemi, dowiedziała się, że księżna Orsini, poinformowana zapóźno o jej charakterze, usiłowała zerwać już ułożone małżeństwo. Więc kiedy księżna wyjechała na jej spotkanie, E. zaraz na wstępie zelżyła ją brutalnie, a potem kazała uwięzić i odprowadzić do granicy francuskiej. Stanowczością zaimponowała słabodusznemu Filipowi V-mu i uczyniła zeń wkrótce powolnego swojego służkę. Ambitna i chciwa władzy, nie była lubiona przez Hiszpanów, głównie dla tego, że protegowała zbyt usilnie Włochów, zwłaszcza Al-beroniego, że otaczała się jezuitami i popierała św. Inkwizyoyę. Na nią przedewszystkiem spada odpowiedzialność za awanturniczą politykę Albero-niego (ob. Alberoni i Filip V), skierowaną prawie wyłącznie ku zaspokojeniu ambicyi macierzyńskiej E-y, chcącej wszystkich synów swoich poosadzać na tronach. Z Filipem V, którego przeżyła o lat dwadzieścia, miała siedmioro dzieoi: czterech synów (Karola III-go, Franciszka, Filipa, księcia Parmy, i Ludwika Antoniego Jakóba, hrabiego Chinohon), oraz trzy córki (Maryę Annę Wiktoryę, zaślubioną królowi portugalskiemu, Maryę T e r esę Antoninę, pierwszą żonę delfina, ojca Ludwika XVI - go, i Maryę Antoninę Ferdynandę, małżonkę Wiktora-Amadeusza, króla Sardynii).—Armstrong ,E. Farnese, the termagant of Spain“ (Londyn

1892).

Elżbieta Krystyna, księżniczka Brunéwicka (* r. 1715 — f 1797), małżonka króla pruskiego Fryderyka Ii-go. Fryderyk, zmuszony przez ojoa do zaślubienia jej w r. 1733, żył z nią w sepa-racyi, jakkolwiek cenił jej zalety charakteru, głównie zaś niewolniczą pokorę, z jaką znosiła los swój. Po wstąpieniu na tron podarował jej zamek Schönhausen, gdzie spędzała większą część roku, a umierając, wyznaczył jej roczną rentę 10 000 talarów, oprócz jednorazowej oprawy wdowiej 100 tysięcy, „albowiem—oświadczył—podczas całego trwania moich rządów nie dała mi najmniejszego powodu do niezadowolenia“. Z tem wszystkiem, tylko podczas szozególnie uroczystych przyjęć para królewska ukazywała się razem. W Sohönhausen Fryderyk nie stąpił ani| razu nogą. Królowa nudy osamotnienia skracała czytaniem książek i miłosiernemi uczynkami, na któ-re obracała znaczną ozęśó swych, niezbyt wielkich, dochodów. Nie najgorzej wykształcona, zajmowała się także tłómaczeniami z niemieokiego na francuski, oraz pisaniem rozprawek treści moralno - religijnej, jak to: »Méditation sur les soins que la Providence a pour les humains, etou (Berlin 1777); »Réflexions pour tous les jours de la semaine“ (tamże 1777); »Réflexions sur l’état des affaires publiques en 1778, adressées aux personnes craintives” (tamże 1778); »La sage révolution“ (tamże 1777). — Hahnke »E., Königin von Preussen, Gemahlin Friedrichs d. Gr.“ (Berlin

Hml.

Elżbieta francuska Filipina Marya Helena, Madame (* r. 1764 — f 10 maja 1794), siostra Ludwika XVI-go. Utraciwszy bardzo wcześnie rodziców, wychowywała się pod kierunkiem hrabiny de Marsan i opata de Montógut i otrzymała staranne wykształcenie. Już ułożone małżeństwo jej z cesarzem Józefem II nie doszło do skutku, również jak zaręczyny z księciem Aosty, którego stanowisko uważane było za nie dość dla niej wysokie. Ścisła przyjaźń łączyła E-ę z bratem, który często zasięgał jej rady i podarował jej śliczną posiadłość w Montreuil, gdzie księżniczka zdała od zabaw i intryg dworskich spędzała czas na czytaniu i uczynkach miłosierdzia. Kiedy wybuchła rewolucya, pośpieszyła do rodziny królewskiej, której losy dzieliła odtąd nierozłącznie. Doradzała, acz napróżno, królowi pojednanie się z Lafayettem i konstytucyonalistami, towarzyszyła mu podczas niefortunnej ucieczki w czerwcu 1791, a podczas szturmu Tuileryów, wzięta przez lud za królową, omal nie postradała życia. Aresztowana wraz z królem i jego rodziną i osadzona w Tempie, była tam aniołem pocieszycielem nieszczęśliwego Ludwika XVI-go i jego dzieci, pełniąc przy nich, z zaparciem się siebie najniższe posługi, a zarazem wlewając w nich otuchę i męstwo. Po straceniu króla i królowej została w więzieniu razem z córką królewską, przyszłą księżną d’Angoulême, której wychowaniu oddała się z całym zapałem. Zdawało się, że zapomniano już o niej całkiem, gdy w maju 1794 Fouquier - Tinville niespodziewanie kazał ją stawić przed trybunał rewolucyjny, jako oskarżoną o korrespondowanie z książętami na e-migracyi i o wysłanie za granicę klejnotów koronnych. Skazana na śmierć, zachowała na rusztowaniu zupełny spokój i tylko prosiła kata, powodowana wstydem, aby nie zrywał jej chustki z piersi.—Beauchesne »Le vie de Madame E.“ (Paryż 1871, wyd. 2 ie); M-me d’Armaillé „Madame E.“ (tamże 1893, wyd. 2-ie).

Elżbieta Amelia Eugenia, cesarzowa au-stryacka, królowa węgierska (* 24 grudnia 1837 w Possenhofen w Bawaryi). Córka księcia bawarskiego Maksymiliana Józefa, zaślubiła 24 kwietnia 1854 cesarza Franciszka Józefa, z którym miała troje dzieci: arcyksięcia Rudolfa, zmarłego w roku 1889, i arcyksiężniczki: Gizelę i Waleryę. Obdarzona niepospolitą urodą, objawiała jednak zawsze mało zamiłowania do wystawności i etykiety dworów wiedeńskiego i budapeszteńskiego

większą ozęść roku spędza zwykle za granicą. | Dopiero w r. 1880, zachęcona przeî poetę rutnuń-Namiętna zwolenniczki sportu, celuje zwłaszcza | skiego, Alccsanirego, puściła w śviat dwa poa-w jeździe konnej. Kazała pobudować arcbitekto- mata: »Sappho* i »Hammerstein“ (Bukareszt), po wi neapolitańskiemu, Rafaelowi Carrito, na jednem których nastąpiły: »Stürme“ (Bonn 1881); „Lei-z najbardziej uroczych wybrzeży wyspy Korfu pa- dens Erdengang“—serya bajek, symbolizujących łac o 128 pokojach, który przezwała „Aohilleion“. cierpienie (Berlin 1882); poemat filozoficzny „Je-W środku parku, wznosi się świątynia z posągiem hovah“ (Lipsk 1882); „Die Hexe“ (Berlin 1882); poety Henryka Heine’go, którego cesarzowa jest „Ein Gebet“ (nowella, Berlin 1882); gorącą wielbicielką.    Hml* d’uue reine“ (Paryż 1882); „PeleBoh - Märchen“

„Pensées

Elżbieta Paulina Otylia Luiza, królowa (Lipśk 1883; wyd. 3-ie pod tyt. »Aus Carmen rumuńska, znana w literaturze pod pseudonimem Sylvas Königreich“ Bonn 1886); „Meine Ruh’“ Carmen Sylva (* 29 grudnia 1843 na zamku (poezye liryczne, wyd. 2-ie 1885); »Mein Rhein“ Monrepos pod Neuwied nad Renem). Pochodzi (wyd. 4-e, 1891); »Es klopft“ (Ratysbona 1887); z rodziny, której kilku członków uprawiało z po- romans „Defizit* (Bonn 1890); »Meerlieder und wodzeniem literaturę, nauki i sztukę. Jej ojciec, Handwerkerlieder“ (Bonn 1891) i wiele inn. Przy Wilhelm Herman Karol, książę Wied-Neuwied, współpracowniotwie panny Mity Kremnitz, a pod był autorem cenionych prac filozoficznych. Umysł wspólnym pseudonimem Dito und Idem, E. o-

Ig

rr

Fig. 9S. Elżbieta, królowa rumuńska.

»Carmen Sylva. Ein Lebensbild“ (Wrocław 1883); Natalia von Stackeiberg »Aus Carmen Sylva’s Leben“ (Heidelberg 1889, wydanie 5-e); Max Sohmitz »Carmen Sylva und ihre Werke“ (Neu-

głosiła drukiem: »Aus zwei Welten" (Lipsk 1884); „Astra“ (Bonn 1886); »In der Irre. Novellen“ (1888); tragedyę »Anna Boleyn“ (1886) i inne. Do rzędu najlepszych utworów koronowanej poetki zaliczają: „Lieder aus dem Dimbovitzathal“ (Bonn 1890) oraz tragedyę „Meister Manole” (1892), wystawioną z wielkim przepychem w wiedeńskim Burgteatrze. Nuta smutku i melancholii przeważa w poezyach królowej, a szczerością swego uczucia wywierają one wielki urok na czytelnika. E. pisze po niemiecku, ale ujawnia głęboką sympa-tyę dla Rumunii i wiele zrobiła dla zaznajomienia Europy z młodą poezyą rumuńską. W książce „Rumänische Dichtungen” (Lipsk 1889, wyd. 3-ie), wydanej wespół z M. Kremnitz, przełożyła pięknym wierszem kilka lepszych utworów koryfeusza tej poezyi, Alecsandrego. Jej obrazki z życia rumuńskiego wykazują niepowszedni talent i ciepłe, kochające serce. W języku rumuńskim wydane są jej modlitwy: „Cuvinte sufletesci" (Bukareszt 1888). Na polu wychowania kobiecego w Rumunii, tudzież dla rozwoju przemyBłu drobnego (zwłaszcza tkactwa i haftów) E. zrobiła także bardzo wiele, zakładając liczne szkoły specyal-ne dla dziewcząt i zachęcając własnym przykładem Rumunki do zachowywania stroju narodowego. Liczne instytucye dobroczynne zawdzięczają jej swe powstanie. Podczas wojny z Turcyą pielęgnowała z prawdziwem poświęceniem rannych żołnierzy. Nieprzyjemności, jakich doznała przed marzycielski i wrażliwy, kochający swobodę i na- | trzema laty z powodu stosunku miłosnego swej turę, E. otrzymała staranne wykształcenie, które , frejliny i ulubienicy, panny Vacarescou, z rumuń-uzupełniła latami sumiennej pracy nad sobą, skim następcą tronu, przyprawiły ją o ciężką Nauczyła się kolejno wielu języków i posiadła chorobę nerwową i zmusiły do poddania się dłu-gruntowną znajomość literatury wszechświatowej, giej kuracyi we Włoszech, skąd, wzmocniona nieco Liczne podróże, jakie odbyła po Europie, rozwinę- na siłach, wróciła w roku 1896 do Bukaresztu, ły jeszcze bardziej jej żywą wyobraźnię. D. 15 Sympatyczna postać Carmen Sylvy cieszy się za-kwietnia 1869 zaślubiła ówczesnego księcia, a o- służoną popularnością szeroko po za granicami beonie króla rumuńskiego, Karola I-go. Jedyne własnego kraju. Prawie wszystkie jej utwory li-dziecię, zrodzone z tego małżeństwa, księżniczka terackie miały po kilka wydań, większość ich była Marya, zmarła w czwartym roku życia (1874). tłómaczona na wszystkie prawie języki europejskie, Po głębokiej rozpaczy, spowodowanej tą bolesną a nawet na turecki i arabski. — Mite Kremnitz stratą, E. z gorączkowym zapałem oddała się działalności literackiej. Od lat wczesnych objawiała talent poetycki, długo wszakże nie poważała się z utworami swej muzy wystąpić publicznie.

go na błękitno - czerwonej wstędze z lewej strony piersi.    *

wied 1888); Blanche Roosevelt „Elisabeth of Roumania* (Londyn 1891).

Elżbietanki, jest to jedna z gałęzi tercyarek, czyli panien klasztornych trzeciej reguły św. Franciszka, które nazwę swoją przybrały od św. Elżbiety, księżniczki węgierskiej, landgrafini turyn-gieńskiej, i wzorem jej poświęciły się na usługi chorych i ubogich, skąd się mianują także siostrami szpitalnemi, albo siostrami miłosierdzia. Zakon ten dotychczas się cieszy wielką wziętością i w samych Austro - Węgrzeoh ma dwanaście klasztorów, między innemi w Pradze Czeskiej i we Lwowie.    *

Hml.

Ełk, niem. Lyck: 1) E. rzeka z systematu Wisły, prawy dopływ Biebrzy, bierze początek na Mazurach pruskioh, w powiecie Gołdapskim, z gór Szeskich (Seesker Höhen), płynie ku południowi i wpada do jeziora Hasny, od którego przybiera też nazwę Hasny (Haaszner Fluss) i które nadto zbiera liczne strumienie z okolicznych lasów: Czer-wono-dworskiego, Hejdwaldzkiego i Borkieńskiego. W dalszym oiągu Hasna, po wyjściu z jeziora pod osadą Rogonnen, dąży również w kierunku południowym do jeziora Leśmiady, które opuszcza pod Elżbieto - Torezyański order, auBtryacki or- nazwą E-u i pod miastem E. wchodzi do jeziora der wojskowy, ustanowiony r. 1750 przez cesarzo- tejże nazwy (Łęckiego albo Ełckiego). Następnie wą Elżbietę Krystynę, wdowę po Karolu VI, a r. rzeka, wyszedłszy z ŁeckiegO jeziora pod Barana-1771 przez jej córkę, Maryę Teresę, odnowiony, mi, zwraca się ku południo-wschodowi, mija słyn-Z orderem tym łączy się fundusz, przynosząoy 16 ne Prostki, gdzie, na jej brzegach, Polacy pobili na tysięoy złr. rocznego procentu, z którego kawale- głowę wojska elektorskie i szwedzkie w 1656 r., rowie jego, oficerowie wyższych stopni, w liczbie i pod Boguszami wchodzi w granioe kr. Polskiego, 21, po wysłużeniu lat trzydziestu otrzymują od ce* a mianowicie w obręb pow. Szczuczyńskiego. Tu

sarza stypendya dożywotnie: sześciu po ty-siąo złr. ,ośmiu po 800 i siedmiu po 500. Sam order, noszony przez uczestników na czarnej wstążce, stanowi, wisząca pod koroną cesarską, złotem obwiedziona, gwiazda o ośmiu promieniach, e-maliowanych wpół na biało, wpół na czerwono, a na tarczy środkowej mająca pod koroną oesarską dwa monogramy ze splecionych liter E. C. (Elisabeth Christine) i M. T. (Maria Theresia), w otoku zaś napis: „M. Theresia parentiB gratiam

Î-4

ë-m

| V3D

8?

99. Elżbieto-Terezyański order.

zwolna kieruje się ku wschodowi, przepływa krainę nizinną, bagnistą i po ozęści lesistą, i dwoma ramionami, z których prawe zwie się Dypla, wpada do Biebrzy. Ogólna długość, licząc i wody jezior, wynosi około 115 km., niespławna, choć zapas wody dość znaczny; woda wogóle czysta, gdyż sklarowana w jeziorach. Z dopływów najważniejsze są: Gablik z prawej strony, mający źródła w Borkieńskich lasach i przepływający kilka jezior, z lewej zaś Jegrznia, która jest odpływem jeBiora Rajgrodzkiego, a która pod nazwą Legi albo Legny bierze początek także w górach Szeskich i przepływa oba jeziora Oleckie.—2) E., dawna warownia pruska na wyspie jeziora Śniardwy (Spirding) zwanej Czarcią (Teufels werder), w powiecie Jaûsborskim, regencyi Gąbińskiej. Założył ją Fryderyk Wilhelm I około r. 1784, lecz następca jego, Fryderyk Wilhelm II, uważając twierdzę tę za bezużyteczną, sprzedał ją za bezoen wraz z całą wyspą i magazynami zbożowemi jakiemuś obywatelowi poblizkiemu w r. 1796.—3) E., miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Prus Wschodnich, perennem voluit“ (Marya Teresa łaskę rodzicielki regencyi Gąbińskiej, nad jeziorem i rzeką t. im.,

uwiecznić chciała).    *

Elżbiety św. order, bawarski order żeński, ustanowiony r. 1766 przez elektorową Elżbietę Augustę dla dam dworskich, na które wkładał o-bowiązek opiekowania się ubogimi i nieszczęśliwymi. Zreorganizowany w r. 1873, dotąd się u-trzymuje. Patronką jego jest św. Elżbieta. Liczba dam (oprócz księżniczek i dam dworu) pierwotnie wynosiła sześć mężatek lub wdów, dziś jest nieograniczona; muszą one wykazać cztery pokolenia przodków po mieczu i tyleż po kądzieli. mieć po lat OBiemnaśoie i być katoliczkami. Wpisowe dla kandydatek bawarskich wynosi 500 marek, dla innych 1 000. Oprócz tego Bawarki płacą rocznie po 25 marek. Orderem jest krzyż biało-emaliowany pod mitrą elektorską, na nim, na stronie naczelnej, wizerunek św. Elżbiety, na odwrotnej— monogram    założycielki. Damy noszą

oraz przy dródze żelaznej Brześć-Grajewo-E.-Królewiec, 9 981 m-ców (1890). Po wielu pożaraoh, w bieźącem stuleciu wynikłych, odbudowane prawidłowo i porządnie, łączy się dwoma mostami z wyspą, położoną na jeziorze, na której znajduje się zamek, dziś na nowo obwarowany (twierdza Boyen). Jest tu gimnazyum rządowe, dwa kościoły, synagoga, rynek z pomnikiem gen. Giinthera, stacya drogi żel., poczta, telegraf. Miasto w ostatnich czasach nieźle się rozwija, mianowicie od czasu zbudowania drogi żelaznej i kilku gościńców bitych, które tu się BCbodzą; ludność prowadzi handel zbożem i drzewem, po części trudni się także rzemiosłami i ogrodnictwem. E należy do liczby starszych osad, a chociaż dokumenty historyczne sięgają zaledwie końca XIV wieku, to jednak niewątpliwie zamek tutejszy, założony przez Krzyżaków, musiał istnieć dawniej. Wieś E. otrzymała przy-

wilej lokacyjny od w. mistrza Pawła Russdorfa w r. 1425; do godności miasta podniesioną została w r. 1445 i niektóremi ulgami obdarzoną; mimo to miasto wzrastało nieznacznie, zapewne z powodu wojen i ustronnego położenia. Ludność z dawien dawna była polska (Mazury); przyjęła ona wyznanie luterskie w r. 1528 pod wpływem mistrza krzyżackiego, Albrechta, i zlutrzałego biskupa Po-mezanii, Pawła Speratusa. W czasie wojen szwedzkich 1655 i 1656, miasto, zajęte przez Szwedów i wojska elektorskie, doznało srogiego losu, zwłasz-oza po bitwie pod Prostkami, gdy wojska polskie z Tatarami i Kozakami zdobyły je, zrabowały i spaliły; ocalał wówczas tylko zamek na wyspie. Długi ozas odtąd podźwignąć się nie mogło, a na domiar nieszozęścia morowe powietrze zdziesiątkowało ludność w r. 1610. Po bitwie pod Iławką (Preussisch Eylau), zajęli miasto Rossyanie w r. 1807, a po nich Francuzi pod Neyem. W r. 1813 był tu także cesarz Aleksander 1, witany przez pastora Gizewiusza. Cholera w r. 1831, a straszliwy głód w r. 1844, który nawet ściągnął do E-u króla pruskiego, choącego osobiście przekonać się o nędzy, były dla miasta ciężkiemi przejściami, po których dopiero od zbudowania dróg bitych dźwigać się poczęło. Wspomnieć tu należy o wyższej szkole polskiej, istniejącej od dawnych czasów, a w r. 1578 zamienionej na prowincyonalną i mającej przygotowywać uczniów do uniwersytetu; gmach szkolny zgorzał w r. 1656 i legaty zaginęły; dopiero w r. 1707 zbudowano nową szkołę, która w r. 1812 zamienioną została na gimnazyum rządowe; język polski, główny dawniej przedmiot nauki, wcale nie jest wykładany.—Powiat Łęcki, dotykający powiatu Szcsuczyńskiego gubernii Łomżyńskiej, oraz Augustowskiego gubernii Suwalskiej, ma prawie 20 mil □ i około 56 000 m-ców. Obejmuje on krainę jeziorną, do zlewiska Wisły przez dopływy Narwi należącą, ku południo-wscho-dowi pochyloną. Liczne wyniosłości z systematu wyżyny Bałtyckiego Pojezierza, w połączeniu z obfitością rzek, jezior i lasów, wytworzyły kraj piękny, malowniczy, miejsoami nawet urodzajny i wo-góle nieźle uprawny. */« ludnośoi należy do narodowości polskiej, lecz wyznaje luteraniim. And- s-Emalia (z franc, émail, — w łac. średniow. smaltum, włos. smalto albo esmalta, hiszp. esmalte, ang. enamel. Wszystkie te wyrazy pochodzą od niem. Schmelz [odschmelzen = topić], chociaż Niem-oy sami obecnie przeważnie posługują się nazwą das Email). W dawniejszej polszczyźnie na oznaczenie E-i używano wyrazów szmelc i szmale, żywcem z języka niemieckiego wziętych: dopiero w wieku bieżącym przeważać zaczęła nazwa u-robiona z fr. émail, której Linde w słowniku swym jeszcze nie umieśoił. Najwłaściwiej byłoby nazywać po polsku E-ę—s z k 1 i w e m, co też w oiągu artykułu niniejszego czynimy, bo nazwa ta do pewnego stopnia od razu daje nam wyobrażenie właśoiwe o istocie omawianego przedmiotu. W samej rzeczy, bowiem szkliwo nie jest niczem innem jeno odmianą szkła zwykłego, zabarwioną tlenkami metalów i znacznie od niego to-pliwszą.—Służy ono przeważnie do zdobienia naczyń i sprzętów metalowych, albo też do nadawania im polewy, chroniącej je od działania rdzy, kwasów i t. p. Polewa naczyń, lub innych przedmiotów glinianych, jest także szkliwem tylko; ponieważ jednak w przemyśle odrębne zajmuje miejsce, więc też o niej tu mówić nie będziemy, ograniczając się wyłącznie do metali (por. Fajans, Majolika i Polewa). — Podstawą każdego szkliwa jest szkło topliwe przy stosunkowo nizkiej ciepłocie, złożone głównie z krzemionki, potażu i tlenku ołowiu (t. zw. flintglas); przez dodanie odpowiedniej ilości tlenku c y-n y, szkło takie traci zupełnie przezroczystość i nabiera barwy mleczno - białej. Taką mieszaniną powlekane bywają oyferblaty zegarów i zegarków, oraz najrozmaitsze naczynia i sprzęty do u-żytku codziennego służące. Gdy chodzi o naczynia kuchenne, unikać trzeba stanowczo w Sz-ie soli ołowianych, jako zdrowiu szkodliwyoh; to też w tych razach Sz. składa się zwykle z boraksu, krzemionki, feldspatu i sody, albo tlenku cyny. Tak zwana Emalia francuska, służąoa do polewania żelaza, ma skład następujący: 130 części szkła (flintglas), 20.5 cz. sody i 12 cz. kwasu bornego. Rozumie się, iż istnieje jeszcze bardzo wiele mieszanin, mniej lub więcej podobnych do przytoczonych; stanowią one najczęściej tajemnicę zawodową zakładów przemysłowych. Dodając do Sz-a białego odpowiednich tlenków metali, można je zabarwiać w najrozmaitszy sposób; w przemyśle wszelako uźywanem bywa wyłącznie prawie białe albo niebieskie, a tylko gdy chodzi o przyozdobienie artystyczne przedmiotów zbytku stosuje się też barwy inne. Z potłuczonych różnobarwnych kawałków Sz-a układane też bywają t. z w. mozaiki szklane (ob. Mozaik a).—Ponieważ w czasach naszych Sz. najwięcej uźywanem bywa w przemyśle do polewania przedmiotów żelaznych, więc też naprzód, choć pobieżnie, o tem pomówimy. Powierzchnia żelazna, mająca być powleczona Sz-m, przedtem zwykle otrzymuje kreskowanie, albo też obrabianą bywa w celu nadania jej chropowatości grubym pilnikiem, gdyż do powierzchni gładkiśj zupełnie Sz. trudniej przystaje i łatwo odpryskuje. W przedmiotach z żelaza lanego jest to zbytecz-nem. Przedmiot mający otrzymać polewę wypada oczyścić bardzo starannie, szorując piaskiem z wodą, gotująo w ługu, zmywając kwasami mineral-nemi, rozcieńczonemi, a nakoniec opłókując dokładnie w czystej wodzie. Po osuszeniu nakłada się równomiernie cienką warstwę zmielonego na proch Sz-a, zarobionego z wodą na ciasto rzadkie, a wyczekawszy aż przyschnie zupełnie, wstawia się przedmiot do pieca, który musi być tak urządzony, żeby ani dym, ani popiół lotny nie mógł dosięgnąć sztuki wypalanej. Gdy się powierzchnia zeszkli, ostrożnie usuwa Bię przedmiot z żaru, bacząc na to, żeby wystygał bardzo powolnie; im jest większym, tem większej pod względem tym ostrożności wymaga, gdyż jeżeli stygnięcie będzie nazbyt szybkie, Sz. popęka. Jeżeli po wystygnię-

ciu ma być nałożona jeszcze druga warstwa polewy, wtedy zmywa się pierwszą, bardzo słabym roztworem kwasu azotnego, poczem postępuje się, jak za pierwszym razem.—Naczynia kuchenne o-trzymują zawsze polewę z dwu warstw różnych złożoną; w pierwszej z nich, bezpośrednio do metalu przylegającej i trudno topliwej, znajduje się zwykle, oprócz boraksu, potażu, wapna, magnezyi i saletry, 65 do 75°/₀ kwasu krzemnego; druga warstwa, łatwo topliwa, do której też dodawane bywają istoty barwiące, z tychże samyoh rzeczy jest złożona, lecz w stosunku innym, bo zawiera tylko 25 do 45°/o kwasu krzemnego. Każdą z tyoh mieszanin, zanim u-żytą będzie, potrzeba stopić i po wystudzeniu miałko sproszkować, poczem postępuje się z nią tak, jak wyżej opisano.—Przedmioty do użytku pospolitego przeznaczone, po wyjęciu z pieca i o-studzeniu, już żadnej dalszej obróbce poddawane nie bywają; jeżeli jednak chodzi o większe płaszczyzny, mające otrzymać przyozdobienie, to dla wygładzenia ich szlifuje się je nadto za pomocą mokrego piaskowca, poczem osuszony przedmiot wraca ponownie do pieca, gdzie pozostaje tak długo, aż powierzohnia jego roztapiać się zacznie. Na płaszczyznach tak przysposobionych, zupełnie gładkich, malować można farbami właśoiwemi tak samo, jak na porcelanie, poczem, rozumie się, wpalenie ich jest konieczne. — Nie mogąc tu wchodzić w bliższe jeszcze szczegóły, dotyczące stosowania Sz-a w przemyśle, odsyłamy czytelnika do spisu dzieł na końcu umieszczonego i zwracamy się ku stronie historyczno - artystycznej przedmiotu, ciekawszej w każdym razie. — Rozpatrzmy się tedy kolejno w rozmaitych rodzajach sporządzania Sz-a artystycznego, gdyż technika różna w wielu razach posłużyć może do oznaczenia czasu powstania danego zabytku, a podług niej też zbieracze i znawcy klasyfikują swoje okazy. Przy tej sposobności będziemy też zmuszeni dodać niejedną wzmiankę historyczną.—1. Pierwsze miejsce pod względem archeologiczno - artystycznym zajmuje S_z._ przegródkowe lub ściankowe (fr. Email cloisonné, nm. Zellen - oder Kapselschmelz), które jest charaktery sty cznem dla okresu bizantyjskiego i odznacza się zawsze prawie wykończeniem znako-mitem. Pochwała ta odnosi się wszakże tylko do większości robót oryginalnych, bo naśladowania, gdzieindziej robione, ozęsto bardzo są nadzwyczaj nieudolne. Zwykłym podkładem Sz-a bywa tu złoto, rzadziej już srebro czyste lub pozłaoane, a wyjątkowo tylko miedź, albo nawet żelazo. Sposób wytwarzania jest następujący: Bierze się oien-ką blaszkę, której brzegi zagina się ku górze, żeby otrzymać rodzaj bardzo płytkiego pudełka; na dnie jego wykonywa się rysunek konturowy przedmiotu żądanego, poczem, pokrajawszy blaszkę drugą na paski tej samej szerokośoi, jak wystające brzegi pudełka, przystosowuje się taśmy te metalowe prostopadle do konturów rysunku, przymocowując je do nich. W ten sposób powstaje pewna ilość różnokształtnych przegródek, ograniozonych cienkiemi ściankami metalowemi. Potem wypełnia

się przegródki te po brsegi rozmaioie zabarwio-nem Sz-em, miałko sproszkowanem i ciastowato zarobionem z wodą, do której dodawano też odrobinę gumy. Po wysuszeniu bardzo dokładnem wsuwa się WBzystko w piecyk, umyślnie ku temu urządzony. Gdy się szkliwo roztopi zupełnie, wyjmuje się przedmiot i wystudza się go pomału. Ponieważ Sz. w proszku więoej miejsca zajmuje niż po stopieniu, trzeba więo przegródki dopełnić i proszek poddać ponownemu stopieniu; powtarza się to tak długo, póki blaszki przestaną wystawać ponad masę szklistą. Dokonawszy wszystkiego tego, wygładza się całą powierzohnię szmirglem i otrzymuje się obraz o barwach lśniąoych, oddzielonych między sobą nitkami metalowemi. Że robota tego rodzaju, jeżeli ma być dobra, wymaga niezwykłej zręcznośoi i wprawy, jest rzeczą łatwo zrozumiałą: dla tego też wyroby takie są rzadkie i bardzo drogie. Jeżeli, jak się to często zdarzało, nió cała powierzohnia metalu miała być pokryta Sz-m, wtedy obrys zewnętrzny wykuwano w blasze, wytwarzając w niej zagłębienie, w któ-rem układano następnie paski metalowe i postępowano dalej, jak powiedziano powyżej.—Teohnika ta znana już była Egipcyanom, jak dowodzą zabytki, przechowywane w Paryżu i Monachium; pochodzą one wprawdzie przypuszczalnie z czasów początku Cesarstwa Rzymskiego, albo nie wiele tylko są woześniejsze, mniemać jednak wypada, że już znaoznie dawniej Egipcyanie, będący mistrzami w polewaniu ozdobnem gliny, umieli też używać szkliwa do przyozdabiania przedmiotów metalowyoh; przypuszczenie to popiera też znajomość ich innej jeszcze teohniki, którą poniżej pod liczbą II opiszemy. Ze i Grecy dawni znali stosowanie szkliwa, jest rzeczą niewątpliwą; dowodzą nam tego zabytki, znalezione w Krymie, a przechowywane obecnie w muzeum Ermitażu w Petersburgu.—Jeżeli wolno sądzić z opisów, nie nazbyt dokładnych, co prawda, to nawet przypuszczać - by można, że już Atena i Zeus Olimpijski Fidyasza mieli na złotych swych szatach ozdoby ze szkliwa, ale chociażby tak było niewątpliwie, dziś nie umielibyśmy powiedzieć, za pomocą jakiej teohniki je wykonano. Rzeczą godną zastanowienia jest to, że ani Greoy, ani Rzymianie, którzy także niewątpliwie Sz. znali, nie posiadają wyrazu na oznaczenie go; przypuBzoienie J. L a-barte’a, jakoby elektron (ob. ten wyraz), miało takie znaczenie, jest stańowczo mylnem i opiera się jedynie na tern, że niektórzy pisarze średniowieczni najniewłaściwiej Sz. tak nazywali. Technika przegródkowa jest też już od dawna znaną Chińozykom, Japońozykom oraz Hindom, któ-rsy w niej doszli do zdumiewającej doskonałości; nie zbadano wszelako dotąd jeszoze, od kiedy im jeBt znana i jakie koleje rozwojowe przechodziła. W Europie od V do X wieku główną jej siedzibą był Konstantynopol i inne miasta państwa Bizantyjskiego, ale już w VII wieku napotyka się naśladownictwa, wykonywane w Europie Zachodniej, z poozątku bardzo niezdarne, z ozasem jednak doró-wnywające zupełnie pierwowzorom. Nie mogąc

Bię tu zapuszczać w bliższe szczegóły, ciekawego czytelnika odesłać musimy po nie do bardzo gruntownego dzieła Lina sa „Histoire de l’orfèvrerie cloisonnée“. Najwybitniejszemi pomnikami tej epoki są: Relikwiarz w opactwie Ś. Krzyża w Poitiers (w. VI), będący darem cesarza Justyna, przesłanym św. Radegondzie; t. zw. Korona żelazna w Monzy (w. VII); Antependium (paliotto) w kościele Ö. Ambrożego w Medy olanie, robota włoska Volvinusa (pierwsza połowa w. IX); krzyż w Lim-burgu nad rz. Lahn (w. X), a nadewszystko Pala d’oro u Ś. Marka w Wenecyi (w. X), to arcydzieło sztuki złotniczej, niewątpliwie pochodzenia bizantyjskiego; imponuje też swym ogromem, ma bowiem 3 metry i 48 cm. długości, aim. 40 cm. wysokości.—Rzadkim okazem Sz-a przegródkowego bizantyjskiego na miedzi jeBt tabliczka z wizerunkiem Ś. Teodora, przechowywana w zbiorach Ermitażu petersburskiego. Czy tak zw. drugi kielich Dąbrówki w Trzemesznie, przyozdobiony na nóżce Sz-m czarnem, jest wykonany sposobem przegródkowym, trudno oznaczyć, gdyż „Wzory sztuki średniowiecznej“ (A. Przeździeckie-go i E. Rastawieckiego) o tym tak ważnym szczególe nie wspominają.—II. Drugi rodzaj stanowi Szkliwo zapuszczane, czyli zagłębiane {Em<M cliâmpTëvé, albo Ë. en taille d'épargne, nm. Grubensćhmelz v. Füllung sćhmelz), które zapanowało w Europie Zachodniej w wieku X, a dosięgnęło największego rozkwitu w XII i XIII. Technika sposobu tego różni Bię od poprzedniej, tern głównie, że przegródki, przeznaczone do umieszczania w nich Sz-a, otrzymuje się, nie za pomooą ustawiania cienkich blaszek, lecz przez wyźłabianie zagłębień odpowiednich w grubych płytach metalowych; a że złoto lub srebro do tego byłoby materyałem zbyt drogim, więc za podkład służyła wyłącznie miedź, rzadko tylko bronz. Przysposobienie metalu do przyjęcia Sz-a jest przy zastosowaniu Bposobu tego daleko łatwiejszem, a sam materyał o wiele tańszym, ścianki rozdzielające zato są znacznie grubsze i widoczniejsze. Wtapianie Sz-a i wygładzanie go następne odbywało się zupełnie tak samo, jak przy sporządzaniu sposobem przegródkowym; trzeba tylko było jeszcze widoczne części metalu poddawać złoceniu. Sposób ten znany był już Egipcyanom, Grekom, Etruskom i Rzymianom, na dowód czego posiadamy do dni naszych dochowane okazy; w Bizancyum znano go też dobrze, lecz stosowano rzadko, poczytując go za mniej artystyczny; niekiedy łączono go wszelako na tym samym przedmiocie ze sposobem pierwszym, jak tego przykład mamy na relikwiarzu katedry w Ostrzyho-miu (Gran) na Węgrzech, lecz jest to w robotach bizantyjskich wyjątek bardzo rzadki. Technika ta rozwinęła się około w, X w Kolonii, Trewirze i Lotaryngii, ale dopiero w Limoges doszła do niepospolitej doskonałości. W ogóle miasto to w dziejach Sz-a zajmuje najwybitniejsze miejsce, gdyż sztuka wytwarzania go na różne sposoby kwitła tam od końca wieku XI do początku XVIII i z powodu wielkiej ilości wyrabianych przedmiotów wytworzyła przemysł artystyczny, jedyny w swoim

rodzaju; dzięki tej wytworczośoi, jak na owe czasy ogromnej, posiadamy też dotąd liczne okazy Sz a limuzyńskiego we wszystkich muzeach europejskich, oraz w wielu świątyniach. Z wielkiej liczby pomników tego rodzaju zaledwo tu kilka najciekawszych wymienić możemy, są to: Ołtarzyk przenośny Egilberta z Kolonii, w skarbcu Wel-fów w Wiedniu; Relikwiarz Trzech królów w Kolonii; Ołtarz w Klosterneuburg pod Wiedniem, dzieło mistrza Mikołaja z Verdun u; portret Gotfryda Plantageneta hrabiego d’Anjou w muzeum w Le Mans, robota limuzyńska—jest to największy okaz średniowieczny, ma bowiem wysokości 63 cm.; na koniec pod względem kształtu bardzo oryginalny relikwiarz roboty niemieckiej, przechowywany w londyńskiem muzeum South Kensington. Wszystkie te okazy pochodzą z wieku

XII. Z zabytków bliżej nas obchodzących dodać tu wypada jeszcze: Relikwiarz katedry kujawskiej, który był w posiadaniu ś. p. K. Stronczyń-skiego, i Relikwiarz Czerwiński, pięknej roboty limuzyńskiej, niegdyś własność hr. Franciszka Potockiego, a po śmierci jego sprzedany do Petersburga hr. Piotrowi Szuwałowowi. Wybornie odtworzone wizerunki tych dwu pomników znajdują się we „Wzorach sztuki średniowiecznej“

A. Przeździeckiego i E. Rastawieckiego; opis ich jednak jest wcale nie zadawalniający. Pierwszy z tych relikwiarzy, o ile sądzić można z rysunku, może pochodzić z pracowni nadreńskich, albo z Lotaryngii, ale nie jest wyrobem wieku X, jak chcą wydawcy, lecz późniejszym; drugi, najprawdopodobniej w Limoges sporządzony, nosi na sobie cechy wieku XII. Barwy szkliwa z tych czasów bywają zwykle: szafirowe, turkusowe, białe, czerwone, rzadziej żółte i zielone, zawsze prawie nieprzezroczyste; najżywszy koloryt spotykamy na wyrobach z Limoges, które się też odznaczają smakiem w zestawianiu barw; mniej pięknie zabarwione są nadreńskie, najniżej zaś pod względem tym stoją lotaryńskie. — Przyozdobienie szkliwem nie zawsze cały przedmiot zajmuje, jak to samo widzieliśmy już na wyrobach staro-bizaDtyjskicb; często tylko tło jest przez nie zajęte, a postaci świętych wykonane są na samym metalu robotą grawerską, albo w płaskorzeźbie słabo wypukłej. Pod koniec w. XII zaczęto też na tle pokrytem wzorzy-stem szkliwem umieszozać postaci ludzkie i zwierzęce, zupełnie wypukłe wykute z miedzi pozłacanej; piękny tego okaz daje nam relikwiarz św. Fausty, przechowywany obecnie w muzeum Cluny w Paryżu. Nieraz też łączono wypukłorzeź-bę z płaską robotą grawerską, jak to widzieć można na relikwiarzu Czerwińskim, gdzie tylko głowy są wypukłe, rzeźbione, reszta zaś poBtaci ryta na płaskiej blasze. Bardzo dobry opis robót tej epoki z licznemi rycinami znaleźć można w dziele E. Mo li nier a, w końcu artykułu przytoczonem.— W końcu w. XIII sposób dopiero co opisany zaczął Bię wyradzać, wpadłszy w ręce rzemieślników, po-zbawiooych poczucia artystycznego, a w wieku następnym zajął miejsce jego inny, któremu się teraz przypatrzyć wypadnie. III. Szkliwo prze-uroczyste na płaskorzeźbie (Email translucide albo transparent sur relief. wł. Opera di basso rilievo, niem. Durchsichtiges Email). Odróżnia się ono od obu poprzednich zarówno przez odmienne obrobkienie podkładu metalowego, jako też przez zastosowanie, jeżeli nie wyłączne, to przeważ ae przynajmniej, szkliwa zupełnie przezroczystego. Nie miejsce tu na rozbiór pytania: czy Włochom, czy* Francyi należy się zaszczyt wynalezienia sposobu tego; bardzo być może wszelako, że w obu tych krajach mniej lub więcej równocześnie, t. j. w końcu XIII albo w początku XIV wieku, złotnicy niezależnie od siebie wpadli na pomysł przyozdobia-nia tak wyrobów swoich. Zamilczeć też nie można, iż współcześnie prawie i w Niemczech zaczynają się pojawiać okazy tego rodzaju. Charakteryzuje się sposób ten brakiem zupełnym przegródek, oddzielających barwy, i przezroczystością Sa-a. Od wieku X do końca XIII używano, jak widzieliśmy, prawie wyłącznie tylko Sz a nieprzezroczystego, najwłaściwszego na tle miedzianem, chociaż już złotniotwo bizantyjskie stosowało w wyrobach swych często bardzo przezroczyste. Teraz znów powrócono do niego, robiąc jednakże z niego użytek inny zupełnie, niż to czynili Bizantyjczycy. Ponieważ masa szklista, przezroczysta zupełnie, na ciemnym podkładzie miedzianym traciłaby wiele z blasku i świetności, więc wrócić trzeba było do metalu szlachetniejszego; złoto, jako posiadające silne zabarwienie własne, a nadto i cenę nazbyt wysoką, w wyjątkowych tylko razach używane bywało; natomiast srebro okazało się mate-ryałem najodpowiedniejszym, zapanowało też teraz wyłącznie. Części jednak wyrobu, nie pokryte szklisto, wyzłacano. Jako zboczenie artystyczne zapisać musimy jeszcze, iż niekiedy, pod konieo wieku XIV, używano na podkład bronzu, bardzo niestosownego do tego rodzaju robót. Jak już po* wiedziano, za podkład służyło srebro, na płycie odpowiednio grubej rytowano rysunek w płaskorzeźbie mało wystającej i pokrywano go, wiadomym już sposobem, masą szklistą, różnie zabarwianą; wynikało stąd to, że warstwa szkliwa była nie wszędzie równej grubości, cienka na wypukłościach, a grubsza na wklęsłościach rzeźby. Jest rzeczą łatwo zrozumiałą, że warstwy grubsze musiały w razie takim być ciemniejsze, cieńsze zaś —jaśniejsze, powstawał więc w ten sposób rodzaj cieniowania bardzo efektowny. Początkowo przyozdabiano w tym rodzaju wyłącznie prawie tła, okalające postaci, te zaś rytowano tylko grubą kreską na gładkim metalu, zapuszczając, co najwyżej, dla większej wyrazistości, w obrysy zagłębione Sz. oiemne, nieprzezroczyste. Pięknym przykładem takiej roboty jest relikwiarz Joanny d’ E v r e u x, królowej francuskiej, wykończony prawdopodobnie najpóźniej w roku 1339, a przechowywany w bogatych zbiorach Luwru paryskiego. Z czasem jednak zaczęto postępować odwrotnie i umieszczano na tłach złoconych, polerowanych albo zdobnych w robotę rytowniczą, ornamenty albo postaci ze Sz-a. Do tego rodzaju wyrobów należy czara, pochodząca prawdopodobnie ze

skarbca Karola V-go, króla Francyi, a będąca obecnie w zbiorach barona Pic ho na. Do rzędu zabytków z tego okresu, nas bliżej obchodzących, zaliczyć wypada różne sprzęty kościelne, szczególniej kielichy, których kilka w wytwornych chro-molitografiach odtworzono we „Wzorach sztuki średniowieczneju Przeździecki ego i Rasta-wiec ki eg o. Opuszczono tam bardzo piękny kielich, darowany kollegiaoie N. P. Maryi w Kaliszu przez Kazimierza W.: więc tu o nim słów kilka wspomnimy. Czara jego i podstawa zdobne są w duże lilie heraldyczne lazurowe, orły zaś na nóżce wypukłe wyrzeźbione pokrywa Sz. białe, nieprzezroczyste. (Bardzo dokładna podobizna, chociaż nie kolorowana, znajduje się w „Albumie kaliskim E. Staweckiego” [Warszawa 1868]). Przy dalszym rozwoju i udoskonaleniu się techniki nauczono się nie tylko płaskorzeźby, ale i figury zupełnie wyrzeźbione powlekać Sz-m (co zresztą przed erą naszą umieli już Etruskowie), przy-czem posługując się, na jednym i tym samym przedmiocie, Sz-em przezroczy stem i nieprzeiroczy-stem, otrzymywano okazy bardzo powabne. W robotach tych celowali szczególniej złotnicy w Sie nie, Florencyi, Wenecyi, Limoges i Paryżu; je-duooześnie wszakże również w Niemczech i w Niderlandach spotykamy wyroby tego rodzaju, bardzo zręcznie wykonane. Jako przykłady rzeźby powleczonej Sz-em, przytaczamy tak zw. Rössel w Altöting (w Bawaryi)—jest to robota francuska z w. XV-go—i z tegoż wieku krzyż roboty włoskiej, ofiarowany katedrze ostrzyhomBkiej przez króla Macieja Korwina. Użycie Sz-a przezroczystego, choć się w porównaniu z Wiekami Średnie-mi zmniejszyło bardzo, nie ustało jednak nigdy zupełnie i do dziś dnia jeszcze znajduje zastosowanie w sztuce złotniczej.—Odmianą sposobu, o którym mowa,jeBt Szkliwo przegródkowe przezroczyste, czyli okienkowe (fr. Email cloisonné à jour, nm. Fensteremail, wł. Esmalta clara), odznaczające się tern, źe nie posiada woale podkładu metalowego. Okazy jego należą do rzędu największych ['rzadkości. W sporządzeniu go celowali szczególniej złotnicy włoscy wieku XV i XVI-go. Podług przepisu Benvenuta Cell i nie g o, chcąc je zrobić, tak postępować należy: trzeba mieć płaskie pudełko żelazne obrysu takiego, jaki ma posiadać przedmiot ze Sz-a; ścianki pudełka tego powleka się za pomocą pędzelka cieniutką warstwą pyłu, żeby Sz. po stopieniu do żelaza nie przylgło. Następnie za pomocą wązkich pasków metalowych, prostopadle na dnie ustawiony oh, jak to opisano przy sposobie pierwszym, otrzymuje się szereg przegródek, które napełnia się proszkiem Sz a i poddaje stopieniu. Wykończony przedmiot, wyjęty z pudełka żelaznego, ma zupełnie wygląd szybki szklanej różnokolorowej. Rozumie się, że tylko przedmioty drobnych rozmiarów mogły być w ten sposób wykonywane, a z powodu swej łamliwości były bardzo nietrwałe. Drugą odmianą jest t. zw. Szkliwo siatkowe na szkle, albo inkrustowane (fr. Email en résille sur verre). Sposób ten kwitł we Francyi w wieku

XVI, a do dziś na dalekim Wschodzie, osobliwie w Indy ach, z powodzeniem go używają. Wykonanie jest następujące: na blaszoze złotej, bardzo cienkiej, wykuwa się zagłębienie płytkie, odpowiadające przedmiotowi, który przedstawić chcemy; w zagłębieniu tem wykonywamy podług znanych nam już sposobów obrazek ze szkliwa; gdy ten jest gotów zupełnie, odwracamy blaszkę i zaginamy jej brzegi ku górze, jak opisano przy sposobie I: otrzymujemy w ten sposób pudełko płytkie, na środku którego wystaje tylna ścianka zagłębienia wypełnionego już Sz-m. Teraz, napełniwszy pudełko proszkiem szkliwa, koniecznie przezroczystego, po stopieniu i wystudze-niu, odwracamy znów płytkę i zeszlifujemy zupełnie tło złote. Po dokonaniu tego rysunek będzie wyglądał jak gdyby był wpuszczony w płytę szkła zabarwionego. Odybyśmy również zeszlifo-wać ohcieli dno rysunku, otrzymalibyśmy okaz zupełnie podobny do przysposobionego podług wskazówek Celli ni ego—rozumie się w takim razie tylko, jeżeli i sam rysunek jest przezroczysty. Bardzo piękny okaz roboty takiej posiada Luwr paryski: jeBt to tylna ściana zwierciadła owalnego. — Zanim przejdziemy do Sz a malowanego, wspomnieć nam przedtem wypada o innej jeszcze technice, mniej znanej i rozpowszechnionej. Jest to: IV. Szkliwo drótowe, (fr. Email sur // filigrane, nm. Drathemail), jest ono właściwie tyl-/ ko odmianą sposobu I, pomimo to znacznie się różni od niego: naprzód tem, że do wytwarzania

przegródek używa się nie pasków metalowych, lecz drótów prostych albo skręconych, a powtóre, że nakłada się je wprost na płyty metalowe, nie tworząc znanych nam już pudełek. Sporządzone w ten sposób Sz. musi zatem zawsze wystawać po nad tło i nie może być szlifowanem. Technika ta, pochodząca może z Bizancyum, kwitła szczególniej na Węgrzech w wieku XV; w wieku XVII uprawianą bywała przez złotników moskiewskich i dziś podobno w Rossyi jest jeszcze w u-życiu, służąc do przyozdabiania przedmiotów mniejszej wartości, w każdym razie nie artystycznych. U nas również spoBÓb ten musiał być kiedyś w u-życiu, gdyż Rzeczyński w książeczce »Złotnik od złota“ (Kraków.162$) wspomina o nim, zwąc go »robotą drótową“. Po szczegóły bliższe o sposobie tym odsyłamy do dzieła Hampe la, podanego na końcu.—W okresie Odrodzenia powstał nowy zupełnie rodzaj, doskonalszy pod wielu względami od wszystkich wymienionych dotąd; jest to: V. Szkliwo malowane (fr. Email / peint, nm. Emailmalerei). Początki techniki tej sięgają środka wieku XV-go. Tu znów nie jest wiadomem, czy Włochom, czy Franoyi pierwszeństwo wynalazku się należy; za to pewuem zdaje się to, że sposób ten zawdzięczamy, nie złotnikom, lecz szklarzom, sporządzającym barwne okna kościelne. W Bamej rzeczy bowiem sposoby malowania na szkle i na szkliwie są bardzo do siebie zbliżone, czasami nawet równe zupełnie. U-wagę na to zwrócił już przed aty ksiądz Texier w dziele swem: „Histoire de a peinture sur ver-re“ (str. 100). Nie mogąc się jednak wdawać tu w dociekania techniczno • historyczne, przystąpić musimy odrazu do treściwego opisania sposobów malowania na szkliwie, przyczem, dla uniknienia rozwlekłości, za przykładem Mo lin i er a, podamy tylko trzy sposoby podstawowe, nie uwzględniająo odmianek bardzo licznych, zależnych od czasu i miejsca. — 1. Płytę metalową, najzwyklej miedzianą, w całej swej rozciągłości równomiernie grubą i starannie oczyszczoną, powleka Bię warstwą szkliwa jednobarwnego, białego, czarnego, niebieskiego, wedle upodobania; po wypaleniu i wygładzeniu, które już opisaliśmy powyżej w części przemysłowej, maluje się na tem tle farbami właśoiwemi, zupełnie tak samo, jak gwaszem (ob. t. wyraz), poczem płyta po zapełnem wyschnięciu wraca do pieca dla wpalenia rysunku barwnego. Rozumie się, że na tłach ciemnych używać trzeba farb nieprzezroczystych. Zwykle przy większych płytach, aby zapobiedz krzywieniu się ich od gorąca pieca, również i strona odwrotna otrzymuje powłokę zupełną ze Sz-a, zwykle białego; jest to t. zw. przeciwszkliwo (contre-email). Sposób ten, prosty i dogodny, w wiekach XV i XVI powszechnie używany był we Włoszech, później dopiero we Prancyi, Niemczech i Szwajcaryi, i przetrwał do wieku XVIII-go. — 2. Drugi sposób, stosowany przeważnie przez najdawniejszych wytwórców francuskich, szczególniej w Limoges, jest taki: cały rysunek wykónywa Bię na blasze miedzianej wprost, albo po uprzedniem powleczeniu jej szkli wem białem, za pomocą szkliwa ciemnego, po wypaleniu koloruje się go przez nakładanie i wtapianie Sz-a barwnego przezroczystego, z pod którego widnieją ciemne kreski rysunku, przez dodawanie nowych warstw, odmiennych w tonie, wydobywa się cieniowanie, a światła wywołuje się niekiedy przez wtapianie pod powłokę Bzklistą odpowiednio wyciętych blaszek złotych lub srebrnych. Sposób ten jest daleko trudniejszy od pierwszego i znacznie większej wymaga biegłości. 3. Trzeci sposób, także głównie francuski, polega na wyskrobywaniu (enlevage). Na płytę powleczoną Sz-m czarnem nakłada się cienką warstewkę zarobionego proszku szkliwa białego możliwie równo, poczem narzędziem kończatem wyskrobuje się rysunek i ściera zupełnie proszek w miejscach tych, które po wykończeniu mają pozostać czarnemi. Po wysuszeniu zupełnem wypala się płytę i otrzymuje się na tle czarnem rysunek szary, płaski, o obrysach czarnyoh; przez nakładanie i wpalanie dalszych warstw Sz-a białego dochodzi się stopniowo do wycieniowania i uplastycznienia rysunku. Sposobem tym wytwarzano w ciągu wieku XVI-go w Limoges misy, tace, solniczki, kubki i dzbany oraz inne sprzęty „szare* (en grisaille), budzące do dziś słuszny podziw. Okazy wspaniałe, wykonane sposobami przytoczonemi albo ich odmianami, oglądać można w Paryżu w Luwrze i w Muzeum Cluny, oraz w londyńskiem muzeum South Kensington; żadne inne zbiory równem bogactwem i rozmaitością poszczycić się nie mogą. Bardzo pięknym zabytkiem jest też prześlicznie malówany talerz z zapuszczonemi w szkliwo gałązkami złotemi, który należał niegdyś do kióla Aleksandra Jagiellończyka; wyborną reproduk-cyę jego zawierają „Wzory sztuki średniowiecznej*. Muzeum Luwru posiada flaszę, najzupełniej tak samo przyozdobioną i stanowiącą prawdopodobnie także niegdyś własność króla naszego. Wydawcy „Wzorów“ talerz ten poczytują za wyrób krakowski, ćo nam się wydaje stanowczo myl-nem, gdyż okaz ten posiada aż nazbyt wyraźne cechy pochodzenia weneckiego.—W zastosowaniu nie trzymano się, szczególniej w czasach nieco późniejszych, ściśle i wyłącznie jednego tylko sposobu, lecz stosowano na jednym i tym samym przedmiocie po kilka obok siebie, chcąc przez to wywołać rozmaitość i zdobność większą; również łączono ze Sz-em inkrustacyę, mozaikę i wysadzanie kamieniami, oraz, jak to wynika z opisów powyższych, rytowniotwo i rzeźbę. Przedmiotów rozmiarów znaczniejszych nie powlekano też zwykle w całości Sz-em, lecz tylko częściowo.—Poznawszy w zarysie sposoby najgłówniejsze sporządzania szkliwa, rzućmy teraz pobieżnie okiem na zastosowanie go, o ile powyższe przedstawienie rzeczy zadość temu jeszcze nie czyni. Przedmioty przyozdabiane, bądź to emalią z powodu służących za podkład metali szlachetnych, bądź też z przyczyny trudności w sporządzaniu szkliwa, zawsze musiały być drogie i przewyższały nieraz ceną swą kosztownośoi inne: nie mogły zatem dawniej nigdy służyć do użytku pospolitego. Po-mijsjąc czasy starożytne, zbyt mało nam pod względem tym znane, widzimy, że w okresie bizantyjskim Sz. służyło najgłówniej do zdobienia Bprzętów i przyborów kościelnych. To samo powiedzieć można o najdawniejszych wyrobach włoskich, francuskich i niemieckich. Są to również po największej części: krzyże, relikwiarze, kielichy i t. p.; obok tego spotykamy jeszcze korony cesarskie i królewskie, rzadziej już berła, miecze, spinki, albo inne ozdoby stroju osób panujących. Później dopiero, w wieku XII może, zaczęto o-zdabiać Sz-em dzbany, kubki, Bzkatułki i t. p. rzeczy. Roznmie się, że przedmioty tak zbytkowne spotykano też tylko po dworach królewskich. Gdy jednak, począwszy od wieku XIII-go, szczególniej w Limoges, zaczęto, jeżeli tak rzec wolno, sposobem fabrycznym wytwarzać wielką ilość najrozmaitszych przedmiotów zdobnych w Sz., stały się one przystępniej8zemi dla szerszych kół społeczeństwa; nie przestały wszelako nigdy być zbyt-kownemi, pomimo, że użycie miedzi za zwykły podkład cenę ioh znacznie zniżyło. Największe wszakże rozpowszechnienie, po za kościołem, nastało dopiero w wiekach XV i XVI: z tego też czasu posiadamy najwięcej zabytków świeckich. Wynalezienie naczyń majolikowych i fajansowych, znacznie tańszych, a przytem pięknych, wytworzyło już Sz-u współzawodnictwo bardzo poważne i skuteczne, a ostateczny cios zadała mu porcelana. Od czasu wynalezienia jej w Europie zaprzestano też wyrobu naczyń polewanych szkliwem. W wieku XVII Sz. spotykamy już prawie tylko w złotniotwie, ale użycie jego staje się coraz bardziej ograniczonem; najczęściej widujemy je na gracikach drobnych, lub na przyborach złotych stroju niewieściego. Najdłużej jeszcze utrzymało się na tabakierkach, bo aż do początku wieku bieżącego, w którym, jak to widzieliśmy powyżej, zapanowało znów, ale w zupełnie inny, ani Wiekom Średnim, ani Odrodzeniu nieznany sposób, służąc w przemyśle do najpospolitszego użytku. To, że w wieku XVIII malowano jeszcze bardzo ładne miniatury na Sz e, albo że Dinglinger (ob.) ozdobił niem niejedną ze swych prao, nie może osłabić w niozem twierdzenia naszego; były to bowiem wyjątki, i dziś jeszcze wydarzające się, bo i spółcześni złotnicy wykonywają nieraz prace, naśladujące do złudzenia wyroby dawniejsze. Po-strzegaczowi powierzchownemu zdawać-by się mogło nawet, że za dni naszych Sz. dawne odżyło znowu, bo coraz częściej widywać je można w zastosowaniu artystycznem; wniosek taki byłby jednak błędnym. Rzeczywiście od lat kilkudziesięciu, gdy zaczęto wznosić kościoły nowe, a odnawiać stare z zachowaniem wymagań stylu właściwego, co jest rzeczą bardzo chwalebną, sprzęty kościelne sporządzane bywają we wszystkich szczegółach podług wzorów dawniejszych: otrzymują więc także nieraz ozdoby ze Sz-a. Dalej, ludzie bogaci, pragnący przyozdobić komnaty swe osobliwościami artystycznemi i starożytnościami, z powodu trudności nabywania oryginałów, zada-walniają się dobremi naèladoWaniami, więc też dla zaspokojenia ich wymagań powstaje wiele podrabiań, nieustępujących zresztą pod względem doskonałości wyrobu swym pierwowzorom. Na-koniec od czasu niejakiego weszły też w modę naczynia polewane szkliwem, staro - chińskie i japońskie, więc i te znalazły podrabiaczy w Europie, bardzo zręcznych nawet; ale wszystkiego tego nie można nazwać jeszcze odżyciem szkliwa w postaci dawnej: zamarło ono prawdopodobnie na zawsze, jak tyle innych rzeczy dawnych i prawdopodobnie już nigdy w sztuce nie zajmie stanowiska tego, które zajmowało niegdyś. Inaczej mają się rzeczy na dalekim Wschodzie, tam wyrób Sz-a kwitnie jeszcze, jak za najlepszy oh swych ozasów w Europie, i długie życie można mu jeszcze tam rokować. Indye, Chiny i Japonia woiąż jeszcze wytwarzają prawdziwe arcydzieła tego kunsztu. Japończycy nawet mają sposób im tylko właściwy, umieją bowiem zdobić porcelanę za pomocą szkliwa przegródkowego. Zakłady, które o-becnie najlepiej naśladować umieją wszelakiego rodzaju szkliwa, są następujące: w Paryżu Bar-bédienne, Christofle, Elkington, C. Po-pélin i Potier; w Wiedniu H. Macht; w Berlinie E. Bastanier oraz Sussmann i Ravenet, nakonieo w Kolonii Hermeling.—Pomimo obszerności artykułu niniejszego, zaledwie naszkicować zdołaliśmy sposoby przyrządzania i dzieje szkliwa; szukających więc dokładniejszych wiadomości, pomijając dzieła już w tekście wymienion, odesłać musimy do poniżej wyszczególnionych: I. Przemysłowe. Vogelsang „Lehrbuoh der

furt n. M. 1890).

Emalia cieniowana (fr. Email ombrant, E. de Rubelles, Lithophonie). Jest to sposób przyozdabiania wyrobów glinianych, zasadzający się na tern, że na powierzchni danego przedmiotu wyciska się rysunek wklęsły, którego pewne części zagłębio ne są więcej, inne znów mniej;, następnie całość pokrywa się dość grubą warstwą polewy szklistej, przeświecającej i zabarwionej, tworzącej nad rysunkiem wklęsłym powierzchnię zupełnie gładką i równą. Sposobem tym otrzymuje się rysunki wycieniowane, najciemniejsze w miejscach zagłębień największych. Technika ta przypomina bardzo nakładanie szkliwa na płaskorzeźby metalowe

Dr J. P.

s. s.

tT. D.

Eisenemaillirkunst“ (Brunswik 1851); Randau »Die Fabrikation der Emaille und das Emailliren" (Wiedeń 1890, wyd. 2 ie); Lut hm er »Das E-mail - Handbuch der Schmelzarbeit“ (Lipsk 1842).

II. Artystyczne. J. de Labarte »Recherches sur la peinture eu émail dans l’antiquité et au Moyen âge” (Paryż 1856); Tenże »Histoire deB arts industriels” (tamże 1872—75, wyd. 2-ie); Popélin „L’art de l’émail" (tamże 1868); P. Lacroix »Les arts au Moyen-âge et à l’époque de la Renaissance" (Paryż 1871, w rozdz. Orfèvrerie, str. 127 nast.); Bucher „Geschichte der technischen Künste“ (Sztutgard 1875, w tomie 1); Hermann »Die Glass - Porzellan - und Emailmalerei“ (Wiedeń 1882); E. Moli nier »Dictionnaire des émailleurs" (Paryż 1884); Tenże »L’émaillerie" (tamże 1891); Macht »Ueber Email und dessen Verwendung zu Kunstgewerblichen Zwecken“ (Wiedeń 1885); Garnier »Histoire de la verrerie et de l’émaillerie” (Tours 1886); Hampel »Das mittelalterliche Dratbemail (Buda - Peszt 1887) i Schulz »Der byzantinische Zellenschmelz“ (Frank-

Dr J. P.

(por. Emalia III).

Emalia zębowa, Szkliwo zębowe, pokrywające powierzchnię zęba, ob. Ząb.

Emalia zimna, Szkliwo zimne. Niewłaściwa nazwa przyozdabiania metali farbami przy-sposobionemi za pomocą werniksu kopalowego, albo mastyksu. Farby te, grubo nałożone i po wyschnięciu błyszczące, naśladują do pewnego stopnia szkliwo. Przedmioty przysposabia się do przyjęcia farb tak samo, jak pod szkliwozapusi-czane (por. Emalia II). Sposób ten najczęściej używany bywa do upiękniania drobniejszych sprzę-cików i gracików z bronzu, nieraz złoconego. Wyrobów takich wytwarza najwięcej Wiedeń. Dr J- p-

Emanacya, wypływ. W fizyce t e o r y ą e-manacyjną albo e m i s s y j n ą światła, teo* ryą wypływu, nazywa się teorya Newtona, według której istotę światła stanowi sub-stancya, z ciał świecących wypływająca, ob. Światło.

Emanacya, łaoińskie emanatio (od ex i mana re=oiec, sączyć się), dosłownie znacząca wypływ, w teologii, mistyce i filozofii wyraża rozwój wszechświata lub pierwiastków jego odrębnych, z pewnej zasadniczej istoty. Stąd Systemat emanacyjny lub krócej emanatyzm jest poglądem filozoficznym na świat, tłómaczącym powstanie jego, zjawiska i rozwój, takim właśnie wypływem czyli ewolucyą samą z siebie, to jest, z konieczności rzeczy, z pierwiastku zasadaiozego płynącą. Pojęcie to emanaoyi, rozwinięte w pewien systemat, spotykamy naprzód w teozofiaoh starożytnego Wschodu, a mianowicie w religiaoh indyjskich, u Chaldejczyków i u Persów, a także i w poda niach staro-egipskich. Na przełomie świata sta roźytnego i dziejów nowszej cywilizacyi europej skiej widzimy pojęcia te rozwijane systematycz nie na tle filozofii greckiej w Szkole aleksan dryjskiej (ob.), u Neoplatoników (ob.), u zwo lenników Kabbały (ob.), a głównie u Gnosty ków (ob.), u których systemat emanaoyjny ode grał znaczną rolę, zwłaszcza w tłómaczeniu po WBtania pierwiastku złego na świecie. Istoty bo wiem zrazu doskonałe, oddalając się stopniowo od źródła, z którego wypłynęły, stają się, podług teoryi emanacyjnej niektórych Gnostyków, coraz mniej podobnemi do swojej macierzy, czyli coraz gorszemi.

Emancypacja jest to według prawa rzymskiego akt prawny, mocą którego ojciec rodziny (pater familias) wyzwala syna z pod władzy ojcowskiej, w zamiarze uczynienia go przez to człowiekiem niezawisłym (homo sui juris). W dawnem prawie rzymskiem (Gajus I, 132), składał się akt usamo-wolnienia z dwóch części: pierwszą stanowiło rozwiązanie związku familijnego agnacyjnego, między ojcem familii a synem istniejącego, drugą zaś— wyzwolenie dziecka z manoipii causa, w którą przechodziło po rozwiązaniu przez mancypacyę rzeczonego węzła familijnego. Z mancipii causa wyzwalał dziecko albo sam ojciec, albo też ten, komu ono mancypowane zostało. Obok tej dawnej formy wychodziło dziecko z pod władzy ojcowskiej na mocy reskryptu cesarskiego, o którego wydanie ojciec prośbę do cesarza wnieść musiał (emancipatio Anastasiana), Według Justyniana uskuteczniano emancypacyę przez proste oświadczenie wobec sądu (emancipatio Justinianea). Prawodawstwo nowsze (niemieckie) uznaje także emancypacyę wskutek prowadzenia własnego domu (emancipatio taoita, germanica s. saxonica), jako też wskutek wydania córki za mąż. Emanoypa-cya zależy wogólności od woli ojca rodziny; tylko wyjątkowo mógł ojciec być zmuszonym do usamo-wolnienia dziecka swojego, a mianowicie: jeżeli dziecko tyranizuje (fr. 5, D. 37, 12); jeżeli przyjął dziedziotwo lub legat z obowiązkiem e-manoypowania dziecka (fr. 92, D. 35, 1), wreszcie jeżeli dziecko adoptowane w wieku niedojrzałym po dojściu do dojrzałośoi oświadczyło, iż przysposobienie szkodę mu przyniosło (fr. 32, 33, D. 1, 7). Wskutek dobrowolnego usamowolnienia syna zachowuje ojciec rodziny prawo do użytkowania tylko połowy peculii adventicii, t. j. majątku dziecinnego, nabytego do chwili E-yi (t. zw. praemium emancipationis.—Por. fr. 6, § 3, C. 6, 61. § 2. J. 2, 9).—E. w prawie nowo-źytnem, ob. Usamowolnienie.

W prawie kościelnem E. znaczy: 1) według dawnej praktyki kośoielnej, obrządek u-

wolnienia domicellaryusza (ob. D o m i c e 11 a r i i), w kapitule z pod zwierzohniotwa scholastyka. 2) Uwolcienie od podległości i obowiązku poełuszeń-stwa względem dawnych ich prrełcźonych, czy to księdza świeckiego, czy zakonnika, wyniesionego na katedrę biskupią,—akt odpowiedni nazywa się litterae emancipatoriae. 3) Dawniej terminu tego używano w znaczeniu Egzempcyi (ob.).— Wprawie publicznem i w stosunkach społecznych E-ą nazywa się znfesienie lub o-graniczenie przewagi jednej kategoryi ohywsteli kraju nad drugimi, czy to pod względem wyznaniowym, czy stanowym, jak np, : E. żydów, E. katolików w Anglii na mocy bilu z r. 1829 (ob. Anglia, d z i e j e); E. w ł o ś c i a n, t. j. uwolnienie ioh od poddaństwa i pańszczyzny; E. niewolników w Stanach Zjednoczonych A-meryki Półn. r. 1863, i w Brazylii 1871 i 1888. E-ą kościoła od państwa, szkoły od kościoła nazywa się zupełna niezależne śó jednej strony od wpływu drugiej. E. k o b i e t, cb. pod wyrazem Kobieta. Patrz talże Równouprawnienie i Wyzwolenie.    •

Emanuel IWaleczny, cesarz Trebizondy (1238 — 1263), zawarł przymierze z sułtanem Ikonium (w Azji Mniejszej) przeciw Mongołom, którzy wszakże obu sprzymierzeńców pobili pod Ersen-dźanem w Armenii (1244) i zmusili ich do zapłacenia kontrybucyi. Od czasu tego cesarza miasto Trebizonda Btaje się ogniskiem handlu pomiędzy Europą i Azyą Zachodnią, a nawet Środkową. N-Emanuel II, cesarz Trebizondy, wstąpił na tron po śmierci Andronika Iii-go w r. 1332, mająo zaledwie ośm lat życia; wkrótce atoli wśród najrozmaitszych zamieszek i nieładu w cesarstwie był strąoony z tronu przez stryja swego, Bszylego. N< Emanuel III, cesarz Trebizondy (1390—1412), wnuk Bazylego, a syn Aleksego III-go; otrzymawszy po ojcu państwo zagospodarowane i bogate, usiłował przez cały czas swych rządów utrzymać je w tym stanie kwitnącym. Dla tego też, chcąc granice jego zabezpieczyć przed napadami Mongołów, zobowiązał s;ę [łacić haracz Timurowi i stał się jego wasalem.

stwie nad królem węgierskim, Zygmuntem, pod Ni-kopolis (1396) domagał się oddania sobie stolicy państwa Bizantyjskiego. E. wprawdzie Konstantynopola nie dał, ale musiał uznać współrządzcą cesarstwa Jana, synowca swego, a syna Andronika, protegowanego przez sułtana. Potem wyruszył do Włooh, Prancyi i Anglii z zamiarem zyskania pomocy od mocarstw zachodnio ■ europejskich i wywołania wojny Krzyżowej; wszakże gdy go wszelkie nadzieje w tej mierze zawiodły, wrócił do Carogrodu i po śmierci Bajazeta zmuszony bjł zawrzeć sojusz z jego synami, później wszakże ucierał się z Muradem (Amura!) II- gim, wnukiem jego. Tknięty apopleksyą, wstąpił do klasztoru, złożywszy rządy w ręce syna swego, Jana, którego zamianował cesarzem. W r. 1424 musiał jeszcze podpisać umowę z Muradem, mocą której Cesarstwo Bizantyjskie uznało nad sobą zwierzchnictwo suł-tańskie, jako ziemia hołdownicza.

Emanuel Wielki, król portugalski, ob, Ma-noel.

Emanuel - Filibert, zwany ».Żelazny łeb*, książę Sabaudzki (* r. 1528 w Chambéry — f 1580), syn Karola Iii-go Dcbrego i Beatryczy Portugalskiej. Wyzuty przez Francuzów z dziedzicznych włości, służył w wojsku Karola V-go i Filipa Ii-go, podczas wojny z Francyą dowodził armią cesarską, która zdobyła Hesdin (1553) i wygrał bitwę pod Saint - Quentin (1557). Na mooy pokoju w Cateau - Cambrósis (1559) otrzymał rękę Małgorzaty, sioBtry Henryka ÏI-go, a zarazem odzyskał większą część Sabaudyi, do której w r. 1564 przyłączył nadto ziemie odebrane od Szwajcaryi. W r. 1574 Francya zwróciła mu Pignerol i Sa-vigliano, zaś w r. 1576 nabył księstwo Oneglię, drogą wymiany na hrabstwo Tenda. Uczynił Turyn swą stolicą i pobudował tam cytadelę; położył pierwsze podwaliny potęgi morskiej Sabaudyi. Jako wnuk Emanuela I-go, ubiegał się po śmierci króla Sebastyana o tron portugalski, wszelako bezskutecznie. Jest jednym z założycieli obecnie panuj ąoego we Włoszech domu Sabaudzkiego. W r. 1838 wzniesiono mu w Turynie posąg konny. — G. C h a r e 11 a „La successione di E. sul Emanuel (Manuel), Paleolog, cesarz bizantyj- trono di Savoia" (Turyn 1884).

Bki (1391 — 1425), drugi syn cesarza Jana V-go.

Za życia ojca był gubernatorem w Salonice, a po Salomon, śmierci brata starszego, Andronika (1385), zamianowany zostsł przez ojca współwładzcą cesarstwa.

Gdy sułtan Bajazet w r. 1390 wyruszył na Filadelfię, ostatnie miasto w Ązyi Mniejszej, należące jeszcze do cesarstwa, E. zmuszony był towarzyszyć mu, ponieważ ojciec, Jan V, zortał wasalem sułtana. Po poddaniu się miasta, E., bolejąc o-gromnie nad swem stanowiskiem upokarzaj ącem, wróoił pośpiesznie do Konstantynopola, gdzie syn Andronika strącił tymczasem z tronu dziada swego, Jana V-go. E. przywrócił natychmiast władzę ojca, który wszakże wkrótce potem umarł, właśnie w tym czasie, gdy syn bawił w Brussie u sułtana, w Europie.

Na wieść o śmierci ojca, E. uciekł z Brussy do Konstantynopola, za co Bajazet, rozgniewany, mścił ! cedonii, leżała między dolnemi częściami rzek się, pustosząo ziemie bizantyjskie; a po zwycię- \ Axios (dziś Wardar) i Haliakmon (dziś Wistritsa).

».

».

Hml.

Emanuel ben Salomon, ob. Emmanuel ben

Emarginula Lam. (paleont.). Rodzaj kopalnego i żyjącego mięczaka z rzędu brzuchopełzów, przodoskrzelnych (Gastropoda prosóbranchiata), o skorupie miseczkowatej, czy czapkowatej, z rozporkiem na przodowym brzegu. Wierzchołek miewa ozęsto zwinięty słabo niesymetrycznie ku tyłowi. W stanie kopalnym liczne występują gatunki, już od formacji węglowej, a jeszcze obficiej począwszy od kredowej. — Obecnie w morzach żyje około 130 gatunków.—E. Miinsteń Piet. w kaj-prze angielskim (pokłady Cassianu), w Alpach południowych; E. fissura Lin. w pliocenie, żyjąca

K. J.

Emathia, w starożytności jedna z dzielnio Ma-

Kacyki Powal. Blu«tr. Zeta. 14*. T. 19-tj

32

Było tu główne siedlisko władzy macedońskiej; tu także leżały miasta Eiessa albo Aegae (dziś Vode-na), Berrhoea (dziś Karaferie albo Verria). Obeo-nie część sandźaku Salonickiego.

Ematydy, ob. P i e r y d y.

Ematyon, według Hezyoda „Teog.“ (wiersz 984), syn bogini Eos (ob.) czyli Jutrzenki i Ty-tonosa.

And. S.

znaczyć, że E. nie jest prostą podeszwą lub sandałem; źe związuje się rzemykami lub sznureczkami, do różnej wysokości goleni; źe palce u nogi miewa zasłonione lub odkryte; mianowicie zaś, źe od góry ma wjłogi, spadające również na rozmaitą długość. Przedstawiamy tu trzy wzory Embadów, zdjętych z różnych zabytków:

K. K.

Emba, ross. Jemba, Jomba, kirg. Dżem, rzeka w obwodzie Uralskim, ma źródła na zachodnim stoku pasma Mugodźarskiego, płynie ku po-łudnio-zachodowi przez kraj pustynny, wodę ma słonawą, wpada do zatoki Embińskiej, m. Kaspijskiego, obszerną deltą, ubiegłszy 500 wiorst; bardzo rybna. Na jej górnym biegu leży warownia, zwana stacyą albo pikietą Embińską (Embinskij post), która była zbornym punktem woj Bk rossyj-skich w r. 1878 podczas wojny z Chiwą.—Od rzeki E-y nosi nazwę i powiat Embiński w obwodzie Uralskim, obejmujący 127 974 wiorst □, z ludnością przeszło 96 000 głów (1892), t. j. zaledwie 0.8 na 1 km □; są to prawie wyłącznie Kirgizi koczujący, trudniący się pasterstwem. Stolicą władz adminiBtraoyjnych jest Temirskoje, nad rz. Ternir, dopływem prawym Emby. And* ⁸-Embach, rzeka w gubernii Inflanckiej, wypływa w powiecie Dorpackim, w parafii Odenpae, gdzie powstaje z kilku strumieni i przerzyna parę drobnych jezior; pierwotny, południowy kierunek biegu zamienia na północny, zatoczywszy silny łuk w okolicy miasteczka Teilitz, od którego przy sprzyjających warunkach poczyna być spła-wną. Aż do jeziora Wirzjaerw E. nosi nazwę Małego, po wyjściu z tego jeziora zwie się Wielkim i podąża na Jurjew czyli Dorpat ku wschodowi aż do jeziora Pejpus. Między Jurjewem a uściem w jeziorze Pejpus odbywa się także i żegluga. — Ogólna długość włącznie z jeziorem Wirzjaerw dochodzi do 170 wiorst, przy średniej szerokości w dolnym biegu 30—40 Bąźni, a przy głębokości 4—9 stóp; dno przeważnie grzązkie, brzegi nizkie, częścią łąkami, a częścią bagnami pokryte; ryb dostatek. Najważniejsze dopływy przyjmuje Wielki E., mianowicie zaś: Pedde z Pahlą z lewej stro-

And. S.

ÄSJ

-r r

a®

tik

Uli

ffilró

Fig 100.

taj

ny i Elwę albo Ullilę z lewej.

Embaflon. Naczynie, z kształtu dobrze nieznane. Polluks mieści je między przyrządami do korzeni, oliwy, octu, soli i t. p. Zatem naczynie małe, wyłącznie stołowe, zapewne w kształcie naszej solniczki, miseczki. — Ob. u flesy-c h i u s a s. v.

Embargo, ob. A mbar g o.

Embas. Rodzaj obuwia greckiego, w które, według źródło słowu, noga wsuwać się powinna (iicö TQö ifAßodveiv toóę rcóSaę). Tymczasem w tekstach i na rysunkach zabytków widzimy takie mnóstwo i taką rozmaitość obuwia mianowanego E., źe niełatwo uchwycić cechę jego gatunkową: ciźmy ordynaryjne ubogich; trzewiki dogodne i obszerne; obuwie proste i bardzo wytworne, bogate, „z pięknej pilśni białej“, wybijane brylantami, wyszywane złotem i t. p. W odróżnieniu więc od innych gatunków to można za-

K. K.

Inna jest kwestya, dotycząca używania tego obuwia przez aktorów, którzy noszą ciżmy, zowią-ce się to l[rßatat, to 2p.ßä5e?. Po podobieństwie fo-netycznem wyrazów (zwłaszcza w przyp. 2 i 4 1. mn.), moźnaby mniemać, źe to wszystko jedno: tymczasem w niektórych tekstach Embady najwyraźniej stosują się do aktorów tragicznych, Em-baty—do komicznych; w innych tekstach odwrotnie; a w innych jeszcze—obojętnie, co wszystko naprowadza na myśl, źe nie wielka jednak musiała być między jednem a drągiem obuwiem różnica.

K. K.

Embateryon ('E|Aß<m'piov {jiXoç), dorycki marsz wojskowy, jako wiersz i melodya. Istuiały one zapewne u wielu ludów greckich, ale z pomiędzy tych głośną wartość poetyczną i muzyczną mają E-y dwóch tylko poetów doryckich: Tyrteusza w Spareie i lbika na Krecie. Drugi znany jest tylko z imienia (różny zapewne od sławnego poety z Regionu); Tyrteusza znamy nieco okruszków. Z reputacyi wiemy, iż wiersze jego drgały patryoty-zmem i zapałem wojennym. Układał je w miarę anapestyczną, t. j. w naturalny rytm marsza; raz brał tetrametr katalektyczny (metrum laconicum, messeniacum), to znów dymeter katalektyczny.

257).

B. M.

Emberków herb pomieścił Niesieoki w swej Koronie, chociaż używała go rodzina niemiecka, na Szląsku osiadła. Przedstawia on w polu błę-kitnem lisa z zadartym ogonem, białą chustą w pół przepasanego, biegnąoego wprawo tarczy; w szczycie hełmu znajdujemy pióro kogucie między dwoma jabłkami.

Emblema (z gr. e m b a 11 e i n, narzucać, nakładać). Wyraz, we wszystkich językach nowo-

IM

'■jf

K. E.

Urywek 15 Tyrttusza, właśnie z tej ostatniej kom-binacyi

*'Ayît ’w IiTtàpmç èoàvôpoo xoopoi icavépmv noX(amv..

(Naprzód, Spartańska drużyno! Synowie ojców obywateli).

przedstawia w tegoczesnej notacyi, uderzającą a-nalogię rytmiczną z rytmem „Marsylianki“.

Urywek 16, stwierdzony przez historyków (Tu-cyd. V 69-70).

’'A’jfet'â) Enópraę hoicXoi xoopoi îcotI tocv ’'Apswç xtvaaiv.

(Dalejże, Spartańscy rycerze! dalejże w pochód Aresa!)

świadczy, iż E. śpiewany czy recytowany był przez samo wojsko, w chwili gdy szło do ataku. Król dawał znak do poczęcia „peanu*, który tu nie ró-źni się rytmem od E-nu. Wtór muzyczny, przynajmniej u Spartan, polegał na fletach; dawniej wtórowały cytry lub liry. Zdaje się, iż rodzajowe miano Kastoreios nomos nadano melodyi typu embateryonowego (Plut. „De musica* 26 i „Li-curg.“ 22. Pindar „Isthm* I, 16), pierwiastkowo niewątpliwie ułożonego w trybie doryjskim. Prawdopodobnie, jak przy wielu chórach anapestycz-nych, słowa deklamowały się poprostu rytmem silnie akcentowanym kadenoyą kroków; melodyę wykonywały tylko flety. Lubo E. reoytowano tylko pod bronią (en eplois), nie należy stąd wnosić, ażeby każdy „śpiew orężny* (Enoplion melos), miał być E-m: wiele melodyj mianem tern zwanych przygrywało prawdziwym tańcom (pyrrichus, karyatis i t. p.), nie zaś pochodom wojennym. Go zaś do opinii, mieszających elegie Tyrteusza, deklamowane przy uoztach i konkursach, z jego E-mi bitewnemi, jest to stary błąd, po sto razy prostowany, odrzuoany, który jednak i do najświeższych czasami jeszcze zagląda publikacyj. — Bibi. Otfr. Müller „Die Dorier“ (ks. IV, rozdział 6, § 6); Bergk „Griech. Literaturgesch.“ (II

E. K.

Embelia, rodzaj z rodziny Myrsinaceae. Są to przeważnie krzewy, o liściach ogonkowych, naprze-mianległych, lancetowatych lub jajowatych. Kwiaty drobne, białe, w gronka zebrane. Owoc—małe, kuliste, czerwone lub ozarne jagody. 50—60 gatunków tego rodzaju są właściwe strefom podzwrotnikowym Azyi, Afryki, Australii, Nowej Kaledonii. Jagody E. Bibes Burm. używane są do fałszowania pieprzu. Roślina ta zawiera pierwiastek, który ma być dzielnym środkiem przeciwko solite-rowi.

źytnych przyjęty i używany mniej więcej w znaczeniu godła, ma w sztuce starożytnej dwa zna-czenia, czysto techniczne. Wyobraża on: 1) wszelką inkrustacyę, a zwłaszcza mozaikę (Varro „Res rust.* III, 2i 4; Lucil. u Cyc. „Brutus* 79), zło żoną z drobnych kamyczków barwnych, ze szkła lub emalii, osadzonych na płaszczyć aie kitowej. Ponieważ sztuka ta odbywała się na różny sposób, przeto dla określenia jej napotykamy różne wyrazy, z których każdy oznacza odmienną metodę, jako to: tessellatum, sect ile, ver m i c u 1 a t u m i inne. Jeżeli E. jest nazwą szczególną, nie zaś rodzajową, to snadź wtedy, gdy oznacza gatunek mozaiki mało znany, ale który widzimy np. w willi Hadryana, nieopodal Tivoli. Odwzorował kilka jej odłamków Cay-lus („Recueil“ VI, 83); polega zaś ona na płasko-izeźbach z bardzo twardego stiuku, w których in-

GIG

Gs

C\

/i

Ki\a mi fig. 101. Emberków herb.

krustowane są różnobarwne kamyczki i emalie, przedstawiające tło tak żywo, jakby było malowane,—2). Znaczy też E. ozdobę lub figurę, odskakującą, zgoła niezjednoczoną z bryłą, ani z tejże samej bryły wykutą, ale przyczepioną, jako dodatek ozdobny; np. złota figurka na naczyniu sre-brnem, lub srebrna na bronzowem, broń z innej substancyi do postaci ludzkiej przyczepiona, kwiatek i t. p. (Cyc. „Verres* II 4, 17, 22, 24). Ten rodzaj robót snycerskich bardzo lubiony był w Rzymie; sporo jego okazów odkryto w Pompejach.

Wyraz ten w znaczeniu godła wszedł do języków europejskich z Odrodzeniem klasycznem. W w. XVI i XVII, w których tak bardzo były ulubione allegorye, wszystko emblematyzowa-no: teologię, filozofię, politykę, historyę, nauki przyrodnicze, a nawet i gramatykę. Stąd powstał w bibliografii OBobny dział, nie małej wagi, książek illustrowanyoh drzeworytami lub miedziorytami, które artystę natchnąć mogą nie jednym bardzo pięknym pomysłem. Największą cieszyły się wzię-tością emblemata, illustrujące zbiór sentencyj mo-

Gradenwitz i Lenel.

B. M.

nia.

K. K.

ralnych, ułożony p. t. „Emblematum libellus* w dystychach łacińskich, przez znakomitego prawnika medyolańskiego, Andrzeja Alciata (1522 r.). Drugie, znacznie powiększone, wydanie tego dzieła ogłosił r. 1531 w Strassburgu uczony anty-kwaryusz, Konrad Peutinger, któremu autor je dedykował, i odtąd do r. 1781 książka ta w różnych krajach Europy była 130 razy przedrukowana.— Brunet „Manuel du libraire*; H. Green „k. Alciati and his books of emblems“ (Londyn 1872).—Dziś emblemata są w powszecłmem użyciu, jako cechy zewnętrzne, znamionujące bądź instytuoye i stowarzyszenia publiczne, bądź też należące do nich osoby. Widzimy je także na kościołach (w postaci krzyża), na gmachach, w których się urzędy państwowe mieszczą, na muzeach, teatrach i t. p. W malarstwie i rzeźbie napotykamy je przy rozmaitych wizerunkach świętych i postaoiach mitologicznych. W heraldyce emblematami są godła herbowe, korony, hełmy i t. p. W armii odróżniają Bię rozmaite rodzaje broni godłami na sztandarach, a także na mundurach i na kaskach żołnierzy. Cechy rzemieślnicze mają podobnież emblemata na swyoh chorągwiach, zarówno jak bractwa kościelne, a nawet różne korporacye prywatne: śpiewacze, gimnastyczne, łyżwiarskie, wioślarskie i t. p.    *

Emblemata Triboniani (interpolations) zo-wią się zmiany, poczynione przez kompilatorów w dygestach Justyniana i zastosowane do nowego stanu prawa. Nieraz jeden i ten sam ustęp inne miał znaczenie pierwotne, kiedy przez autora był napisany, a inne przybrał w dy gestach Justyniana, gdy do nioh został wciągnięty (duplex interpretation W nowszych czasach zajmują się uczeni zebraniem i wyjaśnieniem tych interpolacyj. Wielką zasługę położyli na tern polu profesor. Eisele,

T. D.

Emblica officinalis Gaertn, (Phyllanthus embUca Willd.) miro bal an. Krzew lub drzewo 6—9 m. wys. z rodziny Wilczomleczewatycb, pochodzi z Indyj Zach., gdzie jest hodowany. Mięsiste owoce, kształtu kuli, 2.5 cm. wielkie, są jadalne na surowo.—Ususzone zaś, znane niegdyś pod nazwą: mi-robalany embliki (Mirobalani emblicae), używane były jako środek śoiągająoy przeciw dyssente-ryi i cholerze. Drewno twarde, bardzo cenne. Kora ma zastosowanie w garbarstwie i farbiar-stwie.

Embolia (med.), ob. Zator.

Embolit (mineral.). Pod nazwą tą opisał Breithaupt chlorobromek srebra, minerał z Copiapo w Chile, krystalizujący w szereg foremny, barwy żółtej lub zielonej, c. wł. 5.79—5.80, będący według rozbiorów Plattnera mieszaniną wzoru: 2AgBr-f3AgCl, wymagającą 67 srebra, 20 bromu i 13 chloru. Inne odmiany tego minerału przedstawiają według Fielda inne stosunki obu składników, co przy ich jedno-kształtności jest rzeczą łatwą do zrozumie-

K. J,

Embolium. Rodzaj dzisiejszego antraktu, a właściwie intermezza, przedstawienie niezależne od sztnki głównej, granej na teatrze. E-a służyły do przedłużania widowiska, gdyby miało być zbyt krótkiem; również, i to racya ich naj-waźniejzza, do podzielenia sztuki na kilka części, dla pofolgowania widzom przy zbytecznem natężeniu uwagi w jednym kierunku, jako też dla dania wypoczynku aktorom. Co grano w tych przerwach, tego nazwa nam nie objaśnia. Były to zapewne przedstawienia lekkie, urozmaicone, śpiewy, tańce, deklamacye, humoreski i t. p. Cycero, który za świadectwem swego biografa, Plutarcba, lubił dowcipkować pro rostris, w jednej ze swych mów (Pro Sexto L1V 116), igrając na wyrazie E., powiada o Klodyuszu, że poznał wszystkie e m b o 1 i a siostry, on który był hecarzem, aktorem, trefnisiem, i wkradł się na zgromadzenie kobiece przebrany za śpiewaczkę. Tekst ten dozwala nam wnioskować o rodzaju aktorów, używanych do takich E-ów. Z drugiej znów strony, tenże Cycero, w liście do brata; Quintusa (III 1, 4), pisze, że w księdze, którą przygotowywa (zapewne dzieje swego konsulatu) zamierza, jako m i r i f i-cum embolium, wprowadzić Âpollona, przemawiającego na radzie bogów. Apulejusz (Metam.

I 10, 29), daje szczegółowy opis scenicznego przedstawienia w Koryncie. Miano grać „Sąd Parysa”: przed samą sztuką gromada chłopców i dziewcząt, bardzo pięknych i bogato strojnych, wykonywa, opisując najwdzięczniejsze figury, taniec pirryjski; a było to E. — Zatem wtrącano je zarówno na początku, jak we środku lub na końcu sztuki.—Kwestyi nie ulega, że istniała osobna dla tych widowisk klasa aktorów, pod nazwą Emboliarii,-riae, z osobnym tresunkiem; młodzież taką zaprawiano przeważnie w mimice, tańcu i śpiewie (niby dzisiejszy chór i corps-de - ballet); tylko o jakiejś istotnej organizaoyi (jak np. co do chórów teatralnych) zgoła nie słychać. Ślady natomiast istnienia indywiduów, kobiecych zwłaszcza, z tym specyalnym charakterem embolistycznym, z tytułem, imieniem, znajdują się w odkrywanych napisach. W Rzymie znaleziono napis takiej emboliariae, imieniem Febe, która była ajrtis omnium erodita (sic), a umarła w 12 loku życia („Corp. ins. lat.“ VI nr. 10 127). Inna, Eucharis, także umarła w Rzymie mając lat 14, i ta nie ma wprawdzie tytułu e m b., ale jeśt również docta, erodita (Ibid. nr 10096). Pliniusz w swej „Hist. Nat.* (VII, 49, 5), opowiada curiosum o pewnej emboliaryi, Galeryi Copioli, którą wezwano na scenę, gdy miała 104 lata. Jest też kilka napisów, dotyozących chłopców, wprawdzie bez tytułu, lecz z widocznemi cechami należenia do E.

Embolizm (z grec. ejißoXiapiöi;—wkładanie, przydatek), stąd księ ży co wy rok przestępny, ma -jąoy 13 miesięoy księżycowych, nazywa się rokiem embolistycznym (annus embolisma-lis), a trzynasty ów miesiąc—m iesiącem embolistycznym (mensis embolismalis). W liturgii modlitwa Libera nos, we mszy św. po Pater noster, wtrącona między modlitwę

K. J.

(3PbS+Sb₂S₃).

Embrun, stolica okręgu we francuskim departamencie Alp Wyższych, w dolinie rzeki Durance, na stromej skale u stóp góry St. Guillaume, przy drodze źeiaznej Grenobla - Briançon; około 5 000 m-ców. Twierdza 3-go rzędu, piękna katedra w stylu gotyku wczesnego, więzienie centralne (w gmachu kollegium pojezuickiego), koszary (w dawnym pałacu arcybiskupim), kollegium; wyrób sukna, handel zbożem, winem i wełną. — Okolica (Embrunnois) górzysta, lesista i bardzo malownicza; spadają w nią głównie odrośle potężnego pnia góry Pelvoux.—W starożytności E-burodunum otrzymało od Nerona przywileje; w IV wieku było już siedliskiem biskupstwa, które w IX w. do godności arcybiskupstwa podniesione, a w r. 1790 zupełnie zniesione zoBtało. — Arcybiskupi, poczynająo od XIII w. byli zarazem właścicielami miasta, które przedtem własnych pO-

And. 8.

Pańską, a łamanie hostyi, zowie się emboli-

z m e m.

Embothrites, Embothrium (palemt). Pod nazwami temi kilku paleontologów opisało odciski liści, szczątki owoców i nasion, znalezionych w pokładach trzeciorzędowych Styryi, Tyrolu, Szwajcaryi, Francyi południowej, a zaliczanych przez nich do rodziny Proteaceae. Wszelako ponieważ odciski lisoi nie są przechowane należycie, żaden z owoców nie nosi pewnyoh cech tej rodziny, a nasiona mogą być również nasionami sosny, jodły, świerku, modrzewia, albo owocami rodziny Małpi-giowatych, to chyba tylko nasiona zwane E. Salidnum Heer i E. boreale Saporta mogą jedynie, dla postaoi swej, być uważane za należące do rodziny Proteaceae.

Embothrium, Jaskrota, Strojny krzew, Strojny kwiat, rodzaj krzewów z rodź. Proteaceae (owełkowate). Należy tu 7—8 gatunków, właściwych przeważnie Ameryce Południowej.

Embrithit Breithaupt (mineral.). Minerał z Ner-czyńska, stanowiący, według rozbiorów F ren z la, prawdopodobnie zanieczyszczoną tylko odmianę bulanźerytu, ożyli siarko - antymonianu ołowiu

K. J.

siadało hrabiów.

Embryektomia, po grecku tyle co: wycięcie płodu; por. Cięcie cesarskie i Laparotomia.

Embryogenia, tworzenie się, rozwijanie się płoau, ob. Embryologia.

Embryoktonia (gr. to l'jißpoov =płód i eivw== zabijam), zabicie niedonoszonego płodu w łonie ciężarnej, ob. Poronienie.

Embryologia (gr. embryo m=z a r o d e k, p ł ó d), nauka, mająca na celu zbadanie warunków rozwoju istot świata ustrojowego, zarówno poszczególnych osobników, jak też całych gatunków, rodzin i gromad świata roślinnego lub zwierzęcego, jako historya rozwoju w najszerszem znaczeniu tego wyrazu rozpada się na dwa działy: ontogenię (Haeckel), czyli historyę rozwoju poszczególnych osobników od chwili ich powstania w postaci jajka aż do śmierci, i filogenię (Haeckel), lub inaczej zoogenię (Kölliker), historyę powstania całych szczepów istot organizowanych. Ta część ontoge-nii, która ma na celu zbadanie wszystkich zmian morfologicznych, jakim podlega dany ustrój od chwili powstania aż do zupełnego ukształtowania się, t. j. do końca okresu zarodkowego, nosi pospolicie miano embryologii.

E jest nauką czasów najnowszych: z badaczów starożytnych tylko Arystoteles (* 384 przed Chr.) podał w swych dziełach wiązankę faktów i tej gałęzi wiedzy. Wieki orednie niewiele się również przyczyniły do rozwoju E-i, chociaż na niwie tej nauki pracowali tacy uczeni, jak Fallopiusz (* 1523,) i jego uczeń, Hieronim Fabrycyusz ab Aąuapen-dente (1600), Spigelius (1631), Harvey (1652), Regner de Qraaf (f 1673), Malpighi (1687), Swammerdam (* 1637—f 1685), i w. in.: aż do połowy zeszłego stulecia panowała powszechnie błędna teoria ewolucyjaa, według której rozwój zarodka polegać miał na ewolucyi, t. j. rozwijaniu się w ścisłem tego słowa znaczeniu—zwiniętych, lecz istniejących już w jajku narządów ciała danego osobnika. Wynikiem podobnych poglądów musiała być inna teorya: skoro w jajku istnieją już wszystkie narządy, jest więc i jajnik, są jajka dla następnego pokolenia; w tych ostatnich znajdują się znowu jajka i t. d. Pierwszy człowiek nosił w sobie zatem zaczątki wszystkich pokoleń, jakie istnieć będą na ziemi do końca świata (t. zw. Einschachtelungstheorie). Dopiero dzieło Kacpra Fryderyka Wolffa „Tbeoria generations* (1759) obala teoryę ewoluoyjną, wygłaszając zasadę, że wszystkie narządy ciała zwierzęcego powstają z bardzo prostych listkowatych zaczątków, pokładów komórek ciała zarodka. Döllinger wraz z uczniem swoim, Panderem (1817), Re mak, a szczególniej inny uczeń Döllingera, Karol Ernest von Baer (* 1792), rozwinęli dalej rozpoczęte przez Wolffa dzieło i pracami swemi dali początek nowożytnej E-i.

Wedle powszechnie dziś przyjętych pojęć, nowym uBtrojom dają początek podobne ustroje już istniejące, samorództwo zaś, czyli powstanie ustro jów z materyj nieorganicznych, nie istnieje. Powstawanie nowych UBtrojów może się odbywać drogą płciową lub bezpłoiową. W świecie zwierzęcym drogą bezpłciową rozmnażają się tylko niektóre ustroje niższe; u zwierząt kręgowych napotykamy wyłącznie rozradzanie się płciowe: oro-buiki młode rozwijają się tylko z jajka zapłodnionego (ob. art. Jajko i Zapłodnienie). Rozwój danego ustroju odbywać się może tylko w pewnych warunkach, a w szczególności w pewnej tylko ciepłocie: jaja zwierząt o ciepłocie stałej (ob. art. Ciepło zwierzęce) rozwijiją się tylko przy ciepłocie, zbliżonej do temperatury ciała rodziców.

Początkowe stadyum rozwoju jaj wszystkich zwierząt polega na podziale jaja według zasad podziału karyokinetycznego komórek (ob. art. Komórka). Pomijając szczegóły owego podziału u rozmaitych zwierząt, zauważymy tylko, że jajko rozpada się z poozątku na dwie części, z których każda posiada wszystkie cechy komórki; dwie te komórki ulegają dalej podziałowi; z powstałych

w ten sposób 4-ch mamy, dzięki dalszemu podzia- ; komórek, t. zw. listków zarodkowych: ze-łowi, 8, 16, 32, i t. d. (Fig. 102, a, ó, c). Wreszcie ₍ wnętrznego, czyli ektodermy, albo epiblastu, z jajka powstaje cała masa komórek, ułożonych ! i wewnętrznego, t. zw. entodermy, albo by pojedna obok drugiej i tworzących w ten sposób j bias tu. Otwór pozostały na miejscu wpuklenia kulę, podobną do owocu morwy, skąijteż twór po- j się ściany blastuli nosi nazwę pragęby (blasto-dobny nosi nazwę morula (Fig. 102, d). Wkrótce porus); prowadzi on do jamy gastruli, czyli do

cc

»I

iS»

cl

«P*

■'L.Ą

mm

"Mm

ft: ..

&b!M.

Ęmm

fcig. 102. Schematyczne przedstawienie", podziału iajka; d— morula.

ref*¹

.•o

[W

wewnątrz moruli zjawia się przestrzeń, wypełniona płynem surowiczym, powiększająca się stopniowo i odsuwająca komórki ku obwodowi; komórki te układają się wreszcie w jedną warstwę, stanowiącą śoianę wypełnionego płynem pęcherzyka, czyli t. zw. odtąd blast u li (Fig. 102). Przez stopniowe

•o oj

o:]

: O-

tak zwanego prajelita (arche'cteron). Zaród-ki zwierząt ssąoych i człowieka, u których gastru-la powstają w sposób nieco odmiennv od opisanego, wyraźnej pragęby nie posiadają. Odpowiadające jednak pragębie miejsce, w którem ektoderma przechodzi bezpośrednio w entodermę, różni się od reszty ściany gastruli i nosi nazwę piętna zarodkowego (area embryonalis). Miejsce to, widoczne u człowieka w 10-ym lub 12-ym dniu rozwoju, stopniowo się wydłaźa w t. zw. tarczę zarodkową, a jednocześni j i całe jaje przybiera postać ciała wydłużonego. Wtedy - to i entodermy w okolicy piętna zarodkowego poczynają się tworzyć dwa wypuklenia, ciągnące się wzdłuż całego zarodka; wypuklenia te rozrastają się między entoder-mą i ektodermą i tworzą w ten sposób podwójny listek środkowy (mesoderma, albo me so blast), przedstawiony na załączonym rysunku (P. 105, nik). c ul pr

mi

Fig. 103. Blastula.

wpuklenie się jednej ściany pęcherzyka w drugą, ak lub też w inny Bposób blastula zamienia się wkrótce na pęoherzyk dwulistkowy, noszący miano gastruli (Fig. 103) i składający się z dwóch warstw .mk*--||

an** --3

—r* '

ft ;:, >

EktoćL&rm a

'rik

^rajeliUm

ö\°

'iode r/n fćL /n a

w

Fig. 104. Rysunek schematyczny gastruli.

Fig. 105. Przekrój poprzeczny tarczy zarodkowej człowieka ak—ektoderma; ik- entoderma; mk\ mk³ mesoderma; c—coeloma; ul—warga pragęby; pr. —pragęba.

Z trzech tych listków zarodkowych powstają wszystkie narządy ciała zwierzęcego; mianowicie ektoderma daje poozątek skórze z włosami, gruczołami i tworami rogowemi, narządom ośrodkowym układu nerwowego, nabłonkowi narządów zmysłowych; z mesodermy pochodzą mięśnie, nerwy obwodowe, twory łącznotkankowe, jak kości, chrząstki, więzy i wszystkie wogóle rodzaje tkanki łącznej, dalej układ naozyniowy, śródbłonek jam surowiczych oiała, oraz narządy moczo-płoiowe; z entodermy powstają: nabłonek kanału pokarmowego i jego gruozołów (ślinianki, wątroba, trzustka) oraz nabłonek narządów oddechowych, wreszcie nabłonek pęcherza moczowego.

Po wytworzeniu się tarczy zarodkowej na obwodzie jej odbywa się bardzo energioznie rozrost tkanki, w środku zaś zjawia się plama owalna, zarodek. Po linii środkowej zarodka, wzdłuż tegoż, na zewnętrznej powierzchni ektodermy zjawia się brózdka, która się stopniowo pogłębia i stanowi t. zw. brózdę rdzeniową (M. na fig. 106). Boki owej brózdy są to fałdy ektodermy, t. zw. fałdy rdzeniowe. Fałdy te rosną szybko ku górze, zbliżają się po nad brózdą i zrastając się, zamieniają tę ostatnią na całkowitą rurkę rdzeniową; z niej powstają ośrodki nerwowe wraz z narządami zmysłów, które poozątkowo są tylko wypukleniami rurki rdzeniowej.

^Jednocześnie z tworzeniem się rurki rdzeniowej, tuż pod nią i równolegle do niej, z mesodermy wyodrębnia się sznurek, złożony z komórek i przebiegający wzdłuż całego zarodka, t. zw. struna grzbietowa (chorda dorsalis); po bokach struny (c na fig. 106) odoinają się od mesodermy podłużne

Fig 116. Schematyczny przekrój poprzeczny zarodka kurczęcia 1 dniowego. M—brćzda rdzeniowa; A—ektoderma; U- kręg pierwotny; c-struna grzbietowa; S—reszta mesodermy; e— entoderma.

worki, dzielące się później poprzecznie na t. zw. kręgi pierwotne, dające wraz ze struną początek kręgom stałym (prócz trzonów) oraz mięśniom i więzom kręgosłupa {U na fig. 106). Dwa listki reszty mesodermy (S, fig. 106) łączą się: jeden (listek mięsno-skórny) z ektodermą, tworząc wraz z nią powłoki ciała, drugi zaś (listek kiszko-wo-włóknisty) z entodermą, biorąc w ten sposób udział w wyt morzeniu ścian kanału pokarmowego. Przestrzeń między obu listkami stanowi zaczątek jamy otrzewno-opłucnej (carnm pleuroperitoneale). Dalej wzdłuż kręgów pierwotnych, nazewnątrz od nich, powstaje z mesodermy rurka parzysta, t. zw. ciało Wolffa, zaczątek narządów moczowych i wewnętrznych płciowych.

Z mesodermy nadto powstają narządy układu naczyniowego. Jeszcze przed wytworzeniem się kręgów pierwotnych widać wokoło tarczy zarodkowej i w samym zarodku naczynia krwionośne w postaci sznurków, złożonych z komórek; jednocześnie z kręgami pierwotnemi w sznurkach tych powstaje w kierunku ioh osi światło, a w niem ciałka czerwone krwi, pochodzące ze środkowych komórek tych sznurków. Wszystkie naczynia, łącząc się, tworzą sieć, z której wokoło tarczy zarodkowej powstaje kanał, t. z w. sinustermina-lis. Ten listek mesodermy, który się łączy z entodermą dla utworzenia kiszki, daje początek sercu, położonemu w blizkości końca zarodka, z którego powstaje głowa. Serce pooiątkowo stanowi podwójny sznurek; później przez złączenie się sznurków i wytworzenie się jamy staje się ono podłużnym workiem, a jednocześnie wygina Bię esowato i zaczyna pulsować (u zarodka ludzkiego 15-go dnia rozwoju). Z przedniego albo górnego końoa worka sercowego wychodzą dwie tętnice główne (aorty). Każda z nich wypuszcza po 4—5 bocznych odnóg, które tworzą łuki, poczem rozgałęziają się dalej, przechodząo w naczynia tarczy zarodkowej i ostatecznie wsinuB terminalis, który prowadzi napowrót do worka sercowego, do jego tylnego końca, resp. do t. zw. sinus venosus (F/g. 106). Jest to t. zw. krążenie żółtkowe, dzięki któremu przez pewien czas odbywa się odżywianie zarodka; po wytworzeniu się łożyska (p. niżej) krew płodu krąży innemi drogami (ob. art. Krążenie krwi płodu).

Po wytworzeniu się z mesodermy pierwszych narządów krążenia w entodermie zachodzą zmiany następujące: w kierunku osi zarodka, bezpośrednio pod struną grzbietową, powstaje na entodermie podłużne wgłębienie, dnem do struny grzbietowej zwrócone. Jest to t. zw. brózda kiszkowa, zamieniająca się wkrótce przez pogłębienie i zrost brzegów na całkowitą rurkę. Ze śoianą powstałej w ten sposób rurki listkowej entodermalnej, przeznaczonej do utworzenia nabłonka i gruczołów narządów trawienia, łączy się listek kiszkowo-włókni-sty mesodermy (p. wyżej), który daje początek błonie mięśniowej, tkance łącznej i naczyniom kanału pokarmowego. Zamknięcie rurki kiszkowej odbywa się nie na całym jej przebiegu w jednym i tym samym czasie: przedewszystkiem zamyka się koniec górny, w okolicy głowy, i dolny, odpowiadający miednicy; środek rurki pozostaje otwarty, w skutek czego kiszka łączy się z pozostałą jamą entodermy, czyli zt. z w. pęcherzem żółtkowym albo pępkowym. Przez stopniowe zwężanie się komunikaoyi owej kiszka wreszcie zamyka się prawie zupełnie; pozostaje tylko niewielki przewód pępkowy (ductus omphalo-mesentericus), prowadząoy ze światła kiszki do jamy niew elkie-go pęcherzyka żółtkowego. (Fig. 111, b c).

Kiedy na jajku powstał już zarodek i oddzielił się od reszty jaja, zaczyna się tworzyć błona otaczająca zarodek, t. zw. o wo dnia (amnion), mianowicie w około zarodka ektoderma wraz z listkiem mięsno-skórnym mesodermy tworzy fałdę, której brzeg wolny (Fig. 108, fo) zagina się koncentrycznie ponad zarodkiem i wreszcie zrasta się w kierunku linii środkowej zarodka, tworząo worek, wypełniony płynem surowiczym. Zewnętrzna blaszka fałdy owodni, wskutek nagromadzenia się płynu surowiczego między nią a blaszką wewnętrzną, odsuwa się coraz dalej od tej ostatniej i tworzy wreszcie błonę, otaczającą całe jajko i noszącą nazwę błony surowiczej. Ta błona zrasta się z pierwotną otoczką jaja lżona pellucida) i tworzy potem t. zw. kosmó wkę {chorion). Jednocześnie prawie ku tyłowi od przewodu pępkowego w śoianie kiszki powstaje wypuklenie w postaci

cc

m..

()

f.S

K>

\1'V

urn

/°-

ek £

cni

en t. //,■    \

TW-v. -•

m.

Cm \

—A.

nr

o(

TA

r#.

Sa

j.4

Fig. 108.

Przekrój poprzeczny zarodka w chwili tworzenia się owodni. okt.— ektodcr-ma, m. — mezoderma, ent. — entoder-ma, z—zarodek, f o.— f; łda owodni.

z~z.

Fig. 107. Schemat nrrządów krążenia żółtkowego. O z.— tłowa zarodka; s—serce; t—tętnice (rozgałęzienia aorty): ż— żyły, prowadzące od tętnic do sinus termin a lis. A-ao;ta; a — łnki aorty; ż gl.~ żyła główna ciała zarodka; s. t.—sinus terminali»; s. u.- sinus venosus.

worka, t. zw. omooznia (allantois). Rozrastając ; dny jest dla całkowitego rozwoju płodu. Resztę się coraz więcej, omocznia (Fig. 109, all) otacza i czasu zużywa ostateczne ukształtowanie się narządów, wreszcie owodnię, wchodząc między tę ostatnią i błonę surowiczą; łączy się zaś z kiszką za po- kanał z obu końcami zsmkniętemi. Otwory ustny mocą t. zw. rurki moczowej {urachus). Z chwi- j lą, kiedy jajko zapłodnione dostaje się do macicy, j błona śluzowa tej ostatniej, na miejscu. gd»ie leży jajko, rozrasta się znakomicie (t. zw. decidua sero- j tina); reszta błony śluzowej również ulega przero- j htowi (błona doczesna prawdziwn—decidua vera), tworząc wokoło jajka fałdę albo racztj wał, który wreszcie obrasta jajko całkowicie {decidua reflexa). Im bardziej powiększa się jajko, tem więcej decidua reflexa zbliża się do błony doczesnej prawdziwej, aż wreszoie obie stykają się zupełnie.

Warstwa zewnętrzna nabłonkowa błony surowiczej (p. wyżej) rozrasta się teraz bardzo energicznie; na całej jej powierzchni tworzą się długie wyrostki, w które przenikają naczynia z omoczni; wyrostki te noazą nazwę kosmków {villi), a zmieniona w ten sposób błona surowicza—kosmówki {chorion).

Kosmki tej ostatniej, rozrastając się szczególniej j Da miejscu decidua serotina, przenikają do błony śluzowej macicy i wraz z nią tworzą (u człowieka w 3-m miesiącu) łożysko {placenta), w którem (Fig.

110) naczynia płodu otoczone są rozszerzonemi naczyniami matki, dzfęki czemu odbywać się może wymiana między krwią matki i płodu. Zmienia to i s;ę omoczni (rysunek sihematyczny). p c.— zona pelluci-całkowicie krwiobieg w ciele płodu.—Wszystkie da z kosmkam% s. z.—błona surowicza, am — owodnia.

ODisane    dotąd    zmianv    rozwoinwo    ndhvwaia    hi«    AC—jtina owodni, U F-pęc erzyk pępkowy, al- omocz-

p sane    aoiąa    zmiany    rozwojowe    oaoywają    się    n,a XlC—jama omoczni. E — ektoderma, M-mesoderma

w ciągu niewielkiej części tego czasu, jaki niezbę-    //_ entoderma. E- uracbus.

Przewód pokarmowy zostawiliśmy wyżej jako

/i

AC

M'

\am

l\

i I alc

Ą f%3S

v-i "Z.

\\ \ / w \

uv

f/

7/

à.

ii

Fig. 109. Przekrój podłużny zarodka w czss;e tworzenia

i stolcowy tworzą się przez wpuklenie do odpowiednich końców kanału skóry zarodka i zanik onej. Dalej, w blizkośoi końca górnego, t. j. w okolicy głowy zarodka, ściana przewodu pokarmowego daje parzyste (po obu stronach) wypuklenia w kształcie woreozków, któryoh dna wreszoie przerywają się, w skutek czego powstają t. zw. szpary skrze-lowe. Części ściany kiszki między dwiema są-siedniemi szparami grubieją i stanowią t. zw. łu-ki skrzelowe (u zarodka człowieka w liczbie 4) Łuki te (Fig. Ill, 1, 2, 3, 4), które u ryb pozostają jako narządy oddechowe, u zwierząt wyższych dają, przy dalszym roz woj u szczęki, kość pod-językową, kosteczki słuchowe. Płuca, podobnie jak gruczoły narządu trawienia (z większych —wątroba, trzustka), tworzą się jako wypuklenia śoiany kiszki.

Seroe, początkowo podłużny worek, potem wy-

Narządy ośrodkowe układu nerwowego (mózgowie, móżdżek, rdzeń przedłużony i rdzeń kręgowy) powstają z pierwotnej rurki rdzeniowej, najmniejszym ulegającej zmianom w tej części, która daje później rdzeń kręgowy. W okolicy głowy zarodka dość wcześnie powstają na rurce rdzeniowej dwa przewężenia, dzielące ją na trzy pęcherzyki: przedni, środkowy i tylny (Fig. 111, 7, M, H); przez przewężenie pęcherzyka przedniego i tylnego powstaje wreszcie pięć pęcherzyków, idąc od przodu ku tyłowi, czyli ku rdzeniowi, są to: prosencephalon (dający początek półkulom mózgowym), thalamencephalon (późniejsze wzgórki wzrokowe i dno komory trzeciej mózgowia; dwa wypu-klenia boczne tego pęcherzyka dają początek siatkówkom gałek ocznych), mesencephalon (wzgórki

v"

mm

kim

t.

V-

dr.

d.V.

Ipa 5

oll

Si

ii

12 3,/.

mm

iitoi **5

*s

all

A.

Fig. 110. Rysunek schematyczny zarodka ludzkiego wraz z błonami w macicy. A—amnion, d. r. —decidua reflexa, d. v.—decidua vera, l - łożysko, p. pęcherzyk żółtkowy, p.—pępowina.

ginający się esowato, ustawia się następnie tak, że koniec jego z uściem żył idzie od strony lewej ku prawej i poza aortę. Mamy tedy trzy oddzielne części serca: przy nściu żył leży część będąoa zaczątkiem przedsionków; za nią idzie część środkowa, z której powstają komory, a dalej opuszka aorty. Wkrótce przegroda, powstająca wewnątrz worka, dzieli komorę na dwie: prawą i lewą; to samo się dzieje z częścią przedsionkową, gdzie pozostaje jednak do końca życia płodowego t. zw. otwór owalny (foramen ovale) w przegrodzie, łączący oba przedsionki. Opuszka aorty dzieli się w sposób podobny na aortę i tętnicę płucną. Niektóre pierwotne gałęzie boczne aort zarastają i giną zupełnie; z innych zaś powstają częśoi stałe układu naczyniowego, oraz t. z w. przewód Bo talia, który u płodu łączy aortę z tętnicą płucną, a u noworodka zarasta i zanika.

Eneyk',« Powsł nuttr. Zen. 14 9 T. 19-ty

Fig. 111. Zarodek ludzki w początku 2-go miesiąca roz woju. (Rysunek schematyczny): A owodnia, V pęcherzyk mózgowy przedni, M—pęch. mózgowy środkowy, H.~pęcherzyk mózgowy tylny, N—pęcherzyk mózgowy ostatni (zaczątek rdzenia przedłużonego), U— kręgi pierwotne, a-oko, p — zaczątek nosa, 1, 2, 3, 4—łuki skrzelowe z le-żącemi między niemi szparami, o —ucho, A—serce, e—aorta pierwotna, dzieląca się na 5 łuków, /—aorta zstępująca, U—pęcherzyk żółtkowy, i—wątroba, D—kiszka, all orno cz nia z żyłą (z) i tętnicą (z). b c—ductus omphalo-mesentericus.

czworacze), metencephalon (zaczątek móżdżku) i mye-lencephalon (późniejszy rdzeń przedłużony). Kanał pierwotnej rnrki rdzeniowej pozostaje niezamknię-tym; jest to późniejszy kanał środkowy rdzenia oraz komunikujące się z nim komory mózgowia.

Inne szczegóły rozwoju, szczególniej chronologię powstawania rozmaitych narządów ciała zarodka ludzkiego, mieści artykuł: „Zarodek ludzki“.

Literatura embryologiczna polska jest dość ubogą. Z podręczników wymienić możemy zaledwie tłómaczenie Embryologii S. L. Schencka, dokonane przez D-ra Wacława Mayzla i uzupełnione przez niego opisem budowy i czynności narządów płciowych (Warszawa 1877), oraz dzieło oryginalne J. Nusbauma: „Zasady ogólne nauki o rozwoju zwie-

33

D-r Ant. K.

Dr K. K.

rząt" (Warszawa 1887). Krótki rys. embryologii mieści również prof. Cybulskiego „Fizyologia człowieka“ (Warszawa 1891 — 1896), oraz L. A. Neu-gebauera i J. F. Nowakowskiego; «Anatomia opisowa ciała ludzkiego" (Warszawa 1862, T. II str. 258—35 ). Monografie lub prace pomniejsze z dziedziny embryologii ogłaszali: J. Nussbaum, W. May-zel, H. Wielowiejski, R. Kowalewski, H. Pacanowski, F. Urbanowicz i in.

Z podręczników embryologii w językach obcych wymienimy: Oscar Hertwig „Lehrbuch der Entwi-ckelungsgeschichte des Menschen und der Wirbel-thiere“ (Jena, kilka wydań); A. Kölliker „Grundriss der Entwickelungsgeschichte des Menschen" (Lipsk, kilka wydań); Minot „Lehrbuch der Entwicke-lung8geschichte des Menschen“ (Lipsk 1894); Foster and Balfour „The elements of embryology“ (Londyn 1874); Romiti „Lezioni di embriogenia umana e comparata dei vertebrati" (Siena, kilka wydań); Prenant „Éléments d’embryologie de l’homme et des vertébrés“ (1891); M. Duval „Atlas d’embryologie“ (Paryż 1888).

Embryon, ob. Jajko i Zarodek.

Embryon w botanice, ob. Zarodek.

Embryonalis sacculus, ob. Woreczek zarod-ko wy.

Embryotomia (gr. I'fjißpuov = płód i tnę, kraję), zowiemy rękoczyn, stosowany w położnictwie w celu wydobycia z jamy macicy rodzącej kobiety płodu, którego objętość zmniejszamy przez opróżnienie jamy brzusznej oraz klatki piersiowej płodu z wnętrzności, lub też przez odcięcie główki. Zmniejszywszy w ten sposób objętość płodu, wydobywamy go w całośoi lub też częściami. Wskazania do tego rękoczynu są, na szczęście, dosyć rzadkie. Lekarz musi się doń uciekać w razach niemożliwości wydobycia płodu w całości bez narażenia rodzącej; bywa to po większej części wtedy, gdy położenie płodu w jamie macicznej jest poprzeczne w stosunku do osi miednicy rodzącej i przy tern tak zwane zapuszozone, to znaczy, że poród trwa już bardzo długo, dziecko w jamie macicy po większej części zamarło; macica zaś jest tak silnie skurczoną i tak silnie o-bejmuje płód, że o zmianie położenia jego na prawidłowe w jamie macicznej mowy być nie może (ob. Obrót płodu) z obawy, aby przy wykonywaniu obrotu nie pękła sama macica, co mogło by spowodować śmierć matki. Wskazaniem do wykonania embryotomii będzie także nadmierna wielkość płodu w stosunku do wymiarów miednicy rodzącej, tak, że płód w żaden sposób w całości przez miednicę rodzącej przejść nie może. Jak na wstępie powiedziano, embryotomię wykonywa się, o-twierając jamę brzuszną lub klatkę piersiową płodu i wydobywając z niej wnętrzności, co się zowie exenteratio, albo też obcinając główkę płodu, nota bene w jamie macicy, co się zowie decapitatio. Sposób wykonywania embryotomii jest następujący: rodzącą układa się w poprzek łóżka lub też na stole tak, aby pośladkami leżała na brzegu łóżka lub stołu; nogi jej przygina się do brzucha (te musi ktoś z otaozających podtrzymywać); następnie przy zastosowaniu wszelkich prawideł antyseptyki (aseptyka może być stosowaną tylko w specyalnie urządzonych zakładach położniczych) przystępujemy do operaCyi. Wprowadziwszy rękę do narządu rodnego kobiety, przekonywamy się, jaka część ciała płodu leży najniżej i jeet najdostępniejszą, jeżeli szyja, to wykonywamy dekapitacyę, w tym celu prawą ręką wprowadzamy Bpecyalny hak Brauna pod kontrolą palców lewej ręki, zakładamy go na szyję płodu i pociągając za ten hak i jednocześnie obracając nim w prawo i w lewo, przełamujemy nim szyjowe kręgi płodu, oraz silnem pociągnięciem za hak oddzielamy główkę od tułowia, lub, jeżeli to się nie udaje, przeoinamy miękkie części szyi płodu nożyczkami, następnie wyciągamy tułów oddzielnie i główkę oddzielnie. Jeżeli zaś najdostępniejszą częścią ciała płodu będzie tułów, to wykonywamy exenteracyę, tak samo pod kontrolą palców lewej ręki, prawą ręką wprowadzamy ostrze długich noży czek Siebolda do narządu rodnego rodzącej, przeoinamy ścianę klatki piersiowej lub też ścianę brzuszną płodu, następnie dwoma palcami prawej ręki, wprowadzonemi do zrobionego nożyczkami otworu, staramy się wydostać wszystkie wnętrzności płodu. Gdy już w ten sposób objętość płodu została zmniejszoną, bardzo często wychodzi on już sam; w przeciwnym razie musimy go wyciągnąć, chwyciwszy za rączkę lub nóżkę, a gdy i to się nie daje wykonać, tym samym hakiem Brauna przełamujemy kręgosłup płodu, przepoławiamy tułów nożyczkami i wyciągamy obie części płodu oddzielnie. Embryotomia, jako rękoczyn używany w położnictwie, była już znaną w Starożytności, o embryotomii wspomina Hippokrates, który opisuje machairion, przyrząd do otwierania jamy brzusznej i klatki piersiowej płodu, oraz helky-ster, hak do wyciągania płodu. O dekapitacyi pisali Celsiusz, Aetiusz i inni. Obecnie, w miarę tego, jak rodzące mają obsługę specyalnie wykształooną w osobie akuszerki, i kiedy, w obeo znacznej ilości lekarzy, o szybką pomoc akuszeryjną nie trudno, embryotomia bywa wykonywaną bardzo rzadko. Najczęściej wykonywują ją lekarze na prowincyi, zwłaszcza po wsiach, gdzie po lekarza posyłają w ostateczności, kiedy stan rodzącej jest groźny.— Literatura: Podręozniki akuszeryi.

Emdsn, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Hannowerskiej, regencyi Aurich, w pobliżu zatoki Dollart i uścia rzeki Ems, przy drodze żelaznej Norden - Münster; przeszło 14 000 m-ców (1895). E. dzieli poniekąd losy Bremy, gdyż, podobnie jak i ona, coraz bardziej odsuwa się od morza. Powstały z dwóch nędznych wiosek i w XIV w. do godności miasta podniesiony, E. doszedł wkrótce do stanu kwitnącego, od chwili, gdy otwarł gościnne bramy wyparowanym z Bałtyku korsarzom. Okoliczność ta poróżniła miasto z Hamburgiem i wywołała swary, a nawet walki, w końcu zaś sprawiła, że E. przeszedł na czas pewien w posiadanie Hamburga. W XVI wieku jest wolnem miastem Rzeszy i przytułkiem wielu Hollendrów, Franouzów i Czechów, wygnanyoh z ojczyzny z po-

And. S.

wodów religijnych. Wzrost i dobrobyt miasta powiększają się stopniowo, kwitnie handel i rybołówstwo, tak, że pod koniec Wojny Trzydziestoletniej, gdy większość miast niemieokich była zrujnowaną, E. doszedł do najwyższego stopnia rozwoju, posiadał liczną flotę i miał blizko 25 000 m-ców. Lecz wkrótce rozpoczyna się upadek. Rzeka Ems, która przedtem pod samem miastem miała swe uście, utorowała sobie inną drogę, do Dollartu. Obywatele E-u już przedtem obawiali się tej klęski i dla tego wznieśli kosztowną groblę, któraby wody rzeki tamowała i ku miastu je kierowała; atoli usiłowania te były daremne i pod koniec XVII w. miasto znalazło się śród lądu i zdała od rzeki, tak ważne znaczenie dlań mającej. Wprawdzie w r. 1768 zbudowano kanał od miasta do morza,

sztuki (z galeryą obrazów), instytut głuchoniemych, dom poprawozy i t. p. Przemysł dość znaczny; są tu warsztaty okrętowe, browary, gorzelnie, tkalnie, garbarnie. Rybołówstwo wielkie ma znaczenie, równie jak handel, oraz żegluga nadbrzeżna.

Emelé Wilhelm, współczesny malarz niemiecki (* 1830 w Buchen w Badeńskiem). Zamiłowany w wojskowośoi, młodość swą spędził w tym zawodzie, następnie brał czynny udział w ostatniej wojnie francusko -niemieckiej. Jednocześnie uprawiał malarstwo. Kształcił się w sztuce początkowo w Monachium (od 1851 r.) pod kierunkiem

P. Dietz a (ob.) a następnie w Paryżu i Antwerpii (1853—4). W 1861 r. zamieszkał w Wiedniu, gdzie oddał się specyalnie studyom koni. W 1876

-Tv-=V- Sggiäi--■ —___r •=== =1=1

^•-^-^-^==FÎH==w==r~^

,=Kl

!-■

r >3%=^rs=^j=,=:.~

'I

:'ÂJ=-ÿ

,iV

ęj!>;

Jpfe:

r*,s

ÉPI

HMBBpM;;- ~ß?ß§Sf

I§jj§§ljp--

sei

1»\

il» :

if

Ui*.

■:

J.-V

iSKla

>■

h't

iB.

:: f

;sq

7Î7

IS

3™

ft

lÄ&m

a««

¹ I>.X

Mm

sig§

«’■(

*ß

[•: :

ÎJ

SlgPjj

_A

S3

if ..

fr

mm

*'

//

⁷/'//^sL

i.ll

Fig. 112. Katusz w Emden.

osiadł w Monachium, przeniósł się następnie (1886) do Berlina, a od r. 1890 stale zamieszkuje w Karlsruhe. Wszystkie prace E-a mają za przedmiot wojskowość, przeważnie jednak jest on batalistą; obrazy E a podzielić można na 3 grupy: jedna odnosi się do wojen epoki Napoleońskiej, druga do ostatniej wojny francusko - niemieckiej, odtwarzanej w rozmaitych jej epizodach na mocy własnych obserwaoyj i studyów naooznych, trzeoia wreszcie jest grupą jeźdźców portretowanych, oraz scen myśliwskich. Z pierwszej grupy obrazów, malowanych przeważnie w latach od 1856 do 1865, wybitniejsze są: Walka o most pod Heidelbergiem, epizod z r. 1799; Bitwa pod Altanhoven, Epizod z bitwy pod Aspern; Napad kirasyerów francu-

a w r. 1847 rozszerzono go, przedłużono i pogłębiono; lecz dawna świetność dotąd nie wróciła.

E. jest miastem porządnie zbudowanem; przecinają je kanały z licznemi przez nie mostami, a otaczają spacery, na miejscu dawnyoh murów i wałów po części urządzone. Starsza część miasta ma ulice wązkie — nowsza (Faldern), oraz przedmieścia — szerokie, z pięknemi domami; ogólny wygląd przypomina miaBta holleuderskie. Wspaniały ratusz w stylu Odrodzenia pochodzi z r. 1574 i zawiera cenne zbiory dawnej broni i zbroi. Kościół św.

Kuźmy i Damiana, oraz tak zwany „Nowy Kościół“ są prawdziwą ozdobą E-u.Jest tu siedziba landrata, sądu powiatowego, izby handlowej i komory celnej.

Miasto ma gimnazyum, progimnazyum realne, szkołę wyższą żeńską, szkołę marynarki, towarzystwo | skioh na wojsko angielskie pod Waterloo i wresz-przyrodnicze (ze zbiorami), towarzystwo przyjaciół j cie Bitwa pod Wiirzburgiem 1796 r. Do drugiej grupy należą; Walka pod Elsasshausen, epizody z bitwy pod Nuits, Dijon i wiele innych.

odpowiedniej uwagi; dopiero po wyjściu na świat mów o szkolnictwie w Ameryce („The Amerioan Scholar* Boston 1837) oraz o etyce literackiej („Literary Ethics* tamże 1838), myśli te, zastosowane do spraw życiowych, szczególniejszego nabrały znaczenia, a autor ich uznanym został za myśliciela pierwszorzędnego i wnet zaczęto skupiać się w około sztandaru idealizmu i swobody indywidualnej, jaki E. reprezentował. W myśl tego idealizmu, E. wziął ozynny i wybitny udział w ruchu, spowodowanym dążeniem do obalenia niewolnictwa murzynów. Od roku 1840 do 1844 wydawał dziennik „The Dial“, do którego założenia głównie się przyczynił. Jego „Essaybä, wydawane seryami w latach w 1841 i 1844—71 zawierają wybitniejsze jego prace literackie, a z nich pierwsza serya (1841), opatrzona przedmową T. Carlyle'a, jest najświetniejszą. Najdonioślejszą pracą filozoficzną E-a jest jego teorya historyozofiozna, poparta przykładami, z dziejów czerpanemi, wydana w Londynie w 1850 r. pod tyt. „Representative men“. Dzieło to przetłómaozył na polskie Józef Siellawa i wydał pod tyt. „Przedstawiciele ludzkości* (Warszawa 1872). Najpopularniejszem dziełem E-a jest jego „Conduct of life* (1860) treśoi etyczno - wychowawczej. Dalsze prace, jak „Society and Solitude* (1870) i „Letters on social aims“ (1876) znamionują zwrot w pracach E-a, a mianowicie sprowadzenie myśli spekulacyjnej z wyżyn transcendentalnych ku zagadnieniom społecznym. Muza poezyi nie była też zaniedbaną w działalności literackiej E-a. Pierwsze wydanie poezyj E-a przypada na dobę jego myśli transceudentalnych; poe-zye te („Poems“ 1846) noszą też charakter odpowiedni. Poezye również były ostatniemi z dzieł jego („My days and other PoemB“ 1877). Zbiorowe wydanie prac E-a wyszło w Bostonie w 1879 roku w 5 tamach, oraz zupełne w 11 tomach w latach 1879 — 83. O E-ie pisano wiele, zwłaszcza w Ameryce i w Anglii. Z Niemców najlepszą charakterystykę E-a napisał H. Grimm w „Neue Essays” (Berlin 1865).—Por. Coocke „E., his life, writtings and philosophy* (Boston 1881); Ireland „E., a biographical Sketch* (Boston 1882); „Correspondence of Carlyle and E.“ (Londyn 1883); Holmes „R. W. E. and J. L. Motley* (Boston 1884); Cabot „Memoirs of R. W. E.* (Londyn 1887 2 tomy), i wreszcie Edward Waldo Emerson i „E. in Concord, a memoir“ (Boston 1889).

Emersya, wynurzenie się, ukazanie ciała

s. s.

Emerigon Baltazar Mary a, prawoznawca (* w Aix 1725 r.—f 1785). Zajmował się głównie prawem handlowem. Prace jego są: „Mémoires et recherches sur les contestations maritimes“ i .Commentaire sur l’ordonnance du mois d’août”

)1681); nadewszystko zaś: „Traité des assurances maritimes et des contrats à la grosse*, który posłużył za podstawę Kodeksu handlowego francuskiego. — Cresp .Notice sur Emerigon" w „Revue de législation et de jurisprudence* (t. XI str. 32).

Emeriti. Żołnierze rzymsoy od służby wojskowej uwolnieni (Val. Max. VI, 1, 10. Ovid.

K. K,

„Trist.“ IV, 8, 21), po wysłużeniu przepisanej liczby lat: 20 dla legionistów, 16 dla pretoryanów (Tac. „Ann.u I, 78.—„Dio Cass.“ 55; 23).

Emersen William, matematyk angielski (* w Hurworth w hrab. Durham 14 maja 1701 — f tamie 20 maja 1782 r.), syn nauozyciela szkoły elementarnej, przez kilka lat utrzymywał pensyo-nat męski, zwinął go wszakże, aby się całkowicie poświęcić studyom naukowym i muzyce. Pozostawił w spuściźnie 25 dzieł, traktujących o matematyce, astronomii i fizyce, z których na szczególniejszą zasługują uwagę: „Fluxions“ (1748, wyd. 3-ie, 1768); „Elements of trigonometry*

(1749, wyd. 2 ie 1764); „Principles of Mechanics“

(1754, wyd. 5-te 1825); „Navigation” (1755);

„Treatise on Algebra“ (1764); „The Aritmetic of Infinites* (1767); „Elements of Optics* (1767);

„The Laws of centripetal and centrifugal force*

(1769); „A System of Astronomy* (1770) i inne. *

S. S.

Emerson Ralf Waldo, myśliciel i pisarz amerykański (* 1803 w Bostonie—f 1882 w Concord w stanie Massachusetts). Przeznaczony do stanu duchownego, E. studyował teologię, poczem został kaznodzieją gminy Unitary uszów (od r. 1829 do 1832). W r. 1833 porzucił stan duchowny, i korzystając z wolnego czasu, udał się w podróż do Europy. Podróż ta, oraz znajomości z uczonymi, jakie w podróży E. zawiązał, zwłaszcza z Tomaszem Carlylem, wpłynęły stanowczo na kierunek myśli i prac jego. Osiadłszy z powrotem w Concord w pobliżu Bostonu, E. całym szeregiem prao swoich a także odczytami publicznemi po okolicznych miastach amerykańskich, oraz w Anglii (1847) po mia-Btach znaczniejszych, jak Londyn, Edymburg i Manchester, szerzył swoje przekonania filozoficzne.

w szczególności wynurzenie się księżyca z cienia, rzucanego przez jego planetę, jak np. księżyców Jowisza. Wkraczanie księżyca w cień nazywa się immersyą, czyli zanurzeniem.

Emery Josiah (* około 1730 r. w Chardonne w Szwajcaryi — f 1794), znakomity zegarmistrz, osiadłszy w Anglii, wsławił się tam wyrabianiem * najdoskonalszych na owe czasy chronometrów, przez które oddał wielkie usługi astronomii i źe-

Przekonania te, jaskrawo uplastyczniane właściwym niebieskiego po zaćmieniu, czyli zakryciu go przez E-i stylem i obrazowością, nie dają się wprawdzie inne ciało niebieskie; wynurzenie się z cienia; ująć w pewien całokształt systematu filozoficznego, ale noszą cechę myśli oryginalnej i jednolitej.

Kierunek jego poglądów idealny, wyrobiony i oparty na studyum mistyków, filozofów greckich i niemieckich, na długi czas był ożywczym elementem myśli amerykańskiej, i dla tego E. uchodzi za przedstawiciela i kierownika tak zwanego ruchu transcendentalnego w Ameryce. Myśli zasadnicze filozofii jego zawarte już były w zbiorze rozpraw, wydanych pod tytułem „Nature* (Boston 1836). glarstwu.

Emery Jakób Andrzej, generalny superyor

Dzieło to jednak wówczas nie zwróciło na siebie

Emery Edward Feliks Stefan (* w Lemps [Isère] w r. 1788 — f d. 6 marca r. 1856), lekarz francuski. Dyplom doktorski zdobył w Paryżu, obroniwszy w r. 1810 rozprawę p. n.

Sulpioyanów, znakomity kapłan franonski z czasów Napoleona I-go. Ur. 23 sierp. 1732 w Gex, gdzie ojciec jego był urzędnikiem w sądzie miejscowym, odbył nauki u jezuitów w Maoon, a następnie w kongregacyi św. SulpicyuBza, do której teź wstąpił po otrzymaniu święceń. W r. 1759 przeznaczony był na profesora dogmatyki przy Bemi-naryum w Orleanie; stamtąd przeniesiony do Lio-nu, gdzie wykładał teologię moralną. R. 1766 został przełożonym seminaryum w Angers i generalnym wikaryaszem biskupim, a po śmierci opata Le-Gallic obrany na generalnego superyora całej kongregacyi. Był on godnym następcą Oliera, pierwszego założyciela kongregacyi, i Tronsona, trzeciego jej superyora. Moc charakteru, połączona z wrodzoną łagodnością, głęboka znajomość ludzi i gruntowna uczoność zjednały mu po-wszeohny szacunek. Jego staraniem powstało Be-minaryum sulpioyańskie w Baltimore (1789), które dotąd znajduje Bię pod kierunkiem kongregacyi św. Sulpioyusza, Wkrótoe potem rewolucya targnęła się na Kościół i kongregacya została rozproszoną. E. dostał się do więzienia, w którem przesiedział 16 miesięoy, co chwila oczekując wyroku śmierci. Odzyskawszy wolność, został mianowany generalnym wikaryuszem znajdującego się na wygnaniu Juignet’a, aroyb. paryskiego, i administratorem dyeoezyi. W czasie sprawowania tego urzędu taką zjednał sobie miłość, że nawet ówczesny rząd nie mógł go sobie lekceważyć. Proponowanego sobie (1802) biskupstwa w Angers nie przyjął, gdyż najgorętszem jego pragnieniem było wrócić do klasztoru i resztę życia poświęcić modlitwie, oraz kształceniu przyszłych kapłanów. Zebrawszy gromadkę młodzieży, pragnącej poświęcić się stanowi duchownemu, wynajął na jej pomieszczenie dom, w pobliżu zburzonego przez rewolucyonistów dawnego seminaryum św. Sulpi-cyusza. Tym sposobem na nowo powstała słynna szkoła duchowna, którą biskupi nazwali jedną z najdzielniejszych warowni Kościoła we Francyi („Vie de M. Olier“ Paryż 1853). Po niejakim czasie, wrócili niektórzy zakonnicy rozproszonej kongregacyi i obowiązki parafialne znowu do nich przeszły. Wpływ E-go nie ograniczał się na seminaryum: wielu prałatów radziło się go we wszystkich ważniejszych kwesty ach i, za poradą jednego z nich, znakomity sulpicyanin, został powołany na członka najwyższej rady wychowania. Należał on także do komissyi, mającej wyjaśnić kwestyę stosunku rządu do Głowy Kościoła (16 list. 1809). Pytania, przedstawione do rozpatrzenia komissyi, tyczyły się konkordatu spraw religijnych w Niemczech, oraz Toskanii, a głównie kwestyi zatwierdzenia nominowanych biskupów. Ponieważ trzymany w więzieniu Papież nie chciał prekonizować biskupów, mianowanych przez cesarza, Napoleon więc żądał, aby mu komissya podała sposób, jakby można było obejść zatwierdzę nie papieskie. Komissya dogodziła rządowi, lecz przeniewierzyła się własnemu sumieniu, radząc, aby prekonizacyi dopełniał metropolita, ilekroć w przeoiągu 6-ciu miesięcy Papież zatwierdzenia

apostolskiego nie udzieli (11 stycz. 1810). Jeden tylko E. odmówił podpisu na tę opinię, za co też zwierzchnictwa w seminaryum został pozbawiony. W następnym roku znowu go powołano do owej komissyi, lecz nie wiadomo, jaka tą rażą była jego postawa względem owego memoryału. Niepospolitą moo duszy wszakże okazał, kiedy sam cesarz, na posłuchauiu w Tuileryach, z groźną zwrócił się przemową do stojącej przed nim ko-mi&syi. Nikt z obecnych biskupów nie ośmielił się sprostować błędnego pojmowania rzecży przez Napoleona, żaden nie odezwał się w obronie znieważanego Papieża. Jeden tylko E. na pytanie, u-czynione sobie przez najpotężniejszego władzcę Europy, bez wahania się odpowiedział, że żadnych uchwał ważniejszych, żadnych postanowień bez Głowy Kościoła przedsiębrać nie można; że nawet sobór, którym Napoleon się odgrażał, żadnej nie ma władzy, jeżeli zbiera się i obraduje bez pozwolenia Stolicy Apotit.; że nawet artykuły 1682 r. i przepisany przez sam rząd katechizm nauczają, iż Papieżowi należy się całkowite posłuszeństwo, gdyż ciało od głowy swojej odłączone nio czynić nie może. W końcu wspomniał, wspierając się na Bossuecie, w energicznych wyrazach, o konieczności zwrócenia Papieżowi świeckich po-siadłośoi. Na cesarzu mowa sędziwego kapłana uczyniła głębokie wrażenie, i kiedy biskupi, obawiając się gniewu monarszego, starali się usprawiedliwić śmiałość Ego, Napoleon powiedział: „Jesteście w błędzie, gdyż mówi on, jak przyßtoi człowiekowi, który zna swój przedmiot i zupełnie go posiada (possède). Lubię, biedy lak do mnie przemawiają“. Zresztą, podług kardynała Consal-vi („Pamiętniki o Piusie VII“ przed i po uwięzieniu, przez kard. Pa cc a), E. był stronnikiem zasad gallikańBkich, choć cofał się zawsze przed ich następstwami. W kilka dni po rozmowie z Napoleonem E. życie zakończył, 28 kwietnia 1811 r. Po jego śmierci kongregacya św. Sul-picyusza na ciężkie była wystawiona prześladowania i wreszcie, za obronę praw Głowy Kościoła, rozpędzono ją. E. odznaczył się także jako pisarz. R. 1803 wydał: »Pensées de Leibnitz sur la religion et la morale“, 2 t,; w 1806 ogłosił »Défense de la révélation contre les objections des esprits forts par M. Euler“ (słynny astronom); 1799 »Le Christianisme de François Bacon“, 2 t.; „Pensées de Descartes“ (1811). Śmierć nie pozwoliła mu dokończyć rozpoczętego dzieła o Newtonie. Jeszcze w czasie pobytu w Lionie napisał: »L’esprit de Ste Thérèse“ (1775). Oprócz tego ogłosił kilka drobniejszych prac, tyczących się kwestyj bieżących.—Ob. »Vie de M. Emóry, 9-e supérieur de séminaire et de la comp, de St.« Sulpice, précédé d’un précis de l’histoire de ce séminaire et de cette eomp., depuis la mort de M. Olier“ (Paryż 1862    2 vol. 8-o. — »Encykl.

Koéc.*.

„Essai sur les différentes espèces de phthisie pulmonaire*. Początkowo służył w gwardyi Napoleońskiej jako chirurg (Chirurgien - aide - major), następnie był lekarzem ordynującym w szpitalu św. Ludwika w Paryżu, oraz profesorem anatomii w szkole sztuk pięknych. Pisywał o gorączoe żółtej, chorobach skórnych, szczepieniu ospy i t. p.; większość prac jego mieści się w wydawnictwach: „Archives géuér. de médecine*, „Journal de méd* (Leroux), „Annales de méd* (Broussais).

Chwalebny zamiar tego biskupa

Dr J. P.

Emeryci w kościele są to wysłużeni duchowni, mianowioie ci, którzy pilnie i pożytecznie pełniąc obowiązki swego stanu, stali się nareszcie do nich niezdatnymi. Kościół, tak troskliwy o ubogich, chorych, starców i wszelkiego rodzaju cierpiących i opuszczonych, nie mógł, co jest bardzo natural-nem, zapominać o losie sług swoich, osłabionych wiekiem, pracą i chorobami. W starożytności chrześciańskiej nie było zakładów w tym celu u-rządzonyoh, bo chrześciańeka miłość i pobożność wiernych, nad każdą czuwających nędzą, przede-wszystkiem przychodziła z pomocą potrzebującym kapłanom. Dosyć przypomnieć sobie prawdziwą wspólność dóbr pierwszych cbrześcian, których było serce jedno i jedna dusza (Act. 4, 32), i obfite ofiary wiernych w pierwiastkowym kościele. W Wiekaoh Średnich klasztory były jakby ciągle bijącem źródłem dobroczynności, nie tylko dla ludu ubogiego, ale i dla podeszłych wiekiem i potrzebami przyciśnionych świeckich duchownych. Ale po czasach Lutra, gdy reformacya obaliła klasztory, a kościół pozbawiony został swobody, praw swoich, majątków i instytucyj, dała się u-ezuó potrzeba obmyślenia zakładów i środków, któreby dla wysłużonych duchownych czyli E ów zastąpiły dawne korporacye, pomoc im niosące. W tym więc celu albo urządzano domy schronienia (domus emeritorum) dla tych weteranów milioyi kościelnej, w których oni znajdują mieszkanie, pożywienie i insze pomoce, tak do fizycznego, jak i duchownego życia potrzebne; albo też udzielać poczęto im pewnej peusyi pieniężnej z ogólnych funduszów kościelnych, lub od rządu, mianowicie w tych krajach, gdzie skarb pańBtwa, zająwszy majątki kościelne, wypłaca duchownym pensye na utrzymanie życia. Ponieważ domy E ów nie wszędzie się znajdują, lub też wszystkich E ów pomie-śoić nie mogą, przeto udzielanie im wsparcia pieniężnego w części przynajmniej zaradza ich potrzebom, mianowicie pod materyalnym względem. „Encykl. Kościelna".

Emeryci w Polsce. Nie znajdujemy śladu, aby przed r. 1600 były u nas domy dla E ów kapłanów.—Dyecezya Krakowska pierwsza dała przykład troskliwości o zabezpieczenie utrzymania chorym lub wysłużonym kapłanom. Maciejowski, mając na uwadze, że starzy i niedołężni zajmują miejsce młodszym i zdrowszym, lub zmuszeni są nędzę cierpieć, a nawet i prosić o wsparcie, na Bynodzie dyecezyalnym r. 1601 rzuoił myśl założenia domu dla E-ów, niemającyeh środków do życia. Duchowieństwo poparło pobożne chęci zacnego biskupa, który zaraz wydał ustawę, aby na założenie takiego domu w Krakowie obracać ma jątki, pozostające po księżach, zmarłych bez testamentu, oraz połowę legatów, zapisywanych ogólnie ad pias causas, kary pieniężne, wymierzane na duchownych i dochody z zasekwestrowanych dóbr kościelnych. Dołożył zapewne do tego własnych pieniędzy nie mało, i stanął instytut, dla którego kapituła odstąpiła prebendy św. Marcina z kościółkiem i wsią Szyce, sam zaś biskup darował dwie wsie w księstwie Siewierskiem. Późniejsi biskupi pomnażali fundusze, dając hojne ofiary od siebie i innemi środkami napędzając grosza. Ta instytucya przetrwała wieki, chociaż w pierwszym podziale Polski wsie odpadły do Prus, a E. przeniesieni zostali do klasztoru św. Ducha. W r. 1807 dostali gmach św. Marka. — W dyecezyi Kujawskiej myśl założenia przytułku dla emerytów powziął był biskup Wołucki (r. 1620), lecz umarł, nie zdoławszy jej doprowadzić do skutku. Dopiero następca jego, M. Łubieński, gorąco za-jąwszy się tą sprawą, prawie wyłącznie własnym kosztem ufundował tę instytucyę, która wszakże nie długo trwała, bo już pod następcami jego ślad jej zaginął. — W Archidyeoezyi Gnieźnieńskiej w r. 1620 arcybiskup Gembicki postanowił wznieść własnym kosztem dom dla E-ów w Łowiczu i obiecał corocznie dawać nań pewną summę, duchowieństwo zaś ofiarowało Bkładkę pieniężną. Następcy Gembickiego, Wężyk i Maciej Łubieński, nie wypuszczali z opieki domu E-ów, po nich wszakże został tak zaniedbany, że arcybiskup Szembek musiał wyznaczyć komissyę dla wyśledzenia zatraconych funduszów, a Komorowski i Wład. Łubieński na wznowienie tej instytucy ofiarowywali własne fundusze, ale skutku nie o-siągnęli. Dopiero arcybiskup Ostrowski, znany ze zdolności ekonomicznych, znalazł sposób na po-dźwignięcie domu E-ów w Łowiczu. Akt erek-cyjny podpisał roku 1782, a we dwa lata później przy kościele św. Jana wystawiono dom murowany, na którego miejscu w 1840—42 stanął nowy, dotychczas istniejący.— W dyecez>i Chełmińskiej już w pierwszych latach XVII-go w. Jan Kuczborski, biskup, ofiarował na E-ów zł 3 000 i takowe złożył u Morteckiej, ksieni klasztoru chełmińskiego, która na ten cel ofiarowała dom w Chełmnie, przywiódł do skutku jego następca, Działyński, który, zwoławszy synod r. 1641, fundaoyę potwierdził i dochodów przysporzył, naznaczając składki od duchowieństwa. Prowizorem domu mianował na zawsze archiprezbytera, czyli dziekana chełmińskiego. Z czasem uposażenie wzrastało. Jędrzej Stan. Załuski, biskup, na synodzie r. 1745 nakazał duchownym czynić zapisy testamentowe na ten dom. Z tegoż Bynodu dowiadujemy się, że w dyecezyi chełmińs., prócz domu E-ów przy kościele katedralnym, był jeszcze drugi takiż w Lubawie, a obadwa posiadały rolę, kapitały i inne dotacye.—Dla archidyecezyi lwowskiej Stanisław Groohowski, arcybiskup, zamyślał założyć dom E-ów. Na ten cel przeznaczył połowę

Ci zaś, którzy mieszkali wspólnie, żyli podług reguł przepisanyoh im przez biskupów, bo prawie wszystkie te domy miały swe statuty. Wypadki, które spowodowały upadek Rzeczypospolitej, wpłynęły też na zmniejszenie funduszów domów emerytalnych, wreszcie prawie zupełnie one wszędzie upadły; z resztek zaś kapitałów, jakie pozostały, udzielali biskupi wsparcia niedołężnym i chorobą osłabionym kapłanom, rozproszonym po dyecezyi. Po przywróceniu królestwa i zaprowadzeniu nowego podziału kościelnego, rząd zamierzał także e-merytów objąć etatem uposażenia, lecz wypadki polityczne r. 1830 projektów tych na długo nie dozwoliły przywieść do skutku; tymczasowo tylko zaradzono potrzebom E-ów, przeznaczająo każdemu po złp. 600, lub więcej, z tak zwanych funduszów suprymowanych, czyli powstałych z inkameracyi dóbr klasztorów i opactw zniesionych r. 1819, za zezwoleniem Stolicy Ap. Ukaz z r. 1865 § 20, proboszczom i administratorom parafii, po 65 roku życia zarządzającym jeszcze parafią, pozwala podwyższać pensyę o sto rubli.— „Eucykl. Kościelna“.

Emeryk, królewicz węgierski (* 1007—f 1031), syn Stefana świętego, wychowany przez uczonego i świątobliwego Weneoyanina, Gerharda, zasłynął wkrótce jako młodzieniec wielkiej pobożności. Doszedłszy do pełnoletności, ożenił się pod wpływem ojca z córką króla chorwackiego, Kresimira II go; podanie głosi, że małżonkowie uczynili ślub czystości i dochowali go do śmierci. Pewnem jest w każdym razie, że związek ten był zawarty z pobudek czysto-politycznych, w celu wzmocnienia sojuszu między Węgrami i Chorwaoyą, przeciw cesarzowi niemieckiemu z jedaej strony, i cesarzowi bizantyjskiemu z drugiej. Jakoż, skutkiem tego, w wojnie, którą prowadził wkrótce potem Stefan św. z cesarzem Konradem II gim w r. 1030, Chorwaci dzielnie pomagali Węgrom. E. umarł jeszcze za życia ojca swego, będąc śmiertelnie ranionym przez dzika. Papież Benedykt IV uznał

dochodów ad pias causas, kary synodalne, dochody z dóbr zasekwestrowanych beneficyantom za występki i pewną część z majątków po zmarłych kapłanach. Duchowieństwo ofiarowało składki, stosownie do wysokości Bwych dochodów, i wniosło prośbę, aby tak zwani patroni, czyli opiekunowie domu, wybierani byli kolejno z kapituły katedralnej, a prowizorowie, czyli ekonomi, z kleru (synod lwów. r. 1641). Czy ten zamiar przyszedł do skutku? Zdaje się, że nie; późniejsze bowiem synody nic o domu E ów nie wspominają.

W dyecezyi Poznańskiej myśl założenia domu emerytów poruszył na synodzie biskup Adam Nowodworski, ale dopiero Szołdrski w 1642 roku oddał na ten cel szpital św. Wawrzyńca łącznie z przyległym domem murowanym. Na pomnożenie funduszu wyznaczył majątki duchownych, zmarłych bez testamentu, i obowiązywał wszystkich beneficyantów, aby każdy z nich część jakąś swego mienia teatamentem na ten cel przekazywał, grożąc w razie przeciwnym unieważnieniem. Inni biskupi usiłowali instytucyę utrzymać, lecz nie u-mieli dość wytrwale walczyć z przeciwnościami.

Dopiero dzięki zabiegom i energii Krzysztofa Szembeka stanęły w tej dyecezyi dwa domy E ów: przy Rzpitalu św. Wawrzyńca w Poznaniu i w mieście Górze, przy kościele św. Krzyża. — Dla dyecezyi Wrocławskiej dom E ów założył książę Karol Ferdynand, ofiarując na ten cel dom z zabudowaniami w m. NiBsie, do biskupów wrocławskich należący, i zuaczny fundusz ze składek, oraz inne summy i dochody, w statutach synodu r. 1653 odbytego, wyliczone. — W dyecezyi Przemyskiej biskup Krzysztof Jan Siembek wyznaczył dla E-ów na mieszkanie dwa szpitale, w Przemyślu i Jarosławiu, a przełożonym ich płacił za stołowanie z funduszów po księżaoh zmarłyoh bez testamentu, z zapisów i t. p. (synod r. 1723).—Że i w dyecezyi łuckiej zamierzano zbierać fundusz na założenie domu E ów, pokazuje się z u-staw Bynodów: Gembickiego r. 1641 i Rupniew-skiego r. 1726.—Na początku w. XVIII-go biskup go za świętego. Pancerzyński zaczął się krzątać około fundacyi podobnego domu dla dyecezyi wileńskiej, lecz pieniędzy przez niego zebranych użył dopiero jego następoa, Zienkowicz, a przysporzył ich ks. Jan Żebrowski, prałat i ofioyał wileński, zapisując na ten cel cały swój majątek. Dom ofiarował biskup, a zarząd instytutu oddał przełożonemu, który zależał od samego biskupa i jego oficyała; musiał im składać rachunki, mógł księży E ów w miło-śoi upominać, nawet karać. Dom ten służył i za dom poprawy, bo akta synodu roku 1744 czynią wzmiankę, że jeśli paroch lub komendarz zostanie tam posłany na pokutę, przełożony ma pilnie nad nim czuwać i podawać skuteczne środki do pokuty, podług przepisów, jakie w tym razie biskup prześle. Ci ostatni swym kosztem utrzymywać Bię byli powinni (ks. Przyałgowski, „Żywoty biskupów wileń." III, 157).—O tych tylko domach posiadamy drukowane wiadomości. Inne dyece-cezye, jeśli nie miały ich, utrzymywały bez wątpienia E-ów swym kosztem, lecz ci żyli prywatnie.

H.

Emeryk (węgiers. I mre), król węgierski (panów. 1196—1204), syn i następoa Beli III go. Wstąpiwszy na tron, wojska i pieniędzy, przygotowanych przez brata, Andrzeja, na wojnę Krzyżową do Palestyny, użył do zdobycia Chorwacyi i Dalmaoyi (1197). Stąd pomiędzy braćmi powstały spory, którym papież Inocenty Ill-ci napróżno usiłował położyć kres, chcąc Andrzeja co prędzej wyprawić do Palestyny. W r. 1199 zawrzała między braćmi walka, która skończyła się ucieczką Andrzeja do Niemiec. W r. 1200, pogodziwszy się z bratem, Andrzej wrócił do Węgier, a wówczas i E. obiecał udać się do Syryi. Mimo to, w roku 1202 wpadł znienacka do Serbii, wygnał stamtąd księcia Stefana i, osadziwszy na tronie brata jego, Wilkana, w charakterze swego wasala, jął się tytułować królem Berbskim. Oprócz tego odebrał carowi bułgarskiemu, Kalojanowi, pięć biskupstw, co jednakże do wojny z Bulgaryą nie doprowadziło, z tego najpierw powodu, że papież usiłował do niej nie dopuśoić, a następnie, że rozpoozęły się

(ob. M a r g a r y t).

zatargi z Wenecyą, która w tym czasie, przy pomocy Krzyżowoów, odebrała Zadar. W r. 1203 wybuchła nowa wojna z Andrzejem, którego E. pojmawszy, wsadził do więzienia, poczem zamierzał już wyruszyć do Palestyny, ale niebawem u-marł, zdoławszy przed śmiercią pogodzić się z bratem i ukoronować, jako następcę po sobie, małoletniego syna, Władysława, nad którym opiekę złożył w ręce Andrzeja.    N-

Emerylit (mineral.). Nazwa nadawana niektórym odmianom margarytu, czyli miki wapiennej

K. J.

Emerytura. I. Pod tą nazwą pojmujemy płacę, udzielaną przez państwo z jego funduszów u-rzędnikom państwowym, którzy wskutek starości lub innych powodów byli uwolnieni ze służby. E. ma na celu zapewnić przyzwoite środki utrzymania tym, którzy w długoletniej służbie dla dobra państwa i społeczeństwa stargali swe siły i zdrowie i przez to stali się niezdolnymi do dalszej pracy i zarabiania w inny sposób na swe utrzymanie. Nie ulega kwestyi, iż staranie o odpowiednie urządzenie stosunków emerytalnych urzędni-dów stanowi jedno z ważniejszych i trudniejszych do rozwiązania zadań państwowych. Jasną bowiem jest rzeczą, iż jeżeliby państwo nie urządziło stosunków emerytalnyoh w sposób zadawalnia-jąoy urzędników, nie mogłoby też zabezpieczyć sobie odpowiedniej ilości sił osobistych do wykonywania rozmaitych zadań państwowych. Prawo do E y, zabezpieczając los wysłużonym urzędnikom, ich żonom i dzieciom, pobudza ich do gorliwości w służbie, do sumiennego i bezinteresownego wykonywania powierzonych im obowiązków. Z drugiej strony byłoby przeciwnem wszelkim zasadom sprawiedliwości, gdyby państwo, wymagając od urzędników poświęcenia na swoje usługi najpiękniejszych lat źyoia, nie zapewniło im środków utrzymania na starość. Pomimo takiej ważności tej kwestyi, dopiero względnie niedawno zaczęto się nią zajmować. W Wiekach Średnich, kiedy wogóle stosunek urzędników do państwa nie był oparty na Btałych i pewnych podstawach, kiedy nawet wynagrodzenie urzędników, pobierane przez nich w czasie pozostawania na służbie, nie było ściśle określone, nie można było myśleć o urządzeniu ich stosunków materyalnych po ustaniu służby. Dla tego dopiero w XVIII wieku spotykamy pierwsze próby zabezpieczenia losu rodzin pozostałych po urzędnikach. Próbami takiemi były t. zw. kasy wdów i sierot, Wittwen-und Waisenkassen, które powstały w XVIII-ym wieku w Niemczech. Za wzór tego rodzaju in-stytucyj posłużyły średniowieczne cechy, które, oprócz innych zadań, miały także na celu zabezpieczyć los wdów i sierot, pozostałych po zmarłych członkach. Wskutek tego, ludzie należący do pewnego zawodu, jak np. nauczyciele, duchowni, urzędnicy, tworzyli kasy, zabezpieczające los pozostałych po nich wdów i sierot. Były także kasy, do których mogli należeć wszyscy, bez różnicy powołania. Później władza państwowa zaczęła urządzać stosunki tych kas. Najwcześniej kasa wdów i sierot pozostałych po u-rzędnikach państwowych była urządzona przez państwo w Austryi; w księstwie Dwóch Mostów (Zweibrücken) przez regulamin 24 grudnia 1742 roku; w Margrabstwie Badeńskiem przez regulamin z 24 sierpnia 1758 r. ; w hrabstwie Lippe przez postanowienie z 11 stycznia 1752 r. i t. p. W Prusach w 1775 r. była założona Allgemeine Wittwenverpflegungsanstalt, do której stopniowo zobowiązani zostali należeć wszyscy urzędnicy państwowi. Później dopiero, w XIX w., państwo przystąpiło do urządzenia stosunków e-merytalnych samych urzędników.—II. W Niemczech, z powodu, że pensye emerytalne urzędników z jednej strony, a wdów i dzieoi po nich pozostałych, z drugiej, są urządzone przez osobne prawa, kwestyę tę należy oddzielnie traktować. Co się tycze samych urzędników, jakkolwiek w Prusach AUg. Landreoht z 1794 r. urządziło stosunki służbowe urzędników, prawo to jednak nie zawierało jeszcze żadnych rozporządzeń względem E-y. Dopiero regulamin królewski z 30 kwietnia 1825 r. urządził stosunki emerytalne urzędników. Regulamin ten, wraz z uzupełniającemi i zmieniającemi go postanowieniami, na mocy rozporządzenia z d. 6 maja 1867 roku był zastosowany i do prowincyj wówczas do Prus przyłączonych. Prawa te zmieniono przez prawo z 27 marca 1872 roku, które stosunki te. urządziło jednakowo dla wszystkich krajowych urzędników cywilnych w Prusach. Po utworzeniu Cesarstwa Niemieckiego wyszło prawo z d. 31 marca 1873 r. dla urzędników, bezpośrednio od cesarstwa zawisłych; powiedzmy tu, że niczem się ono nie różni od prawa pruskiego z 1872 r. Następnie prawo cesarstwa było zastosowane do wszystkich urzędników cywilnych Al-zacyi i Lotaryngii. Podobnież w Wirtembergii nowe prawo z 28 czerwca 1876 r. i w Badeńskiem prawo z 24 lipca 1888 r. odtwarzają, z małemi zmianami, prawo cesarstwa. W Saksonii już prawo z 7 marca 1835 roku zawierało szczegółowe przepisy o emeryturach urzędników; prawo to jednak, w celu zbliżenia prawodawstwa krajowego do prawodawstwa cesarstwa, było zastąpione przez prawo z 3 czerwca 1876 r. Podobny cel miały prawa heskie z 27 listopada 1874 r. i 10 maja 1875 r., które uchyliły poprzednie prawo z 12 kwietnia 1820 r. W ten sposób w całych prawie Niemczech obowiązują jednakowe pod tym względem przepisy. Zwrócić należy uwagę, iż, jakkolwiek dawniejsze prawa, np. pruskie z 1825 r, zobowiązywały urzędników do wnoszenia składki w celu zabezpieczenia sobie pensyi emerytalnej, nowsze przecież prawodawstwa odstąpiły od tego, stanowiąo, że pensye emerytalne będą wypłacane wyłącznie z ogólnych funduszów państwowych. Składka u-rzędników została zniesiona w Prusach od 1 stycznia 1868 r. W Związku Północno - Niemieckim, chociaż składki od urzędników jeszcze wniesiono do budżetu na 1868 r., nie były one jednak pobrane, które zaś już uiszczono, zostały zwrócone. Składki od urzędników utrzymały się tylko w Saksonii. Za uzupełnienie praw emerytalnych należy też uważać ubezpieozenie urzędników od nieszczęśliwych wypadków, które na mocy prawa cesarstwa z 15 marca 1886 r. przyjęto i do prawodawstwa oddzielnych krajów. W oryginalny sposób rozwiązało kwestyę E-y prawodawstwo bawarskie w rozporządzeniu z 1 stycznia 1805 r. i edykcie z 26 maja 1818 r., które dotychczas o-bowiąaują. Podług tego prawodawstwa płaca, jaką urzędnik pobiera w czasie urzędowania, podzielona jest zawsze na dwie części, t. zw. Standes-gehalt i Dienstgehalt. Pierwsza część nadana jest urzędnikowi nieodwołalnie na całe życie, wskutek czego po wyjściu z urzędowania pensy i tej nie przestaje pobierać i ona-to stanowi dla niego E-ę. Wogóle podług prawodawstwa niemieckiego prawo do E-y mają urzędnicy uwolnieni ze służby (in den Ruhestand gesetzt), wskutek okoliczności przewidzianych przez prawo. Uwolnienie ze służby może nastąpić albo na prośbę urzędnika, albo z rozporządzenia władzy wyższej. Uwolnienie ze służby, nadające prawo do E-y, wskutek prośby urzędnika może nastąpić, albo z powodu niezdolności do służby, spowodowanej ślepotą, głuchotą i innem kalectwem, albo wskutek dojścia przez niego do pewnego wieku, np. 65 lat podług prawa pruskiego, saskiego i heskiego, 70 lat podług prawa bawarskiego i wirtemberskiego; albo po wysłużeniu przez urzędnika pewnej liczby lat w służbie publicznej, np. 40 lat podług prawa bawarskiego, saskiego i heskiego. Z urzędu uwolnienie może być nakazane wskutek przedłużającej się choroby lub jawnej niezdolności fizycznej do pełnienia obowiązków. Prócz tego potrzeba, aby urzędnik pozostawał jakiś czas na służbie. Prawa cesarstwa, pruskie, saskie, badeńskie nadają prawo do E-y urzędnikowi po przesłużeniu 10 lat, wirtemberskie po 9-iu latach, a heskie po 5-iu. Wyjątki od tego ustanowione są tylko dla kanclerza cesarstwa i niektórych innych wyższych urzędników, którzy po 2 ch latach służby nabywają prawa do E y. W Bawaryi wogóle dla nabycia tego prawa potrzeba 3-ch lat służby. Jakkolwiek prawo wymaga wogóle, ażeby urzędnik do nabycia prawa do E y pozostawał na służbie przez pewien przeoiąg czasu, od tej zasady jednak czyni wyjątek wtedy, kiedy urzędnik w czasie pełnienia obowiązków służbowych i z powodu ich uległ nieszczęśliwemu wypadkowi (Betriebsunfall), czyniącemu go niezdolnym do służby. Za podstawę do obliczenia wysokośoi E y bierze się pobierana przez urzędnika płaca, tudzież czas pozostawania na służbie. Przy obliczaniu uwzględniana jest nie tylko płaca we właściwem tego słowa znaczeniu (O eh alt), ale i, dla niektórych urzędników, dodatki na mieszkanie, dla urzędników wojenny oh dodatki na służbę, osobißte do* datki dla wszystkich, a nawet dochody przy wykonywaniu obowiązków służbowych (Amtserträgnisse). Co się tyoze czasu potrzebnego do wysłużenia E y, prawo cesarstwa i pruskie stanowią, że po przesłużeniu 10-iu lat urzędnik ma prawo do % części płacy (wziętej łącznie z powyźszemi dodatkami), to jest *%₀ całości. Z każdym na-

B&eykL Powss. Uustr. Zon. 149. T. 19-ty.

stępnym rokiem służby E. powiększa się o ‘/«o» dopóki nie dosięgnie ⁸/4 całej pensy i, stano wiąoych maximum E-y. W Saksonii urzędnik po przesłużeniu 10 iu lat ma prawo do *°/₁₀₀ penByi. następnie zaś E. w pewnym stosunku corocznie Bię powiększa, dopóki nie dojdzie ⁸⁰/ioo całości. W w. ks. HeBskiem E. po 5-iu latach stanowi 40% pła cy i, powiększając się corocznie, może dojść do 90%. W innych krajach niemieckich ustanowione zostały podobne prawidła. Jeżeli urzędnik był zmuszony wyjść ze służby z powodu niezdolności, będącej skutkiem nieszczęśliwego wypadku, przed upływem czasu potrzebnego do nabycia prawa emeryt., dostaje E-ę taką, jaką - by otrzymał, gdyby cały ten czas przesłużył. Jeżeli zaś nieszczęśliwy wypadek wydarzył się później, dostaje 66V₈ całej pensyi, w razie zupełnej niezdolności do służby (S. Harsein w Bengla „Wörterbuch des deutschen Verwaltungsrechts* T. II, str. 218, Pension). III. Powyżej wyłuszczona w krótkości przepisy nie zabezpieczają jednak wdowy i dzieci, pozostałych po urzędniku, na służbie czynuej zmarłym, lub pobierającym już E*ę, chociaż należy powiedzieć, że według prawodawstw niemieckich żona i dzieci urzędnika otrzymują pensyę po jego śmierci przez miesiąc, a według niektórych prawodawstw przez tr'.y miesiące t. zw. Gnadenmonat albo Gn.-Quartal. Z początku, jak widzieliśmy wyżej, państwo starało Bię potrzebie tej zadosyćuczynić przez popieranie kas wdów i sierot (które pierwotnie były zakładane przez zainteresowanych) tym sposobem, że przystąpienie do nich urzędników czyniło obowiązkowem i obowiązek ten usiłowało rozszerzyć stopniowo na wszystkich urzędników, albo przez udzielenie zasłku takim kasom z funduszów publicznych, albo przez wzięcie zarządu ich w swoje ręce. Obowiązek państwa do zabezpieczenia losu pozostałych po urzędnikach wdów i dzieci najwcześniej był określony w Bawaryi przez prawo z 1 stycznia 1805 r. t. zw. Dienstpragmatik. Prawo to, biorąc na uwagę niedostateczność peusyj urzędników, w celu uwolnienia ich od troski o los pozostałej rodziny, co niezbędnem było dla spokojnego i pożytecznego wykonywania obowiązków, włożyło na państwo obowiązek płacenia im pewnej emerytury, o ile na to środki państwowe pozwolą, a zarazem określiło stosunek, w jakim to miało się dokonywać. Później stosunki te określono przez edykt z 26 maja 1818 r. Postanowienie królewskie z 8 czerwca 1807 r. niezależnie od pensyi emerytalnych ze środków publicznych, wprowadziło składki, które mieli o-płacać urzędnicy w stosunku do pobieranej płaoy w celu wzmocnienia funduszu emerytalnego, prawo zaś z 16 lipca 1865 r. rozporządziło, że składki te winny być przelewane, nie do kas skarbowych, ale do kasy stojącego pod nadzorem państwa towarzystwa wsparcia rodzin, pozostałych po urzędnikach, i połączonej z niem kasy dla córek (Töchterkasse), do którego należenie uczyniono obowiązkowem dla wszystkich urzędników przez rozporządzenia z dnia 21 maja 1884 i 6 kwietnia 1888 r. Pensy a emerytalna wdów, wypłacana ze

34

Bkarbu państwa, wynosi ¹/₆ płacy, pobieranej przez męża. Dzieci otrzymują, każde oddzielnie, Vs pensyi emerytalnej matki, jeżeli ta żyje, lub ³/₁₀, jeżeli umarła lub utraciła prawo do pobierania e-merytury.—W Prusaoh w 1775 r. była założona j.w., Allgemeine Witt weny erpflegungs anstatt, która jednak miała na celu zabezpieczyć pensyę emerytalną tylko wdowom, ale nie dzieciom, pozostałym po urzędnikach. Instytucya ta stała się czysto państwową na mocy praw z 27 lutego 1831, 6 lipca 1838 i 17 maja 1856 r., które ją na nowo urząlziły. Składka urzędników wynosiła 3°/₀ pobieranej pensyi. Boczna pensy a emerytalna wdowy wynosiła minimum 75 i maximum 1 500 marek. Dzieci otrzymywały tylko wtedy pensyę emerytalną, kiedy matka ioh, pobierająca emeryturę, wyszła powtórnie za mąż. W tym wypadku dzieci z pierwszego małżeństwa otrzymywały połowę pensyi emerytalnej matki do 20 lat życia, lub do śmierci matki, jeżeli ta wcześniej zmarła. Tak wadliwe urządzenie pensyj emerytalnych wdów i dzieci urzędników spowodowało naprzód wydanie prawa ogólnego dla urzędników cesarstwa 20 kwietnia 1881 r., a następnie dla Prus z 20 maja 1882 r., mało różniącego się od poprzedniego. Na mocy tych praw, wdowy i dzieci pozostałe po urzędnikach, będących w służbie cesarstwa lub pruskiej, mają zapewnioną pensyę emerytalną ze środków publicznych. Wdowa o-trzymuje ¹/a tego, coby otrzymał jej mąż tytułem emerytury, gdyby żył i w chwili rzeczywistego skonu tylko służbę opuścił. Minimum wdowy wynosi 160, maximum 1 600 marek. Każde z dzieci po urzędniku, jeżeli matka ich żyje, otrzymuje ł/s teS⁰» co dostaje matka. Jeżeli zaś matka nie żyje, lub utraciła prawo do pobierania emerytury, np. wskutek zamążpójścia, każde dostaje ¹/₃ pensyi, która-by należała się matce. Prawo do pobierania e-metytury dzieci utrącają wskutek ukończenia 18 lat życia lub wyjścia za mąż. Pobierana na mocy dawniejszych praw składka od urzędników w ilości 3°/₀ została zniesiona względem urzędników cesarstwa przez prawo z 5 marca 1888 r., a względem urzędników pruskich przez prawo z 28 marca 1888 r. Takie jednak rozstrzygnięcie kwe-styi emerytury wdów i dzieci pozostałych po u-rzędniku bynajmniej nie zadawalnia opinii publicznej i znawców tyoh stosunków w Niemczech. Prdf. Elster (»Handwörterbuch der Staatswissensehaften“ T. VI, 724) podnosi przedewszystkiem zarzut, że pensya ta odmierzona jest w tak szczupłym zakresie, iż nie wystarcza na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb do życia. Ażeby wdowa mogła otrzymać ustanowione maximum pensyi, potrzeba, aby mąż jej pobierał przynajmniej 6 000 marek rocznej płacy i służył przez 40 lat. Z drugiej strony zwraca uwagę, iż wdowa i dzieci u-rzędnika, który umarł przed ukończeniem 10 lat służby, nadających mu prawo do emerytury, nic nie otrzymują. Na wzór prawa z 20 kwietnia 1881 r., określającego stosunki emerytalne wdów i sierot po urzędnikach, zostających w bezpośredniej służbie cesarstwa, zostało wydane 7 ozer-wca 1887 r. prawo, określające stosunki te względem wdów i sierot, pozostałych po służących w ce-sarskiem wojsku i marynarce. Prawo z 27 czerwca 1871 r. określiło penBye emerytalne wdów i sierot po wojskowych lub marynarzach, którzy na wojnie polegli, lub w ozasie rozbicia się okrętu życie postradali, albo ponieśli ciężki szwank na zdrowiu przy wykonywaniu obowiązków służbowych. W taki sam sposób określone są pensye emerytalne wdów i sierot w Alzacyi i Lotaryngii na mocy prawa z 24 grudnia 1873 roku, w Sachsen ■ Weimar na mocy prawa z 6 kwietnia 1821 r. i Sachsen-Meiningen na mocy prawa z 27 lutego 1872 r.—Prawa z 15 marca 1886 r. i z 18 czerwca 1887 r. o ubezpieozeniu urzędników od nieszczęśliwych wypadków określają pensye emerytalne wdów i sierot (Unfallrente), pozostałych po urzędnikach, którzy utracili życie wskutek nieszczęśliwego wypadku przy zajęciach służbowych. Pensye te zastępują miejsce zwykłych pensyj emerytalnych, o ile drugie nie są wyższe od pierwszych. W Saksonii pensye emerytalne wdów i sierot były urządzone przez prawo z 7 marca 1835 r. Wymagane początkowo składki od urzędników na powiększzenie funduszu emerytalnego ustały na mocy prawa z dnia 1 lutego 1890 roku, dzięki czemu pensye te stanowią wyłączny ciężar skarbu państwa. — W Królestwie Wirtemberskiem, Wiel. Ks. Beskiem, Badeńskiem, Brunświckiem i innych państwach niemieckich obowiązek płacenia pensyj emerytalnych wdowom i sierotom leży jeszcze, podług dawniejszych urządzeń, na oddzielnych ka-saoh wdów i sierot, do których urzędnicy obowiązani są uiszczać pewną składkę. Kasy te, wogóle mówiąc, płaoą wdowom 30%. 24% albo Va Pen" syi emerytalnej urzędnika, a V* lab Va każdemu z dzieci pensyi należnej matce. Wspomnieć też należy, że już w XVIII w. profesorowie i wykładający w uniwersytetach zaczęli tworzyć kaBy wdów i sierot, oparte na zasadzie korporacyjnej. Kasy te powstały w XIX w. na wszystkich uniwersytetach i odpowiadających im zakładaoh naukowych, z wyjątkiem Lyceum Hosianum w Bruns-berdze i Akademii w Münster. Kasy te w Prusach w 1888 r. były urządzone na jednakowych zasadaoh, wskutek czego pensya emerytalna wdowy po zwyczajnym profesorze wynosi 1400 marek, po nadzwyczajnym—1 000 marek. Dzieci o-trzymują, każde, po 600, 400 lub 250 marek, stosownie do tego, czy są zupełnemi czy półsierotami. W innych krajach niemieckich wdowy i dzieoi wykładających w uniwersytetach korzystają z jednakowych praw z rodzinami pozostałemi po innych urzędnikach państwowych. Oddzielne kasy istnieją przy uniwersytetach w Jenie, Lipsku i Sztras-burgu.— Rzuciwszy okiem na rozwój przepisów o emeryturze urzędników i ich rodzin w Niemczech, można zgodzić się ze zdaniem prof. Elstera, że rozwój ten wykazuje, iż państwo coraz więcej przychodzi do poczucia i przekonania o konieczności zapewnienia im odpowiednich środków utrzymania i wkłada wydatki przez to spowodowane na swój własny skarb. Naprzód bowiem w tym celu istniały kasy, do których urzędnicy dobrowolnie mogli przystępować; następnie prawo przystąpienie do nich uczyniło dla urzędników obowiąz-kowem; później państwo zaczęło dopłacać ze swoich funduszów kasom, byle je tylko postawić w możności wywiązania się ze swoich zobowiązań; w końcu w większej części krajów niemieckich samo wzięło na siebie obowiązek ponoszenia wydatków na ten cel potrzebnych (Elster w „Handwörterbuch der Staatswissenschafteu“ T. VI, 726; Harsein tamże „Wittwen- und Waisenpensionen“ T. II, 927) — IV. Mówiąc o E-ach urzędników, wspomnieć jeszcze potrzeba, że kiedy w drugiej połowie XIX-go wieku społeczeństwo poznało korzy-śoi, jakie może odnieść ze stowarzyszeń się dobrowolnych, assocyacyj, dla dopięcia różnych celów, urzędnicy też zaozęli się łączyć w stowarzyszenia, mające na celu polepszenie materyalne-go położenia iob na starość, tudzież pozostałych po nich rodzin, co tern bardziej było koniecz-nem, że państwo nie zabezpieczało ich losu dostatecznie. Z tego powodu zaczęły się tworzyć rozmaite stowarzyszenia urzędników kolejowych, wielkich przedsiębiorstw prywatnych i t. p. które miały na celu zapewnić im emeryturę na starość, pensyę emerytalną wdowom i dzieciom i t. p. Urzędnicy państwowi poszli za tym przykładem, tworząo bardzo wiele towarzystw ze znaczną ilością członków i znakomitemi funduszami. Do najznaczniejszych stowarzyszeń tego rodzaju należy Preussischer Beamtenverein w Hannowerze, założony w 1875 r., na wzór austryacko - węgierskiego stowarzyszenia urzędników w Wiedniu. W 1888 r. w stowarzyszeniu tern było 11 798 u-bezpieczonych na wypadek śmierci na 46 560 300 marek; 6 056 ubezpieczonych na przeżycie na 13 296 860 marek i t. d. Do rzędu stowarzyszeń takich należały związki wojskowych i marynarzy z 14 559, ubezpieczonych na 18 050 060 marek, i wiele innych. Co się tycze wspomnianego wyżej austryacko - węgierskiego stowarzyszenia urzędników w Wiedniu, to powstało ono w 1865, a w r. 1888 liczyło 92 858 członków.— (Mazał w „Handwörterbuch der Staatswissenschaften“ T. II, 342; Beamtenvereine). — V. Wreszcie, zajmując się kweBtyą E y, nie można nie wspomnieć o tern, że w Niemczech powstało w ostatnich czasach dążenie do zapewnienia pewnej pensy i emerytalnej nawet robotnikom, niezdolnym do pracy z powodu starości lub ułomności fizycznych. Prawo z 27 czerwca 1889 r., które weszło w wykonanie od 1 stycznia 1891 r. w całem cesarstwie, ma na celu zapewnić robotnikom rentę, czyli E ę na starość lub z powodu niezdo'noéoi do pracy, Invalidi-täts- und Altersrente. Niepodobieństwem jest wdawać się tutaj w szczegółowy rozbiór tego prawa, które będzie przędnaiotem oddzielnego artykułu (ob. Ubezpieczenie robotników). Pomimo to, potrzeba w tem już miejscu zwrócić u-wagę choćby na przewodnie jego zasady. Podług tego prawa wszyscy robotnicy, pracujący na mocy umowy, czeladnicy, uczniowie rzemieślniczy lub handlowi, wszyscy pracujący w przemyśle i han-dln i niepobierająoy 2 000 marek rocznej płacy, winni są obowiązkowo, poczynając od 16-go roku życia, byó ubezpieczonymi na starość, tudzież na wypadek niezdolności do pracy. Obowiązek ten, na mocy postanowienia Rady związkowej, mógł byó rozciągnięty do majstrów, mająoych nie więcej jak jednego pomocnika, drobnych przemysłowców, zajmujących się domowym przemysłem, bez względu na ilośó pomocników, a z drugiej strony rada związkowa mogła uwolnić od tego obowiązku niektóre klasy pracującyob. Wówczas wyliczono, że obowiązek ten w 1889 r. mógł byó rozciągnięty do 11 milionów pracująoych, z któryoh 7.3 mil. mężczyzn, a 3.7 mil. kobiet, w istocie zaś był zastosowany tylko do 4 mil. Przedmiotem ubezpieczenia może być: 1) renta w razie niezdolnośoi do pracy, Invalidenrente, 2) renta na starość, Altersrente i 3) zwrot w pewnych wypadkach składek osobom, które nie skorzystały z renty. Prawo do pobierania renty nabywa się za pomocą opłacania składek w przeciągu oznaczonego czasu, Wartezeit. Prawo do otrzymywania renty na starość nabywa ten, kto opłacał składki przez 30 lat. Prawo do renty z powodu starośoi lub do zwrotu składek nabywa ten, kto je opłacał przynajmniej przez pięć lat. Przytem należy zauważyć, iż pod rokiem prawo pojmuje tylko 47 tygodni roboczych w ciągu jednego roku. Renta z powodu niezdolności do praoy winna być wypłacana bez względu na wiek robotnika, jak tylko, po upływie Wartezeit, robotnik stał się niezdolnym do praoy; renta zaś z powodu starości —wtedy, kiedy robotnik, po upływie oznaczonego Wartezeit, ukończył siedemdziesiąty rok życia, bez względu na to, czy jest zdolny do dalszej pracy, czy nie. Renta składa się z dwóch części, mianowicie: jednej, płaconej przez instytucyę ubezpieczeń, drugiej, będącej dodatkiem w ilości 50 marek rocznie, które państwo ze swoich środków zobowiązało się dopłacać. Pierwsza część zależy od wielkości opłacanej składki i oblicza się w ten sposób, iż renta z każdym tygodniem się powiększa. Dlatego też renta z powodu niezdolnośoi do pracy, dla otrzymania której dosyć jest niezbyt długiego czasu pięciu lat, podnosi się szybko i jest rozmaita. Przeciwnie, renta z powodu wieku, po ukońozeniu przez prawo oznaczonej ilości lat, jest jednakowa, zależna tylko od wielkości opłacanych składek. Pod względem wysokości składek robotnicy w miarę wysokości zarobków są podzieleni na 4 klasy, Lohnklasse. Do 1-ej należą ci, których zarobek wynosi mniej aniżeli 350 marek rocznie, do 2-ej— mający dochodu od 350.01 marek do 550 mar., do 3-ej od 550.01 m. do 850 m., a do 4-ej wszyscy mający więcej dochodu. Renta z powodu niezdolności do pracy zaczyna się od 60 marek i powiększa się co tydzień w pewnym stosunku, zależnie od tego, do której klasy robotnik należy i jaką wskutek tego opłaca składkę. I tak renta w 1-ej klasie powiększa się o fenigi tygodniowo, w 2-ej o 6 fen , w 3-ej o fen., w 4-ej o 13 fen. Minimum tej renty, wraz z dodatkiem państwowym,

wynosl w 1-ej klasie 114 mar. 70 fen., w 2-ej —124 marki, w 3-ej—131 marek 15 fenigów, w 4-ej klasie wreszcie 144 marki 55 fenigów. Prawo nie oznacza maximum tej renty, ponieważ jednak powiększa się ona w pewnym stosunku co tydzień, po upływie zatem 50 lat może wynosić w 1-ej klasie 157 mar., w 2    ej 261 mar., w 3 ej 321 m.

60 fen. i w 4-ej 415    mar, 55    fen.    Co Bię    tycze

renty z powodu starości, ta w 1-ej klasie może wynosić, z dodatkiem państwowym, 106 mar. 40 fen., w 2-ej—134 m.    60 fen.,    w 3    ej 162    marki

80 fen., w 4-ej klasie    wreszcie    191    marek.    Pra

wo żądania zwrotu składek mają kobiety, które wyszły za mąż i wskutek tego przestały opłacać składkę, tudzież wdowy i dzieci takich ubezpieczonych, którzy zmarli, nie nabywszy jeszcze prawa do renty, a jednak opłacali składkę przez 5 lat. W obydwóch wypadkach zwraca się połowę składek. Wysokość składki wnoszonej przez ubezpieczonych oblicza się podług średnich płac zarobkowych, przyjętych za podstawę do oznaczenia składek w kasach ubezpieczeń od choroby. Środki na opłatę rent pochodzą z trzech źródeł, mianowicie: z zasiłku państwowego, ze składek ubezpieczonych i ze składek opłacanych przez fabrykantów, przemysłowców, właścioieli, jednem słowem: przedsiębiorców, u których robotnicy pracują. Państwo, niezależnie od obowiązku dopłacania do każdej renty 50 marek rocznie, wzięło na siebie obowiązek płacenia składki za ubezpieczonych w czasie pozostawania ich w służbie wojskowej. Ono też utrzymuje swoim kosztem państwowy u-rząd ubezpieczeń, Reichsversicherungsamt, tudzież biuro rachunkowe, Rechnungsbureau. Prócz tego poczty państwowe obowiązane są bezpłatnie zajmować się wypłatą rent i przedażą marek. Składkę uiszcza w połowie robotnik, w połowie zaś przedsiębiorca, przemysłowiec, u którego robotnik pracuje. Zauważyć należy, iż składkę opłaca w całości przedsiębiorca, mając tylko prawo część przypadającą od robotnika potrącić mu z zarobku. Opłatę uskutecznia się przez naklejenie marki w odpowiednio zaprowadzonej książeczce, Quittungskarte, która jest tak urządzona, aby wystarczyła na rok, czyli na 47 tygodni, w ciągu których cała winna być zaklejona właściwemi markami. Po upływie roku robotnik zwraca zaklejoną książeczkę właściwej instytucyi ubezpieczeń i otrzymuje w zamian nową oraz świadectwo, wymieniające ile marek i jakiego rodzaju znajdowało się w dawniejszej. Dla wykonania tego prawa utworzone zostały oddzielne urzędy ubezpieczeń (Versicherungsanstalt). Urzędów takich, obejmujących większe terrytorya, jak np. w Prusach prowincye, jest 31; z tej liczby 13 w Prusach, 8 w Bawaryi, pomiędzy resztę podzielone są stosunkowo inne państwa niemieckie. Każdy urząd ubezpieczenia winien mieć swój Btatut, zatwierdzony przez władzę krajową. Zarząd jego, Vorstand, składa się z jednego lub więcej dyrektorów. Oprócz tego ogólne zebranie wszystkich ubezpieczonych przedstawia Ausschuss, składający się w połowie z robotników i w połowie z przedsiębiorców, wybieranych w sposób przez prawo określony. Są także mężowie zaufania, Vertrauensmänner, mający określone funkcye, tudzież sądy rozjemcze, Schiedsgerichte, a także i komisarz państwowy, obowiązany przedewszystkiem pilnować interesów państwa oraz innych zarządów, o ile one mogą być dotknięte w postanowieniach pewnego zarządu. Nadzór nad działalnością tych organów prowadzi państwowy urząd ubezpieczeń, Reichsversicberungsamt. Porządek przyznania renty polega na tern, iż robotnik, mający prawo do niej, podaje prośbę do niższej władzy administra^ juoj swego miejsca zamieszkania, wraz z potrzebnemi dowodami. Władza ta, ściągnąwszy opinię od mężów zaufania, przesyła prośbę do zarządu tego urzędu ubezpieczeń, który wydał ostatnią Quittungskarte. Zarząd ten oznacza wysokość renty, od decyzyi zaś jego, tak robotnik, jak i komisarz rządowy, mogą założyć apellaoyę do sądu rozjemczego, na którego deoyzyę można podać skargę w drodze rewizyi do państwowego urzędu ubezpieczeń. Do wypłaty przyznanej renty winny się prykładać wszystkie urzędy ubezpieczeń, w których robotnik był koiejno ubezpieczony. Stosunek, w jakim do tego są powołane, powinien być oznaczony przez Rechnungsbureau. Skoro nastąpi ostateczna decyzya przyznająca rentę, zarząd ubezpieczeń wydaje robotnikowi odpowiedni przekaz, Berecbtigunsanweis; a do właściwego urzędu pocztowego przesyła as-sygnacyę do wypłaty, Zahlungsanweis. Urząd pocztowy dopełnia wypłaty i prowadzi raohunki z właściwemi urzędami ubezpieczeń za pomocą Rechnungsbureau, które pod tym względem gra rolę Clearing-house’u (Woedtke w «Handwörterbuch der Staatswissenschaften“ T. VI, 613; tenże w „Wörterbuch des Deutschen Verwaltungsrechts I Ergänzungsband 53"; Rosin «Das Recht der Arbeiterversicherung“ 1890; Bornhak «Deutsche Socialgesetzgebung“; Seydel „Das Recht der Arbeiterversicherung in seiner Anwendung auf Bayern"; Woedtke «Das Reichsgesetz betreffend die Invaliditäts und Altersversicherung vom 22 Juni 1889 mit Anmerkuogen” 1891).—W Austryi podług prawa z 9 grudnia 1866 r. urzędnik nabywa prawa do E-y po 10-iu latach służby. Od

10-iu do 15-u lat E. wynosi V₈ płacy; od 15—20 lat 7.; od 20-25 lat V₈; od 5-30 lat s/₈; od 30—35 lat V₈; od 35 -40 lat /₈ płacy. Po wysłużeniu większej ilości lat urzędnik ma prawo do całej pensyi tytułem E-y. Urzędnik, który nie wysłużył JO lat, może otrzymać tylko wsparcie w ilości rocznej lub półtorarocznej pensyi. — IV. We Francy i przed rewolucyą nagrody pieniężne były arbitralnie wyznaczane niektórym urzędnikom, więcej tytułem łaski, aniżeli należnego im prawa. W celu usunięcia nadużyć Zgromadzenie ustawodawcze, Assemblée constituante, uchwaliło prawo z 3—22 sierpnia 1790 r., w któ-rern przepisało zasady udzielania emerytur i nagród urzędnikom ze skarbu publicznego. Późniejsze jednak wypadki polityczne przeszkodziły wprowadzeniu tego prawa w wykonanie. Z tego po-

wodu za konsulatu prawo z 15 germinala roku XI postanowiło, źe corocznie w budżecie państwa powinny być pomieszczone fundusze, potrzebne na wypłacanie emerytur, za Cesarstwa zaś dekret z 13 września 1806 r. oznaczył zasady, według których miały być one udzielane. Dezorganiza-cya funduszów publicznych za rewoluoyi doprowadziła do tego, że różne zarządy administracyjne, w interesie samych urzędników, zaprowadzały składki od pensyi, które miały być obracane na wzmacnianie niedostatecznych funduszów państwowych. Środek ten stał się ogólnym od 1811 r. tak, źe od tego czasu powstało wiele kas emerytalnych, caisses de retraite, mających na celu wypłatę pensyj emerytalnych urzędnikom i rządzącyoh się, każda, oddzielnemi przepisami.

w chwili śmieroi był emerytem. Dzieoi mają prawo do V₃ E-y, którą otrzymywała lub miała prawo pobierać matka. Przepisy powyższe nie stosują się do urzędników, pobierających płacę z funduszów departamentowych lub gminnych. Dla u-rzędników tych departamenty lub gminy, zwłaszcza główniejsze, obowiązane są utworzyć oddzielne kasy emerytalne i dla nich ustawy, podług prawa z 10 siérpnia 1871 r., mogą zatwierdzać samodzielnie. Od 1886 r. kasy te wzorują się po większej częśoi na ustawie caisse nationale des retraites pour la vieillesse, zreformowanej w tymże roku. W każdym razie przy istnieniu różnych kas i różnych ustaw, braknie co do emerytur urzędników departamentowych i gminnych jednakowych przepisów. Pensye emerytalne wojskowych w służbie lądowej i morskiej zostały określone przez różne prawa, z których ważniejsze są z 11 kwietnia 1831 r., 18 marca 1889 r. o emeryturaoh podoficerów, i inne.—VII. W Au-s try i, podług rozporządzenia cesarskiego z 9 grudnia 1866 r., tudzież takiegoż rozporządzenia z 12 listopada 1870 r., dla urzędników wspólnych mi-nisteryów spraw zagranioznych, skarbu i izby o-braohunkowej E. po 10-ciu lataoh służby wynosi Ys płacy, i podnosząc się stopniowo, po 40-u latach dochodzi już do całej pensyi. Urzędnicy, którzy nie wysłużyli 10 ciu lat, mają prawo do zasiłku (Abfertigung), wyrównywającego rocznej lub półtorarocznej pensyi.— VIIL W Anglii urzędnicy są mianowani dożywotnio, for life, mają jednak prawo do E-y, superannuation, po wysłużeniu pêwnej iiezby lat. Podług Superannuation act z 1859 r. dla wszystkich zostających w stałej Błuźbie państwowej, permanent service, bez względu ua to, czy pobierają płacę dziennie, tygodniowo, czy rocznie, potrzeba 10 lat służby do otrzymania tytułem E y ¹⁰/₆₀ płaoy. Za każdy następny rok służby przybywa Yßo płacy do 40-u lat służby, kiedy E. stanowi ⁴⁰/eo * od *ei chwili już się nie powiększa. Na mocy Pensions Commutation act z 1871 r. pensya emerytalna urzędnika może być zamieniona na pewną o-znaozoną summę, spłacalną jednorazowo (Chambers „Encyolop.” T. I, 271). — IX. W Królestwie Polskiem postanowienie namiestnika z 24 lutego 1816 r. wskazało niektóre zasady co do udzielania E y urzędnikom ze środków państwowych („Dz. Pr.“ T. I, 210). Prawo z 4 (16) listopada 1817 („Dz. Pr.“ T. III, 389) ustanowiło dwojakiego rodzaju pensye dla wysłużonych urzęduików, mianowicie: pensye emerytalne i pensye poi tytułem szczególnych nagród. Na wypłacanie jednych i drugich miała być wyznaczona ze skarbu królestwa pewna summa w ten sposób, iż fundusz na peusye pod tytułem szczególnych nagród miał zawsze pozostawać w jednakowej wysokości, fundusz zaś E-y miał być stopniowo zmniejszany w miarę powiększania się funduszu, pochodzącego ze składek, które miały być wnoszone przez stowarzyszonych urzędników. Pensye emerytalne miały być płacone, nie tylko urzędnikom, ale i pozosta-

Brak jedności, wynikły z tego powodu, istnienie jednoczesne emerytur i ze skarbu państwa, i z kas emerytalnych, doprowadziły do wydania prawa z 9 czerwca 1853 r., które ustanowiło jednakowe zasady co do pobierania pensyj emerytalnych przez urzęduików, zniosło kasy emerytalne spe-cyalne i przelało ich fundusze do skarbu państwa, przyjmując za to na siebie ich zobowiązania. Prawa z 1790 r. i z 13 września 1806 r. na mocy art. 32 prawa z 1853 r. jeszcze i obecnie mają zu-stosowanie do niektórych urzędników, mianowicie ministrów, sekretarzy stanu, prefektów i podpre fektów. Ponieważ podług prawa z 1790 r. E-y udzielane tym urzędnikom miały charakter nagrody narodowej, przeto nie są oni obowiązani do wnoszenia jakiejkolwiek składki. Wszyscy zaś inni urzędnicy, zostający w służbie państwowej i pobierający płacę bezpośrednio ze skarbu państwa, otrzymują E-ę na podstawie prawa z r.

1853. Podług tego prawa urzędnicy obowiązani są uiszczać składkę w ilości 5°/₀ płacy, tudzież Via część przy pierwszej nominacyi, a także przy każdym awansie, od przewyźki płacy. Prawa do pensyi emerytalnej urzędnik nabywa po ukończeniu 60 lat wieku i 30-tu lat służby. Dostatecznem jest 55 lat wieku i 25 lat służby dla urzędników w służbie zewnętrznej. E. oblicza się w stosunku Veo lab Vjo płacy, za każdy rok służby, stosownie do tego, czy urzędnik pełnił obowiązki w służbie wewnętrznej, czy zewnętrznej. W każdym razie za 25 lat służby należy się połowa płacy, z dodatkiem za każdy następny rok Yso płacy, nigdy zaś E. nie może przewyższyć a/₄ tejże. Do tekstu prawa z 1853 roku była dołączona tablica, wskazująca maximum emerytur, które mogły być wysłużone przez urzędników pobierających różne pensye. Z tablicy tej widać, iż urzędnicy mający pensyi mniej aniżeli 1 000 fr., mogli wysłużyć maximum 750 fr. E-y. Dla urzędników pobierających większą pensyę maximum E-y oznaczone zostało na 6 000 franków.

Szczególne przepisy ustanowiono na wypadek, gdyby urzędnik stał się niezdolnym do służby wskutek nieszczęśliwych wypadków, ran lub ka lectwa, odniesionych w czasie pełnienia obowiązków. Wdowa ma prawo wogóle do ²/s E-y, którą jej mąż pobierał, lub którą pobierałby, gdyby \ łym po nich wdowom i dzieciom, stosownie do

wskazanych zasad, a to po przyznaniu ich przez ko-missyę, specyalnie do tego ustanowioną. Pensye pod tytułem szczególnych nagród zależały wyłąoz-nie od uznania panującego. Prawo z 12 (24) lutego 1824 („Dz. Pr.u T. VIII, 386) utworzyło stowarzyszenie emerytalne urzędników, zapowiedziane w prawie z 1817 r. Do stowarzyszenia tego mieli należeć wszyscy urzędnicy i oficyaliści, pobierający ze skarbu państwa przynajmniej 100 złp. pensyi. Urzędnioy oi na utworzenie funduszu emerytalnego winni byli płacić 4% od pobieranej pensyi. Nowe przepisy o emeryturach były zaprowadzone przez Ustawę z 14 marca 1835 r.

maja 1882 r. („Zb. Pr.M 1882, Nr 581) i Uchwały kom. do spraw król. Pols, z 9 grudnia 1875 r. Urzędnicy jednak rossyjskiego pochodzenia, którzy zaczęli służbę bezpośrednio w Królestwie po wydaniu Uchwały kom. do spraw Król. Pols, z 22 maja 1881 r., obowiązani są należeć do stowarzyszenia emerytalnego Królestwa („Zb. Pr.” 1881, Nr 642). Kobiety telegrafistki i ich dzieci pobierają E-ę podług praw Cesarstwa („Zbiór Pr..* T. III) na mocy Zdania Rady Państwa z 28 maja 1883 roku („Zb. Pr.“ 1883, Nr 634). Wreszcie nie mogą należeć do stowarzyszenia emerytalnego o-soby, służące za umowami, na mocy decyzyi Namiestnika z 31 maja 1824 r., oraz niższe stopnie straży ziemskiej, na mocy Najwyższego Rozkazu, wyrażonego w wypisie z protokółów Rady admin, z 14 (26) marca 1867 r. Z drugiej strony, urzędnioy wydziału sądowego Królestwa, chociażby przeszli na służbę do Cesarstwa, zachowują prawo należenia do stowarz. emerytalnego Królestwa na mocy Najwyższego Rozkazu z lipca 1876 r. — 2) Fundusze stowarzyszenia emerytalnego. Dochody funduszu emerytalnego według ustawy z 1835 r. składają się: a) z procentu, potrącanego od płac, pobieranych przez urzędników, i pro-wizyi od kapitałów, uzbieranych ze składek emerytalnych; b) z opłaty jednorazowej od przewyżki pensyi, którą urzędnik przez otrzymanie wyŻBzej płacy zyskiwał i c) z ofiar, legatów i t. p. dochodów przypadkowych. Ukaz z 1841 r. podniósł wysokość składki emerytalnej do 10° l₀ dla wszystkich stowarzyszonych, pobierających więcej niż 150 rub. rocznej pensyi, i 6% dla wszystkich pobierających mniejszą pensyę. Składkę od nauczycieli pobiera się w ten sposób, iż 6% wnoBzą oni sami, skarb zaś dopłaca za nich pozostałe 4%. W tym samym stosunku pobierany jest procent od przyznanych już pensyj emerytalnych. Opłatę jednorazową od przewyżki pensyi przy awansie postanów. Rady adm. z 1850 r. podniosło do połowy rocznej przewyżki płacy. Zarząd funduszów emerytalnych, który należał poprzednio do komissyi rządowej przychodów i skarbu, został powierzony komistyi emerytalnej na mocy Ukazu z 26 marca 1869 r. („Dz. Pr.“ T. LXIX, 197). Urzędnicy rossyjskiego pochodzenia, służąoy w Królestwie i nienależący do stowarzyszenia emerytalnego, opłacają na rzeoz funduszów emerytalnych Cesarstwa po 3°/₀ od pobieranej przez nich płacy, nie wyłączając dodatków, wysłużonych na mocy przepisów z 30 lipca 1867 r. — 3) Warunki nabycia prawa do emerytury. Pierwszym warunkiem, nadającym urzędnikowi prawo do E y, jest pozostawanie w służbie rządowej przez pewien przeciąg czasu. Podług post. Rady adm. z 1850 r. stowarzyszeni i ich rodziny za 20 lat czynnej płatnej i nieskazitelnej służby mają prawo do ¹/₅ płaoy, za 25 lat do ¹/A, za 30 do x/₂, za 35 do ³/₄ i za 40 lat do całkowitej płacy. Nauczyciele jednak, tudzież artyści i artystki teatrów warszawskich, o ile należą do stowarzyszenia emerytalnego, mają ter-

za 20 lat za 35 lat

(„Dz. Pr.“ T. XVI, 324), Ukaz z 2 (14) lipca 1841 r. („Dz. Pr.“ T. XXVII, 265) i 24 maja (5 czerwca) 1846 r. („Dz. Pr.* T. XXXVIII, 19), tudzież przez postauowienie Bady adm. z 24 listopada (6 grudnia) 1850 r. Przepisy te uzupełniano później wydawanemi prawami lub rozporządzeniami („Zbiór przepisów emerytalnych cywilnych w Królestwie Polekiem“, wydrukowany z polecenia Namiestnika 1871 r.). Zastanawiając się nad przepisami emerytalnemi, obowiązująeemi w Królestwie, należy zwrócić uwagę na następu-jące fpunkta: 1) Skład stowarzyszenia e-merytalnego. Do składu tego towarzystwa winni należeć, według art. 1 pr. z 1835 r., wszyscy urzędnicy, oficyaliści i posługacze, jakiegokolwiek rodzaju służby pubiioznej, czynni i pobierający z funduszów publicznych lub pod opieką rządu pozostających płacę w wysokości przynajmniej 100 złp. rocznie. Od tego ogólnego prawidła u-stanowione zostały jednak pewne wyjątki. I tak, na mocy ustawy o akcyzie z 1866 r. („Dz. Pr.“

T. LXV, 7) i ustawy o kasaoh z tegoż roku („Dz.

Pr.“ T. LXV, 255), urzędnicy tych zarządów, bez względu, na pochodzenie lub wyznanie, mogą należeć do Stowarzyszenia emerytalnego Królestwa lub poddać się przepisom, obowiązującym w tym względzie w Cesarstwie. Na mocy Uk. z 19 (31) grudnia 1866 r. („Dz. Pr.“ T. LXVI, 275) i 25 lutego 1867 r. („Dz. Pr." T. LXVI, 455) urzędnioy wydziału poczt, koramunikaoyi lądowych i wodnych, którzy przeszli lub przejść mieli na służbę z Cesarstwa do Królestwa, mają prawo, albo należeć do stowarzyszenia emerytalnego Królestwa, albo wysługiwać E-ę podług praw, w Cesarstwie obowiązujących. Takie samo prawo wyboru między jednemi i drugiemi przepisami nadane zostało później wszystkim orsędnikom roBsyjs. poohodzenia na mocy przepisów z 30 lipca 1867 („Dz. Pr.“ LXVII,

295) o prawach i przywilejach urzędników rosyja. pochodzenia, tudzież i urzędnikom zarządu spraw wewnętrznych, którzy przeszli na służbę do Królestwa z Cesarstwa na mocy Najw. Rozkazu z 3 ’ maja 1868 i postan. kom. Urządz. z 12 (24) czerwca 1868 r. Uwolnieni też zostali od należenia do stowarzyszenia emerytalnego oficerowie straży ziemskiej, na mocy organizacyi tejże straży z 15 (27) stycznia 1867 r. („Zbiór przep. emer.“ str. 67), oraz urzędnicy rossyjs. poohodzenia, którzy służyli przy wojskach w Królestwie przed 1 stycz- min skrócony i z prawa otrzymu nia 1864 r., na mocy Najwyższego Rozkazu z 7 < V* aa 25 lat ¹f₂, za 30 lat ⁸/₄

1841.

całą płacę. Urzędnicy jednak pochodzenia rossyj-skiego, którzy przeszli na służbę do Królestwa, potrzebują, na mocy przepisów z 1867 r., tylko 20 lat do wysłużenia połowy i 25 lat do wysłużenia całej E y; urzędnicy poch. ross, w wydziale oświecenia potrzebują tylko 15 lat w pierwszym i 20 lat w drugim wypadku. Przytem Czas służby w Cesarstwie zalicza się do czasu służby w Królestwie w ten sposób, iż w pierwszej kategoryi liczy się 7 lat służby w Cesarstwie za 5 w Królestwie, w drugiej zaś 5 lat służby w Cesarstwie za 4 w Królestwie. Od ogólnego jednak warunku nabycia prawa do E-y przez wysłużenie prawnie oznaczonego czasu są ustanowione pewne wyjątki, do których należy niezdolność do służby z powodu ohoroby ciężkiej i nieu-lecztlnej. Urzędnicy, dotknięci takiemi chorobami, na mocy powyż. post. R. Adm. (art. 11), otrzymują E-ę, jakaby się im należała za 20 lat słnżby, ohociaźby tego terminu nie przesłużyli; urzędnicy zaś, którzy przesłużyli więcej niż lat dwadzieścia, otrzymują E-ę według ogólnych przepisów. Jak w jednym, tak w drugim wypadku, pozostaje bez wpływu wiek życia, w którym byli zmuszeni wyjść z u-rzędowania.—Drugim warunkiem nabycia prawa do E-y jest służba czynna i nieskazitelna. Wskutek tego do wysłużenia E-y nie liczy się czas choroby nieudowodnionej, urlopu przetrzymanego, zawieszenia w pełnieniu obowiązków, samowolnego niestawienia się do pełnienia obowiązków lub opuszczenia ich. Trzeoim warunkiem jest wiek urzędnika, na mocy bowiem post. Rady Adm. z 1850 r. (art. 9) urzędnik, wychodzący ze służby przed skończeniem 50 lat, utrącą prawo do E y. Warunek ten wszakże nie stosuje się, ani do urzędnika opuszczającego służbę z powodu choroby, ani do wdowy i dzieci, pozostałych po urzędniku, który zmarł przed dojściem do tego wieku. Urzędnik, podający się do E-y, winien za pośrednictwem władzy, pod której zwierzchnictwem zostawał, złożyć komissyi emerytalnej dowody, wykazujące jego prawo do E-y. Do liczby dowodów tych należą: lista stanu służby, dymissya, dowód, jaką pensyę pobierał. Pozostała wdowa winna prócz tego złożyć akt małżeństwa, akt zejścia męża i zaświadczenie miejscowej władzy, że małżeństwo jej nie było rozwiązane i że nie znajduje się ona w żadnym wypadku, pociągającym za sobą utratę prawa do pensyi emerytalnej. Jeżeli pozostały dzieci, należy złożyć, oprócz dowodów wymaganych od samego urzędnika, akt jego zejścia, akta urodzin dzieci, świadectwo życia oraz świadectwo, że też dzieci nie znajdują się w wypadku, pociągająoym za sobą utratę prawa do pónsyi emerytalnej. Pensyę emerytalną wyznaoza się w stosunku do najwyższej płacy, pobieranej przez urzędnika, jeżeli ją pobierał przez rok przed wyjściem ze służby (art. 8 post. z r. 1850), w przeciwnym razie w stosunku do służby przedostatniej. Jeżeli urzędnik pobierał w czasie służby za oddzielne obowiązki dwie lub więcej płac, obowiązany jest uiszczać składkę od wszystkich, E-ę zaś może mieć przyznaną tylko od jednej, najwyższej. Od tego przepisu są ustanowione pewne wyjątki w art. 7 prawa z r.

Ponieważ E. ma na celu zapewnienie środków utrzymania wysłużonym urzędnikom, nie może więc być ustępowana na rzecz osób trzeoich. Z tego powodu E. urzędnika ulega aresztowi w drodze sądowej lub administracyjnej tylko w pewnej części. Post. Rady Adm. z 25 stycznia (6 lutego) 1838 roku dozwoliło zapowiedzenia E-y tylko do wysokości V₄, a post. tejże rady z 24 sierpnia (10 września) 1860 r. („Dz. Pr.“ T. LV, 325) dozwoliło zapowiadać na rzecz alimentów ¹/2 E y.— 4) Prawa wdów i dzieci pozostałyoh po urzędniku. Wdowy mają prawo do pensyi emerytalnej: a) kiedy mąż nabył prawa do E-y, &) kiedy mąż, przed wysłużeniem 20 lat z powodu służby publicznej uległ kalectwu lub życie postradał, c) kiedy mąż był już emerytem. We wszystkich tych wypadkach wdowa ma prawo do połowy E-y, którą urzędnik wysłużył. Jeżeli jednak małżeństwo prawnie rozwiązane zostało, albo była wyrzeczona separaoya między małżonkami, albo żona samowolnie męża opuśoiła, wtedy pozostała wdowa nie ma prawa do E-y. Nie ma także do niej prawa wdowa lub dzieci emeryta, który, będąc już emerytem, zawarł związek małżeński (art. 20 ust. z 1835 r.). Dzieoi nieletnie, pozostałe po urzędniku lub emerycie, msją prawo do pensyi emerytalnej w tym stosunku, że jeżeli pozostały bez matki, lub też z matką niemają-cą prawa do E-y, na każde z nich wyznacza się ł/4 tej E y, do jakiej ojciec ich się kwalifikował lub jaką już pobierał; jeżeli zaś było ich więcej niż czworo, otrzymują całą pensyę emerytalną ojca w równych częściach. Jeżeli dzieci mają matkę lub macoohę, posiadającą prawo do E-y, otrzymują każde z nich, jeżeli ich jest nie więcej jak troje, Va połowy pensyi emerytalnej, do której ojciec się kwalifikował, lub jaką już pobierał. Jeżeli zaś będzie ich więcej niż troje, dostaną całą tę połowę w równych częśoiach. Dzieci naturalne przyznane mają prawo do połowy tej pensyi emerytalnej, którąby pobierały, będąc prawemi. Jeżeli jedno z dzieci pozostałych po urzędniku jest kaleką lub podlega nieuleczalnej chorobie, np. ślepocie, obłąkaniu, paraliżowi, przypadająca na nie część może być przyznana dożywotnio. Wdowy

1    nieletnie dzieci, pozostałe po urzędnikach, którzy lat 20 nie przesłużyli i wskutek tego nie nabyli prawa do E-y, mają prawo tylko do wsparcia jednorazowego, które zresztą wypłaca się im, nie z funduszów stowarzyszenia emerytalnego, ale z funduszów skarbowych. Wsparcie to wyznacza się w tym stosunku, że jeżeli urzędnik wysłużył od

2    — 10 lat, wdowa dostaje V« część jednorocznej najwyższej pensyi, jaką mąż pobierał, dzieci zaś dwa razy tyle. Jeżeli urzędnik wysłużył od 10— 20 lat, wdowa dostaje V₃ pensyi, a dzieci dwa razy tyle. — 5) Trwałość, zawieszenie i u-trata prawa do pobierania emerytury. Pensye emerytalne urzędników i wdów po nich pozostałych są dożywotnie. Pensya dzieci jest ograniczona pewnym wiekiem, po dojściu do którego przestają ją pobierać. Wiek ten oznaczony jest dla synów 20 latami, dla córek 18, jeżeli

wa były następnie określone w rozmaitych prawach, a mianowicie: w dekrecie z 12 (24) lutego 1824 („Dz. Pr.” T. VIII, 386), w ustawie emer. z 1841 roku, w Ukazie z 6 (18) kwietnia 1843 r. („Dz. Pr.“ T. XXXII, 11) i z 7 (19) maja 1863 r. (»Dz. Pr.“ T. LXI, 193). Ostatecznie organizacya i prawa komissyi emerytalnej zostały określone w ustawie z 18 grudnia 1874 r („Zb. Pr." 1876, Nr. 62). Podług tej ustawy, komissya emerytalna, urzędująca w Warszawie, pozostając pod nadzorem ministra skarbu, składa się z pre-zydującego i pięciu członków, mianowicie po jednym od ministeryum spraw wewnętrznych, skarbu, oświecenia publicznego, sprawiedliwości i kontroli państwowej. Prezydującego mianuje Panujący na przedstawienie ministra skarbu, i nie inaczej, jak tylko po porozumieniu się z warszawskim Generał - Gubernatorem, członków zaś mianują właściwi ministrowie po porozumieniu się z tymże Generał - Gubernatorem. Urzędnicy kancelaryjni są mianowani i uwalniani w porządku przepisanym w Cesarstwie. Komissya ta zarządza kapitałami stowarzyszenia emerytalnego, rozpoznaje i oznacza prawa do pensyj emerytalnych, działając pod tym względem na mocy przepisów obowiązujących; decyduje interesy przychodzące pod jej rozpoznanie kollegialnie. Komplet składa się z prezydującego lub jego zastępcy i dwóch członków. Przedwstępne rozpoznanie praw urzędnika lub jego rodziny do E-y należy do tej władzy, w której służył. Komissya emerytalna dopiero po otrzymaniu wiadomości od tej władzy przystępuje do oznaczenia praw do E y. Prawa jednak do E-y w wypadkach wskazanych w art. 13 ust. z 1841 r. kom. emerytalna rozpoznaje dopiero po uprzedniem wyjednaniu na to stosownego upoważnienia od właściwego ministra. W wypadkach znów, w któryoh idzie o wyjednanie wsparć lub zasiłków, udzielanych tytułem nagród i do których potrzeba Najwyższej decyzyi, ministrowie mogą czynić przedstawienia za pośrednictwem komitetu ministrów, stosownie do art. 188 T. III „Zb. Pr.“ wyd. 1887. Ostateczne zatwierdzanie pensyi emerytalnych i wsparć wdowie lub dzieciom pozostałym po urzędniku, który miał już zatwierdzoną E-ę, jest rzeczą komissyi emerytalnej, pod tym tylko warunkiem, iż w razie niezgodnośoi zdań członków komissyi ostateczna decyzya należy do ministra skarbu. Decyzya komisByi co do przyznania E-y samym urzędnikom, icb wdowom lub dzieciom, jeżeli E. nie była jeszcze zatwierdzona, winna być przedstawiona do ostatecznego zatwierdzenia ministrowi skarbu. W każdym razie w wypadkach wątpliwych komissye emerytalne winny się odwoływać do ministra skarbu po wyjaśnienie (A. Okolski „Wykład prawa administracyjnego“ T. I, str. 411—426; „Zbiór przepisów emerytalnych w kr. Pols., wydrukowany z polecenia Namiestnika“ 1871 r.).—IX. W Cesarstwie przepisy o pensyach emerytalnych i wsparciach jednorazowych z 6 grudnia 1827 r., 18 marca 1827 r., 4 lutego 1846 r. i inne były zebrane w jedną ustawę o pensyaoh emerytalnych i jednorazowych

przedtem za mąż nie wyszły (art. 24 ust, z 1835). W niektórych wszakże wypadkach wypłata E-y ulega zawieszeniu, w innyoh zaś prawo do pobierania jej całkowicie ustaje. Wypłata pensyi e-mórytalnej ulega zawieszeniu: 1) kiedy emeryt przyjął powtórnie obowiązek publiczny, do którego przywiązana jest płaca z funduszów publicznych (art. 25 ust. z 1835 r.). Urzędnicy jednak cywilni i wojskowi, którzy wysłużyli E ę w Cesarstwie, zachowują ją, obok płacy pobierauej w Królestwie Polakiem. 2) kiedy emeryt z własnej winy nie zgłosił się przez cały rok po odbiór pensyi emerytalnej. W obydwóch tych wypadkach pensya emerytalna przechodzi na rzecz funduszu emerytalnego. Pensyę emerytalną mogą zupełnie utracić, albo sam emeryt, albo wdowa po nim pozostała, albo dzieci. Emeryt utrącą pensyę w trzech wypadkach, mianowicie: 1) kiedy się wyniósł za granice królestwa Polskiego lub Cesarstwa, nie u-zyskawszy paszportu emigracyjnego, lub, choćby go posiadał, nie otrzymawszy upoważnienia do pobierania E-y za granicą. Według Ustawy komissyi emerytalnej z 18 grudnia 1874 r. emeryt wyjeżdżający za granicę za paszportem eześcio -miesięcznym nie potrzebuje źaduego upoważnienia do pobierania E y. Wyjeżdżający na dłużej, ale na czas ograniczony, potrzebuje dccjzyi Warszawskiego Generał - Gubernatora. Wyjeżdżający za paszportem na czas nieograniczony może otrzymywać E-ę tylko z Najwyższej decyzyi. 2) Kiedy emeryt wyrokiem sądowym został skazany na taką karę, która, gdyby była wymierzona na u-rzędnika w czynnej służbie zostającego, ściągnęłaby na niego utratę urzędu. Według Zdania Rady Faństwa z 19 maja 1868 r. („Dz. Pr.“ T. LII, 803), skutki takie może pociągać kara, do której przywiązane jest wykluczenie ze służby. 3) Kiedy po wyjściu ze służby w ciągu trzech lat nie żądał przyznania pensyi emerytalnej, lub po przyznaniu jej nie zgłoś ł się po jej odbiór przez taki sam przeciąg czasu (art. 20 ust. z 1841 r.). Przepis ten wszakże nie stosuje się do osób, które udowodniły, że po odbiór pensyi emerytalnej nie zgłosiły się nie WBkutek własnej winy (art. 22 ust. z 1841 r.). Wdowy utrącają zupełnie prawo do E y: 1) kiedy wyszły za mąż powtórnie, 2) kiedy popełniły przestępstwo, pociągające za sobą zamknięcie w domu poprawy (art. 85 ust. z 1835 r.), i 3) kiedy w ciągu trzech lat po śmierci męża nie żądały przyznania sobie E-y lub wsparcia, aibo też, mając je przyznane, po odbiór ich nie zgłosiły się w ciągu takiegoż terminu (art. 20 ust. ; z 1841 r.). Dzieci utrącają prawo do pensyi e-merytalnej: 1) kiedy synowie weszli do Błużby publicznej, płatnej, cywilnej lub wojskowej i 2) kiedy dzieci przed dojściem do pełuoletnośoi zostały usamowoinione (art. 26 ust. z 1835 r.). — 6) Władza rozpoznająca kwalifikacye do pensyi emerytalnej i przyznająca ją. Na mocy dekretu z 4 (16) listopada 1817 r. była u-stanowiona komissya, złożona z Członków Rady Stanu, która miała rozpoznawać prawa do pensyj emerytalnych. Skład tej komissyi tudzież jej pra-

wsparciach („Cb. 3aK.“ T. III, wyd. 1876 „YcTaBi. aien o tem donieść ministrowi skarbu, dla wyko-o neHciaxi) h cj^bhobpbmchhhx'b nocoOiaxi»“). nania. W wypadkach, w których przyznanie E-y Z ustawy tej jednak widać, źe oprócz ogólnych zależy od władzy Najwyższej, ministrowie winni przepisów moc mają jeszcze rozmaite specyalne c/ynić o to przedstawienia za pośrednictwem ko-ustawy, wydane dla urzędników róinych zarządów, mitetu ministrów (art. 204). Należy wreszcie zau-Wsbutek tego obecnie obowiązują: 1) ogólna usta- ważyć, iż ze względu na szczupłość E-y, dostar-wa o pensyaoh emerytalnych i jednorazowych czanej z funduszów skarbowych, i w cesarstwie wsparciach urzędników cywilnych wogóle. Podług także zaczęły się tworzyć kasy emerytalne róż-tej ustawy otrzymują pensye emerytalne i wspar- nych zarządów, mające na celu wypłatę Ey z fun-cia takie urzędnicy, służący w stopniach cywilnych duszów kasy niezależnie od E-y, wypłacanej ze w zarządzie duchownym i morskim. 2) Szczegół- skarbu. Do rzędu kas takich należą: kasa emerytalna ne ustawy o emeryturaoh i wsparciach, naznacza- ministeryum sprawiedliwości, kasa inżynierów górnych urzędnikom: a) w odległych i mniej żalu- niczych, kasa inżynierów dróg komunikacyi, kasa dnionych krajach Cesarstwa, b) w niektórych za- emerytalna ochron zarządu zakładów Cesarzowej rządach, dla których wydane zostały oddzielne Maryi, kasa straży ogniowej w Petersburgu, kasa przepisy, jak np. ministeryum dworu cesarskiego, służących w Mikołajewskim szpitalu dziecinnym wydziału oświecenia, lekarskiego, górniczego i cel- w Petersburgu, kasa zarządu zakładów Cesarzowej nego. Służący w duchowno - naukowych zakła- Maryi, kasa emerytalna służących na drogach źe-dach, a także w zarządzie zakładów cesarzowej laznych (Skorow i Polanskij „Cboä'b ycTaBOBij Maryi, otrzymują E-y i wspsrcia takie na zasa o CJiyatOń rpajKÄaHCKOä“, »YcTaBi. o neHciaxt dzie oddzielnych przepisów. 3) Ustawa o wsparciach u e^HHOBpeMeHHhiitb noco6iaxï>‘ T. II, 261 — dla zasłużonych urzędników cywilnych, przyzna- 349). Rozumie się, że niepodobna jest wdawać się wanych przez oddzielny komitet. Według ogólnej tutaj w szczegółowy rozbiór tych ustaw. Dość ustawy o emeryturach Członkowie Rady Państwa, powiedzieć, źe kasy te stanowią instytucye ubez-ministrowie i inni wyżsi urzędnicy otrzymują E-ę pieczeń, których członkowie, opłacając pewną w ilości oznaczanej przez cesarza. Wszyscy inni składkę, ubezpieczają na rzecz swoją lub swej ro-urzędnicy otrzymują E-ę w rozmaitej wysokości, dżiny pewną pensyę emerytalną. Tak np. podług podług tabeli dołączonej do tejże ustawy. Stoso- ustawy kasy emerytalnej ministeryum sprawiedli-wnie do niej wszystkie urzędy cywilne podzielone wości członkowie płacą 4°/₀ od pobieranej pensyi są na dziewięć rzędów, a trzeci rząd dzieli się z wszelkiemi dodatkami, za to zaś nabywają pra-jeszcze na dwa stopnie (art. 55). Podług tego wa do pensyi emerytalnej ze środków kasy, od najniższa całkowita E. dziewiątego rzędu wynosi 85    120 rub. minimum do 2 000 rub. maximum, nie-

A. O.

rub., powiększając się stopniowo w miarę rzędu zależnie od E-y pobieranej ze skarbu. Podług do 128, 171, 214, 285, 343, 428 i 571, 857,1 143 ustawy kasy inżynierów górniczych, członkowie rub. Wysokość pensyi emerytalnej urzędnika, płacą 6% od pensyi i wszelkich dodatków, a na-pomieszozonego w pewnym rzędzie, zależy od i!o- wet nagród, arend, emerytur pobieranych ze skar-ści wysłużonych lat, mianowicie: ci, którzy wysłu- bu państwa i t. p., E-ę zaś mogą w rozmaitym żyli od 25 — 35 lat, otrzymują połowę oznaczonej stosunku pobierać urzędnicy, poczynając od Via E y, ci, którzy przesłużyli więcej, otrzymują całą pensyi za 5 lat uczestniczenia. Inne kasy ustano-E ę (art. 100). Ci, którzy z powodu choroby byli wiły w swoich ustawach różne przepisy tak co do zmuszeni wyjść z urzędowania, otrzymują za 10— wysokości opłacanych składek, jak i co do termi-20 lat służby Vs E*y, za 20—30 lat ¹/₂. a za 30 nu, kiedy się E. należy i w jakiej wysokości. Wo-lat całą E ę. Wreszcie ci, którzy wyszli ze słu- góle wobec mnóstwa różnorodnych przepisów, obo-żby z powodu ciężkich, nieuleczalnych chorób, już wiązujących tak pod względem E-y ze skarbu po wysłużeniu pięciu lat mają prawo do l/₃ E y, państwa, jak i z kas urzędniczych, zdawałoby się która się powiększa w ten sposób, źe po wysłu- koniecznem zaprowadzenie większej jednostajuości źeniu 20 lat mogą już pobierać całą E-ę (art. 102, w tej materyi w drodze prawodawczej.

103). Wdowa ma prawo do ¹/i tej E-y, jaka by się Emetyk należy do środków najbardziej ulubio-naleźała jej mężowi; na każde z dzieci liczy się nych w użyciu i do niedawnego czasu stosowanych V3 drugiej połowy. Gdyby jednak dzieci było w wielkiej ilości w praktyce lekarskiej. Jest to więcej niż troje, wszystkie mogą dostawać naj- podwójna sól antymonu i potasu z kwasem win-wyźej Va E y (art. 113). Na utworzenie fundu- nym. Wzór jego chemiczny szu emerytalnego przeznaczone są rozmaite potrą-    4 4 7

cenią z pensyj urzędników, oraz dochody i pobory,    (KSbL Jd J )₂-f-U₂0

wymienione szczegółowo w oddzielnych prawach, nazwy: tartarus stibiatus, stibio - kali - tartaricum, W razie gdyby fundusze te okazały się niewy- tartarus ementicus są synonimami powszech-starczającemi, brakująca summa winna być pokryta nie używanemi w recepturze. Emetyk jeBt ciałem z funduszów skarbowych (Uwaga do art. 188). krystalicznem, rozpuszcza się dość trudno w wo-Prośby o E-y muszą być przede wszy stkiem rozpa- dzie, łatwiej w kwasach, w ich obecności łączy się trzone przez zwierzchnią władzę urzędnika, która z białkiem, tworząc ciało nierozpuszczalne, co ma winna je przedstawiać pod decyzyą właściwego wielkie znaczenie w farmakologii tego środka, dzia-ministra lub Prokuratora przy N. Synodzie (art. ła bowiem najsilniej na te narządy, które kwaśną 200). Właściwy minister, przyznawszy E-ę, wi- | mają wydzielinę, a więc na żołądek, w części na

35

Encykl Powe*. Ulustr Ze«. 149 T, 18-ty.

D-r J. Z.

And. S.

K. J.

skórę. Na Skórzó wywołuje z początku uozucie palenia, przy dłuźszem działaniu zapalenie skóry w postaci pryszczów z ropną zawartością, podobnych do ospy. Stąd użycie tego środka jako odciągającego na skórę do niedawnych ozasów w chorobach mózgu, w kokluszu oraz niektórych chorobach skórnych. Dziś Emetyk w tym celu rzadko bywa w użyciu.—Przyjęty do wewnątrz w jamie ustnej, oprócz smaku metalicznego, nie pozostawia po sobie zmian żadnych; dostawszy Bię do żołądka, pod wpływem kwaśnego soku żołądkowego, rozkłada się i łączy z błoną śluzową, tworząc ciało nierozpuszczalne białkowe; małe dawki wywołują uczucie lekkiego bólu, niekiedy czczości; przy powtórnych dawkach występuje wzmożone wydzielanie śluzu w żołądku i odruchowo w kiszkach i narządach oddechowych, stąd użycie tego środka w nieżytach oskrzeli, jeśli chodzi o usunięcie ich zawartości przez kaszel. Podany w większych dawkach E. wywołuje silniejsze bóle, odbijania, nudności i po 10—20 minutach wymioty, które powstają skutkiem silnego podrażnienia błony śluzowej i zakończeń nerwu błędnego drogą zwrotną.—Skoro emetyk przejdzie do kiszek, sprowadza też same zmiany, co i w żołądku, skutkiem czego następuje silne przekrwienie kiszek i rozwolnienie, połączone b bólami. Do krwi dostaje się emetyk, przeszedłszy poprzednio przez wątrobę, w której, po dobnie jak arszenik, wywołuje, przy otruciach chronicznych, zwyrodnienie tłuszczowe. W sercu powoduje emetyk zmiejBzenie wrażliwości, a w większych dawkach porażenie mięśnia i zakończeń nerwów, skutkiem czego następuje śmierć. Ciepłota ciała przy użyciu    em etyku    opada, mięśnie,

skutkiem podobnego działania jak na serce, ulegają porażeniu. Emetyk wydziela się przez nerki i przez przewód pokarmowy nawet w tym razie, jeżeli został wprowadzony bezpośrednio do krwi. Używa się go dziś w małych dawkach w nieżytach dróg oddechowych, w większych zaś—jako środka wymiotnego, szczególniej u dzieci. Dla swych własności trujących coraz bardziej jest usuwany z praktyki lekarskiej i prawdopodobnie użycie jego wkrótce należeć będzie do przeszłości. Szczególniej unikać go należy w cierpieniach przewodu pokarmowego, gdyż obostrza sprawę, oraz u starców ze zmianami w naczyniach, z powodu działania jego na serce. Najpowszechnej używa się w postaci winka emetyko-w ego (vinuvi stibiatum) czyli roztworu 1 części emetyku w 250 częściach xeresu, w proszku po gr. */«—Va ⁰⁰ 10 minut dla wywołania wymiotów. Obok E-u stosowano dawniej związki antymonu z siarką, działające słabiej: stibium sulfuratum rubrum i stibium sulfuratum aurantiacum trój- i pięcio-siarek antymonu.—Literatura: Zimmerman „Me-letemata de antimonio* (Dorpat 1849); Radziejowski „Arch. f. Auat.“ 1871.; Zajkowski „Arch. für path. Anat.* (1865); Buchheim „Beitr. z. Anat. u Phys* (T. V); Laveran „Compt. rend, de l’Ac.“ t. XXI.Dr z-Emetyna (Emetinum) środek działający w korzeniu rośliny Cepliaelis Ipecacuanha Willd.; z rodziny Bubiaceae. Chemiczna budowa tego środka nie jest znana dostatecznie; jest to proszek nie krysta

liczny biały; tworzy z kwasami sole również niekry-staliczne. Znany jest od 1816 roku, ale mało używany, gdyż nie posiada własności, które zalecałyby go więcej, niż korzeń ipekakuany, z której się otrzymuje. W małych dawkach, podobnie jak emetyk, wywołuje wzmożone wydzielanie śluzu na błonach śluzowych żołądka, kiszek i narządów oddechowych, w większych—wymioty. Na serce działa słabiej, niż emetyk. Otrucia emetyną są rzadkie bardzo.

Emeza, Hemesa, Emesa, (dziś Home), miasto w starożytnej Syryi (Coelesyria), na prawym brzegu Orontesu, 490 m. nad p. m., na skrzyżowaniu się dróg handlowych Palmyra-Aradus i Antyo-chia-Laodycea; była tu słynna świątynia słońca, w której Heliogabal był arcykapłanem. Tu urodził się cesarz rzymski Aleksander Sewerus r. 208 i tu Aurelian odniósł walne zwycięstwo nad Zenobią, królową Palmyry w r, 272. Rzymianie założyli w E-ie kolonię wojskową. Podczas Wojen Krzyżowych zdobyły ją wojska chrześciańskie w r. 1099, a sułtan Saladyn w r. 1175; następnie E. była kolejno w ręku Mongołów i Mameluków, aż ją ostatecznie zajęli i dzierżą Turcy (ob. Homs).

Emfaza (grec, ep,cpaaię = odźwierciedlenie się, odbicie, obraz), jest to figura retoryczna, zasadzająca się na takich wyrażeniach, lub nawet poje-dyńczych wyrazach, które więcej każą się domyślać, niźli bezpośrednio wypowiadają, a siła ich wynika ze związku myślowego z tern, co je poprzedziło, i z nacisku, jaki się na nich kładzie w wymawianiu. Piękny prźykład E-y znajdujemy w jednym z Sonetów Krymskich Mickiewicza, w którym mirza, opisawszy całą grozę dzikiej przyrody na szczycie góry, »gdzie zima siedzi“, »gdzie orły dróg nie widzą, kończy się chmur jazda“, powiada w końcu: „To Czatyrdahl* i wywołuje z ust słuchacza okrzyk podziwu: „A!”... Wogóle w krasomówstwie, a często i w mowie potocznej, figurę tę stanowią zwroty niespodziane, zapytania, wykrzykniki, przemilczenia (apozyopezy), przekładnie i t. p., np. kto śmiał?! I ty to mówisz? ty! Trzeba żyć! Oto człowiek! „Obyś.... hiech czego dotkniesz, przemieni się w złoto!” (Mickiewicz w „Dziadach”), „Po drugiej stronie na pagórku wbity -krzyż* („Konrad Wallenrod”). „Tylko czasem miłość i ludzi zbliża... znałem ludzi dwoje”... (tamże). Nadużycie tej figury, równie w stylu, jak w głosie, zwie się nadętośoią, napuszysto-ścią, przesadą.    *

Emfiteuza (emphyteusis), ob. Emphyteusis.

Emâzema (med.), ob. Rozedma.

Emfolit Igelstiöm (mineral.). Minerał z Horrsjö-berg w Wermlandyi (Szwecya) stanowi białe cienko włókniste skupienia, podobne do azbestu; jest on odmianą wodnego krzemianu glinu.

Emigracja. Pod emigracyą pojmujemy opuszczenie kraju ojczystego w celu osiedlenia się w innym bez zamiaru powrócenia. E. może być rozmaita, albo pojedyńczych jednostek, które przenoszą się bądź na stałe, bądź tylko na pewien czas do obcego kraju, albo E. masami,

kiedy znaczna ilość mieszkańców pewnego państwa opuszcza je, udając się do innego. Pierwsza, że się tak wyrazimy—sporadyczna, jest faktem zwykłym, nie przedstawia jednak takiej ważności, jak druga, która może wywrzeć nader doniosły wpływ na stosunki ekonomiczne i polityczne tak kraju, z którego pochodzi, jak i kraju, do którego się u-daje, — I. E. była zjawiskiem zwykłem nawet w starożytności. Wiadomo, że Greoya wysyłała z powodu przeludnienia znaczną część swoich mieszkańców na pobrzeża Morza Śródziemnego w celu zakładania tam licznych i potężnych kolonij. Tym sposobem rozszerzyła ona swoją oywilizacyę. E. ta była uregulowana przez władzę państwową, która sama zajmowała się przesiedleniem części swojej ludności i kolonizacyą jej w nowej ojczyźnie. Podobnie postępowały Tyr, Kartagina i Rzym. Rzym dla utrzymania podbitych krajów był zmuszony zakładać w nich kolonie, bez których nie mógłby zapewnić swego nad niemi panowania. Początki Wieków Średnich przedstawiają nam w wędrówoe narodów przykład E-i w największych rozmiarach; wtedy bowiem całe narody opuszcza ły swoje siedziby na północy i wschodzie Europy, żeby osiedlić się na ruinach cesarstwa Rzymskiego. E. ta zmieniła postać całej Europy, stawszy się podstawą do wytworzenia się nowych państw w tej części świata. Do E-j, które miały doniosłe pod względem cywilizacyjnym znaczenie, można też zaliczyć i Wojny Krzyżowe, wskutek któ-ryoh wielkie masy ludzi przenosiły się z Zachodu Europy na Wschód. Z odkryciem Ameryki E. europejska głównie skierowała się do tej części świata, przyczem celem jej była przeważnie środkowa i południowa Ameryka, podległa władzy Hiszpanów i Portugalczyków. E. ta wszakże nie przybrała większych rozmiarów, częścią z tego powodu, że Hiszpanie, zaprowadzając swoje rządy w podbitych krajach, nie dopuszczali do nich cu dzoziemców, a nawet stanowili ograniczenia i dla własnych poddanych, częścią z powodu nietole-rancyi religijnej. Wynikłe w XVII w. w wielu krajaoh europejskich prześladowania religijne zmuszały wielu ludzi do opuszczenia kraju macierzystego i szukania wolności sumienia pod odległem niebem. W 1609 r. powstały pierwsze kolonie angielskie w Wirginii. Za niemi poszły i inne, założone przez katolików i protestantów, którzy chronili się przed nietolerancyą religijną kościoła anglikańskiego, panującego w Anglii. E. ta skierowała się do północnej Ameryki, z klimatem więcej odpowiadającym naturze ludów europejskich. Koloniści ci odrazu zrozumieli, że dla pomyślnego rozwoju kolonij potrzeba przypływu nowych sił roboczych z Europy, będących w stanie zajmować się rolnictwem, rzemiosłami, i dla tego starali się o przyciągnięcie nowych emigrantów przez dostarczanie im środków na przejazd, tudzież zapewnienia nieograniczonej wolności politycznej i religijnej. Przy tern nie zwracali oni u-wagi na pochodzenie przybyszów, wskutek czego północna Ameryka stała się celem dla emigran • tów wszystkich krajów Europy. W 1709 r. wydarzyła się pierwsza E. tłumna: 13—14 000 ludzi wyszło z Palatynatu do Pensylwanii, kolonii, założonej przez Wiliama Penna. Za przykładem Anglików poszli Hollendrzy, którzy w 1643 r. założyli pierwszą kolónię w Nowym Amsterdamie, późniejszym Nowym Yorku. I oni także nie zwracali uwagi na pochodzenie emigrantów i starali się przyciągnąć kolonistów skąd tylko mogli. Francuskich hugonotów było tak wielu, że rozporządzenia rządowe trzeba było wydawać i we francuskim języku. Hollenderskie jednak kolonie by-; ły już w 1664 r. zdobyte przez Anglików, którzy od tego czasu, na współkę z Francuzami, przez dła-gie lata kolonizowali północną Amerykę, Francuzi założyli pierwszą kolonię już w 1641 r. w Kanadzie. Kolonie jednak francuskie nie rozwijały się tak pomyślnie, jak angielskie, pomimo to, że były popierane przez rząd, który dawał pomoc dla przesiedlenia do nich protestantów, a nawet przymusowo włóczęgów i żebraków, i że Francuzi zajęli najbardziej sprzyjające Europejczykom ziemie w Kanadzie i nad brzegami Mississippi. W r. 1758 Kanada liczyła zaledwie 90 000 ludności białej, gdy w tym samym czasie kolonie angielskie w późniejszych Stanach Zjednoczonych miały około miliona mieszkańców. Zresztą kolonie francuskie, z wyjątkiem Luizyany, stały się łupem Anglików już w 1763 r. Kolonizacya w XVIII w. spotykała jednak ważne przeszkody w utrudnieniach, jakie robiono emigrantom, pomimo to, że już w traktacie westfalskim w 1648 r. była zapewniona, ze względów religijnych, wolność wyemigrowania, beneficium emigrandi. Nawet Anglia czasami, jak w 1719, 1750, 1782 r., wprost zabraniała E-i. Tak samo w Niemczech, w Hanno werze w 1753 r., w Brunświku, wolnych miastach cesarstwa, w Meklenburgu, a w 1768 roku w Cesarstwie wogóle cesarz Józef II zabronił wychodźtwa. Z zakazami temi były połączone surowe kary, jak zabór majątku, lub opłaty pieniężne, gabella emigrationis, na mocy których praguący opuścić kraj był obowiązany część swego majątku, zwykle 10%, zostawić na rzecz kasy państwowej. Do przeszkód tamujących rozwój E-i w XVIII w. zaliczyć także można brak ówczesnych środków komunikacyi, uciążliwość i kosztowność drogi do odległyoh krajów, wskutek czego mniej zamożni, lub biedni ludzie nie mogli wyemigrować, chociażby chcieli w ten sposób poprawić warunki swego bytu. Biedni byli zmuszeni nieraz wskutek tego przedawać przedsiębiorcom przewozu pracę swoją na pewny oznaczony przeciąg czasu, jako wynagrodzenie za koszta przewozu (Indenture system). Przedsiębiorca przedawał w następstwie pracę emigranta więcej dającemu i ciągnął z tego niepomierne zyski, tern bardziej, że systemat taki dawał łatwy sposób do wszelkich nadużyć, tytułem np. doliczania procentów i t. p. E, w XVIII w. za cel swój miała tylko Amerykę; z powodu jednak nie-zbierania wówozas statystycznych wiadomości niepodobna oznaczyć ilości ogólnej emigrantów. Ilość ta wszakże, w porównaniu z późniejszym ozasem, nie musiała być znaczna, skoro z Niemiec, które dostarczyły największego kontyngensu emigrantów, obliczają ją w XVIII w. na 80 — 100 000 ludzi. W czasie wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych i wojen Napoleońskich (1776 — 1815 r.), E. ta nawet się zmniejszyła. Wtedy liczba emigrantów z Europy wynosiła rocznie tylko od 3 000—4 000 ludzi. Dopiero po 1816 r. E. przy-bała większe rozmiary i stała się zjawiskiem re-gularnem, które lepiej mogło być śledzone z powodu, źe i Stany Zjednoczone, i różne kraje europejskie zaczęły prowadzić mniej więcej dokładną statystykę E-i. Od tego czasu E., wskutek zmienionych warunków politycznych, socyalnych, ekonomicznych i innych, prawie bezustannie się powiększała, tak, że niektórzy podają, iż od 1820— 1882 r. wyemigrowało z Europy 17 133 000 ludzi, inni zaś twierdzą, źe liczba ta jeszcze jest za mała. Nsj więcej między emigrantami było poddanych angielskich (Anglików, Irlandczyków i Szkotów) bo 8 570 000. Po nich najwięcej było Niemców (4 614 000), Włochów (708 000), Szwedów i Norwejczyków (663 000), Hiszpanów i Portugalczyków (441000), Francuzów (384 000), Sjwajca rów (172 000), reszta zaś (1581000) należała do innych narodowości. E. ta wszakże nie powiększała się ani ciągle, ani regularnie; raz bowiem zmniejszała się, drugi raz powiększała, stosownie do innych okoliczności, istniejących w kraju, z którego wyszła, i w kraju, do którego się emigranci u-dawali. Tak np. z Anglii wyemigrowało w 1826 r. 7 709 ludzi, w 1827 r. 11 952, w 1828 r. 17 840, a w 1830 r. tylko 3 874. Przeciwnie, kiedy naBtały t. zw. lata głodowe, z samej Irlandyi wyemigrowało od 1845—54 r. 1 512 100. W tymże czasie wyemigrowało z Niemiec 1 226 436 ludzi. Zresztą należy zauważyć, źe E. w XIX w. zwracała się nie tylko do Północnej Ameryki, ale i do innych krajów, jak do połudn. Ameryki, Australii, Afryki, przyczem emigranci z pewnej narodowości udawali się nie tylko do jednego, oznaczonego kraju, ale do wszystkich, w których sądzili, źe będą mogli znaleźć lepsze waiunkl bytu. — II. Na tak znaczne powiększenie się E-i w XIX w. działały różnorodne przyczyny. Do rzędu ich można zaliczyć zniesienie różnych ograniczeń i ścicśnień, które wprzód tamowały rozwój handlu. Zasada laisser faire, postawiona przez nowszą ekonomię polityczną, wywarła swój wpływ i na E-ę. Następnie hiszpańskie posiadłości w środkowej i południowej Ameryce, dobiwszy się niepodległości, starały się przyciągnąć we własnym interesie pracowitych i zdolnych kolonistów z Europy, i dla tego nadawały im rozmaite przywileje. Ułatwiona, regularna i o wiele tańsza niż przedtem komunikacya za pomocą statków parowych zmniejszyła także koszta przewozu i skróciła czas trwania uciążliwej żeglugi. Odległe kraje zamorskie, ioh stosunki polityczne i społeczne, stały się lepiej znanemi emigrantom, którzy za pomocą swych znajomych lub krewnych, poprzednio przesiedlonych, zyskali możność prędszego znalezienia w nowej ojczyźnie środków do życia. Jednocześnie z tern zaczęły powstawać towarzystwa, które wzięły sobie za zadanie ułatwiać kolonistom E-ę. I obecnie również wiele przyczyn działa na powiększenie się lub zmniejszenie E-i. Nie ulega wątpliwości, źe i teraz oięźkie stosunki religijne lub polityczne, w których znajduje się ludność pewnego kraju, wpływają na powiększenie E-i. Na dowód tego można przytoczyć, źe w Niemczech w 1854 r, kiedy panowała reakcya polityczna, E. dosięgła największej swojej wysokości 215 000 na rok. Że głód, drożyzna, tudzież fatalne stosunki ekonomiczne mogą wypędzić znaczną część ludności z kraju, widać z Irlandyi. Obok tych przyczyn ogólnego znaczenia, wpływających na powiększenie E-i, są inne, bardziej indywidualne, działające na jednostki w pojedyńczych wypadkach. Do nich należą: chęć zyBku i szybkiego zrobienia majątku, zawiedzione nadzieje w kraju, pragnienie Bzukania przygód, i inne tym podobne, skłaniające ludzi, dla których pobyt wśród rodaków z jednego lub drugiego względu stał się niepożądanym, do opuszczenia ojczyzny. Ma się rozumieć, źe tak znaczna emigracya nie może pozostać bez wpływu, tak na kraj, z którego pochodzi, jak i na kraj, do którego się kieruje. Pod pierwszym względem można zauważyć, źe E. może wpłynąć na zmniejszenie się ludności w kraju. Najbardziej rażącym przykładem tego jest Irlandya, której ludność od 1841 — 1851 r. zmniejszyła się o 1600 000 mieszkańców, kiedy E. w tymże czasie wynosiła 2 518 000. W 1867 Irlandya miała ludności 5 482 000, a w 1886 r. tylko 4 853 000. W tymże czasie wyemigrowało 1 304 000 Irlandczyków z kraju. Pomimo to u-trzymują, źe E. nie tyle wpływa na zmniejszenie się ludności w kraju, ile na wadliwe stosunki ekonomiczne i polityczne, gdyż przy sprzyjających warunkach naturalny przyrost ludnośoi zawsze jest w stanie pokryć ubytek w ludziach, spowodowany przez E-ę. Rzeczywiście dane statystyczne wykazują, źe w innych krajach przyrost ludności przewyższa E ę, wskutek czego ludność się powiększa, chociaż nie w tak wysokim stosunku. Tak np. w Niemczech, w 1886 r. przewyżka urodzonych nad zmarłymi wynosiła 10.9, ponieważ zaś E. stanowiła 1.6, przyrost wynosił 9.3 („Handwörterbuch der Staatswissensohaften“ T. I, 1011). Ważniejszy wpływ wywiera E. pod względem ekonomicznym, zwłaszcza, jeżeli się składa z ludzi w wieku produkcyjnym od 20 — 40 lat. Każdy taki emigrant przedstawia pewną siłę roboczą, o którą zmniejsza się siła robocza całego narodu. Prócz tego dla wykształcenia tej siły roboczej trzeba było pewnej ilości zachodu, pracy, starań i kosztów ze strony społeczeństwa. Jeżeli więc emigrant kraj opuszcza w wieku produkcyjnym, nie pozostawiwszy w zamian dzieci, któreby wychował, cały ten koszt społeczeństwa ginie bezpowrotnie, stanowiąc dla niego czystą stratę. Nadzwyczaj jest trudno, a raczej niepodobna, obliczyć i wyrazić w liczbach stratę stąd wynikłą. Jedni, jak Engel, obliczają, ile w przybliżeniu kosztuje utrzymanie i wychowanie człowieka aż do dojścia przezeń wieku dojrzałego i, oznaczając ją na 750 marek, stratę ogólną, przy średniej liczbie emigrantów lOOOOO rocznie, oceniają na 150 milionów marek rocznie. Inni, jak Becker, za podstawę do obliczenia biorą przewyźkę produkoyi emigranta nad jego konsumcyę i dochodzą do wniosku, że stratę ponoszoną można ocenić na 80 — 90 milionów marek rocznie. Inni znów, jak Janasch, twierdzą, że ponieważ dochód całego narodu składa się z dochodu pojedynczych jednostek, przeto każdy emigrant zmniejBza ten dochód o swój własny dochód. Dochód zaś jest procentem od kapitału, którym w tym wypsdku jest s^m człowiek, wydający dochód. Obliczywszy więc dochód emigrantów i zamieniwszy go na kapitał, dochodzi Janasch do wniosku, że wskutek Ei Niemcy tracą rocznie około 800 milionów marek kapitału. Prócz tego zwracano uwagę i na to, że każdy emigrant bierze z sobą pewną summę pieniędzy, o którą znowu zmniejsza bogactwo narodowe. Przypuszczając, że każdy emigrant w Niemczech zabiera z sobą od 400 — 800 marek, obliczano stratę z tego powodu wynikłą na 40 milionów marek rocznie. Strata ta jednak, przy rocznym wywozie 4 000 milionów marek, nie może mieć wpływu, ani na stosunki ekonomiczne w ogóle, ani na ilość gotówki w kraju W ogóle można powiedzieć, że w niektórych krajach, jak np. w Niemczech, E-ę uważają za stratę narodową, chociaż i tu nie można tego utrzymywać bezwzględnie. Tak np. w prowincyach zachodnich, przemysłowych, emigracya, zmniejszając ilość robotników, zmniejsza proletaryat, i podwyższając zarobki, podnosi dobrobyt niższych klas ludności wogóle. Dla tego w tych prowincyach nie uważają jej za wielkie nieszczęście. Przeciwnie, we wschodnich, rolniczych, prowincyach, w E-i robotników rolniczych widzą klęskę. Podobny wpływ E. wywarła na niektóre inne kraje, jak np. na Włochy. Przeciwnie, w Anglii, posiadającej we wszystkich czę-śeiacn świata kolonie, do których odpływa zbytek jej ludności, nietracącej przez to związku z krajem, wszyscy zgadzają Bię pod tym względem, że E wywiera dobroczynny wpływ, tak na kraj macierzysty, jak i na filie. Tak np. Mili twierdzi, że E. robotników i kapitałów ze starego kraju do nowego, z miejsoa, gdzie ioh produkcyjaa praca ma mniejszą wartość, do miejsca, gdzie jest większą, stanowi najlepsze spożytkowanie produkcyjnych sił świata. Przewyźka w bogactwie starego i nowego kraju w krótkim czaBie wynagradza sowicie koszta przewozu. E., według niego, jest najlepszym środkiem dla starego i bogatego kraju spożytkowania swoich kapitałów. Child twierdzi, że każdy emigrant do Barbadów albo Jamaiki tworzy zajęcie dla czterech ludzi pozostałych w kraju. E. według niego zdobyła Anglii przodujące stanowisko we wszechświatowym przemyśle i handlu („Dictionary of Political Economy* T. I, 697). W obec tak różnorodnych poglądów i przytaczanych na ich potwierdzenie faktów należy dojść do przekonania, że trudno jest wypowiedzieć ogólnikowe zdanie co do korzyści, lub straty dla kraju maoierzystego z E-i, i że ocenienie jej skutków i wartości zależy w każdym oddzielnym wypadku od najrozmaitszych warunków miejscowych, społecznych, ekonomicznych i politycznych, wskutek których raz E. może być uważana za objaw pom)ś!ny, drugi raz za klęskę dla narodu. Co się tycze drugiej strony tego faktu so-cyologicznego, mianowicie wpływu, jaki E. wywiera na kraj, do którego jest skierowana, można powiedzieć, że dotychczas wogóle zapatrywano się na nią przychylnie. Liczny przypływ emigrantów ze starego świata zapewniał koloniom wiele korzyści, przedewszystkiem zaś siłę roboczą, niezbędną do eksploatowania naturalnych bogactw kraju. Emigranci przynosili z sobą znajomość rzemiosł i przemysłu, potrzebnych dla mieszkańców kolonii. Oni stawali się nabywcami gruntów, leżących w wielkich masach odłogiem. Emigranci ci, znajdując łatwe środki utrzymania, nie stawali się ciężarem dobroczynności publicznej. Z początku byli oni potrzebni nawet dla powiększenia siły o-broanej kolonij, które nieraz musiały staczać ciężkie walki z tubylcami. Dla tego kolonie z początku dawały bezpłatnie ziemie emigrantom, u-łatwiały im środki przewozu, tudzież udzielały różnych przywilejów. Takiej polityki trzymają się i obecnie względem emigrantów te kolonie, w których czuje się jeszcze brak ludności i nie pokazują się żadne złe objawy częściowego przeludnienia. W ostatnich jednak czasach, w niektórych przynajmniej krajaob, jak np. w Stanach Zjeduoczonych, dały Bię czuć niektóre zgubne skutki nadmiernej E i, na co bacząc, zaczęto przedsiębrać rozmaite środki w celu utrudnienia lub powstrzymania przypływu nowych emigrantów. Do skutków tych można zaliczyć powiększenie liczby robotników, którzy, przyzwyczajeni do mniejszych zarobków, konkurując z robotnikami krajowymi, zuiżają stopę zarobków i przez to pogarszają ich położenie ekonomiczne. Wielu emigrantów, przybywając bez potrzebnych środków pieniężnych i nie mogąc znaleźć natychmiastowo zajęcia, zmuszonych jest odrazu odwołać się do dobroczynności publicznej i stają się ciężarem kraju, do którego przybyli. Dopóki emigrantów przybywało po kilka tysięcy, kolonie miały dosyć siły, ażeby assymilowaó obce nawet żywioły. Kiedy jednak E. wzrosła do parukroćstutysięcy na rok, wkrótce kolonie okazały się przesyconemi, jeśli tak się wyrazić wolno, emigracyą i nie mogły jej już assymilować. Można to powiedzieć o niemieckiej E-i do Stanów Zjednoczonych, gdzie w niektórych stanach, np. w Wisconsin, emigranoi zaludniają wielkie przestrzenie i nie poddają Bię kulturze miejscowej (por. Bluntschli „Deutsches Staatswörterbuch* T. I, 589). Widoczne są jednak niebezpieczeństwa, grożące z tego powodu rasie an-glo-amerykańskiej i stosunkom politycznym kraju. E. groziła też i tem, że nieraz emigranci rekrutowali się z szumowin społeczeństwa europejskiego, ludzi będących w zatargu ze sprawiedliwością, anarchistów i socyalistów, którzy byli tylko przyczyną nieporządków i wichrzeń w przybranej ojczyźnie. Dla tego w Stanach Zjednoczonych

prawo z 3 sierpnia 1882 r. zabroniło immigracyi nibt nie może być tak związany z państwem, skazanym na karę, obłąkanym, idyotom, tudzież ażeby nie mógł rozerwać węzła, przykuwającego ustanowiło pewną opłatę od każdego emigranta, go do państwa. Jeżeli jednostka chce opuścić która miała być obrócona na pierwsze potrzeby państwo, bądź z powodu, że nie znajduje w niem przy wylądowaniu („Annuaire de législation ótran- dostatecznych środków utrzymania, bądź dla tego, gère“ 1882, 1003). Prawo z 26 lutego 1885 r. że jest niezadowolona z istniejących w niem sto-(Aunuaire 1885, 591) zabroniło pod karą 1000 sunków politycznych, państwo może z tego tylko dolarów przedsiębiorcom przywozić z Europy ro- korzyść osiągnąć; w pierwszym bowiem wypadku botników za kontraktami. Inne ograniczenia bjły będzie uwolnione od starania się o dostarczenie ustanowione przez prawo z 23 lutego 1887. Pra- jej środków utrzymania, w drugim pozbędzie się wo z 6 maja 1882 r. wstrzymało na lat 10 przy- żywiołów burzliwych, niezadowolonych, grożących wóz chińskich robotników, Kuli, pod karą 500 tylko spokojności i bezpieczeństwu publicznemu, dolarów i 1 roku więzienia za każdego Chińczyka. Zresztą, jak praktyka pokazała, zakazy podobne Prawo z 5 maji 1892 r. Chinese Exclusion lub ograniczenia do niczego nie prowadzą, gdyż Bill miało na celu zupełne wydalenie Chińczyków je w każdej chwili obejść można. Wogóle obeo-ze Stanów Zjednoczonych, ale nie zostało wykonane, nie większa część państw europejskich zniosła ze względu trudności praktycznych. Podobne pra- wszelkie ograniczenia pod tym względem, utrzy-wo z 1885 roku w Kanadzie zabroniło przywozu mując tylko jedno—z powodu obowiązkowej słuź-chińskich robotników. Jeszcze surowsze przepisy by wojskowej. W Niemczech wojskowym, w służ-wydane były co do nich w Australii. Podobnież bie czynnej zostającym, nie wolno wcale emigro-i Francya, na mocy konweńcyi, zawartej 1 lipca wać. Rezerwiści, zapasowi rezerwiści, landwerzy-1861 r. z Anglią, i konwencyi z 1881 r., zawar- ści służby lądowej i morskiej mogą emigrować; tej z Portugalią, zastrzegła na swoją korzyść jeżeli jednak jednocześnie z tern chcą być uwol-prawo wstrzymania przypływu Kuli indyjskich lub nieni z niemieckiego poddaństwa, winni uzyskać ludności krajowej z Mozambiku do swoich kolonij. pozwolenie władzy wojskowej, którego wszakże W skutek tego gubernator generalny rozporządzę- władza ta nie może odmówić. Landwerzyści dru-nièm z 1877 roku zabronił przywozu emigrantów giego powołania mogą emigrować, donosząc tylko z Indyj Wschodnich do Kajenny, w 1882 i 1884 o tem władzy wojskowej. Obowiązani do służby do wyspy Réunion, a w 1888 r. do wysp Antyl- wojskowej w wieku od 17—25 lat potrzebują spe-skicb. — III. Pomimo takiego znaczenia, jakie cyalnego pozwolenia władzy wojskowej. Władza miała E. w ubiegłych wiekach, państwo, władza ta ma prawo odmówić go oficerom i urzędnikom państwowa, zachowywała się względem niej wo- wojskowej służby zdrowia. W ozasie wojennym góle nieprzyjaźnie. Szereg zakazów lub ograni- cesarz ma prawo wydawać szczególne pod tym czeń, ustanowionych względem emigrantów w XVIII względem przepisy. Wojakowi, w służbie czynnej wieku, o których wspomnieliśmy powyżej, wypły- zostający, za samowolne wyemigrowanie ulegają, wał po większej części z ówczesnych poglądów podług kodeksu kar. wojen., takiej karze, jak za populacyonistycznych. Państwo obawiało się wsku- zbiegostwo. Rezerwiści i inne wyżej przytoczone tek E-i utracić znaczną część swojej ludności, o- kategorye wojskowych ulegają karom pieniężnym bowiązanej do płacenia podatków lub niesienia in- lub więzieniu podług ogólnego kod. kar. Nie mo-nych ciężarów, jak np. służby wojskowej. Gdy- gą także emigrować urzędnicy w czynnej służbie by ograniczeń tych nie było, należało się oba- zortający, dopóki z niej nie zostali uwolnieni j wiać, że włościanie, pozostający w poddańczej za- (Stengel „Wort, des deuts. Verwaltungsrechts“ I, ’ leźności, będą przenosili się masami do nowego 123). W XIX w. państwo, dozwalając wogóle E-i, świata. Dopiero w 1791 r. we Francyi zapadło stara się tylko o zabezpieczenie losu emigrantów, prawo, które zniosło ograniczenie, polegające na tak w czasie przeprawy ich do miejsca przeznacze-tem, że każdy emigrant musiał poprzednio zyskać nia, jak nawet w miejscowości, do której przybyli, pozwolenie od specyalnej komissyi. Ograniczenia Przyczyną tego były straszne niekiedy naduźyoia, takie sprzeciwiały się zasadzie wolności osobistej, na jakie narażeni byli emigranci, zwłaszcza z niż-przyznanej w t. zw. deklaracy a c h praw czło- szych, mniej oświeconych, klas ludnośoi, ze Btrony wieka, jako prawo przyrodzone każdego. Podo- agentów i przedsiębiorców przewozu, kapitanów bnież i w Niemczech prawo E-i, A u swan de- okrętów, a wreszcie i różnego rodzaju wyzyski-rungBrecht, było wniesione do kouBtytucyi ró- waczy na miejscu przeznaczenia swojego, któ-źnych państw niemieckich, jak np. do konstytucyi rzy, korzystając często z ich nieznajomości języka wirtemberskiej z 1819 r. (§ 24), sasko-meiningeń i miejscowych stosunków, obierali ich z ostatniego skiej z 1829 r. (§ 9), saskiej z 1831 r. (§ 29), grosza i pozostawiali bez żadnych środków utrzy-pruskiej z 1850 r. (art. 11), która potwierdziła mania. Wreszcie państwo może się starać o na-pod tym względem prawo z 81 grudnia 1842 r. danie E-i pewnej organizacyi, nie biorąc jej bez-W Austryi konstytucya z 1867 r. (art. IV) usta- pośrednio w swoje ręce. Doświadczenie wykazało, nowiła wolność E-i z wyjątkiem ograniczeń wy* na jakie nadużycia emigranci byli wystawieni maganych przez Błużbę wojskową. Że podobne przez chciwość przedsiębiorców przewozu lub ka-ogramczeuia były znoszone i w innych krajach, pitanów okrętowych, wskutek tłoczenia ich masami należy to uważać za zupełnie uzasadnione, gdyż na okręty, gdzie dla braku powietrza, oraz złej z zasady wolności osobistej człowieka wypada, że * i niedostatecznej żywności, podlegali zaraźliwym

i,

chorobom i umierali także masami, nie przybywszy nawet do miejsca przeznaczenia. Tak stawali się oni łupem wyzyskiwaczy, t. z w. runners. Według jednego amerykańskiego dziennika, wyzyskiwacze ci byli w stanie rok rocznie wyłudzić od emigrantów 2 miliony dolarów od chwili wylądowania do chr.ili przybycia ich na miejsce, gdzie mogli dostać zajęcie (Bluntschli 1. c. 601). Powściągając nadużycia, Anglia już w 1803 roku wydała pierwszy Passenger act, po którym wyszły i inne, z 1825-go, 1855-go, 1863 go roku (26 et 27 Vict. ch. 119). Przepisy te nie odnoszą się do passażerów w kajutaoh i płacących przynajmniej 30 szyli, tygodniowo. Według nich żaden okręt, wiozący passażerów pod pomostem, nie może opuścić portu bez świadectwa inspekto ra emigracyi. Na statku nie może być więcej nad 2 osoby na beczkę (tonn) objętości. Dwoje dzieci niemających 12 lat liczy się za jednego dorosłego. Passażerowie winni być wypuszczani na pomost, jak tylko pogoda na to pozwala. Na każde 200 beczek objętości powinny być na statku dwie łodzie. Przewóz materyałów niebezpiecz nych, łatwo zapalnych, szkodliwych dla zdrowia, jest niedozwolony. Sposób żywienia passażerów określony jest nadzwyczaj szczegółowo; przepisane są nawet godziny podawania posiłku. Na każdym statku powinien być jeden lekarz na 100 pas-saźerów i 45 dni drogi. Nie wo no też na takich statkach przedawać napojów spirytualnych. Za przykładem Anglii poszły i inue kraje. W Niemczech, podług art. 4 p. 1 konstytucyi, urządzenie E-i zoBtało powierzone władzom cesarstwa, które jednak z prawa tego dotychczas nie zrobiły użytku. Dla tego obowiązują pod tym względem prawa poprzednie, w różnych krajach, wchodzących w skład cesarstwa wydane. Tak np. w wolnem mieście Bremie wydane zostały prawa z 1832, 1854 i 1864 r., w Hamburgu w 1865 r., w Prusach prawo z 7 maja 1853 r., w Bawaryi rozporządzenia z 7 i 12 czerwca 1862 r. i t. d. W o-góle prawa te czynią ^urządzenie agentur przewozowych zależnem od otrzymania koncessyi, która nie może być udzielona cudzoziemcowi, i określają szczegółowo przepisy co do umów, które zawierają agenci lub przedsiębiorcy przewozu z emigrantami. Prawodawstwa bremeńskie i hamburskie stanowią także drobiazgowe przepisy co do urządzenia okrętów, przeznaczonych do przewozu emigrantów, tudzież policyi na nich. W 1819 roku został także ustanowiony w Hamburgu Re ichs-kommissar für Auswanderungswesen, o-bowiązany do pilnowania, ażeby przepisy, odnoszące się do emigrantów, były ściśle przestrzegane. W Belgii wydano podobne prawo w 1843 r., następnie 14 grudnia 1876 r. i rozporządzenia król. z 15 grudnia 1876 i 24 grudnia 1884 r. We Francyi dekret z 15 stycznia 1854 r. i prawo z 18 lipca 1860 roku były jeszcze następnie rozwinięte przez dekret z 7 i 15 marca 1861 r. i rozporządzenia z 20 marca i 21 maja 1861 r., tudzież z 8 lutego 1889 r. Na mocy tyoh przepisów ustanowieni zostali w niektórych miastach pograniczny oh, tudzież w główniejszych portowych a także w Paryżu, komissarze emigracyjni. Każdy emigrant obcokrajowy, chcący wypłynąć z portu francuskiego, winien udowodnić posiadanie funduszu na opłatę kosztów transportu w ilości 200 fr. na dorosłego i 80 fr. na nieletniego, od 6—15 lat, emigranta. Prawa te ustanawiają przepisy, na mocy których agenci emigracyjni mają prawo otwierać kantory za złożeniem kaucyi w ilości 40 000 fr., tudzież ścisłe prawidła co do policyi na okrętach. W Szwecyi dekret król. z 4 czerwca 1884 r. ustanowił nadzór nad przewozem emigrantów i wprowadził przepisy, którym winni ulegać agenci emigracyjni, przedsiębiorcy przewozu, okręty służące do tego i t. p. (»Annuaire de lig. étr." 1884). W Szwajcaryi w oddzielnyoh kantonach były wydawane odnoszące się do tego przepisy, jak np. w kantonie Bern z 7 grudnia 1853 roku. Prawo związkowe jednak z 24 grudnia 1880 (»Annuaire“ 1881, 508) postanowiło, że nadzór nad agentami emigracyjnymi należy do rady związkowej, która także ma prawo nadawać im koncessye. W Węgrzech prawa XXXVIII z 21 i 25 kwietnia i 2 maja ustanowiły przepisy dla agentów emigracyjnych. Z drugiej strony kraje, do których E. głównie się kierowała, wydawały przepisy, mające na celu obronę emigrantów i zabezpieczenie ich od wyzysku. Pierwszym pod tym względem był Stan Nowo - Yorcki, który już 2 marca 1819 r. wydał prawo, określające wielkość okrętów przewozowych, środków żywności, zapasów wody i t. p. Prawo to było uzupełnione 1824 i 1839 r., prawo zaś 5 maja 1847 r. ustanowiło inspektorów E-i, commissioners of Emigration, którzy mieli czuwać nad zachowaniem tych przepisów. Prawo z 2 sierpnia 1832 r. naznaczyło surowe kary od 50 — 1 000 dolarów lub od 6 miesięcy do roku więzienia za niezachowanie przez kapitanów okrętów na morzu, w czasie przewozu, przepisów hygieny (»Annuaire“ 1882, 1003), bezpieczeństwa i wygody emigrantów. Według niego, na każdego dorosłego emigranta win* no być 30—40 metrów sześć, przestrzeni. Prawo to oznaczyło wysokość sal wspólnych, rozdział pa* saźerów ze względów przyzwoitości, wentylacyę, ilość i jakość pożywienia, staranie o małe dzieci i t. p. W tymże stanie prawo z 21 kwietnia 1883 r. („Annuaiie“ 1883) ustanowiłokomisByę, składającą się z trzech komissarzy, zobowiązaną [zarządzać t. zw. Gastle-garden, miejscem czasowego pobytu, gdzie zatrzymują się na czas jakiś emigranci, którzy nie znaleźli natychmiastowego pomieszczenia u swoich krewnych lub znajomych. Komissya ta ustanawia ceny na wszystkie dostawy dla emigrantów, na przewóz bagażu i t. p. Jednego z tych komissarzy mianuje gubernator stanu No-woyorckiego, drugimi zaś z urzędu są prezesi niemieckiego komitetu emigrantów, założonego w r. 1804, i irlandzkiego komitetu, założonego w 1844 r. Wreszcie prawo z 23 lut. 1887 r. (»Annuaire* 1887 r.) wzmocniło nadzór nad emigrantami-robotnikami.—IV. W Diektórych krajach w XIX nawet wieku państwo dążyło do nadania E-i pewnej or-ganizacyi. Tak np. w Anglii już w 1826 i 1827 r., z powodu przesilenia przemysłowego, dającego się we znaki niższym klasom ludności, widzimy pewne usiłowania rządu za pomocą wsparć na podróż, nadania gruntów w koloniach zamorskich i t. p., zmierzające do uregulowania E i. Od 1830 r. występuje prawidłowa kolonizacya. Pod tym względem zasługują na uwagę usiłowania Wakefielda, który wypracował cały projekt kolonizacyi, od jego imienia nazwany wakefildzkim. Projekt powyższy polegał na tern, aby za pomocą przedaźy gruntów w koloniach, dotychczasowo rozdawanych darmo, zyskać środki do sprowadzenia potrzebnej ilości robotników z kraju macierzystego, którzy przez 2 do 3 lat pozostawaliby w charakterze robotników. W ten sposób miała być ustanowiona pewna harmonia między kapitałem, ziemią i pracą. Założone przez niego towarzystwo, Colonisation Society, przystąpiło w 1836 r. do kolonizacyi południowej Australii, a w 1837 do kolonizacyi Nowej Zelandyi. Przedsięwzięcie towarzystwa, założonego przez Wakefielda, nie powiodło się; rząd jednak, trzymając się zasad przez niego podanych, od r. 1831 zajął się sam urządzeniem emigracyi do No wej Południowej Walii i kraju Van Diemena. W tym celu były utworzone władze Agent geueral for Emigration i Board of Colonisation Commissioners, które miały na ceiu kierować prze-dążą niezajętycb gruntów w koloniaoh i przewożeniem, na rachunek funduszów, stąd pochodzących, emigrantów. W ten sposób była kolonizowana Australia i Nowa Zelandya. Od 1837—1846 r. przewieziono tam 100 754 osoby, z których tyJko ¹/₅ po-jeohała na własny koszt, reszta zaś na koszt rządu angielskiego lub kolonij. W 1854 r. przewieziono na koszt rządu 41 065 emigrantów, a w o-kresie czasu od 1847—1854—20/087, kosztem 3 382 000 f. st., pochodzących wyłącznie z prze-dąży gruntów w Australii. W 1855 r. działalność powyższych władz została ograniczona w skutek tego, że przedaź gruntów w koloniach powierzono władzom kolonialnym, które też zyskały prawo rozporządzania funduszami stąd pochodzącemu Z tego powodu wsparoia kolonistów, a co za tern idzie, i ilość ich, coraz bardziej się zmniejszały. W 1857 r. było ich jeszcze 27 762, w 1858 r.—16 910, w 1859 r.— 8 630, a w 1860 r. tylko 6 409. Po 1860 r. przewóz emigrantów kosztem rządu prawie zupełnie ustał. Board of Colonisation istniał jednak do 1873 r. i w tymże roku został zniesiony, obowiązki zaś jego co do nadzoru nad E-ą były włożone na ministeryum handlu, Board of trade. Prócz tego ministeryum spraw wewnętrznych, Local government board, miało nadzorować E-ę, popieraną przez gminy. Obok rządu, E. do kolonii była też popierana i przez różne stowarzyszenia prywatne, które, przeważnie w celach filantropijnych, starały się o przesiedlenie do kolonii robotników, niemogą-cych znaleźć zajęcia w Anglii. Do nich należały: National Association for Promoting State directed Colonisation, założone w 1883 r. i inne. („Handwört. der StaatswissenBchaften* I, 1028). Tak sama wiele osób prywatnych, jak np. generał armii zbawienia Booth w swojem dziele „In darkest England“, jako jaden ze środków wytępienia pauperyzmu w Anglii proponował racyonal-nie przeprowadzoną E-ę i kolonizaoyę. W Niemczech, w Badeńskiem, rząd nam przez pewien czas zajmował się urządzeniem E-i z całych gmin (Philli-powioh „Die Staatlich unterstützte Auswanderung im Grossherzegthum Baden* w „Arch. für Soz. Ges. u. Verw.“ 1892. B. V Hefl. I, 27). Na ten cel państwo wydawało od 1848 — 1851 r. po 200 000 fi. rocznie. Później jednak stosowane były tylko środki wewnętrzne. — Bibl. Mayo Smith „A Study in Social science“ chapt. II, IX (Londyn 1890); Arnold „The effects of constant colonisation on the Parent State“ (1815); E. Wakefield „A view of the art of Colonisation” (1840); Ed. Wakefield „England and America” (1829); Scratohley „Industrial Investment and Emigration" (1851); Merivale „Lectures on Colonisation” (1861); Torrens „Imperial and Colonial Partnership in Emigration“ (1881); Paten „Siatę - aided Emigration“ (1885); Lord Brabazon „State - aided colonisation, its necessity* (1885); Simmons „State-aided colonisation* (1886); Hazzel and Hodghin „The Australasian Colonies” (1887); Lucas „Historical Geography of the British Colonies* (1887); Earl of Meath „State Colonisation* (1888); Sartorius „Die Arbeitsverfassung dtr englischen Kolonien in Nordamerika* (1894); Fröbtl „Die deutsohe Auswanderung und ihre nationale und kultur-historische Bedeutung“ (1858); Lehmann „Die deutsche Auswanderung“ (1861); Sturz „Krisis der deutschen Auswanderung“ (1862); Kapp „Geschichte der deutschen Einwanderung in Amerika“ (1869); Sohip-pek „Das moderne Elend und die moderne Ueber-völkerung“ (1883); Herzog „Was fliesst den Vereinigten Staaten durch die Einwanderung zu, und was veiliert Deutschland durch ueberseeische Auswanderung* (1885); Martin „Die Aussichten der kolonialen Bestrebungen Deutschlands* (1894); Jancach „Kolonien, Kolonial - politik und Auswanderung* (1885); Legoyt „L’Emigration européenne“ w „Journ. des économistes* 31 Vol. (1861); Legoyt „L’émigration européenne, ses principes, ses causes, ses effets* (1861); Duval „Histoire de l’Emigration européenne, asiatique et africaine au XIX siècle“ (1862); Tammeo „Emigrazione* w „Enciclo-pedia giuridica italiana* (Vol. V); Leroy - Beaulieu „De la colonisation chez les peuples modernes* (1886).—V. W Rossyi i Król. Polakiem wyemigrować można tylko za zezwoleniem rządu. E. bez tego dozwolenia pociąga za sobą karę, przewidzianą w art. 325 i 326 K. K., to jest wygnanie na zawsze z granic państwa i pozbawienie wszelkich praw stanu, a w razie samowolnego powrotu zesłanie na Syberyę na osiedlenie. Nawet namawianie do E-i pociąga za sobą, według art. 328, karę pozbawienia szozególnych praw i przywilejów i zesłanie na Syberyę na mieszkanie. Podług art. Ustawy o służbie wojskowej z 1874 roku nie mogą otrzymać pozwolenia męźczjźai, poczynając od 15 go roku życia, dopóki nie odbyli

powinności wojskowej lub nie wyciągnęli losu, u-walniającego ich od niej. Wobec jednak niezmierzonych, niezaludnionyoh obszarów kraju i łatwości wskutek tego kolouizacyi wewnętrznej, E. za granicę, do Ameryki, była bardzo nieliczną. Tylko w ostatnich czasach E. z Rossyi do Ameryki przybrała większe rozmiary. Według sprawozdań waszyngtońskiego biura statystycznego (Quarterly Reports of the Chief of the Bureau of Statistics) wyemigrowało do Stanów Zjednoczonych:

|w 1888|w 1889|w 1890| Ogółem j

na 1 000 ludności

z Rossyi z Pinlandyi z Król. Pol.

35 504 l 849 5 902

31 495 1 992 4 866

36 738 4 184 19 743

103 737 8 025 30 511

O 05 ÎQ rt (N

(„TpyÆLi BapmaBCKaro CTaTHCTimecKaro Komh-TeTa“ Zeszyt V, 1891, str. 148). W obeo powiększonej E-i Uchwała Komitetu ministrów z 8 maja 1892 r. dozwoliła istniejącemu w Anglii Europejskiemu towarzystwu kolonizacyi tworzyć w Rossyi komitety, mające ułatwiać przesiedlenie rossyj-skich żydów do innych krajów. W tym celu był utworzono w Petersburgu centralny komitet, któremu miały pomagać miejscowe komitety i miejscowi delegaci. Komitet zostaje pod nadzorem Departamentu policyi w miniBteryum spraw wewnętrznych, wszystkie zaś jego decyzye mogą być wykonywane o tyle, o ile zyskają zatwierdzenie ministra spraw wewnętrznych. Miejscowe komitety i delegaci zostają pod nadzorem gubernatorów. Żydzi emigrujący uwalniani są od obowiązku służby wojskowej i innych powinnośoi, tudzież otrzymują świadectwa emigracyjne bezpłatnie. W Królestwie Polskiem, według Zdania Rady Państwa z 20 września (2 października) 1860 r. („D. P.“ T. LVI, 65), tudzież instrukcyi o prowadzeniu ksiąg ludnośoi, dla gmin miejskich i wiejskich, zatwierdzonej przez Radę Administracyjną 10 (22) listopada 1861 r. (»Zbiór przepis, adm. Wydział spraw wewn.“ Cz. V, T. I, 239) i ta-kiejźe instrukcyi dla miasta Warszawy z 11 (23) lutego 1866 r. („Zbiór prz. adm.“ tamże str. 417), przesiedlić się za granicę czyli emigrować z dozwolenia rządu można tylko na mocy paszportu emigracyjnego, w razie przeciwnym osoba samowolnie kraj opuszczająca ulega karze z art. 325— 328 K. K. Paszport emigracyjny może być wydany tylko w skutek Najwyższej decyzyi, zapadłej na przedstawienie ministra spraw wewnętrznych. Chcący otrzymać taki paszport winien do prośby o przesiedlenie za granicę, podawanej za pośrednictwem oberpolicmajstra w Warszawie i gubernatorów w innych miejscowościach, dołączyć następujące dowody („Rozporządzenie komissyi spraw wewn.* z 19 (31) lipca 1866 r. Hube „Prawo cywilne kr. Polskiego“ 1877, Uwaga do art. 17): 1) świadectwo miejscowej władzy z wyoią* giem z ksiąg ludności stałej; 2) zaświadczenie, że nie zachodzą żadne przeszkody do przesiedle-

KneyU. F«ww. fllurtr. Uuji 149. T. 19-ty.

nia się ze względów policyjnych, skarbowych i sądowych; 3) trzy numery właściwej gazety rządowej, w których były drukowane ogłoszenia o prośbie chcącego się przesiedlić; 4) zaświadczenie, że nikt z osób prywatnych nie ma pretensyi do przesiedlającego się, i że do przesiedlenia nie zachodzą żadne przeszkody ze względu na obowiązek służby wojskowej; 5) zaświadczenie, że przesiedlający się nie ma w królestwie majątku nieruchomego lub kapitałów zabezpieczonych bypoteczuie; 6) zezwolenie właściwej władzy zagranicznej na przyjęcie przesiedlającego się do tamtejszego poddaństwa; 7) zaświadczenie właściwej kasy guber-uialnej, że przesiedlający się uiśoił opłatę 100 rub. za paszport emigracyjny, ustanowioną przez Ukaz z 27 listopada (9 grudnia) 1851 r. („D. P.* XLIV, 369); 8) zaświadczenie względem fabrykantów lub właścicieli zakładów przemysłowych, stosownie do instrukcyi komissyi spraw wewnętrznyoh z 25 maja 1816 roku, że nio nie są dłużni skarbowi z tytułów udzielonych im przez skarb pożyczek. Przybierająca chwilowo zastraszające rozmiary E. do Argentyny w 1889 i do Brazylii w 1890 roku była przyczyną wydania Ukazu z 28 marca 1891 roku („Coßpame y3aKOHemä“ 1891, N. 381), na mocy którego mieszkańcy Kr. Polskiego uwolnieni zostali czasowo od obowiązku opłaty 100 rub. za paszport emigracyjny, prawo zaś decydowania co do wydania tego paszportu nadane zostało warszawskiemu Generał - Gubernatorowi. O przyczynach E-i porównać: „Tpy^u BapmaBCKaro Gra-THCTHuecKaro KoMMTeTa* (Zeszyt V, 1891 i VIII, 1892, Ateneum 1892 czerwiec, Wiek 1892, N. 51, 61, 65, 72, 76, 80, 82, 94, 102 i 103), „Przegląd sądowy i administracyjny* (1897), bar. Battaglia Zarys systemu nowoczesnego prawa emigracyjnego.

A. O.

Emil Maksymilian Leopold August Karol, książę heski (* r. 1790 w Darmsztacie — f 1856). Brał udział w wojnach Napoleońskich, dowodząc posiłkowem wojskiem heskiem podczas kampanij 1809 (przeciwko Austryi) i 1812 r. Po bitwie pod Lipskiem, gdzie wpadł w ręce sprzymierzonych, walczył przeoiwko Francyi. Jako członek, a następnie prezydent pierwszej izby heskiej, zajmował się ułożeniem konstytuoyi W. księstwa Heskiego. Popleoznik Metternicha i jego systemu, opierał się wpływem swoim wszelkim liberalnym reformom w księstwie.

Emilia, dzielnica (compartimento) we Włoszech środkowych, na północno-wschodnim stoku Apeninów, między temi górami a rzeką Po; obejmuje dzisiejsze departamenty: Piacenza, Parma, Reggio, Modena, Ferrara, Rawenna, Bolonia i Forli—ogółem 21000 km. □ (według nowych pomiarów) z ludnością 2 352 497 głów (1889), t. j. 112 na 1 km.    W starożytności prowincya E. nazwa

ną była przez Konstantyna W-go od drogi „via Aemilia“, zbudowanej w r. 187 przed Chr. przez rzymskiego konsula M. Aemiliusa Lepida i łączącej ówczesną Placencyę (Piacenza) nad rz. Po, z nadadryatyckiem miastem Ariminum (Rimini). Nazwę tę wznowiono urzędownie po wojnie włoskiej

Hml,

36

1859 r. i po wygnaniu kilku panuj ąoych książąt (Parmy, Modeny, Lukki).

Emilia Mar y a Emilia, księżna pomorska z linii mazowieckiej; córka Ziemowita mazowieckiego na Płocku i Bełzie, oraz Aleksandry Olgier-dówny, a więc siostrzenica króla Władysława Jagiełły, siostra Cymbarki, matki cesarza Fryderyka Iii-go. Król Jagiełło wydał E-ę za mąż i sprawił jej wesele przez przyjaźń, jaką miał dla Ziemowitów, ojca i syna, szwagra i siostrzeńca. Poszła za Bogusława, księcia pomorskiego na Słupsku (u Steckiego błędnie ten książę nazwany Budzisławem, tablica 4). Wesele odbyło się w Poznaniu z królewskim przepychem r. 1432. Narzeczony przybył na to wesele w odzieniu pielgrzyma (Dług., ks. X). Po jej śmierci pojął Agnieszkę brandenburską. — J. Bartoszewicz w „Enc. Org.”.

Emilia, księżniczka z Piastów na Szląsku, Była córką Henryka XI-go, księcia na Lignicy i Brzegu, pretendenta do korony polskiej po śmierci Zygmunta Augusta. Matką Emilii Zofia, córka Jerzego, margrabiego brandebursklcgo z Anszpachu. Były same siostry w tej rodzinie, gdyż małoletni brat umarł, nie mająo nawet roku. E., trzecia z kolei siostra, urodziła się r. 1563, umarła panną r. 1619. Żyła lat 56 (Stecki „Rodowody książąt i królów“, tablica VI). — J. Bartoszewicz w „Eac. Org.⁴.

Em, K..

And, S.

Emilian św., bisknp—hrabia Nantejski (* prawdopodobnie w Nantes w końcu VII-go w.—f 22 sierpnia 725 r.). Wsławił się szczególniej wyprawą, przedsięwziętą przy pomocy Bretońcayków przeciwko Saracenom, którzy zajmowali podówczas całą Francyę południową i naszli na Burgundyę. Dosięgnął ich pod murami Autun i zmusił do zdjęcia oblężenia z tego miasta, ale goniąc za nimi, poległ pod ich ciosami, według tradycyi, na tern miejsou, gdzie leży dziś wioska Saint-Emiland, pod Couches - les - Mines.    *

Emilianus (Marcus Aemilius Aemilia-nus), cesarz rzymski r. 253 po Chryst., z pochodzenia był Maurem; początkowo sprawował rządy Mezyi. W roku 253, po zwycięstwie odniesionem nad Gotami, potrafił rozdzieleniem zdobytych łupów i szczodremi obietnicami zjednać sobie miłość żołnierzy tak, że ci ogłosili go cesarzem. Niezwłocznie potem wyruszył na czele wojska do Italii, gdzie starał się zajść mu drogę ceBarz Gallus, który jednak podczas tej wyprawy poniósł śmierć z rąk własnych żołnierzy pod m. Intera-mną w Umbryi. E., pozbywszy się przeciwnika, wyprawił list do senatu, oświadczając, że chce przy nim pozostawić rządy państwa, sam zaś zajmie się sprawami woj ennemi. Jakoż uznany został przez senat, a także w Egipcie, Azyi i Afryce. Lecz nim zdołał dojść do Rzymu, właśni jego żołnierze, na wiadomość o zbliżaniu się ze znacznemi siłami namiestnika Recyi, Waleryana, zabili E-a pod Spoleto (także w Umbryi). Tym sposobem rządy swe jako cesarz sprawował zaledwie 4 miesiące. — (Pauly „Real - Encyclopédie").

Emilio Paolo (we Francy i Paul Emile), historyk (* w Weronie—f 5 maja 1529 w Paryżu). Przybywszy z Włoch do Franoyi, znalazł tam życzliwe przyjęcie jako znakomity łacinnik. Karol VIII udarował go pensyą, którą też i Ludwik XII kazał mu płacić. Zamianowany kanonikiem przy katedrze N. Panny, otrzymał polecenie, aby łaciną klasyczną, na wzór Tytusa Liwiusza, pisał roczniki Francyi. Powstała stąd dziwaczna łatanina, ciężka i niezrozumiała, skutkiem stylu sprzecznego z treścią. Dzieło to jednak długo Bię cieszyło wielkim rozgłosem, miało wiele edycyj i przekładów na język francuski. Wymieniamy główniejsze: „De rebus gestia Francorum usque ad annum 1488 libri X. Additum est Chronicon Joan. Tilli“ (Paryż 1539), z dołączeniem „Arnoldi Fer-roni de rebus gestis Gallorum libri IX usque ad Henricum 11” (Paryż 1550). Z tłómaczeń najlepsze i najzupełniejsze, opatrzone bardzo obszernym wykazem treści, wydał Jan Regnart r. 1581 w Paryżu, p. t. „L’histoire des faicts, gestes et con-questes des roys, princes, segneurs et peuple de Frances descripte en X livres, mise en françois par Jean Regnart, avec la suyte de ladicte histoire tirée du latin de M. Arnold le Ferron et autres bons auteurs“.    *

Emiliusze (Aemilia gens) stanowili jeden z najdawniejszych rodów patryoyuszowskich w Rzymie; od nich też otrzymała swą nazwę jedna z 16 najstarożytnie)szych wiejskich dzielnic w Rzymie, tribus A e mi li a. Za protoplastę rodu uważany był Mamercus, według jednych syn Pytagorasa, według innych syn Numy, który dzięki słodyczy swej (Si ’at^oXlav Xôyoo) otrzymał nazwę Aemili u s. Już w końcu Iii-go wieku przed Chr. ród ten dosiągł najwyższych godności w państwie i u-trzymywał potęgę swą i znaczenie jeszcze przy pierwszych cesarzach. Dzielił się on na kilka fa-milij, noszących różne przydomki, jak: I Le pi di: 1) Marcus Aemilius Lepidus brał udział w poselstwach, wysłanych w r. 201 przed Chr. do Egipta do Ptolemeusza V-go i do Filipa Iii-go, króla Macedonii. W ozasie swego konsulatu w r. 187 odniósł zwycięstwo nad Liguryjozykami i zbudował drogę od Piacencyi do Ariminum, noszącą jego imię, Via Aemilia.—2) M. Aem. Lep. Porcina, jako konBul w r. 137 przed Chr. prowadził wojnę w Hiszpanii z Numancyą i poniósł tam klęskę od potężnego plemienia Wakkeów, z którymi bez słusznego powodu wszczął zatarg i wbrew woli senatu obiegł ich miasto Pallancyę. Odwołany do Rzymu, skazany został na znaczną karę pieniężną. Cyeero (Brutus 25) wspomina o nim, jsko o dobrym pisarzu i mówcy, który pierwszy z Rzymian wprowadził do utworów literackich kunsztowny styl grecki i właściwą mu lekkość i gładkość. — 3) M. Aem. Lepidus, początkowo stronnik Sulli, był wielkorządzcą Sycylii i na tern stanowisku dopuścił się wielu rabunków i gwałtów. Aby uniknąć grożącego mu wskutek tego procesu i pozyskać sobie stronnictwo ludu, przeszedł do jego obozu i zdołał nawet przeprowadzić wybór swój na konsula na r. 78,

do czego wreszcie nierozważnie sam Pompejusz mu dopomógł. Senat, chcąc uwolnić się od Le-pida, który mógł stać się wielce niebezpiecznym w samym Rzymie, oddał mu główne dowództwo w Gallii zaalpejskiej. Jednakże L. przebywał bliżej Rzymu w Etruryi, nie przestając zbroić się i pozostając głuchjm na wszelkie wzywania senatu, który, chcąc ściągnąć go do stolicy, oddawał mu kierunek nadchodzących wyborów konsularnych. Na takiem zbrojeniu się przeszedł L-i cały rok konsulatu, po skończeniu zaś swego urzędowania, będąc już wolnym od wszelkich zobowiązań, wystąpił otwarcie jako przeciwnik senatu, i zażądał odnowienia dawnej władzy trybuńskiej, przywrócenia wygnańców do praw obywatelskich i majątków, a także dla siebie—powtórnego wyboru na konsula na rok następny. Dla poparoia tych żądań L. podstąpił na czele swych hufców ku stolicy, opanował nawet prawy brzeg Tybru; lecz tuż pod murami miasta, na Polu Marsowem, zaszedł mu drogę prokonsul Catulus i zmusił go do cofnięcia się w granice Etruryi. Próbował jeszcze L. szczęścia w walce na wybrzeżu etruskiem, którą stoczyli z nim wspomniany już Catulus i Pompejusz, lecz i tu pobity, odpłynął do Sardynii, aby połączyć się z powstańcami hiszpańskimi, jednak nie dopiął swego celu, gdyż wkrótce umarł, 77 roku.—4) Noszący toż samo imię syn jego wchodził w skład drugiego tryumwiratu razem z Oktawianem i Antoniuszem. Zostawszy przy pomocy Cezara, jako stronnik jego, prefektem miejskim i pretorem, dopomógł Cezarowi, gdy ten jako zwycięsca powracał z Hiszpanii, do ogłoszenia się dyktatorem r. 49 przed Chr. W trzy lata potem piastował razem z Cezarem godność konsula, a 45 roku występuje obok Cezara dyktatora jako magister equitum. Po śmierci Cezara, unikając prześladowań ze strony spiskowców, zamknął się w swem mieszkaniu, lecz wkrótce, ochłonąwszy z przestrachu, zajął wojskiem, zostającem pod jego rozkazami, forum i wystąpił z mową podburzającą przeciwko spiskowcom. Antoniusz, aby uczynić L-a powolniejszym dla swych planów, ofiarował mu godność najwyższego kapłana i zaręczył córkę swą z synem jego. Niedługo wszakże L. pozostawał w Rzymie; mając powierzony sobie jeszcze za życia Cezara zarząd Gallii, udał się do swej prowincyi i wobec walki, prowadzonej przez senat z Antoniuszem, zachowywał się bardzo dwuznacznie. Zrzucił maskę, gdy senat zażądał od niego, aby pomógł konsulom, działającym przeciwko Antoniuszowi; wysłał wprawdzie posiłki, ale te, w myśl danych im instrukcyj, stanęły po stronie Antoniusza. Ściślejsze porozumienie obu mężów nastąpiło w Gallii, do której pobity Antoniusz ujść był zmuszony. Ogłoszeni obadwaj przez senat za wrogów ojczyzny, przebyli Alpy i wkroczyli na czele znacznego wojska do Italii, gdzie spotkali się z idącym przeciwko nim Oktawianem. Tu, niedaleko Bolonii, przeoiwnicy podali sobie ręce i zawarty został związek, znany pod nazwą drugiego tryumwiratu (r. 43 przed Chr.), w którym L., człowiek ambitny, lecz gnuśny, grał rolę podrzędną. Przy dokonanym wówczas podziale władzy otrzymał on zarząd Hiszpanii i Gallii, z pozostawieniem w Rzymie, jako miejscu stałego pobytu. Wkrótce jednak dwaj jego wspólnicy, wzmógłszy się na siłach, postarali się go pozbyć: naprzód w 40 r. przy nowym podziale władzy oddali mu zarząd Afryki, a w parę lat później (r. 36) zupełnie go usunęli od władzy, zostawiając przy nim tylko godność najwyższego kapłana. Umarł L. w 13 r. przed Chr.—II) Papi: 1) Quintus Aem. Papus był konsulem wspólnie z Fa-brycyuszem r. 282 przed Chr. i zwyciężył Etrusków i Bojów; w r. 278 powtórnie obrany kosun-lem, walczył mężnie przeciwko Pyrrusowi; we dwa lata zaś później był cenzorem. 2) Lucius Aem. Papus, wnuk poprzedzającego, był konsulem w r. 225 przed Chr. i niejednokrotnie odnosił zwycięstwo nad Gallami. III) Pauli i: 1) Marous Aem. Paullus, będąc konsulem w r. 255 przed Chr., udał się do Afryki, aby uratować resztki wojska Regulusa, i odniósł zwycięstwo nad flotą kartagińską przy przylądku Hermaion (teraz Bon) na półn. wybrzeżu Afryki. 2) Lucius Aem. Paullus, konsul w r. 219, zwyciężył mieszkańców llliryi; powtórnie obrany konsulem w roku 216, poległ w nieszczęśliwej bitwie pod Kannami, którą wbrew jego woli nierozważnie rozpoczął był z Hannibalem towarzysz jego, Terencyusz Varro. 3) Syn jego, Lucius Aem. Paullus Macedonicus, już w młodym wieku wyróżniał się swemi przymiotami tak, że postawiwszy po raz pierwszy swą kandydaturę na urząd edyla r. 192 przed Chr., pomimo szczupłego mienia, otrzymał przy wyborach pierwszeństwo z pomiędzy 12-u ubiegających się o tę godność. Odznaczył się następnie na placu boju, naprzód w Hiszpanii (r. 191 przed Chr.), którą jako pretor zarządzał, potem w Liguryi r. 182. Pomimo swych zasług, pozostawał czas jakiś w zapomnieniu; dopiero klęski, ponoszone przez Rzymian w wojnie z królem Macedonii, Perseuszem, zwróciły na niego uwagę współobywateli. Obrany powtórnie konsulem w r. 168, udał się bezzwłocznie do wojska, stojącego obozem w Herakleion (w Macedonii). Otoczeni przezeń Macedończycy musieli cofnąć się do Pydny i przyjąć tu bitwę dnia 22 czerwca 168 roku, w której zastępy ich zostały do szczętu zniesione, sam zaś Perseusz uciekł na wyspę Samotra-cyę, gdzie oddał się w ręce Rzymian razem z dziećmi i skarbami swemi. W następnym roku, jako prokonsul, zajął się E. uporządkowaniem Macedonii i Grecyi. Na rozkaz senatu Bpełnił surowy wyrok na mieszkańcaoh Epiru: 70 miast w jednym dniu oddane były na rabunek wojsku rzymskiemu, a ich mieszkańcy sprzedani w niewolę. Pomimo bogatyoh łupów, wojsko nie czuło się zadowolonem, gdyż P. zachował bogaty skarb królewski, wynoszący około 6 000 talentów, jako własność państwa. W męża tym starorzymską dzielność uszlachetniało greckie wykształcenie: gardził on poklaskiem tłumów i wojsko swe trzymał w wielkiej karności. Bezinteresowność jego była niezwykła: pomimo szczęśliwych wojen, z któ-

Em. K.

Hml.

rych mógł dla siebie bogate zebrać łupy, rozporządzał do śmierci bardzo skromnem mieniem. Ze zdobyczy w Macedonii zatrzymał tylko dla siebie bibliotekę króla. Żywy interes, jaki miał dla sztuki i nauki greckiej, wykazał w czasie podróży, którą po ukończonej wojnie macedońskiej przedsięwziął po Grecyi: z Aten uwiózł z sobą doświadczonego nauczyciela dla swych synów, których bardzo starannie wychowywał. Dwaj najstarsi jego synowie wskutek adopoyi przeszli do innych rodów: jeden z nich znany jest jako Quintus Fabius Maximus Aemilianus, drugi, jako Publius Cornelius Soipio Aemilianus Africanus minor. IV) Scauri: 1) Najznakomitszym z familii tej był Marcus Aem. Soaurus, potomek starożytnego lecz zubożałego rodu, który dzięki swym niepospolitym zdolnościom był przez długie lata głową i wyrocznią stronnictwa arystokratycznego. W r. 115 przed Chr. obrany był konsulem i przeprowadził wówczas niektóre prawa przeciwko zbytkom. W roku 112, gdy ujawniły się niecne po-postępki Jugurty, Sc. wystąpił w senacie gwałtownie przeciwko niemu i wysłany był wraz z innymi w poselstwie do Numidyi dla załagodzenia sporów między Jugurtą i Adherbalem; skoro zaś postanowioną została wojna z władzcą Numidyi, S c. czynny w niej brał udział, jako legat głównodowodzącego konsula Bestii (ob.). Okazał się przytem również nieobojętnym na złoto Jugurty, jak i jego towarzysze. Był jednak tak zręcznym, że gdy w r. 109 przyszło do skutku śledztwo w sprawie przekupionych przez Jugurtę dostojników rzymskich, Sc. dopiął tego, iż nie tylko uniknął oskarżenia, lecz nawet wraz z dwoma innymi powierzono mu prowadzenie owego śledztwa, a wkrótce potem wyniesiono go do godności cenzora. Pozostając na tym urzędzie, odbudował most Milwijski (pons Milvius) i przeprowadził drogę przez Pizę do Liguryi, noszącą także nazwę via Aem i li a. Cyceron wysławia go, jako mówcę i autora autobiografii, napisanej w 3 księgach (Brutus 29).—2) Syn jego, także Marcus Aem. Sc., powiększył odziedziczony po ojcu majątek w wojnie przeciwko Mitrydatesowi, służąc jako kwestor pod rozkazami Pompejusza; zostawszy jednak edylem kurulnym r. 58 przed Chr. roztrwonił go: tak np. zbudował teatr, mieszozący w sobie 80 000 widzów, którego scena ozdobiona była wielką ilością kolumn marmurowych i posągów. W r. 56 był pretorem, a oddaną sobie prowincyą Sardynią zarządzał tak niesumiennie, że oskarżono go o zdzieretwo. Wskutek obrony Cycerona i Hortensyusza został uwolniony, lecz wkrótce o-skarżono go znowu o nieprawne ubieganie się o u-rząd i skazano na wygnanie. Dom jego na wzgórzu palatyńskiem odznaczał się przepychem i dziełami sztuki.—(Por. Mommsen „Römische Geschichte“, Livii „Hist.", Sallust. „Bel. Jug.“, Pauly »Real Encyclopädie“).

Emin Teodor, pisarz rossyjski (* 1735—f 1770), urodzony w dawnej Rzeczypospolitej Polskiej na pograniczu z Rossyą, osierocony w młodym wieku przez ubogich rodziców, pod opieką pewne

go jezuity uczył się po łaoinie i po polsku i posiadł też inne języki i wiadomości naukowe. Potem wraz z tymże jezuitą podróżował po Europie i Azyi i po wielu przygodach dostał się z nim do Turcyi, gdzie zoBtał zatrzymany i, aby ujść niewolnictwa, przyjął islamizm, a potem się zaciągnął do janczarów, dla chleba. Po niejakim wszelako czasie udało mu się zbiedz z Konstantynopola i dostać się na angielskim okręcie do Londynu, gdzie w kaplicy ambasady rossyjskiej powrócił na łono chrystyanizmu. W r. 1761 przybył do Petersburga i został profesorem w korpusie kadetów, a jako dobry znawea obcych języków—tłómaczem w ministeryum spraw zagranicznych. Głównem dziełem E a jesit pierwszy zajmująoy romans ros-syj8ki p. t „HenocTommaa ®opTyHa nan npn-KJiioueHifl MnpoMOHAa* (1766, 3 tomy), w którym opowiada bajeczne przygody podróżującego księcia tureckiego i sam występuje, jako jego przewodnik, pod imieniem Ferydala. Książkę tę swego czasu czytano z wielkiem upodobaniem. Oprócz tego napisał: „IIpnKJnoqeHiH 9eMHCT0K.ua“ (,1763); „KpaT-Kaa HCTopia OttomuhckoS nopTŁi* (1764), oraz „HcTopia Poccia” (3 t. 1770). Z przekładów zasługuje na wzmiankę Historya Polska z Solignao’a. Od r. 1769 wydawał czasopismo satyryczne CKaa nouTa“ (Poczta piekielna).    *

Emin - Muklis Pasza, dyplomata i administrator turecki (* r. 1811 w Smyrnie — f 1873 w Kostantynopolu). Otrzymawszy dość rozległe wykształcenie, wstąpił w r. 1837 do ministeryum spraw zagranicznych jako urzędnik w biurze tłó-maczeń, towarzyszył w roku następnym sułtanowi Mahmudowi w podróży do Rumelii, poozem był sekretarzem ambasady w Londynie i Paryżu. Mianowany komisarzem W. Porty w Serbii (1841), przyłożył tam rękę do rewolucyi, która obaliła rządy Michała Obrenowicza i wprowadziła na tron książęoy Aleksandra Karageorgiewicza (1842). W r. 1848 brał udział w uspokojenia Mołdawii i Wołoszczyzny, zaś w r. 1849—w zawarciu traktatu z Rossyą w Bałta - Limanie. Wysłany wkrótce potem do Syryi, przewodniczył komissyi, wyznaczonej do sporządzenia kadastru w okręgach libańskim i beyruckim. W uznaniu sumienności, z jaką wywiązał się z tego zadania, został powołany do rady stanu. Mianowany gubernatorem Damaszku zaraz po krwawych rozruchach, których widownią była Syrya w r. 1860, potrafił na tern trudnem stanowisku pozyskać dla siebie przychylność chrześoian, oraz uznanie mocarstw europejskich. W ostatnich latach życia był gubernatorem Trebizondy, później wice - prezydentem rady państwa, i wreszcie gubernatorem Erzerumu.

Emin Pasza, właściwie Edward Schnitzer, znakomity podróżnik afrykański (* 29 marca 1840 w Nissie na Szląsku Pruskim—f 20 [?] paźdz. 1892 w Afryce). Pochodził z żydowskiej rodziny kupieckiej, kióra w r. 1846 przyjęła protestantyzm. Ukończywszy gimnazyum w mieście ro-dzinnem, studyował medycynę we Wrocławiu, Berlinie i Królewcu. W końou r. 1864 wyjechał na półwysep Bałkański, gdzie przyjął Błużbę jako lekarz w wojsku tureokiem. Miesikająo w rozmaitych prowincyach Turcy i Europejskiej i Azyatyckiej, nietylko się nauczył wybornie języków tureckiego, arabskiego i perskiego, ale przyswoił sobie obyczaje i zwyczaje wsohodnie do tego stopnia, iż nie znać było na nim europejskiego pochodzę* nia. W r. 1873 ożenił się z wdową po gubernatorze tureokim, Izmaelu Hakkim Paszy, greczynką rodem. Odwiedziwszy we dwa lata później na krótko strony ojczyste, udał się na początku r. 1876 do Egiptu, gdzie został naczelnym lekarzem świeżo przyłączonych prowincyj w Sudanie. Towarzyszył Gordonowi Paszy w ekspedycyi do jeziora Wiktoryi (Victoria - Nyanza) i zbadał Somerset - Nil, a w roku następnym jeździł do Bubagi, rezydencyi króla Ugandy. Mianowany w r. 1878 bejem oraz gubernatorem egipskich prowincyj podrównikowycb, przedsiębrał liczne wyprawy w okolice jezior nilowych, zwiedził całkiem niezbadany dotąd brzeg zachodni jeziora Alberta, ziemie Makraka, Uelle i inne. Owocem tych wypraw

Ł. :

tWrną

mmm

Fig. 113. Emin Pasza.

były, oprócz znacznych zapasów kości słoniowej, także nowe zdobycze naukowe na polu geografii, etnografii, meteorologii, cenne zbiory ornitologiczne i t. p. Jednocześnie E. zajmował się gorliwie administracyą powierzonego sobie kraju. Założył szereg staoyj naokoło Lado, Btłumił handel niewolnikami, popierał hodowlę bydła, zaprowadził uprawę nowych roślin: indyga, bawełny, kawy i ryżu. Powstanie Mahdiego w Sudanie przerwało nagle tę działalność E-a i kazało mu natomiast wytężyć wszystkie siły w kierunku obrony swej prowincyi. Dnia L4 kwietnia 1883 odszedł ostatni parowiec z Lado do Chartumu. E. ujrzał się odciętym od wszelkiej łączności z cywilizowanym światem. Położenie jego z każdym dniem stawało się niebezpieczniejszem; w r. 1885 był zmuszony przenieść swą rezydencyę z Lado bardziej na południe, do Wadelai. Ponieważ nadto w tymże czasie bawili w Sudanie południowym dwaj znani podróżnicy: W. Junker i Casati (znaleźli oni sohronienie u E-a), przeto w Europie nie szczędzono zabiegów, aby przyjść z pomocą zagrożonym. Kiedy prywatne wyprą y G. Fischera i O. Lenza nie odniosły pomyślnego skutku, wysłaną została w styczniu 1887 wielka ekspedycya pod dowództwem Stanleya, na którą rząd egipski i kapitaliści angielscy dostarczyli środków. Stanley, wyruszywszy z Banany w górę rzeki Kongo, dotarł wodą do Jambudźy (nad rzeką Aruwimi), skąd dalej poszedł lądem i d. 13 grudnia 1887 dosięgnął południowo - zachodniego kąta jeziora Alberta. Tu też 29 kwietnia 1888 widział się z E-em, poczem wrócił do Jambudźy, aby zabrać pozostawione tam zapasy. Tymczasem oficerowie egipscy w Wadelai, zawiedzeni w swych oczekiwaniach przybycia wraz ze Stanleyem znacznych posiłków, podnieśli rokosz i złożyli E » z urzędu. Wprawdzie pod wrażeniem napadu Mahdystów, którzy zdobyli Lado, E., na żądanie żołnierzy, objął niebawem znowu władzę i potrafił odeprzeć Sudań-czyków, ale powaga jego była już zachwiana. W dodatku, wyczerpały się zapasy ammunicyi; widząc przeto, że w Wadelai dłużej utrzymać się nie będzie w stanie, uległ wreszcie natarczywym naleganiom Stanleya, który już od paru miesięcy czekał na niego nad Albert - Nyanza, i zdecydował się, acz nie bez przymusu, towarzyszyć mu do wybrzeża. Wraz z E-em (mianowanym r. 1887 przez rząd egipski paszą), wyruszyła większa część e-gipskich żołnierzy i urzędników z żonami i dziećmi. Karawana, okrążywszy od strony południowej jezioro Wiktoryi, dotarła szczęśliwie przez Taborę do Mpuapua, skąd ją eskortował do Bagamoyo oddział, wysłany przez niemieckiego komissarza, majora Wissmanno. Zaraz po przybyciu do Bagamoyo E-a spotkał przykry wypadek: podczas uczty, wydanej na cześć jego przez Wissmanna, spadł z balkonu i poniósł na ciele ciężkie obrażonia. Przyszedłszy do zdrowia, wstąpił w końcu marca 1890 do Błuźby niemieckiej, atoli wkrótce pomiędzy nim a Wissmannem wybuchnęły nieporozumienia, których wynikiem było podjęcie przez E-a na własną rękę nowej wyprawy do wnętrza Afryki. Nie ujawniając przed nim swych istotnych zamiarów, E. 20 kwietnia 1890 wyruszył w kierunku Jezior Nilowych, wywiesił 4 sierpnia flagę niemiecką w Taborze, założył stacyę w Bukobie (na zachodnim brzegu jez. Wiktoryi), i na wiosnę 1891 dotarł do południowego brzegu je*. Alberta - E-dwarda. Stamtąd skierował się na północ ku Itury, ale nieprzyjazna postawa ludności i brak środków żywności zmusiły jego karawanę w listopadzie 1891 do odwrotu ku UndusBumie (na południowym końcu jez. Alberta). Kiedy w Undus-sumie wybuchła ospa, E. towarzyszącego mu zoologa Stuhlmanna odesłał wraz z częścią karawany z powrotem ku wybrzeżu, sam zaś, chory i prawie ślepy, pozostał przy choryoh. Od Stuhl-manna dowiedziano się, że zamiarem E-a było przedostać się do Kamerunu. Odtąd o E-ie przez dłuższy czas nie było żadnych wieści, wreszcie o-fieerowie wysłanej przez rząd Konga wyprawy przeciwko buntowniczym plemionom arabskim,

Hml.

And. S.

A, O.

(ob.).

przywieźli w r. 1893 wiadomość o jego zamordowaniu. E. zginął skutkiem zdrady Araba, Saida ben Abedi, w pobliżu Kibongi, nad Lualabą; ciało jego miało być zjedzone przez ludożerczych Murzynów. Zualeziony przez oficera belgijskiego, Ponthiera, dziennik E-a doprowadzony jest do połowy października 1892. — Stosunek Stanleya do E-a był przedmiotem ożywionych sporów w prasie europejskiej. Zdaje się jednak nie ulegać wątpliwości, że Stanleyowi, kiedy przedsiębrał swą wyprawę „w czeluśoie Afryki“, chodziło nie tyle o osobę E-a, ile o zabranie na rzecz angielskiego Wschodnio Afrykańskiego Towarzystwa jego pro-wincyi, a jeszcze bardziej o zagarnięcie kości słoniowej, której E. nagromadził w Wadelai przeszło 4 000 centnarów.—S ohweinfurth i Ratzel

„E. Pascha. Eine Sammlung von Reisebriefen und Berichten“ (Lipsk 1888); Little „E. Pasha, his life and work* (Londyn 1889); R e i c h a r d „Dr. E. Pascha“ (Lipsk 1891); Vita Hassan „Die Wahrheit über E. Pascha“ (Berlin 1893); Stuhlmann „Mit E. ins Herz von Afrika“ (Berlin

1893).

Emine, E. - B a ł k a n, wschodnie skrzydło gór Bałkańskich, staczające się w morze Czarne przylądkiem E.-Bur un (Haemus), na którym wznosi się klasztor św. Mikołaja i latarnia morska.

Eminencja, tytuł, używany w ostatnich czasach Cesarstwa Wschodniego przez cesarzy, przez papieża Grzegorza W. dozwolony był wszystkim prałatom; lecz w r. 1630 Urban VIII pozostawił go jedynie dla kardynałów, dla trzech elektorów duchownych Cesarstwa Niemieckiego i dla W. mistrza Kawalerów Maltańskich. Obecnie sami tylko kardynałowie mają prawo ten tytuł nosić, ale za to, w moc postanowienia Innocentego X, powinni ze swych herbów usunąć wszelkie godła świeckich godności rodowych, należne im jako członkom rodów książęcych lub królewskich, poprzestając na samym herbie pod kapeluszem kardynalskim.    *

Eminescu Michał (* 1849 w Botuszani—f 1889 w Bukareszcie), poeta i publicysta rumuński. Po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Wiedniu i Berlinie był bibliotekarzem uniwersyteckim w Jas-sach, później redaktorem dziennika konserwatywnego „Timpul“ w Bukareszcie. W r. 1883 zapadł na rozstrój umysłowy, z którego się już całkowicie nie wyleczył. Był on wybitnym lirykiem i celował śpiewnością wiersza. Jego „Poesii" (Bukareszt, 1884; wyd. 6 e—1890), treści politycznej, religijnej i obyczajowej, okazują w nim przeważnie nastrój elegijny i satyryczny.

Emir, wyraz arabski, znaczy: wódz, komendant. Pierwotnie stosowany tylko do dowódzców wojaka, stał się z czasem—podobnie jak na Zachodzie „dux“, „Herzog“—tytułem naczelnika samoistnego okręgu politycznego. Udzielni książęta muzułmańscy, których państwa nie były rozległe, i którzy nie rościli praw do władzy duchownej, przysługującej kalifom, używali tytułu emira albo sułtana (ten ostatni jednak był zawsze uważany za wyżizy od pierwszego-). Najczęściej emir posiadał władzę w jednym tylko okręgu, który otrzymywał nazwę od głównego miasta; ten, któremu udało się rozszerzyć swe panowanie na kilka okrę-gów, przybierał niekiedy tytuł: „emir el-omarà“, t. j. „wodza wodzów“ czyli „księcia książąt“ („omara“, „umara“ albo „omra“—liczba mnoga od „emir“); wszelako, zazwyczaj, miano to nosili ci emirowie, którzy w charakterze głównych ministrów albo raczej majordomów rządzili w imieniu ostatnich kalifów z dynastyi Abbasydów. Kalif Omar był pierwszym, który przyjął tytuł: „emir el muminin“ (książę wiernych") wyrażenie równoznaczne z nazwą „kalif* i zachowane wyłącznie dla naczelników duchownych islamu. Oprócz Omaj-jadów i Abbasydów mianem „emir el-muminin“ posługiwali się kolejno Fatymidzi, Omajjadzi hiszpańscy i Almohadzi. Co się tycze Almorawidów i Mernidów, ci przybrali nieco odmienny tytuł: „emir el-moslimin“ („książę muzułmanów“). „Emir el-achgal“ oznaczał wielkiego podskarbiego, „emir el-achor“ w. koniuszego i t. d. Naczelnik wielkiej karawany pielgrzymów, która rokrocznie udaje się do Mekki, nosi tytuł: „emir el-hadź“ („wódz pielgrzymów“). „Emir“ był także tytułem wszystkich rzeczywistych lub domniemanych potomków Mahometa z jego córki Fatymy. Posiadali oni przywilej noszenia zielonego zawoju. W Polsce pod nazwą „emira“ zûanÿ był na początku bież. stulecia Wacław Rzewuski. Hml-Emissaryusz. Pod tą nazwą rozumie się agent, wysłany tajemnie przez rząd pewnego państwa, aby na terrytoryum drugiego spełnić jakąś missyę tajemną, np. zbadać usposobienie umysłów, zawiązać stosunki tajemne ze stronnictwami polityczne-mi i t, p. Ponieważ agent taki działa tajemnie, nie może więc używać żadnych przywilejów, z których korzystają agenci dyplomatyozni w ogóle. Emissa-ryuszów mogą wysyłać nie tylko rządy, ale i stronnictwa polityczne, emigranoi.

Emissya (fizyka), emissyjna teorya ś w i a ł a, to Bamo oo emanacyjna teorya

Emissya w skarbowości jest to puszczenie w obieg czyli wydanie papierów wartościowych: akcyj, obligacyj, listów zastawnych i t. p. czy to przez rząd, Bank państwowy, czy przez in-stytucye finansowe prywatne, zatwierdzone od rządu, jak np. banki prywatne, towarzystwa akcyjae, syndykaty i t. p. — Ob. Akcya, Akcyjność, Banki.

Emissya głosu, ob. Śpiew.

Emler Józef, historyk czeski (* 1833 r. w Libanie nad Bystrzycą). Ukończywszy nauki gi-mnazyalne w Jiozynie a uniwersyteckie na wydziale filozoficznym w Wiedniu, wstąpił do założonego podówczas instytutu studyów historycznych austryackich i spędził w Dim trzy lata, w ciągu których był dwukrotnie subsydyowany przez mini-steryum oświecenia na wycieczki do archiwów ba-warskioh i austryackich. Złożywszy egzamin państwowy w r. 1861 został suplentem w wyższej szkole realnej w Pradze, przy ozem aż do r. 1864 był członkiem redakcyi „Slovnika naucaeho“ Rie-gra, do którego wiele artykułów dostarczył, a w la-

And. S.

Hml.

tach 1862—1863 redagował »Pamatky archaeolo-gicke“, wydawane przez Towarzystwo archeologiczne, którego od r. 1875 jest prezesem. Dzięki staraniom Palackiego, w r. 1862 został adjunk-tem założonego w r. 1862 arohiwum krajowego, do którego w samych początkach z różnych stron wiele ważnych dokumentów w kopiach dostarczył W r. 1863 zaczął gomadzić resztki tablic ziemskich, zniszczonych w r. 1541 przez ogień. Owocem usilnej pracy jego siedmioletniej jest dzieło monumentalne »Reliquiae tabularum terrae regni Bohemiae anno 1541 combustarum“ (1870 i 1872). W r. 1863 przygotował E. do druku „Dekrety Jednoty bratrskó“, które w roku następnym wydał Gindely. Zaproszony przez Erhena w r. 1864 został adjunktem, a po jego zgonie (1871) archi-waryuszem miasta Pragi. Po Erbenie też objął wydawnictwo dalsze Regestów i nakładem pracy dwudziestoletniej przygotował do druku tomy od II—IV (1253 do 1346), obejmujące 7 000 dokumentów. Zostawszy w r. 1871 członkiem rzeczywistym Czeskiego królewskiego towarzystwa naukowego (w którem od r. 1888 go był sekretarzem wydziału filozoficzno - historycznego, a od 1890 sekretarzem głównym) skorzystał z prawa przynależnego członkom rzeczywistym tego Towarzystwa i rozpoczął w kursaoh zimowych 1872—73 uniwersyteckich wykłady o naukach pomocniczych w historyi; a kiedy wkrótce potem prawo to Towarzystwo naukowemu odjęto, habilitował Bię na prywatnego docenta tychże nauk, profesorem zaś nadzwyczajnym został dopiero w r. 1870 pod warunkiem, żeby wykładał po niemiecku. Uległszy temu warunkowi, obok wykładów urzędowych niemieckich stale poświęcał kilka godzin odczytom czeskim i z biegiem lat wykształcił dość znaczny poczet pracowników na polu dziejoznawstwa czeskiego, którymi rad się posługuje w archiwum miej-skiem, będącem dziś prawdziwem seminaryum hi-storycznem dla Czechów. Po otwarciu uniwersytetu czeskiego E. tam się przeniósł odrazu i w r. 1877 został profesorem zwyczajnym. Przez wiele lat był orędownikiem Towarzystwa historycznego, mająo głównie na pieozy poszukiwania archiwalne, dzięki którym dyplomataryusz czeski zyskał kilka tysięcy dokumentów. Publikacye tego towarzystwa, dotyohczas ogłoszone, są owocem bezinteresownej troskliwości E-a. Po założeniu czeskiej akademii umiejętności znalazł się on w rzędzie pierwszyoh jej członków rzeczywistych, zamianowanych przez cesarza. Jest także członkiem korespondentem Akademii Cesarakiej petersb., towarzystwa „für Geschichte und Altherthum Schlesiens” we Wrocławiu, Komissyi historycznej krajowej i w. in.—Działalność naukowa i literacka E-a obejmuje zakres bardzo rozlesrły; od r. 1869 jest on sekretarzem i redaktorem Źródeł historycznych czeskich, których do r. 1894 wyszło pięć tomów, w większej części przez niego do druku przygotowanych i opatrzonyoh gruntownemi przedmowami, dopiskami i objaśnieniami. Są to mianowicie: Żywoty świętych i niektórych innych osób pobożnych (Źródła I 1873); Lątopis czeski Kozmy (tekst ła-

oiński) z kontynuatorami: Wincentym i Jarlo-chem; Annały hradyskie (11 1874); Latopisy Henryka Heimburskiego, Żywot Karola IV; mowy, jakie mieli u grobu Karola IV Oczko, arcybiskup praski, i Wojcieoh Rankuw 8 Ericinia; Kronika Ne-placha, opata opatowickiego; Kronika Jana z Ma-rignoly (III 1882); Kronika zbrasławska; Kronika Franciszka Praskiego; Kronika Benesza Krabica z Veitmila (IV. 1884); Kronika czeska Pribika z Ra-denicza, zwana kroniką Pulkavy (V 1893). Dla Towarzystwa historycznego E. także przygotował do druku większą część ksiąg konfirmacyj ny ch, mianowicie część I i II (1874), III i IV (1879), VI (1883), VII (1886), VIII—X (1889). Nakładem tegoż Towarzystwa wyszła ulubiona E-a »Rukowef chronologie krest’anské, zvlàstë ceské“ (1876), nie-odbicie potrzebna każdemu dziejopisowi czeskiemu. Oprócz tego w Sprawozdaniach Towarzystwa naukowego ogłosił mnóstwo dokumentów i rozpraw, równie jak i w Czasopiaie Muzeum czeskiego, którego od r. 1871 do 1890 był redaktorem; między zaś 1870 a 1880 dużo pisywał do dzienników politycznych, szczególniej do »Politik“. — »Ottuw Slovnik Naucny“.    *

Emm-°A, Emm An, rzeka w Szwecyi południowej, w prowincyi JönköpiDg, kieruje się ku po-łudnio-wschodowi i rozlewa się w liczne jeziora, wchodzi następnie do prowincyi Kałmarskiej i, ubiegłszy 142 km., wpada do Bałtyku w północnej części Kalmarskiego Zundu.

Emma, królowa francuska, córka cesarzowej Adelajdy z jej pierwszego małżonka Lotaryusza II, króla włoskiego. Zaślubiona w r. 9*15 albo 966 królowi francuskiemu Lotaryuszowi, cieszyła się zaufaniem męża, jakkolwiek nie dochowywała mu wiary. Po śmierci Lotaryusza (986), lubo posądzana o jego otrucie, usiłowała sprawować rządy w imieniu swego Byna, Ludwika V. Atoli z powoda zbyt poulnego stosunku z biskupem Laonu, Ascelinem, została, z podniety swego szwagra, Karola Lotaryńskiego, wypędzona z dworu. Uciekła do Hugona Kapeta. Kiedy Hugo wstąpił na tron, była przez pewien czas więziona w Laonie, po zdobyciu tego miasta przez Karola Lotaryńskiego (988). Zmarła w Dijon.—F. Lot „Les derniers Carolingiens“ (Paryż 1891).

Emma, królowa angielska, znana także pod imieniem Aelfgify (f r. 1052), córka księcia normandzkiego, Ryszarda Nieustraszonego, była nazywana z powodu swej urody »perłą Normandyi". W r. 1002 zaślubiła króla anglo-saksońskiego, Ethelreda; związek ten utorował drogę do podboju Anglii przez Normandów. Pożycie jej z Ethelre-dem nie należało do szczęśliwych, jakkolwiek miała z nim dwóoh synów: Edwarda (Wyznawcę) i Alfreda. Kiedy Duńczycy zdobyli Anglię w r. 1013, uciekła wraz z dziećmi do swego brata, ks. normandzkiego, Ryszarda Dobrego. Po śmierci Ethelreda (1016) wróciła na wyspę. Nienawiść, jaką żywiła do swego męża, przelała widocznie i na zrodzone z nim dzieci, albowiem w r. 1017 oddała swą rękę uzurpatorowi duńskiemu, Kanuto-wi, który wyzuł synów Ethelreda z ich ojoowizny.

Hml.

Hml.

».

Dr A. P.

And. S.

Z krzywdą tych ostatnich, starała się zapewnić tron angielski synowi swojemu, Hartaknutowi, którego miała z Kanutem. Jakoż śród ogólnej anarchii, która nastąpiła w Anglii po śmierci Kanuta (1035), E. potrafiła utrzymać dla Hartaknuta królestwo Wessex, podczas gdy syn jej z pierwszego łoża, Alfred, zginął w nieszczęsnej wyprawie przeciwko najeźdźcom. Wkrótce potem jednak Harald, syn Kanuta z innej żony, podbił Wessex, i E. musiała szukać schronienia na dworze Baldwina, hrabiego Flandryi. Powróciwszy w r. 1040 wraz z Hartaknutem do Anglii, wywierała wielki wpływ podczas krótkiego panowania tego króla. Kiedy Edward Wyznawca odzyskał tron ojcowski, skazał matkę na przymusowy pobyt w Winchester, gdzie E. zmarła. W „Monumenta Germaniae“ znajduje się poświęcony tej królowej ciekawy panegiryk współczesny pod tyt: „Encomium Emmae“.

Emma Adelaida Wilhelmina Teresa, kró-lowa-regentka hollenderska (* 2 sierpnia 1858 w Arolsen), córka Jerzego Wiktora, księcia Wal-deck Pyrmont. D. 7 stycz. 1879 została zaślubiona królowi Hollandyi, Wilhelmowi III, któremu urodziła 31 sierpnia 1880 córkę Wilhelminę, ogłoszoną po śmierci synów króla z pierwszego małżeństwa następczynią tronu. Kiedy Wilhelm III umarł (23 list. 1890), królowa E., na mocy konstytuoyi, objęła w imieniu niepełnoletniej córki regencyę (termin jej rządów upływa w r. 1898).

Emmanuel (hebr. lmmanuel==z nami Bóg); w Biblii jest to imię Odkupiciela, znaczące połą* ozenie jego natury boskiej z ludzką. Napotykamy je w Piśmie św. u Izajasza (7. 14) i u Mateusza (1. 22, 23), Izajasz je podaje jako rękojmię, że dom Dawida nie zaginie, z niego bowiem wyni-dzie Odkupiciel; św. Mateusz powiada: „A to się wszystko stało, aby się wypełniło, co jest powiedziane od Pana przez proroka (Iz.) mówiącego: Oto Panna w żywocie mieć będzie i porodzi syna, i nazowią imię jego Emmanuel, co się wykłada Bóg z nami“.    •

Emmanuel ben Szelomo (Immanuel b. Sz.), Izraelita (urodzony w Rzymie 1272 roku), znakomity poeta nowo-hebrajski, szczęśliwy naśladowca poety arabskiego Harirego (ob.) i hebr. Chari-ziego (ob. Charis i), którego prześcignął kunszto-wnośoią stylu poetycznego, dochodzącą wszakże niekiedy aż do zawiłości. Słynny jest zbiór jego utworów p. t. „Machberot" (Mechaberot), wyd. w Bresoii 1491, w Konstantynopolu 1535. Odznaczał się wśród spółczesnych spółwierców zupełnym brakiem fanatyzmu religijnego i filautro-pijnemi poglądami na wyznawców innej wiary; to też słynął i między chrześciańskimi autorami, a jak się okazuje z korrespondencyi, jaką włoskie-mi sonetami prowadził z uczonym Bosone z Abbo-gio, był wielkim przyjacielem Dantego i tak się Boską Komedyą jego zachwycał, iż w poemacie swym „Macbberot hatofel wehaeden" (oddzielnie wydany w Pradze 1568) na wzór jego napisał wędrówkę po piekle i raju. W tym-to właśnie utworze najwybitniej się uwydatnia jego pogląd humanitarny na innowierców, których dusze przy

wstępie do raju widzi jaśniejące niebiańską glo-ryą. E. odznaczył się także jako gramatyk i e-gaegeta biblijny. —„Magazin für die Litteratur des Auslandes“ (1860 roku N. 3); Delitzsch „Zur Geschichte der hebr. Poesie“.    *

Emmanuel Papa (* 1772—f 1821), dzielny bojownik o wolność grecką; był najpierw bankierem Izmaela i Jusufa baszy i zyskał rozgłos jako dobroczyńca ubogich ziomków, którym niejednokrotnie przychodził z hojną pomocą pieniężną. W r. 1817 udał się do Konstantynopola, gdzie stanął na czele tajnego związku greckiego „Philike He-tairia“ i wkrótce przygotował powstanie przeciw Turkom w Macedonii. Chcąc otrzymać pomoc od Ypsylantego, udał się do Hydry, ale w drodze umarł nagle na statku. Poohowany w Hydrze. Śmierć jego była jedną z przyczyn nieudania się rewolucyi w r. 1821.

Emmarowskie zdroje, osada w Syberyi wschodniej, w obwodzie Zabajkalskim, okręgu Werchnie-udinskim, o dwie wiorsty od uścia rzeki Jamarów-ki, prawego dopływu rzeki Czykoj; odległe o 350 wiorst od miasta Werchnieudinska. Zdroje źeleai-sto-ziemne, bogate w kwas węglowy, o temperaturze 1,5° R., położone w dolinie, wśród dziewiczej puszczy leśnej. Urządzenia kąpielowe w stanie pierwotnym.

Emmaus: 1). E., wioska w starożytnej Judei o 11 km. (60 stadyów) od Jeruzalem położona; idąc do niej z Jeruzalem, Chrystus przyłączył się po swem Zmartwychwstaniu do dwóch uczniów i z nimi doBzedł do E. Oznaczenie położenia tej miejscowośoi naBtręcza dziś wątpliwość; uczeni znawcy wahają Bię, czy jest to dzisiejsze K u be i b e h v. C u b e i b i, czy K u r i e t-E n a b, czy też K u 1 o n i c h, tak nazwane od k o-lonii wojskowej, założonej przez Wespazyana. Józef (Bell. Jud.) nazywa tę osadę %o)p[ov, mówi, że jest o 60 stadyów od Jeruzalem odległa, i dodaje, że Wespazyan posłał do E. 800 wysłużonych żołnierzy, jako kolonistów. 2). E- miasto starożytne w Judei, na połowie drogi między Jerozolimą a Jaf-fą, o 176 stadyów od Jerozolimy, zwało się później Nikopol i a i było pierwiastkowo siedliskiem biskupa. Obie te osady brano niekiedy jednę za drugą, między innymi uczynił tak i ewangielista Łukasz.

Emme, Emmen. 1) E., Grosse E., rzeka w Szwajcaryi, prawy dopływ Aaru, ma źródła u stóp Riederhornu w kantonie Lucerny, na pół-nooo-zaohód od jez. Brienz, i przez liczne potoki zbiera wody z pod szczytów, znanych pod nazwą Brienzer Grat. Doliną malowniczą wije się rzeka ku północo-zachodowi, ginąc na krótko pod ziemią w okolicy wioski Sohangnau (Rebloch), poniżej Burgdorfu wydobywa się na lekko pagórkowatą płaszczyznę, śród której płynąc, dosięga Aaru, poniżej Solury (Solothurn), ubiegłszy 73 km. Spadek rzeki bardzo znaczny, stąd bieg jej bystry i częste, niemal coroczne, powodzie. Najważniejszym dopływem jest Ilfis z prawej Btrony. Dolina E., zwana powszechnie Emmenthalem, wraz z dolinami pobocznemi, mającemi w niej swe uścia,

And. S.

Dr A. P.

do Wezery, ubiegłszy 52 km.

ści.

jest w Szwajcaryi jedną z najżyźniejszyoh, najgęściej zaludnionych i najzamożniejszych; wszystko tu wskazuje ogólny dobrobyt: i starannie utrzymane łąki, i dorodne na nich trzody, i schludne budynki, i piękne ogrody, czyste ulice wiosek, wyborne drogi. Szeroko po świecie słynie Emmentalska rasa bydła i Emmentalski ser, najlepszy ze wszystkich gatunków sera szwajcarskiego; prócz tego pracowita ludność trudni się uprawą zboża, lnu i konopi oraz wyrobem płótna. 2). E,, Kleine E, rzeka w Szwajcaryi, lewy dopływ Reussu, bierze początek w kantonie Lucerny w pobliżu Rothornu, na północno-wsohód od jez. Brienz, płynie ku północy bardzo piękną doliną Entlebuch, pod Markt zwraca się ku wschodowi i poniżej Lucerny wpada do Reussu, ubiegłszy 54 km. W pobliżu uścia most, przy którym wojska związkowe pobiły Liberalnych 8 grudnia 1844 r. Przedgórze Alpejpkie, przecięte obiedwiema dolinami rzek E. i zawarte między jeziorami Thun i Brienz, oraz rzekami Aar i Saarner-Aa, nosi nazwę Alp Emmeńskich (Emmenai pen).

Emmeleja, taniec w tragedyi greckiej, poważny, miarowy, jednak nie wykluczający w danym rade żywej namiętności. Polegał on, zdaje się, głównie na pewnym ruchu rąk, zastosowanym do treści śpiewu chóralnego: tzcaególniej Telestes, tancerz Esohylosa, umiał podobno treść strof chóralnych uplastyczniać mimiką ruchu tanecznego. Jako osobny rodzaj E i, wymieniają taniec zw. £i\hop,óę, który albo był tańcem z mieczami (Sifroę), tembardziej, iż chór często występował uzbrojony; albo też tańcujący podnoszeniem rąk wyobrażali ruchy i użycie miecza.    K- K-

Emmendingen, miasto w W. Ks. Badeńskiem, okręgu Freiburskim, nad rzeką Elz i na krawędzi Szwarcwaldu, który tu opuszoza się na nizinę Renu, przy drodze żelaznej Mannheim-Bazylea; jest stolicą powiatu; ma piękny starożytny kościół ewangielicki, z kształtną wieżą, stary ratusz, rynek z posągiem margrabiego Jakóba III, wyższą szkołę miejską; około 4 00O m-ców. Liczne fabryki, a zwłaszcza tkanin bawełnianych i jedwabnych, papieru, skór, tytoniu, machin; handel bydłem. Na miejscowym cmentarzu grób siostry Goethego, Kornelii, której mąż, J. G. Schlosser był tu burmistrzem. E. było siedliskiem hrabstwa Hochberg i otrzymało prawa miejskie od margrabiego Jakóba III (1582), który urządził tu w r. 1590 rozprawy religijne katolików z ewangielikami (Colloquium Emmendigense). Zamek Hochberg na poblizkiem wzgórzu zburzony był przez Francuzów w r. 1689. W d. 19 i 20 października 1796 zaszły pod miastem krwawe i dla Austryaków pomyślne utarczki z Francuzami.—Aud- s- WE istnieje państwowy zakład leczniczy dla nerwowo-chorych, otwarty w r. 1887 i zostający pod kierunkiem dr-a R. Wal-thera; od samego miasta odległy o 20 minut; przystanek drogi żelaznej tuż przy zakładzie. Emmenthal, ob. Emme.

Emmer, lewy dopływ Wezery, bierze początek na wschodnich stokach Teutoburskiego Lasu, z wyniosłości Egge; płynie przez kraj mocno pagórko-

Enoykl. Pown. üuiti. Ze*z. 149. Tom 19-ty.

waty, ku północo-wschodowi, w dolinie wesołej i ludnej, mija Pyrmont i pod wioską Emmern wpada

And. S.

Emmerioh, starożytne miasto w pruskiej prowin-cyi Reńskiej, tegencyi Diisseldorfskiej, powiecie Rees, na prawym brzegu Renu, przy drodze żelaznej Wesel Arnhem i w pobliżu granicy niderlandzkiej; przeszło 10 000 m-ców, przeważnie ewangielików. E., w^Średnich Wiekaoh Eymerioh, Ernbrik, Villa Embrici, był pierwotnie letnią rezydenoyą królów frankońskich; około r. 700 św. Willibrord założył tu kościół. Prawa miejskie otrzymała osada już w r. 1233, a od r. 1407 należała do Hanzy i w ciągu w. XV doszła do wielkiego znaczenia, jako miasto ludne i bogate. E. pierwotnie należało do Geldryi, później do Kliwii, od której w r. 16- 9 przeszło do Brandenburgii; następnie kolejno znajdowało się w posiadaniu to Hollandyi, to Francyi, to Brandenburgii; do Prus stale od r. 1815 należy. W r. 1794 bombardowali je Francuzi pod Vaudammem. Obecnie E. ma wygląd holenderskiego miaBta, schludnego i porządnie zabudowanego; kilka pięknych i starych kościołów oraz gmachów średniowiecznych są jego ozdobą; posiada ono nadto gimnazyum, wyższą szkołę żeńską, szpital, fabryki tytoniu, odlewnie żelaza, fabryki machin, szkła, czekolady, octu, mydła i t. p. Handel, zwłaszcza rzeozny (dzięki dobrej przystani na Renie), bardzo jest ożywiony; prowadzą go głównie kawą, serem i wyrobami z tytoniu; jest tu także bank kredytowy i miejska kasa oszczędno-

And. S.

Emmert. rodzina lekarska szwajcarska; do niej należą: I Ferdynand August Gotfryd E. I* w Getyndze d. 17 marca r. 1777 — f w Tu-bindze d. 22 sierpnia r. 1819). Naukę lekarską rozpoczął w Tubindze w r. 1794 i tamże w roku 1800, obroniwszy rozprawę: „De incombustibilium nonnullorum vi in aërem athmosphaericum etc.* dyplom doktorski otrzymał. W r. 1805 powołano go na profesora anatomii i fizyologii w nowo - o-tworzonym uniwersytecie berneńskim; później wykładał nadto patologię i terapię; po dziesięciu latach powróoił znów do Tubingi, by objąć katedrę po Froriepie (ob.). Słynął jako jeden z najlepszych toksykologów swego czasu. Spis jego licznych prac znaleźć można w „Dictionnaire historique de la méd.* (t. II, Btr. 205). — II. Karol Fryderyk E., brat młodszy poprzedzającego (* w Getyndze — f w Interlaken d. 14 maja r. 1834). Do nauk przykładał się w Tubindze i tam w r. 1805 po obronieniu rozprawy: „De venenatis acidi borussici in animaiia effecti-bus* został doktorem medyoyny. Od roku 1812 był profesorem ohirurgii i położnictwa w Bernie, oraz dyrektorem tamtejszej szkoły weterynaryi. Jest autorem wielu prac drobniejszych z dziedziny anatomii, fizyologii, położnictwa i chirurgii. —

III. Wilhelm E., syn starszy Karola Fryderyka (* w Bernie w listopadzie roku 1810 — f tamże d. 4 lipca r. 1880); dyplom doktorski u-zyskał w Berlinie w roku 1835 po obronieniu rozprawy: „De inflammatione, turgore et erectio-

37

Dr J. P.

enreg. au Parlement de Metz” (L774—1788, 5 tomów); „Défense de la Constitution par un anoian magistrat” (1814).—M. Beer „Le Comte E." (Paryż 1823).— „Gr. Eaoyel.“ Lamiraulta.

Emmery Henryk Karol, puakomity inżynier francuski, prawdziwy luminarz w korpusie dróg i mostów (* 1784 w Calais—f 1842 w Paryżu). Jego-to dziełem jest podziemie kanału św. Maura, przystań w Charenton, most w Ivry i droga do niego wiodąca; szczególniej wszakże zasłużył się jako inżynier naczelny służby municypalnej paryskiej. Na tern stanowisku od r. 1832 do 1839 kierował on wykonaniem 80 kilometrów kanałów miejskich, oraz 100 kilometrów wodociągów. W Rocznikach dróg i mostów ogłosił wiele artykułów bardzo szacownych, między któremi na szczególną uwagę zasługuje raport jego z r. 1841 o policyi drogowej, oraz, wydany w r. 1837 osobno, memoryał p. t „Amélioration du sort des ouvriers dana le travaux publics“. Podjęcie tej ważnej kwestyi, którą się w owym czasie mało zajmowano, świadczy o wysokich przymiotach jego charakteru. r-Emmetropia. stan oka, w którym promienie, wychodzące z puuktu nieskończenie odległego, czyli promienie równoległe, zbierają się na najbardziej zewnętrznej warstwie siatkówki i tworzą na niej obrazy wyraźne, niedające się poprawić ani p.zez szkła wypukłe, ani przez wklęsłe — nazwany został przez Dondersa (ob.) E ą, t. j. miaro wzroc znością. Z nauki o załamywaniu Bię światła wiadomo, iż promienie równoległe, przechodzące przez soczewkę wypukłą, zbierają się w jednym punkcie, zwanym ogniskiem głó-wnem; otóż oko miarowzroczne jest to, w którem zewnętrzna warstwa siatkówki znajduje się w o-gnisku głównem jego systemu soczewkowego. Aby oko miarowzroczne mogło widzieć wszelkie przedmioty i zblizka wyraźnie, musi się posługiwać swą siłą akkomodaojjną. Oko ściśle miarowzroczne spotyka się tylko wyjątkowo, zazwyczaj zaś ognisko główne jest przed lub za siatkówką. W pierwszym wypadku mamy do czynienia ze Stauern oka, zwanym krótkowzrocznością t. j. myopią, w drugim z nadwzrocznością t. j. hypermetropią (ob. Refrakcya).

EmminghahS Karol Bernard Arwed (* 22 sierpnia 1831 r. w Nieder Rossla pod Weimarem), ekonomista. Po ukończeniu studyów wstąpił do służby w ministeryum skarbu i spraw wewnętrznych w. k8. Weimarskiego. W 1858 r. przeszedł jako wyższy urzędnik do Drezdeńskiego towarzystwa ubezpieczeń od ognia, a w 1861 r. został redaktorem wychodzącego w Bremie dziennika „Bremer Handelsblatt'. W 1865 r. założył towarzystwo do ratowania rozbitków, „Deutsche Gesellschaft für Schiffsbrüchige“, a w 1866 r. został profesorem ekonomii politycznej na politechnice w Karlsruhe. W 1873 roku był dyrektorem Go-t&jskiego banku ubezpieczeń na życie. Z licznych jego prac z dziedziny ekonomii politycznej, zasługują na uwagę: „Die Schweizerische Volkswirt Schaft“ (2 t. 1860—1); „Lehrbuch der allgemei-eto., nen Landwirtschaft“ (1863); „Entwickelung, Krisis

ne“, poczem, powróciwszy do Berna, był ordynatorem w oddziale chirurgicznym szpitala kaulo-nalnego i docentem chirurgii. Wydał niezły podręcznik opatrunkowy i „Praktische Anleitung zur Krankenpflege“ (Bern 1872). — IV. Karol E., syn młodszy Karola Fryderyka (* w Bernie dnia 13 kwietnia r. 1813 — f ?    ), kształcił się

w Bernie, Paryżu i Berlinie, gdzie w r. 1835 za rozprawę: „Observations quaedam microscopicae in partibus animal.um pellucidis institutae de mflam-matione“ został doktorem, poczem, powróciwszy do Berna, zajął się wykonawstwem lekarekiem, w r. 1863 został tamże profesorem zwyczajnym medycyny państwowej (Staatsmedicin). Szczególną sławę zjednały mu jego podręczniki chirurgii, wielokrotnie wydawane i tłómaczone na inne języki. W przekładzie polskim posiadamy jego: „Wykład chirurgii szczegółowej. T. I. Chirurgiczne choroby głowy, szyi i piersi (Warszawa 1875), t. II. Chir. choroby brzucha, miednicy, kończyn i kręgosłupa“ (tamże 1878). Przekładu dokonali podług wyd. trzeciego oryginału: K. Dobreki, K. F/-lipowicz, J. Gutwein, J. Kisiel, W. Mayzel i J. Bode. Na wzmiankę zaszczytną zasługuje też książka: »Die Unterleibsbrüche“ (Sztutgard 1857), apod względem sądowo - lekarskim ciekawą jest praca p. n. „Der Criminal-Process Demme-Trüm-py“ (Wiedeń 1866); ob. Demme). — V. Emil E. syn Karola (* w Bernie d. 1 grudnia roku 1844), nauki lekarskie ukończył w roku 1868 w mieście rodzinnem, poczem zwiedził prawie wszystkie znaczniejsze kliniki oftalmiczne Europy; od r. 1870 wykłada choroby oczne w Bernie; prace jego są przez okulistów cenione; jest ich zbyt dużo, żebyśmy je tu wyliczać mogli.

Emmery Jan Ludwik Klaudyusz, hrabia G r o a y e u 1 x, mąż etanu francuski (* r. 1742 w Metz — f 15 lipca 1823). Adwokat przy parlamencie w Metz, poseł trzeciego stanu do Stanów Generalnych w r. 1789, brał wybitny udział w obradach Zgromadzenia Narodowego, którego został prezydentem 25 wiześma 1790. Zabierał głos przeważnie w sprawaoh wojskowych i jako sprawozdawca komissyi wojskowej sprzeciwiał się zburzeniu Pałaou Inwalidów. Członek stronnictwa, zwanego „les reviseurs“, które usiłowało, acz bez skutku, podnieść popularność Ludwika XVI-go przy pomocy listy cywilnej, został po zamknięciu sessyi zamianowany sędzią trybunału kassaoyjnego, na którem- to stanowisku pozostawał do^maja 1797. Aresztowany podczas Terroru, odzyskał wolność po 9-tym Termidora. Wybrany na deputowanego do Rady Pięciuset, należał do umiarkowanych i zajmował się kwestyami prawnemi. Popierał zamach stanu 18-go Brumaire’a. Powołany następnie do sekcyi prawnej rady państwa, był jednym z redaktorów kodeksu cywilnego. Członek senatu zachowawczego w r. 1803, otrzymał w r. 1808 tytuł hrabioweki, co mu jelnak nie przeszkodziło podpisać akt złożenia z tronu Napoleona

Hml.

M.

I-go. Mianowany za Bestauracyi parem Franeyi, głosował w r. 1815 za śmiercią marszałka Noya. Napisał: „Recueil des édita, déclarations,

und Zukunft des deutschen Zollvereins* (1863); pijskich. Z bogatego domu pochodzący, wycho-„AllgemeiDe Gewerkelehre* (1868); „Die reforma- w*»ny w zasadach pitagorejskicb, człowiek wresz-toriscbe Wirksamheit des Norddeutschen Bundes cie gienialny, miał przed Bobą widoki obszerne, auf dem Gebiete des Wirtschaftslebens“ <1868); Zarówno jak ojciec, był on przeciwnikiem jedyno-„Das Armenwesen und die Armengesetzgebung in władztwa, ocalił respublikę zagrożoną spiskiem, a Europäischen Staaten“ 1869 r. (dzieło zbiorowe); ogromnych bogactw używał dla ratowania wszeła-„Hauswirtschaftliche Zeitfragen“ (1869) i wiele in- kiej niedoli. Współobywatele ofiarowali mu wlanych.—„Handwörterbuch der Staatswissenschaften“ dzę najwyższą, ale ją odrzucił. Kapłan i wieszcz,

a. o.

(T. III, 239).

wskrzesza umarłe.—Wiatry peryodyczne roznoszą po mieście rozmaite choroby: E. zamyka rozpadlinę między dwiema górami I miasto przed pędem chroni. Pospólstwo wyobraża sobie, że on wiatry pozapyehał w miechy, i w czci zabobonnej nazywa go ouûXooavéjiaç. — Zaraza trzebiła mieszkańców Selinuntu, E. przeciął dwoma prądami wody bagna, otaczające miasto, i spłókał zarazki. Mór ustał, a uwielbienie tłumów dochodzi do szczytu. Na medalach, z których dwa jeszcze istnieją, E. figuruje na wozie Apollina: jedną ręką trzyma lejce, drugą wstrzymuje boga, gotującego się wypuścić swe strzały. Kiedy po niejakim czasie nagle ukazał się zgromadzonym Selmuntyjczykom, wszyscy powstali razem i oddali mu cztść boską.— Hołdy te wywoływał E. nietylko swemi dobro-dziejstwy. Oddawna już uie ukazywał się publicznie inaozej, jak tylko wśród orszaku służby, z poświęcanym wieńcem na głowie, w miedzianych trepkach rozbrzmiewających, z włosami na ramiona rozpuszcuonemi, z gałązką wawrzynu w ręku. Boskość jego uznała cała Sycylia, i on sam ją głosił. — „Druhowie" pisał — na początku jednego z poematów, wy, którzy mieszkacie na wyżynach wielkiego grodu, nad płowym Akragasem, gorliwi sprawiedliwości wyznawcę, witam wasi Nie człowiekiem ja jestem: jam bóg. Przy wejściu mojem do miast kwitnących, klękają mężowie i niewiasty. Tłum ciągnie w me ślady. Jedni żądają ode mnie wróżb, inni leków na złośliwe choroby, jakie ich dręczą* (Dyog. Laert VIII, 62). Indziej mówi o swych tajemnych środkach przeciw starości, przeciw burzom lub dla ich wywołania, dia sprowadzenia suszy lub wilgoci, dla przyzwania umarłych z piekieł, — Sporo w tern, jak widzimy, kryje się szarlatanizmu; ale, jak powiedzieliśmy, E. nietylko był filozofem: wchodził on w rolę, jaką miał odegrać między ludźmi, aby tern większą wagę nadawać pojęciom, jakie chciał rozpowszechnić; potrzeba mu było do tego apparatu pociągającego wyobraźnie.

Syt lat i chwały, E. opuścił Sycylię; przeniósł się do Aten, gdzie wykładał filozofię; potem zwiedził Thurium; przebywał następnie w Peloponezie i ukazał się na Igrzyskach Olimpijskich, gdzie poemat jego p. t. Oczyszczenie czytano przy oklaskach całej

jak Orfeusz, lekarz, jak Hipokrates, fizyk, jak De-Emmius U b b o, historyk hollenderski (* w Grie- mokryt— dla współczesnych więcej był niż królem: tzijl 1547—f w Gronindze 1625). Był synem pa- był ich bożyszczem. Podziwiają go Platon i Ary-stora protestanckiego, odbył studya teologiczne stoteleB; Lukrecyusz hymny mu śpiewa; potomność w Rostocku, potem podróżował po Francyi i Niem- stawia go w rzędzie najpierwszych mężów. Oto czech i zawiązał stosunki z najznakomitszymi są niektóre z życia jego szczegóły:—Pewna kobie-uczonymi epoki owej. Długi czas przepędził i ta od kilku dni pozostaje w letargu zupełnym; w Genewie, gdzie został uczniem i przyja- i leki żadne nie pomagają. Sztuką swą E. wypro-cielem Teodora Bezy. W r. 1579 powróciwszy wadza ją z tego stanu, a pospólstwo głosi, że E. do kraju, objął kierownictwo szkoły łacińskiej w Norden; lecz ponieważ, za pobytu w Genewie przejąwszy się zasadami Kalwina, nie chciał podpisać konfessyi augsburskiej, usunięty był z tego stanowiska i przeniósł się do szkoły w Leer, a następnie do Groningi, gdzie został rektorem uniwersytetu zaraz po jego założeniu w r. 1614 i wielce s*ę przyczynił do świetnego rozwoju tej mło dej wszechnicy. Głównem dziełem E-a jeBt „Rerum Frisicarum historia”, składająca się z sześciu dekad, z który pięć pierwszych wyszło razem 1596 —

98 we Franeker, 1599—1604 w Lejdzie, 16U7 w Gronindze, szósta zaś w wydaniu zupełnem, w Lejdzie 1616. W dziele tern E. bez litości zbijał legendy i podania bajeczne, jakich nadużywali jego poprzednicy, przez co oburzył przeciw sobie wszystkich miłośników trądycyj narodowych, którzy mu zarzucali, że poniżył chwałę ojczyzny; on wszakże bronił się dzielnie i zwycięsko. Inne jego dzieła są: „De Agro Frisiae inter Omasim et Lavicam flumina deque urbe Groninga in agro eo-dem et de jure utriusque syntagma* (Groninga 1605, Lejda 1616, Groninga 1646); „Chronologia rerum romanarum cum serie coneulum„

(Groninga 1619); „Vetus Graecia illustrata” (Lejda 1626 3 t.); „Historia nostri temporis*,—dzieło to, wydane w 107 lat po śmierci autora (Groninga 1732), zoBtało skazane na spalenie ręką kata. *

D i a z.

Empecinado don Juan Marya Diazel, ob.

K. J.

Empedocles Cope (paleont.). Rodzaj kopalnego gada, z gromady Sauropsida, który posiadał szereg bardzo szerokich zębów trzonowych z ni-zkim wierzchołkiem na środku korony; kły nie-wydłuźone; środkowe siekacze największe; na wąz-kim lemieszu (vomer) brak drobnych stożkowych ząbków. Gatunek E. molaris Cope; czaszki znaleziono w pokładach permskich w Texas.

Empedokles Z Agrygentu, filozof grecki, urodzony prawdopodobnie na początku IV-go wieku przed Chr,, gdy Hieron obejmował władzę królewską nad tern miastem, a G lon nad Syrakuzą; zatem w najpiękniejszej dobie Sycylii. Ojciec jego, Meton, przewodniczył w Agrygencie stronnictwu ludowemu; a dziad, także E., słynny był ze zwycięstwa odniesionego na igrzyskach Olim-

1. Warunki poznawania. Wszechświat, tworzące go siły, jego żywioły. Zgrzeszyliśmy przed przyjściem na świat: istoty upadłe, pokutujemy w tem życiu za popełniony grzech. — .Biedne plemię śmiertelnych —poczyna poeta—plemię nieszczęsne! z jakiegoź rozbicia, z jakich powstałoś łez ! Z jakiejś wysokiej dostojności, z jakiej wyżyny szczę ścia spadłem ja między ludzi! Jęczałem, ubolewałem na widok tej nowej siedziby, którą zamieszkuje mord, zawiść i wszelkie inne ałou. —

Krótkie jest dzisiaj życie, tysiącem boleści przetkane; zmysły nas zwodzą, umysł nasz wątły, a świat nieskończony. Ani wzrok, ani słuch, nie dają nam poznać wszechświata; umysł zrozumieć go nie może. Bogowie jedni zdolni są z ust naszych wyprowadzić czystej wody ponik. Módlmy się do nich, aby nas na wozie miłosierdzia dowiedli do granic mądrości*. — W gruncie jednak, sądząc z całości doktryny, E. nie lekceważy rozumu ludzkiego, jakby to się wydawało z niektórych wyrażeń; lecz metoda jego jest istotnym mi- gólnych cechach żywiołów występują rysy Bacze-stycyzmem, opartym na hypotezie upadku, wyni- gólne: ziemia i powietrze, ogień i woda, Btanowią kłego z winy poprzedniej, której filozof bliżej nie o- względem siebie po dwa przeciwieństwa: ziemia kreślą, albo też określenie ze szczętem zaginęło, jest twarda i ciężka—powietrze miękkie i lekkie; Domyślać się można, z wszelkiem zastrzeżeniem, ogień jest biały i gorący—woda czarna i zimna, źe człowieka, ludzkość, uważa on za rozsypkę bó j Og'eń stoi też w przeciwieństwie do trzech źywio-stwa, które się naturze boskiej sprzeniewierzało, łów pozostałych, niby jak suchość do wilgoci, go-

Grecy i. Gdy zamierzał wróoić do ojczyzny, potężne stronnictwo wzbroniło mu dostępu: wrócił do Peloponezu, i tam w cichości życia dokonał. O zniknięciu jego ze świata krążyły różne bajki, których tu nie powtarzamy.

Jako uczony i pisarz, E. oddawał się najrozmaitszym przedmiotom. Wspominają jego tra-giedye, epigramy, „hymn do Apollina“, epos, o „wyprawie Kseiksesa*, cztery poematy dydaktyczne: o medycynie, o polityce, o naturze, o oczyszczeniach z win. W poemacie IlepÊ «ïnSaecoç, czyli o naturze, dziele skupiającem rasem kosmologię, fizyo - i psychologię, zawierała się właśnie myśl filozoficzna, tak jak w Kafi-ap^ol, czyli w o-czyszczeniach, poemacie łączącym liturgię z magią, tkwiły jego przepisy religijne. Ze wszystkich dzieł pozostały dwa epigramaty, kilka wierszy z Oczyszczeń, oraz liczne ułamki z Natury. Te-to właśnie ułamki, odniesione do ksiąg, z których pochodzą, mogą dać wyobrażenie o planie całego dzieła. W I-ej księdze autor, postawiwszy istotne warunki poznawania, mówił o wszech święcie, o wytwarzających go siłach, o składających go żywiołach; w Ii-ej—o różnych przedmiotach natury, o roślinach i zwierzętach; w III-ej—O bogach i rzeczach boskich, o duszach i ich przeznaczeniu. W filozofii nawet E. pozostaje poetą i teologiem. Umysł homeryczny, jak go nazywa Arystoteles, uosobistnia on, uboźyszoza wszystko, co może; otacza się tajemniczością i chroni w półmrok symbolu. Stąd ciemną jest jego nauka, którą też cechę doskonale wyobraziła już sama Starożytność w zasłonionym posągu, jaki mu wznieśli obywatele. Spróbujemy ją naszkicować: i za to przeniewierstwo w postaci ludzkiej pokutuje: idea, często pokutująoa na Wschodzie. — A teraz, co do samej doktryny przyrodniczej. Wychodzi ona z tej zasady, przez całą wreszcie starożytność przyjętej, źó materya jest wieczną, że się ustawicznie przeobraża, lecz nie przestaje być tą samą, że nic się nie rodzi i nie ginie stanowczo. Na początku więc bjła jedność, kula doskonale zaokrąglona, wszędzie równa i niewzruszona (acpatpoę). Nie jest to czysta jedność Parmenide-sa, ani chaos homeomeryi Anabsagorasa. Z jednej strony kula ta stanowi materyę świata, ale też zawiera ona w sobie przymioty rozliczne, żywioły rozmaite; tylko, że w łonie jej nieskońozonem żadne dotąd nie powstaje rozróżnienie: wszystko tam w jedności utrzymuje siła od której wszelka jedność zależy, a silą tą Przyjaźń (cpiXeta), harmonia, Afrodyta, Cypryda, źródło wszelkiego piękna I dobra. Z drugiej strony, mistyczna ta kula jest sa-mąż przyjaźnią, samym pierwiastkiem tkwiącej w niej jedności, siłą czynną, bogiem. I oto oo u E-a nazywa Arystoteles mieszaniną ([UYp.a), zawierającą świat możliwy (in potentia), czyli zarazem materyę, przyczynę i skutek. — Przy samej Przyjaźni żaden ruch, a tern samem i świat powstać-by nie mógł: ku temu potrzebnym jest pierwiastek odmienny, a nawet przeciwny. Pierwiastkiem tym Kłótnia (veîzoç), Ares, przyczyna wszystkiego złego, bóg wojny, który wszystko rozdziela i roztrąca. Według praw fatalnych i niewzruszonych, w danej chwili Przyjaźń ustąpić musiała władzy Kłótni. Zaraz też rozdział wtargnął do kuli. Członki boga,—mówi poeta—zatrzęsły się drgnieniem konwulsyjnem. Połączone pierwiastki zacźęły się rozłączać. Powietrze wychodziło pierwsze; ze ściśnionego powietrza powstał ogień. Woda i ziemia, jeszcze nie rozróżnione, burzyły się dalej, i dopiero oddzielił je ruch własny. — Cztery żywioły: powietrze, ogień, woda i ziemia, już nie dadzą się ściągnąć wzajem ku sobie; są one równe sobie siłą i godnością, a przytem są prostemi, czyli zupełaemi pierwiastkami. Są one przytem złożone z cząsteczek nieskończenie małych, stanowiących pierwiastki tych pierwiastków. Nareszcie, cząsteczki te nie są tem, ozem się przedstawiają naszym grubym zmysłom: to istoty żyjące (tpo/at), więcej niż osoby, — bogi. Ogień, to Zeus; powietrze, to życiodajna Hera; ziemia, to Pluton; woda, to Nestis (zapewne jakie stare bóstwo Sycylijskie), spłakane, skrupiające wszystko, co śmiertelne. To ubożyszczanie materyi świata wiodło wprost do systemu Demo-krytowego. Więc też Arystoteles zarzuca E-wi, że się bardzo mało zajmuje Przyjaźuią i Kłótnią, lecz całą wagę wykłada przenosi na żywioły, tak, jakby one same wystarczały sobie. Po tych o-rąco do zimna, czyli, że E. posługuje się czterema żywiołami tak, jakby icb było tylko dwa.

Wywiązane z łona kuli cztery wrogie pierwiastki trzymają się osobno: ogień na wierzchu, powietrze pod ogniem, niżej woda i ziemia. Ró-żnemi wstrząsane poruszeniami, żywioły te wirują pod wpływem Kłótni w bezmiernym chaosie. 0-woż prawem jest konieczności, niezłomnem i wie-kuistem, aby Przyj¹ źń i Kłótnia obejmowały na-przemian władaę nad światem, aby ruch mijał się ze spoczynkiem, aby kolejno żywioły łączyły się i rozdzielały, aby wszystko przechodziło od jedności do wielości i odwrotnie. Gdy zatem konieczna kolej nadchodzi, to Kłótnia czyni ruch wsteczny, a wpośrodku wiru staje Przyjaźń. W miarę jak ona rozszerzała swój wpływ, Kłótnia cofała się przed nią, aż ustąpiła na sam skraj wiru. Tam zajmowała dalej niektóre części oddzielone od całości; inne zgromadziły się z sobą i połączyły pod wpływem Przyjaźni. Powietrze, świszcząc, przecisnęło się aż do wnętrza ziemi. Ogień płonął aż w głębinach oceanu. Z kolei i te pierwiastki, zetknięte tylko, zaczęły się przystosowywać, podobne łączyć z podobnemi, wilgoć z wilgocią, twarde z twardem, ciepłe z ciepłem, a to w taki sposób: Wszystkie przedmioty natury wydają z siebie pewne wysięki, emanacye, àrcoppaL, będące częściami ich pełnemi i zsiadłcmi; ale, o-bok tego, wszystkie przedmioty natury są dziurkowate, czyli: pomiędzy ich częściami zsiadłemi znajdują się pewne przerwy, luki, które, kojarząc s;ę z sobą, wytwarzają kanały wewnętrzne, zwane porami. Części zsiadłe czyli wysięki są, wedle różnicy przedmiotów, rozmaitej grubości, tak, że wchodzą one snadno w pory przedmiotu natury jednakiej, nigdy przeciwnej lub różnej. Zgodność por z wysiękami stanowi to, co się zwie powino-waotwem przedmiotów fizycznych, sympatyą jestestw moralnych. Ta też zgodność ułatwia nre-szaniuę rozmaitych substancyj, a owa mieszanina ({u?!J-a), niebawem niszczejąca, tłómaczy wszelkie zjawiska możliwe, całą grę natury, wzrost i zanik jednostek, ich narodziny, śmierć. — „Nic się nie rodzi—mówi E.,—nic nie ginie śmiercią smutną: zachodzi tylko mieszanina lub rozdział cząstek ([u£ię, te SidcXXa£(ę -us (uysvtcov); i oto co nazywa się naturą“. — W każdjm razie, mieszanina ta, a raczej to połączenie się części, nie starczy do wytłómaczenia wszystkiego. Wielka harmonia świata, nawet narządy roślin i zwierząt, nie wynikają z prostego zmieszania; w najdrobniejszych szczegółach świat wykazuje ślady myśli, która wszystko do celu dobrego zastosowała. Myśl tę, wszędzie przytomną, pierwiastek ten, nadający wszystkiemu kształt i początek, E. rozeznał i nazwał Słowem (Xôyoç), więcej niż słowem, Rozumem. Lecz znowu Arystoteles zarzuca mu, że z tego Logosu żadnego nie zrobił użytku, gdyż u-kład różnych jestestw wytłómaczył wprost za pomocą przypadku.

2. Świat i rzeczy, z których się składa. — Świat, przypadkowy zlepek żywiołów nagromadzonych przez Przyjaźń, był zrazu tylko bezkształtną masą; ani tam gwiazd na niebie, ani roślin lub zwierząt na ziemi, nic zsiadłego ani płynnego; wszystko było zmieszane. Powoli dopiero z ruchu żywiołów powstał porządek. Niebo się podzieliło na dwie strefy: chmur i ognia. Błysnęły gwiazdy; słońce, puszoząjąc promienie, przebiła chmury i rozgrzało ziemię. Ukazały się rośliny i zwierzęta, jestestwa niezupełne, o kształtach dziwacznych, które z czasem się dopiero dokształciły. Tak się przedstawia zarys ogólny powstania świata; potem następują szczegóły: — Świat jest jeden, kształtu kulistego, jako wytwór Przyjaźni, i przez to samo skończony. Ziemia znajduje się pośrodku: dokoła niej niebo, podzielone na dwie strefy: wilgną i płomienną, które obracają się razem, lecz w kierunkach odwrotnych, i każda z nich ma swą dobę przewagi. Od płomiennej pochodzi dzień i lato; od wilgnej—noc i zima. Z odwrotnego ruchu tych stref wynikają wiatry: południowy, kiedy przeważa płomienna; północny, gdy wilgna. I ten też inch ich szybki utrzymuje ziemię w nieruchomości pośród świata; bez niego zaś strefa wyższa, masa zsiadła, skutkiem działania ognia stwardniała, mogłaby własnym ciężarem opaść. Ponieważ ten ruch nie jest koniecznym, przeto i świat może się rozpaść. — Gwiazdy są nagromadzeniem ognia, jedne umocowane przy niebie, drugie wolne i błędne. Lubo światło składa się z wysięków ognia, słońce nie świeci samo przez się. Umibszczone na niższym skraju nieba, odbija ono tylko czyste światło, pochodzące z Olimpu Równej wielkości z ziemią, dwa razy od niej odleglejszem jest niż księżyc.— Księżyc to kula o powietrzu oziębionem; światło jego pochodzi od słońca, a jego wóz dotyka wyższego krańca sfery ziemskiej. Księżyc sprawia zaćmienie słońca, sta-wając między niem i ziemią.—Deszcz jest to wilgoć, wyziewana przez powietrze ściśnione. Grad to deszcz, ścięty pod wpływem upału. Błyskawica to ogień, dobywający się z chmury, gdzie rzuciło go słońce, a piorun to tylko większa napiętośó ognia. Grzmot jest tymże samym ogniem, gasnącym w wilgotnej chmurze. — Morze to pot ziemi, wyciskany działaniem słońca; dla tego też jest ono słone. Źródła gorące powstają z prądów wodnych w zetknięciu z ogniem podziemnym, który zarówno sprawcą jest skał i kruszców. — Zjawiska magnetyczne powstają z doskonałego przystosowania się por oraz wysięków magnesu i żelaza. W miarę, jak wysięki magnesu rugują powietrze, zawarte w porach żelaza, prąd wysięków żelaznych staje się tak silnym, że pociąga całą masę. Rośliny są pierzem i sierścią ziemi. Po-wstałó samorodnie, zarówno jak zwierzęta, same też są zwierzętami poronionemu Słaba jeszcze pierwiaBtkowo ziemia wydawała jedynie rośliny; wzmagając się w siłę, wytwarzała zwierzęta, nie całkowicie zrazu, ale członkami: oczy bez twarzy, głowy bez mózgu, ręce błąkające się bez ramion. Pod oiągłem działaniem Przyjaźni te odosobnione członki łączyły się z sobą, ale trafem tylko: głowa ludzka z kadłubem wołu, i temu podobnie. Wszystkie te potwory pozostały bezpłodnemi i wy-

ginęły. Po wielu nareszcie kombinacyach złoży- lecz sami nieśmiertelni, od wszelkich przypadło-ły się jestestwa, zdolne do przetrwania i repro- ! ści wolni, żyją w szczęściu doskonaleni. Zdała dukcyi. Indziej opowiadają, że powychodziły z zie- j od nieba, w krainach mrocznych, istnieją inne mi niektóre gotowe typy ludzi w stanie zaczątko- gieniusze. Urodzeni w niebie, równie jak tamci, wym, bałwany ledwie zaszkicowane, bez oblicza ! podobni do nich, zarówno z niemi udział mieli i głosu, ozdobione naetępnie i wypiękniało pod w szczęściu; ale przez Kłótnię podżegani, skalali wpływem Afrodyty. Wzrost roślin i zwierząt jest i się morderstwem i niesprawiedliwością, a stąd dalszym ciągiem tego piawa powinowactw, mocą ; strąceni zostali na ziemię. Ta przesłała ich mo którego podobieństwa poszukują się wzajem rzu, morze powietrzu. 1 tak przez całą naturę i łączą: ogień z ogniem, ziemia z ziemią, a i odrzuceni, strasznym podlegają męczarniom. Za-wszystko to prze« przystosowanie się wysięków jęciem ich, radością, jest podżeganie ludzi ku do por. Odległe od siebie, podobieństwa ciążą ku złemu, gdy przeciwnie gieniuszowie dobrzy po-sobie, a gdy się znajdą, następuje rozkosz, gdy pychają ludzi ku dobremu. JSfiema duszy ludzkiej, połączenie przeciwnych sprawia ból. A ponieważ te same zjawiska stanowią warunek pożywienia, wynika stąd, że wszystko, co się żywi, nawet rośliny, rozkoszuje się i cierpi. — Co do zapłodnienia BI, uważa, iż niema ani jednej rośliny, któraby nie była dwupłciową, równie jak człowiek, i, podobnie jak Platon, opowiada, że w czapach pierwotnych mężczyzna i kobieta stanowili jedność; tylko część męska pochodziła więcej od pierwiastku ogniowego, a żeńska od wilgnego. Dwie te połowy rozłączyły s ę i odtąd ciągle dążą do połączenia. Nader ciekawe są szczegóły samego aktu zapładniania i tworzenia się noworodka, ale te, dla zbytecznego technicyzmu fieyologicznego, tu pomijamy.—Wrażenia zmysłowe, jako i wszystkie zjawiska, wynikają również z przystosowania się por do wysięków; a ponieważ to przystosowywanie się jest względnem, przeto względnemi są i te wrażenia. Tak samo dokonywają się i sprawy umysłowe. Umysł składa Bię z czterech żywiołów; a ponieważ podobne przyciągają sięwzajem, umysł więc z samej swej natury pozostaje w łączności ze wszystkiem, oc go otacza, i za siedlisko swe może mieć jedynie substancyę natury sobie podobnej; że zaś krew również składa się z czterech żywiołów, przeto umysł rozlewa się po krwi, zwłaszcza stykającej się z sercem. Ociężałość i smutek umysłu pochodzą z krwi ubogiej i rozrzedzonej; żywość, gwałtowność—z krwi obfitej i gęstej; i tak ze wszystkiem. Tej samej natury co i ciało, a zjednoczona z niem, prawem rzeczy podobnych,— dusza zginąć-by też powinna razem z ciałem, w chwili, gdy zawarty w niem ogień wychodzi z niego I rozprasza się.—Tak jednakże nib jest: sprzeozność tę ma objaśnić dział następujący.

któraby nie miała swego dobrego i złego gie-niusza. — Dusze ludzkie, to także istności upadłe. Boskiego początku, ale wielką obciążone zbrodnią, zwysoka padły w tę powłokę śmiertelną, którą nazywamy ciałem. Lecz dla E a żadna kara nie jest wieczną. Sami nawet źli gieniusze, po odcierpieniu za winy, powrócą do nieba, a tam do utraconych dóbr. Dusza ludzka skazana jest błąkać się przez trzydzieści tysięcy lat od jednego ciała do drugiego. Pytagoras w swej metempsychozie dusze ludzkie przeprowadza tylko do ciał zwierzęcych, E. zaś, wierny swemu systematowi, musi z niemi przywędrowywać aż do roślin. Sam nawet przypomina sobie, że był kolejno samcem i samicą, drzewem, ptakiem i rybą. Przemiesz-kawszy czas jakiś po tych smutnych siedzibach, dusza przechodzi w ciało szlachetniejsze, np. wieszcza, króla. Nareszcie, po zupełnem odpokutowaniu za winy, powraca do nieba szczęścia wiekuistego zażywać. Dzięki więc tej niekonsekwen-cyi, jaką kapłan i poeta wymógł na fizyku, E. dusze czyni nieśmiertelnemu W systemacie jego szczęście cnota jedynie osiąga. „Cnota—mówi on—nie jest inną dla jednych, inną dla drugich: cnota to prawo powszechne, obejmujące obszerny przestwór powietrza i niebios bezmiary“.—Z fizyki swej wyprowadza E. główne podstawy moralności. Wszystkie istoty Bkładają się z jednakich żywiołów; istnieje zatem rodzaj pokrewieństwa panującego na całej ziemi. Pierwszym zatem obowiązkiem jest wszystkie przedmioty natury mieć w poszanowaniu, nie dopuszczać się żadnego gwałtu, nawet krwi zwierzęcej nie przelewać; albowiem w ciele zwierzęcia ukrytą być może dusza krewnego, dusza przyjaciela. ,Ojciec ima syna, który poBtać jedynie zmienił, i zabija go w obiacie, odprawiając modły. Szalony! Syn go błaga, by szał jego uśmierzyć, a on go nie słucha; zarzyna go i idzie następnie do domu sprawić świę-tokradzką ucztę!“ Na tej samej zasadzie E. nie powimen • by był dozwolić ludziom używania roślin, ale go zmusza konieczność; dwie też tylko rośliny wyłącza: bób i wawrzyn. Czystość i u-miarkowanie we wszystkiem są to cnoty, które zaleca on najczęściej. Moralność jego ma jeden cel: odciągnąć człowieka od rzeczy zmysłowych, podnieść ku rzeczom wyższym, a przez to ustanowić na ziemi ten złoty wiek zgody i pokoju, który filozof- poeta w nader żywych opisuje

3.    0 rzeczach boskich, bogach, demonach i du

szach. W wierszach E*a mowa jest o bogu najwyższym, „który nie ma ani głowy, ani ciała ludzkiego, ani rąk wyrastających z ramion, ani nóg, ani giętkich kolan; to duch czysty, duch święty i nieskończony, którego bystra myśl przenika wszechświat”. Ten bóg najwyższy to kola: priyczyna i zarazem materya świata. Poniżej kuli istuieją ince bogi: Zbub, Hera, Pluton, Nestis,

Przyjaźń i Kłótnia. Pod tymi znowu cała jeszcze hierarchia bóstw podrzędnych i gieniuszów.

Powstali z czterech żywiołów, jak wszystko, co istnieje w naturze, gieniusze ci przez to Bamo już są w uatawicznem zetknięciu ze śmiertelnymi; * barwach.

Oto treść systematic, który wieloe zajmował Empstrum Tour a. b ag nisko, bagnówka, starożytnych i popłacał zarówno w Grecyi, jak r bażyna, małpia jagoda, modrzewnica, w Rzymie: Bystemat, łączący fizykę z teologią, ■ z rodź. Empetraceae (bażyno wate). Kwiaty mena czele bytu stawiający istotę tajemniczą, prawie kiedy dwupłciowe; słupek bardzo krótki; znamiona bezimienną. Jak w osobie twórcy, obok myślicie- 5 6—9, dwudzielne. E. nigrum, ja fer (nazwa gó-la i poety, przeziera awanturnik i szarlatan, tak 1 ralska) jest krzewinką nizką, gałęzistą, rozkładają-w systemacie jego pierwiastki myśli niepodległej, cą się po ziemi; liście ma drobne, prawie szpilko-na rozważaniu zjawisk przyrody opartej, mieszają « wate, rozłożyste, twardawe, po brzegach zawinię-się z mistycyzmem, tradycyą mitologiczną i poda- ! te, naprzemianległe lub okrążne. Kwiaty są niami szkół różnych. Od Talesa przejmuje on j drobne, rozdzielnopłoiowe, w kątach wyższych liśoi zwrot ku żywiołom świata, od Pitagorasa metom- samotnie umocowane. Koroua 3-p łątkową, barwy psychozę i moralność. Ale ma on i coś właśoi- różowej; w męskich kwiatach pręcików trzy, dłu-wego sobie, oryginalnego. Pierwszy, zdaje się, gich, purpurowych; w żeńskich znamiona prawie ustanowił cztery żywioły materyi (powietrze, o- bezsayjkowe, obszernie na kilka klapek promieni-gień, woda i ziemia), które przetrwały do ostatniej doby filozoficznej. Jego mieszanina pierwiastków, wynikła z zapasów między Przyjaźnią a Kłótnią, toż - to widoczna attrakcya i repulsya; łączenie się zaś przypadkowe cząsteozek dla tworzenia organizmów zaczątkowych, niedoskonałych, i powolne dążenie do form ustalonych, toż to głuchy, mroczny, ale niewątpliwy przedbrzask dzisiejszej ewolucyi, jak homeomerye Anaksagora-sa—atomistyki. Słuszną też uwagę w .Geschieh, der Phil.“ (I, sir. 66, wyd. czwarte) czyni Ueber-weg, utrzymując, że, wbrew wszelkim niedorzecznościom, doktrynę E-a przyrównać można do Schellingowsko - Okenowekiej filozofii natury, oraz do teoryi pochodzenia Lamarcka i Darwina. W każdym razie, dzisiejsza nauka o czysto mechanicznej zasadzie powstawania świata może się ca E-a powołać, jako na swego przodka z przed 23 wieków, który jednak mechaniczną działalność czynników poddał pod nieokreślony początek idealny, w odniesieniu do Inteiligeucyi najwyższej.

'xÀ

r-

■y*

Si

•i,

Tjk

JA*

Fig. 114. Empetrum nigrum L.

sto rozdzielone. Jagoda pestko wata, kulista, czarna, 1 ■ komorowa, kilko - ziarnowa. Przytrafia się w miejscach torfowatych, wilgotnych, mianowicie na Litwie. Jagody mają smak cierpko słodka wy, w niektórych krajach północnej Europy, oraz na Kamczatce, są jadalne, jako środek przeciw szkorbutowi i mocz pędzący. Sok albo odwar z jagód farbuje wełnę i płótno, ałunem zaprawione, na kolor ciemno-czerwony (wiśniowy) albo fioletowy. Krzewinka ta zaleca się jako przydatna do umocnienia ruchomych piasków. Rozmnaża się przez zasiew jagód łub rozsadzenie we września samych krzaczków.

Emphyteusis, wieczysta dzierżawa, zowie Bię prawo rzeczowe, nabyte na cudzym gruncie wiejskim, które na sukcessora przechodzi i nabywcę do wyłącznego ciągnienia wszelkich użytków i korzyści z gruntu upoważnia. Początków wieczystej dzierżawy szukać należy w wieczystych najmach gruntów narodowych rzymskich, a g e r pu bl i eus zwanych, za ustanowioną raz na zawsze roczną opłatę skarbową, v e c t i g a 1 zwaną. Stąd grunt taki zwał się ager veotigalis, a dzierżawca—p u b 1 i c a n u s. Później korpora-cye, głównie miejskie (municipia) i religijne, wydzierżawiały grunta swoje na zawsze (in perpe-tuum), lub na czas nieoznaczony, za opłatą, także zwaną v e c t i g a 1. Takim dzierżawcom służyła actio in rem, na wzór skargi, którą usta-

I nawiano dla obrony własności (rei vindicatio).

1 W szczególności, w razie wydzierżawienia na za-

B. M.

Co do źródeł,—niema prawie pisarza greckiego lub rzymskiego (zajmującego się sprawami filozofii), któryby czegoś nie prawił o E-ie. Dyo-genes Laerc. napisał jego życiorys. — Niemniej skrzętną jest i nowoczesna literatura filozoficzna, Wielu wydało jego ułamki, z których przekonać się można, iż, bez względu na treść filozoficzną, E. był jednym a celniejszych poetów greckich swego wieku. Zamiast wymieniać prace cząstkowe, wskazujemy jedną, która d!a poznania E-a zastąpi wszystkie inne. Jest to dzieło S i-mona Karsteua, wyszło w Amsterdamie r.

K. K.

1838, p. t. „Empedoclis Argentini carmmum reliquiae“ i t. d. Każda wreszcie historya filozofii poświęoa mu mniej więcej obszerny ustęp. W naszym języku mamy przekład .Hist, fiioz. mate-ryalist." Langego, gdzie, oprócz wielu rozrzuconych wzmianek, streszczenie i krytyka doktryny E a mieści się w tomie 1, od stron. 33.

Emper, Empe ob. Ennepe.

B. M.

Empetraceae (z greek: en=na i petra=ska-ła, a więc rośliny na skałach rosnące), bażynowa te. Rodzina nieliczna, obejmuje bowiem zaledwie cztery rodzaje. Są to drobne, wieoznie zielone, o liściach szpilkowatych, krzewy, z ogólnej postaoi do wrzesieniowatych podobne. Kwiaty jednopłciowe; kielich trzydziałkowy, korona 3 płatkowa. Owocem—torebka sucha lub jagodowa.

T. D

wsze, przedstawia się na zewnątrz prawo dzier- ; żawcy, jako podobne do prawa własności. Za czasów cesarstwa wydzierżawiali zwykle cesarze w rzeczony wieczysty sposób swe grunta wiejskie, których najwięcej mieli w prowincyach greckich.

W dzielnicach tych powstała na oznaczenie wieczystej dzierżawy nazwa grecka emphyteusis (od cplp.woTeóco=wszczepiam, osadzam). Później oznaczano wszystkie wydzierżawienia in perpetuum jako ius emphyteicumlub emphyteu-s i s, zatem nie tylko najmy gruntów cesarskich i fiskalnych, ale i gruntów miejskich, kościelnych i prywatnych. Pomiędzy prawnikami rzymskimi toczył się o to spór, do której kategoryi umów rzeczoną wyżej umowę policzyć należy. Jedni uważali ją za kontrakt kupna - sprzedaży, inni zaś za kontrakt dzierżawy. Cesarz Zeno położył koniec sporowi, stanowiąc, że kontrakt w mowie będący nie jest ani kupnem - sprzedażą, ani dzierżawą, lecz całkiem odrębnym kontraktem, któremu też dał nazwę contractus emphyteu-tioarius. Co do istoty tego stosunku nadmienić wypada, iż emphyteusis jeBt prawem rzecz o wem. Wieozysty dzierżawca ma bowiem actionem in rem, może za pomocą rei vindicatio u til is odebrać dobra emfiteutyczne od każdego nieprawego ich posiadacza, chociażby nim byt sam właściciel; dzierżawoy służy także actio Publiciana. Prawo powyższe jest dziedziczne, przechodzi na sukcessora. Prócz tego jest też pozbywał ne, t. j. przedmiotem zbycia (aliena-tio) jest prawo, które komu służy na rzeczy. Ponieważ przedmiotem alienacyi, przez emfiteuzę wykonanej, nie jest rzecz sama, więG stąd się okazuje, że wieczysty dzierżawca nie jest właścicielem rzeczy. E. nie jest prawem własności, ale prawem na cudzej rzeczy — jus in re aliéna. Wieczysty dzierżawca nabywa owoce sola sepa-ratione, t. j. samem prawem nabywa własności owoców w chwili odłączenia, a nie perceptio-ne. Emphyteuta jest posiadaczem rzeczy i dla obrony posiadania służy ma zwyczajny interdykt: uti possidetis. Wieczysta dzierżawa powstaje według prawa rzymskiego albo wskutek aktu prawnego, między właścicielem a wieczystym dzierżawcą zawartego, albo też przez zapis testamentowy. O ustanowieniu wieczystej dzierżawy przez zasiedzenie źródła rzymskie nic nie wspominają, jednakże nowsi prawnicy przyjmują taki sposób powstania wieczystej dzierżawy. Wieczysty dzierżawca staje się zupełnym właścicielem użytkowania, nie tylko z powierzchni gruntowej, ale z wnętrza ziemi; może kształt ziemi przemieniać, byleby jej nie pogorszył (deteriorem facere); może nieruchomość zastawić, darować, Bprzedać. W o-statnim wypadku obowiązany jest uwiadomić właściciela (dominus directus) o zamiarze sprzedania wieczystej dzierżawy, aby mu tym sposobem dać możność wykonywania prawa do pierwszeństwa kupna (jus protimiseos). Prócz prawa do pobierania czynszu (canon, pensio, reditus), służy właścicielowi przez dwa miesiące powyżej wspomniane prawo pierwszeństwa kupna, albo prawo do dwóch procentów (2%) od wartości zapłaconej, jeżeli z prawa pierwszeństwa kupna nie korzystał i dla tego rzecz trzeciemu sprzedaną była. Wynagrodzenie to zowie się quinqua gesima — laude mi urn. Obowiązek płacenia rzeczonych procentów spada na kupującego wieczystą dzierżawę. Wieczysty dzierżawca ponosi wszelkie ciężary gruntowe i opłaca podatki. Wieczysta dzierżawa gaśnie: 1) wskutek usunięcia gruntu z obiegu, 2) confusione, t. j. wskutek zlania się wieczystej dzierżawy i własności w jednej osobie, 3) jeśli familia emfiteuty wygasła, 4) przez upływ czasu do istnienia jej zakreślony, lub też ziszczenie się warunku rozwiązującego, 5) wskutek nieopłacania kanonu przez lat trzy, a kościołowi przez lat dwa, 6) za karę (privatio), jeżeli wieczysty dzierżawca przez złą administraeyę grunta pogorszył, podatków publicznych nie płacił przez trzy lata, albo nie uwiadomił właściciela o zamiarze sprzedania wieczystej dzierżawy, 7) przez wyraźne zrzeczenie się wieczystego kupna, przyczem wymaga się ak-ceptacyi właściciela, 8) utrącą się także E. przez zwyczajne przedawnienie, czyli nieużywanie 10 lub 20 - letnie. Właściciel ma przeoiwko em-fiteucie skargę osobistą, za pomocą której może się od niego domagać spełnienia obowiązków, z wieczystej dzierżawy wynikających. Nowsi zo-wią ją actio emphyteuticaria.—Por. Dig. 6, 3. Cod. 4, 66.—A. Vuy „De originibus et natura iuris emphyteutici Romanorum“; Schmid „Handbuch des gegenwärtig geltenden gemeinen deutschen bürgerlichen Rechts II p. 1—37* (1848); Windscheid „Lehrb, des Pandektenrechts* (wydanie III e, tom I, str. 657—666).

Empire (styl). Koniec XVIII-go w. zaznaczył się we Prancyi nie tylko przewrotem politycznym i społecznym, ale, co za tern idzie, i odmiennem zapatrywaniem się na sztukę. Pod wpływem nowych czynników społecznych wytworzył Bię i nowy kierunek w Bztuce plastycznej, zwłaszcza or-namentacyjnej. Kieruuek ten utrwalił się i został ujęty w normy odpowiednie podczas pierwszego cesarstwa Francuskiego i dla tego nosi nazwę E., to jest Cesarstwa. Na wytworzenie się tego stylu złożyły się następujące czynniki historyczno - społeczne: przedewszystkiem odtwarzanie sztuki starożytnego świata grecko - rzymskiego, a następnie wpływ wyprawy Egipskiej Napoleona. Sztuka klasyczna, jak w ogóle oywilizacya, na której gruncie ona wzrosła, nęciła umysły respublikańskie. Nie tylko naśladowano zwyczaje, ubiory, nazwy, ale nawet meble i sprzęty domowe Greków i Rzymian starożytnych. To sympatyzowanie z duchem swobody Greków oraz z Rzymem respublikańskim, oparte na przekonaniach politycznych, rozwinęło się w sztuce tern silniej, że miało już podkład gotowy w kierunku estetycznym, jaki za panowania Ludwika XVI-go zaznaczył się wśród wybitniejszych artystów. Była to po części reakeya przeciw zbyt wybujałej, więo przesadzonej, ornamentyce, charakteryzującej epokę Ludwika XV-go, która dała też Bwe miano stylowi owoczesnemu. Wydawnictwa Dawida Le Roy, Delagardette’a toro-

(Sztuttgart 1893).

wały już drogę do zapoznania się z pięknościami sztuki greckiej, a architekci najwybitniejsi u schyłku XVIlI-go w. w budowle swoje wprowadzili już nowy ten, ku klasycyzmowi dążąoy, kierunek. Re-wolucya francuska zastała więc już prąd nowy w sztuce, ale pod jej wpływem dopiero prąd ten ze szkoły przeniósł się w masy narodu, stał się popularnym, stał się modą i stylem zarazem: modą, o ile przeniknął życie społeczeństwa owo-ozesnego i rozpostarł się na przedmioty użytku codziennego—stylem, o ile ujęty został przez artystów utalentowanych w pewne normy estetyczne. I oto budowle wszelkie, nawet domy osób prywatnych zamożniejszych, przybierać zaczęły kształty świątyń starożytnych, pokoje mieszkalne zaczęły być odwzorowaniem komnat z ruin pompejańskich i Herkulaneum. Śoiany zdobiono tłem czarnem, bistrowem lub czerwonem, a na nich malowano po-staoi archaiczne, naśladując freski starożytne. Meble, a nawet sprzęty domowe, są kopiami starożytnych zabytków. Fotele, naprzykład, przypominają krzesła kurulne, a stoliczki do zwyczajnego użytku—-trójnogi do kadzideł. Wszędzie ornament piękny, ale przesadzony, nieodpowiedni do użytku danego sprzętu. Powaga wzrasta i potęgują się jeszcze bardziej symbolizmem, gdy wyprawa Napoleona do Egiptu czyni modnem wszystko co stamtąd płynęło. Symbolizm ten razi swoją przesadą i nieodpowiedniośoią w życiu codziennem odmiennego szczepu i odmiennej oy-wilizacyi ludzi (ob. art. Egipski styl). —Kodeksem a zarazem rodzajem księgi pamiętniczej stylu E. jest dzieło, wydane w Paryżu w 1812, in folio, pod tytułem: „Recueil de décorations intérieures comprenant tout ce qui a rapport à l’ameublement“, zawierające 72 tablice, z opisem i poprzedzone wstępem, będącym streszczeniem zasad estetycznych autorów tej księgi. Autorami jej byli Peroier (ob.) i Fontaine (ob.), dwaj zdolni budowniczowie, pierwszy wyborny przytem rysownik, drugi sprężysty wykonawca. Po kilkuletnich studyaoh w Rzymie, owiani duchem sztuki klasycznej, za powrotem do ojczyzny znaleźli oni podatny grunt, na którym mogli pracować właśnie w kierunku, jaki uważali za jedynie odpowiedni dla odrodzenia upadającej sztuki. Poświęcili się też zupełnie pracy w tym nowym wówczas kierunku, wyłącznie niemal dekoracyjnym, któremu świat klasyczny służył za tło i wzór zarazem. Rozchwytywani przez żądnych nowych i pięknych mieszkań, nie mogli oni nastarczyć na zamówienia, zarówno prywatne, jak i rządowe. Nie było też urządzeń wytworniejszych w pałacach, domach municypalnych lub zamożnych mieszczan z owej epoki, którychby wykonanie a przynajmniej pomysł nie wyszedł z pracowni Peroiere’a i Fontain’a; a nawet meble, sprzęty domowe, świeczniki, lustra, lichtarze—wszystko to wykonywano podług rysunków tych dwóch, kierujących ówczesną modą, artystów, zwłaszoza zaś podług szkiców niezmordowanego w pracy i niewyczerpanego w pomysłach Peroier’a. Dzieło, o którem wspomnieliśmy, zawiera właśnie podobizny urządzeń, mebli i sprzę-

latykl. Powsł Uurtr. Zeta. 149. T 19-ty

tów, któryoh szkioe wyszły z praoowni tych artystów, i jest dła tago cennym zabytkiem smaku owoczesnego, a zarazem pamiątką historyczną strony ornamentacyjnej splendoru epoki Napoleońskiej. Przedmowa do wspomnianego dzieła mieści w sobie i teoryę sztuki, sformułowaną przez Pereier’a, teoryę bardzo racyonalną, którą następnie przyswoił so bip i Viollet-le-Duo. W sztuce jednak, bardziej niż na innem polu pracy ludzkiej, teorya jakże często odmienną bywa od praktyki!—a widzimy to także wyraźnie i na dziełach z epoki cesarstwa, a nawet dzieła, natchnione pomysłem twórcy tej teoryi i wyszłe z jego pracowni, czyż odpowiadają w zupełności kanonom tej teoryi? Pominąwszy to, Percier uchodzi słusznie, jeżeli nie za twórcę, to w każdym razie za organizatora i krzewiciela stylu Empire. Ostatniemi czasy, dzięki zainteresowaniu się ogółu tem wszyst-kiem, co budzi wspomnienia Napoleońskie, styl ten znowu staje się modnym, ale, jak wszelkie remini-scencye i naśladownictwa bez twórczej myśli, jest nieudatną kopią pierwowzoru, bardziej jeszcze odstępującą od zasad przez Percier’a sformułowanych, niż własne jego dzieła.—Porów. E. Cbesneau „Dessin de décoration“ (1880); Cb. Blanc „Grammaire des arts deooratifs“; Alfred de Champeaux »Le Meuble" (Tom II, Paryż 1885); Lechevallier-Chevignard „Les styles français“ (Paryż 1892); A. Lambert i E. Stahl „Das Möbel... Ein Musterbuoh styllvoller Möbel aus allen Ländern in historischer Folge...“

S. 8.

Empireiim (z grec. sp.rcopsóa)= zapalam, rozżarzam; ép.7ropoç = ognisty). Starożytni filozofowie zwali tak najwyższą sferę niebieską, gdzie się zbiera żywioł najlżejszy i najsubtelniejszy, jakim jest ogień; E. więc znaczy siedlisko ognia, lub właściwiej: światłości. A ponieważ Pismo św. rozróżnia troje niebios: 1) powietrzne (mówi bowiem o ptakach niebieskich), 2) przestwór, w którym mieszczą się gwiazdy (mówi o gwiazdach niebieskich) i 3) niebo, w którem mieszka Bóg ze świętymi i aniołami; przeto Ojcowie Kościoła, jak np. św. Jan Złotousty, św. Bazyli i in. to trzecie niebo zwą E. Jest to nazwa stosowna, według bowiem Pisma św. Bóg jest światłośoią i przebywa w światłośoi. Do tego-to nieba wstąpił Chrystus Pan („wstąpił nad wszystkie niebiosa* Efez. 4, 10) i zachwycony był w duchu św. Paweł („zachwycony był aż do trzeciego nieba“ II Korynt. 12, 2). To też i w „Boskiej komedyi* Dantego E. zwie się najwyższe niebo światłości.    *

Empireumatyczne oleje, ob. Sucha Desty-lacy a.

Empiryzm (filozofia). Wyraz E., greckiego pochodzenia (’Eputsipta, łacińskie experientia, = d o-świadozenie; oznacza w filozofii teoryę poznania, objaśniającą cały zasób myślenia naszego, a zarazem istotę oraz początek processu umysłowego, za pomocą doświadczenia (ob.). Teorya ta wyłącza z zakresu myśli wszelkie idee wrodzone, formy jej apryorystyczne, a przyznaje wartość jedynie temu, co oparte jest na doświadczeniu, oo stanowi odbicie się w myśli naszej faktu pewnego

38

oryą

raz À. R i e h 1 a (ob.).

i!

czyli „istnienia realnego*. Konsekwentnie z tem filozofia empiryczna posiłkuje się metodą doświadczalną, aposteryoryczną (ob.), w przeciwstawieniu do metody apryorycznej (ob.)f in-dukcyą w przeciwstawieniu do dedukcyi. Mówimy: filozofia empiryozna, gdyż próoz bardziej ścisłego znaczenia E-u, jako teoryi poznania, to jeBt teoryi, tłómaozącej zjawisko i proces myśli naazej, ma E. i znaczenie ogólniejsze.—Teorya poznania jest osią, w około której obraca się całokształt myśli filozoficznej, nic też dziwnego, że od sposobu tłómaczenia zjawiska myśli ludzkiej zależy i pogląd całkowity na wszechzjawiskowośó świata, czyli systemat filozoficzny. Filozofia empiryczna jest właśnie takim systematem filozoficznym, który z jednej strony opiera się na empi-ryoznej teoryi poznania ludzkiego, a z drugiej doświadczenie samo uważa za jedyne źródło wiedzy, a zatem nietylko wszelkie badania naukowe, ale zarazem i dochodzenia filozoficzne, sprowadza do metody doświadczalnej, czy ii empiryzmu. E. ten jest tak dawny, jak i myślenie filozoficzne wogóle; ślady jego ciągną się nioią nieprzerwaną przez cały potok dziejowy myśli filozoficznej, najczęściej jako reakoya przeciwko spekulacyi metafizycznej, skłonnej wysnuwać cały proces myślenia z idei transcendentalnej i na niej opierać całokształt myśli filozoficznej. W starożytności klasycznej widzimy E. towarzyszący zawsze niemal wszelkim systematom filozoficznym, na sensualizmie (ob.) opartym. Dość przytoczyć szkołę filozofii jońskiej, Epikura (ob.), niektórych wybitniej-szyoh sofistów, jak Protagoras, lub wreszcie sceptyków ze szkoły Enezydema.

W Wiekach Średnich filozofia empiryozna, a właśoiwie jej teorya poznania, zjawia się pod szatą nominalizmu (ob.), a przedstawicielami jej wybitniejszymi są: Roscelinus w w. XII i Oo-kam w XIV. W nowszych czasach E. filozoficzny wypływa na widownię myśli filozoficznej pod postacią filozofii Looke’a (ob.), i odtąd nabiera coraz donioślejszego znaczenia w rozwoju myśli ludzkiej wogóle, zwłaszcza pogłębiony nowem i wszecbstronnem rozwinięciem tego kierunku myślenia przez Dawida Hume’a (ob.). Wogóle rzeo można, że E. filozoficzny najwięcej był i jest rozwijanym w Anglii, ojczyźnie prototypu empiryzmu—B a o o n a (ob.). I tak zarówno J o h n 8 t u-art Mili (ob.), jak i Bain (ob.), opracowują teoiyę empiryzmu filozoficznego, a Herbert Spencer rozszerza jego zakres, łącząc go z ewolucyą, zwłaszcza w wyjaśnianiu procesów psychologicznych, a nawet usiłuje na nim oprzeć swoją etykę ewolucyonizmu.

We Francyi, podobnie jak w Greeyi starożytnej, E. filozoficzny wypływa na jaw wraz z te-sensualizmu, a zwłaszcza najwybitniejszego i najbardziej typowego przedstawiciela sensualizmu w XVIII wieku, C o n d i 11 a o’a (ob.). Zjawienie się doktryny pozytywizmu, sformułowanej przez Augusta Comte’a (ob.), jest nowem odrodzeniem się E-u we Francyi. Odtąd pozytywizm franouBki wraz z ewoluoyonizmem angielskim otwiera nowe, szerokie pole dla E-u filozo-fioznégo. Kierunek ten myśli znajduje w najnowszych czasaoh oddźwięk nawet i w ojczyźnie najpotężniejszego przeciwnika empirycznej teoryi poznania—Kanta. Pewien odłam szkoły Nowo kantyzmu (ob.), a mianowicie myśliciele, grupuj ąoy się w około wydawnictwa „Vierteljahrschrift für wissenschaftliche Philosophie*, są właśnie przedstawicielami w Niemczeoh filozofii empirycznej. Są to pozytywiści niemieccy. Do nich zaliczyć-by można i Ernesta Łaasa (ob.), o-

8. S.

Empis L., Wujek, przedstawiciel rodziny Em-pidae, Wujkowatych, do podrzędu much właściwych (Br achy cer a), do rzędu owadów dwu-skrzydłych (Diptera) zaliczany. Są to muchy smukłe, nagie, głowę mają małą, kulistą, ssawkę (ryjek) rogową, kończystą, pionową, rzadziej poziomo wystającą, lub nachyloną pod tułów. Różki opatrzone zwykle końcowym stylikiem lub szczeciną; oczy u samców stykają się na wierzchołku głowy; nogi tylne wydłużone; skrzydła w spoczynku równolegle do odwłoka trzymane. Zręcznie łowią i wysysają owady, nadziane na ryjek (ssawkę), łfi f

Fig. 115. Empis.

żyją jednak i na kwiatach. Tłumnie roją się, jedne pod drzewami lub około chwastów suchych i t. p., inne znów nad wodą wyprawiają bardzo zręczne tany i skoki.—E. ciało ma wydłużone, głowę małą; rożki krótkie, o trzecim członku opatrzonym końcowym stylikiem Bzczecinkowatym. Skrzydła długie. Oczy u samców stykające się razem, odwłok wydłużony, wysmukły, u sarnio z przodu szerszy, ku końcowi ostro zeszczuplony. Są pokryte włoskami. Znane liczne gatunki tego rodzaju; ważniejsze z nich są: E. tessellata Fabr. E. pemipes, Neig. E. livida L., pospolite wszędzie.    A‘ s"

Empis Adolf (* 1795 w Paryżu—f 1868), poeta dramatyczny francuski, autor wielu komedyj odznaczających się świetną formą, subtelnością spostrzeżeń i powagą treści. Celniejsze z nich są: „Lamport Symnel“ (1826); „Le généreux par vanité* (1827); „La mère et la filie* (1830—napisana do współki z Mazerèsem); „Lord Novart* (1836), „Julie* (1837) i „L’héritière* (1844). Wy • bór ich ogłosił E. p. t. „Théâtre* (2 tomy 1840). Oprócz tego napisał „Les femmes de Henri VIII* (2 tomy; 1854). E. w r. 1847 został ozłonkiem

1867).

cyi,

w Chile.

Empleumm serrulatum albo Diosma u-nicapsularis, ob. Diosma.

Empoli, miasto w prowincyi włoskiej Toskanii, departamencie Florenckim, na lewym brzegu rzeki Arno, w węźle dróg żelaznych do Florenoyi, Pizy i Sieny; 7 300 m ców (gmina przeszło 17 000). E. jest siedliskiem biskupa, ma piękną i starożytną katedrę w stylu romańskim z r. 1093; ulice wązkie ale schludne; kilka zakładów przemysłowych do wyrobu tkanin bawełnianych, majoliki, szkła, skór, makaronu i t. p. Okolica, bardzo żyzna i wybornie uprawna, była niegdyś Spichlerzem Rzeczypospolitej Florenckiej. W E. odbył się kongres wypędzonych w r. 1251 z Florencyi Gibelli-nów.    Andi s>

del; 7 500 m-ców.

Emporiae, W starożytności handlowa osada na wybrzeżu m. Śródziemnego, w pobliżu południo-

K K.

akademii, a w 1857 dyrektorem teatru Comédie Française.

Empis Jerzy Simonis (* w r. 1824), lekarz francuski, wykształcenie zawodowe odebrał w Paryżu, tam też w r. 1850 po obronieniu rozprawy: „Considérations sur la paralysie du membre supérieur à la suite de la taxation du bras" osięgnął dyplom doktorski. W r. 1859 zostawszy profesorem nadzwyczajnym (agrégé) w paryskiej Ecole pratique, wykładał anatomię, oprócz tego ordynował w róźnyoh szpitalach; w r. 1875 Akademia Medyczna powołała go na członka swego, zaliczając go do sekcyi anatomii patologicznej. Jest on autorem licznyoh prac, z których wymienimy tu tylko: „De la méthode à suivre dans l’examen des maladies" (Paryż 1858); „De l’affaiblissement musculaire progressif des vieillards* (tamże 1862) i „De la statistique du service d’aocouchements de l’hôpital de la Pitié, et deB mesures hygiéniques... contre la fièvre puerpérale" (tamże

Dr J. P.

Ernplektyt Kenngott. Błyszcz bizmutu i miedzi (mineral.). Minerał układu rombowe go, dotąd znajdowany jedynie w postaci cienkich, igiełkowatych słupków, silnie zwykle wzdłuż prążkowanych i w kwarc wrosłych. Łupliwość ma-krodiagonalna zupełna, podstawowa wyraźna, równoległa do ścian słupa—niewyraźna. C. wł.

6.v3—6.38; tw. 2; barwy cynowo - białej, z żółtą często naleciałością. Skład chemiczny: CuBiSa, wyraźniej Cu₃S+Bi₂S₃; w odsetkach: 18.88 miedzi, 62.01 bizmutu i 19.11 siarki, ze śladami niekiedy ołowiu i srebra. Ogrzewany z kwasem a-zotnym daje ciemny zielonawo - niebieski roztwór. Znajduje się w kopalni Taonebaum pod Schwar-zenbergiem w górach Kruszoowyoh, w Freudenstadt w Wirtembergii, w kopalni Aamdal w Szwe-w Rezbanya w Węgrzech, w Copiapo

K. J.

Emporia, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półnoonej, w stanie Kansas, nad rz. Neosho, o 120 km. na południe od stolioy stanu, Topeka; węzeł licznych dróg żelaznych; klasztor Franciszkanów, seminaryum nauczycielskie, kilka szkół niższych; wyrób tkanin bawełnianych; han-

And. S.

wych stoków gór Pirenejskich (w dzisiejszej odnodze Rosas); założyli ją Focejczykowie z Massylii. Rzymianie przed Drugą Wojną Punicką wylądowali tu w r. 218 przed Chr. pod wodzą Gneiusa Soypio-na i uczynili miasto głównym punktem wypraw przeciwko Kartagińczykom dla zawojowania Hiszpanii. Za Juliusza Cezara kolonia rzymska. Dziś licha wioska Ampurias. Nazwa pochodzi od greckiego ’E[i.7ró§iovf oznaczającego przystań morską, punkt handlowy, miejsce do ładowania towarów. Przenośnie każde wielkie miasto handlowe

i ognisko ruchu towarowego zowie się stąd E nipo ryą; port ateński Pireus zwał się też metaforycznie tó ’Am%óv ’s|mcóoiov, wybrzeża fenickiego w odnodze małej Syrty—‘Ejjwrógia.    And- s-

Emporion, łac. emporium, w starożytności składowe miejsce towarów, a zarazem centralne miasto, ku temu wyznaczone dla kupców e n gros. Najbardziej wziętym takim punktem handlowym była część portu Pirejskiego w Atenaoh, gdzie pewna przestrzeń „wielkiej zatoki*, pyra-i k o s zwana, służyła za przystań dla okrętów kupieckich; a prócz tego handel miał sobie wydzielone przyległości zatoki na magazyny, na bazary dla artykułów okazowych, i był to zarazem rodzaj giełdy.—W Rzymie podobne E. znajdowało się na wzgórzu Awentyńskiem, założone przez edylów M. Emil. Lepida i L. Emil. Paullusa, między 193 a 174 r., przed Chr.

Emporos, handlujący na wielką skalę, różniący się tern od przekupnia, który zwał się aut o-poles albo k a p e 1 o s. Autopoles sprzedaje wytwory swoje własne, jak rolnik zboże, rzemieślnik rękodzieła, kwiaciarka wieńce. Kapelos jest to znowu handlarz drobny, detalista, nabyte towary i artykuły źywnośoi odprzedający na rynku lub wprost na mieście w sklepach i budaoh (kapeleia). Zawód kapelosa był w takiej pogardzie, że oddawali mu się ludzie tylko z najniższych klas społecznych, skąd nawet powstało wzgardliwe przezwisko a g o r a i o s, ozłowieka z gminu, niby podobnego tym, co się trudnią sprzedażą po rynkach. Większego poszanowania doznawał wielki kupieo, lubo i tu nie zawsze osobista praktyka zawodu obyła się bez plamy. Emporya obejmuje wszelki handel na wielką skalę, odbywany drogą morską, i już za bohaterskich nawet czasów ślady jego widnieją (por. Odyss. I 164. Iliada VII 467; XXIII 740 sq), chociaż w owym czasie Fenioya-nie, z którymi wcześnie współzawodniczyli Kre-teńczycy, byli właściwymi pośrednikami w rzeczach wielkiego handlu. W owej-to epoce głównym punktem handlowym w Greoyi był Korynt, do którego przystępowały wszakże i inne grody, jak: Egina, Chios i Ateny; ruch zaś w kierunku handlu morskiego i dalekich na ten cel podróży zaznacza się już w wyprawia Argonautów, w Wojnie Trojańskiej, a w każdym razie od takich przedsięwzięć doznaje on poparcia. Wykształoa się i doskonali budowa okrętów (Koryntyjczyk A-minokles wystawia dla mieszkańców w. Samos pierwsze trój wiosło wce); Grecy stają w pierwszym szerega ludów żeglarskioh, a stąd powaga grodów przybrzeżnych nad wewnątrz-lądowemi. Sprzyjał handlowi układ państwa demokratyczny, chociaż i oligarchiczny Korynt, na podobieństwo późniejszej Weneoyi, wysoko stanął w handlu. Najznamienitszym jednak punktem handlowym stały się A-teny, i to przeważne swe w tym kierunku stanowisko zachowały nawet po nieszczęsnej Wojnie Peloponeskiej. Oczywiście, że potężny rozwój sił morskich, ze względu na same cele polityczne, wielce się przyłożył i do rozwoju morskiego han* dlu. Do tego celu przyczyniły się też umyślne i specyalne przepisy państwowe: uwolnienie żeglarzy od służby wojskowej, ustawy dotyczące miar, wag, praw handlowych, urzędy, umowy handlowe z innemi państwami; ustanowienie poza granioami Attyki, po różnych miastach, tak zwanych proksenów (rcpó£svot), w rodzaju dzisiejszych konsulów, dla opieki nad handlem ateńskim. Po zupełnem osłabieniu Aten kwitnął jeszcze dość długo handel na wyspie Rhodos. Wynikiem ruchu handlowego i żeglarstwa były liozne odrośle greckie, rozrzucone po rozmaity oh wybrzeżach wód śródziemnych, a' stąd znaczne oddziaływanie i na wewnętrzne stosunki grodów macierzystych, i bliższe poznajamianie się z cudzoziemcami, na których gruntach rozwijały się greckie osady, skutkiem czego Grecy a, ze swą myślą i pracą, rozrzucić się mogła na wszystkie strony świata. Potworzyły się z postępem czasu wielkie drogi handlowe: 1) wschodnia, wzdłuż wybrzeży Azyi Mn. i wewnątrz niej, z głównym punktem handlowym w Efezie; 2) pólnoco - wschodnia, od Cyklad przez m. Egejskie do Tracyi, Propontydy i Pontu; z głównemi punktami: Pantikapeion, Fanagorya, Olbia, zkąd drogi głęboko wdzierały się do Scy-tyi; 3) południowo - wschodnia i południowa, do Cypru, Egiptu i Cyreny, a stamtąd do wnętrza Afryki, z głównym punktem Naukratis; 4) półn.-zachodnia, do m. Jońskiego i Adryatyckiego (E-pidamnos); 5) zachodnia, aż do słupów Heraklesa (Massilia). Przedmioty wielkiego handlu były rozmaite, szczególniej zboże (z osad nad Bosforem Cymmeryjskim, z Sycylii i Egiptu), wina greckie, budulec okrętowy, niewolnicy, bydło, kruszce i t. p. Brakowało starożytnym dzisiejszego udogodnienia, t. j. handlu komisowego. Właściciel ładunku musiał go prowadzić sam, lub za pośrednictwem własnego pełnomocnika. Właśoiciele okrętów, czyli armatorzy, zazwyczaj wiązali Bię we współkę, ale często i pojedynczy w ten sposób zużytkowywali kapitał. Fundusze na przedsiębiór-stwa handlowe, po większej części praktykowane przez innogrodzców, otrzymywano, pod zastaw ła dunków, od kapitalistów na 60 od sta. Stąd różna też wypada współdzielczość zysków lub strat, polegająoa na tern, że armator dla wyekwipowania okrętu na stopę daleko wyższą od zwykłej stopy procentowej pożycza pieniędzy, zabezpieczając je wartością okrętu i całego ładunku. Wierzyciel przyjmuje niebezpieczeństwo wypadków, dotyczące statku i ładunku; podróż na miejsoe i z powrotem armator ma sobie przepisaną; wypadki, w których wolno mu zbaczać ze wskazanej drogi, w nadziei osiągnięcia większych zysków, określone są ściśle, ale wszelkie samowolne zbaczania z drogi podlegają umówionej karze. Jeżeli pożyczka udzieloną była na jeden tylko kurs, to po przybyciu na miejsce dłużnik zwracał ją na ręoe ludzi, przez wierzyciela w tym celu razem z okrętem wyprawionych; jeżeli służyła na dwa kursy, tam i z powrotem, to za powrotem odbierał ją sam wierzyciel. Jeżeli dłużnik nie płaoił, to wierzyciel mógł swej należności poszukiwać nietylko na okręcie i ładunku, jako na zastawie, ale i na całym majątku dłużnika. Jeżeli zasię w ciągu podróży okręt, albo ładunek, uległ jakowym uszkodzeniom, wierzyoiel, na mocy kontraktu występujący tu w roli towarzystwa assekuraoyjne-go, zobowiązany jest do odszkodowania, za ćo o-trzymuje resztę ładunku lub szczątki statku. — Skutkiem zdobyczy Aleksandra Mac. doznał i handel znacznych przewrotów, a odtąd Aleksandrya stała się głównem ogniskiem handlu wszechświatowego, który za panowania Rzymian bezpośrednio już kierował się do Indyj i do wnętrza Afryki. Środkowym zaś punktem właściwego handlu greckiego stała się natenczas wyspa Rbodos.

W Atenach prawa określające stosunki handlowe manę są p. n. emporikai dikai, oraz emporikos nomos; najlepszą zaś defmicyę spraw handlowyoh, w znaczeniu ścisłem, podaje tekst DemoBtenesa (,C. Zenothem" 1:— «Prawo przyjmuje akoyę żeglowników (naukleroi), tudzież wszystkich wielkich kupoów (emporoi), co do wszelkich umów (symbolaia), dotyczących wypraw do lub z Aten, jako też we wszystkich wypadkaob, gdzie istnieje kontrakt piśmienny (syngrafe). Odmawia ono akoyi poza obrębem tych warunków".— Dbflnicya ta, wykluczająoa mnóstwo interesów, które prawa nowoczesne podciągnęły pod procedurę handlową, zdawała się niektórym kommen-tatorom oiasną i niezupełną; przeciwstawiali też oni jej formuły bardziej szczegółowe, na podstawie innych tekstów: ale teksty te nie mają już charakteru takiej ściałośoi, jak ów Demosteneso-wy, i przeto jego trzymać się tylko należy. — Sprawy handlowe (mówimy tu, naturalnie, wciąż tylko w zakresie prawa prywatnego), od innych spraw oywilnego porządku różniły się szeregiem odstąpień, wprowadzonych gwoli handlowi morskiemu, tak potrzebnemu dla pomyślnośoi Aten. I tak:

1) W wieku piątym, badanie (nie sądzenie) tych spraw przypadało speoyalnym urzędnikom, zw. nautodikai, którzy nadto mieli w swych at trybucyaćh sprawy o wdzierstwo do prawa obywatelstwa (dikai kseniias). Urzędnicy ci, ostatni raz wspominani w r. 397, znikli w IV w., a w sprawaoh sądowych zastąpili ich tesmote-o i.—2) W połowie lV-go w., między r. 355 i 342, sprawy handlowe zaliczono do tych, których rozwiązanie nastąpić powinno w ciągu miesiąca od daty wniesienia (emmenoi dikai). Reforma ta dała spóźnione zadośćuczynienie życzeniu Ksenofonta, który (De vectig. III, 3) proponował premia sędziom handlowym, odznaozająoym się pośpieszno-śoią.—3) Sprawy handlowe sądzonemi być mogły

(Berlin 1888, str. 06 nast., 685 i 962); Boeokh-Fraenkel .Staatshaushalt der Athener* (wyd. 3-e z r. 1884; I, 59 nast.).    K* Ł

Empusa (’'E^îrovça ^), nocne widmo, ludożercze Btraszydło z oślemi nogami, którem straszono dzieci. Do E z zaliczano także Lamie i Mormoliki, które pięknym młodzieńcom wysysały krew i ciało ich rozszarpywały. — Wogóle straszydła podobne, do których należały: Akko, Alfito, Gorgo, nazywano m o r 1 y k e i a. — E. służyła także za hańbiące imionisko kobiet wszetecznych: dostało się ono, między innemi, matce krasomówcy Eschi-nesa.

dach.

A. S.

Df J. P.

K. K.

tylko w miesiącach zimowych (od boedromionu do mu-nichionu), czyli, kiedy przerywała się żegluga. — 4) Skarżący, w razie nieusprawiedliwienia skargi, ulegał epobelii, t. j. płacił karę, wyrównywa-jącą szóstej części pretensyi spornej.—5) W rzeczach prawa pospolitego ustawa ateńska, wroga wszelkiemu przymusowi osobistemu, zostawiająca pilności i energii stron środki egzekucyjne, dozwalająca na mocy wyroku zabierać ruchomości i nieruchomośoi dłużnika, nie tykając osoby,—w sprawach handlowych, przeciwnie, zezwalała na przymus osobisty, tak, iż wygrywający miał prawo a-resztować dłużnika i trzymać go w więzieniu aż do zupełnego uiszczenia się: jeżeli zaś dłużnik wychodził chwilowo, za złożeniem kaucyi, to zapewne tylko po zgodzeniu się na to wierzyciela.— Takie to były prawa, wyłowione głównie z tekstów Demostenesa, które miały na celu popieranie spraw handlowych, jako silnie związanych z dobrobytem kraju, i one-to się nazywają e m -porikai dikai.

Ale jest jeszcze emporikos nomos, pra wo, zawierające środki, śoieśniające wolność handlu, ustanowione w interesie skarbu. Jeduem z głównych starań prawodawcy było zaopatrzenie miasta w zboże. Owoź wywóz zboża wzbroniony był uroczyście: żaden mieszkaniec Attyki, pod karami najsurowszemi, nie mógł indziej wprowadzać zboża, jak tylko na rynek ateński, a dwie trzecie ładunku wchodzącego na rynek zbożowy musiały być przeprowadzone i sprzedane w samem mieście Atenach. Inny przepis, pośrednio sprzyjający przywozowi zboża, polegał na tern, iż niewolno było dawać większej pożyczki na statek, któryby nie miał powrócić do Aten z nowym ładunkiem, zbożowym lub innym.—Pomiędzy innemi prawami handlowemi Aten przytoczyć można: 1) obowiązek włożony na wywózców oliwy, ażeby składali dokładną deklaracyę ładunku; 2) zakaz wywozu materyałów potrzebnych do budowy okrętów, jako to: budulcu, lin, wosku, żywicy i t. p.;

3) surowe kary wymierzane przeciw bezzasadnym skargom, zanoszonym na wielkich kupców. Natomiast trudno uwierzyć w rzekome prawa Solona, zabraniające wywozu fig i wogóle WBzelkieh płodów, prócz oliwy.

Ateny nie były jedynem miastem, mającem speoyalne prawa względnie do handlu morskiego; można stwierdzić lub przypuszczać podobne we wszystkich wielkich środowiskach handlowych, jak: Marsylia, Efez, Cyzicus i t. d. W okreßie macedońskim i rzymskim, kiedy wyBpa Rhodos wzięła prym przed wszystkiemi współzawodniczącemu środowiskami, prawa morskie Rodyjczyków uznane zostały powszechnie za kodeks żeglarski. Ces. August nadał moo prawną wszystkim ich przepisom, niestojącym w sprzeczności z prawem rzymskiem, a postanowienie to jeszcze wzmocnione zostało za Antonina Pobożnego, wówczas, kiedy - to Volusius Maecianus pisał swój Kommen-tarz o Prawie Rodyjskiem. — B i b 1. A. Baumstark „De curatoribus emporii et nautodicis. ..“ (1827); Meier i Sohoemaun „Der attische Prozess*

K. K.

Empusa Cohn (Entomophthora Fres.), rodzaj grzybków z rodziny Entomophtoreae (o w a dorn o r k i ob.), żyjących przeważnie na owa-

B. U.

Empusa 111. Strasieo. Rodzaj należący do rodziny Modliszkowatych (Mantidae), do rzędu Owadów prostoskrzydłych( Orthoptera), odznacza się wyrostkiem stożkowatym na przedniej czę-śoi głowy, który kończy się ostro lub listkowato. Rożki ma znacznie krótsze od przedkarcza, u samców podwójnie grzebyczkowate, u samic poje-dyńcze. Przedkarcze nadzwyczajnie wydłużone. Pierścienie odwłoka, jako też uda nóg środkowych, tylnych, opatrzone są listkowatemi dodatkami. W Europie znane są 3 gatunki, z których zasługuje na uwagę: E. egena Charp. (pauperata Rossi). Jasnozielona; przedkarcze posiada brzegi zazębione; skrzydła przeroczyste, z ciemnemi żyłkami na końcu. Odwłok ma wyrostki wązkie, na końcach zaostrzone. Zamieszkuje południową Europę i północną Afrykę, przebywa między roślinami. Dorasta do 60 mm. długośoi (Samieo), samiczka większa od samca, bo 67 mm. Samiec jednak ma skrzydła dłuższe bo 40 mm., gdy samiczka tylko 35 mm.

Empyema (gr. tó ifMróe[Jia, od lp.7uośo) = ropieję). Nagromadzenie się ropy w jamie ustroją którejkolwiek, jednakże zwykle miano to wyłączni dawane bywa otokowi ropnemu klatki piersiowej, czyli nagromadzeniu się ropy w worku opłucnej, powstającemu w następstwie spraw zapalnych.

Empyreja v. Empyromanteia, wróżba z kierunku i kształtu płomieni ofiarnych, wprowadzona przez wróżbitę i kapłana Amfiarosa.

Ems, 1) E, w starożytności u Rzymian A misi a, u Greków ’Adasia*;, ’ApAaioę, w Średnich Wiekach Embse, Embs, u Hollendrów Eems, rzeka w północno - zachodnich Niemczech, bierze początek na południowych stokach Lasu}Teuto-burskiego, w pruskiej prowiacyi Westfalii. Tu, pod wsią Moosdorf, w bagnistem wrzosowisku, w wysokości 109 m. nad p. m. powstaje strumień, który, zasilany ze stron obu licznemi, ale drobnemi dopływami, kieruje się ku północo • wschodowi na Wiedenbruck, Warendorf i Rheine. Od tego ostatniego miasta, rzeka, dość już znaczna, zwraca się ku północy i wchodzi w ^obszar [prowinoyi Hannowerskiej, wijąc się w drobnych zakrętaoh i przyjmując dość znaczne dopływy; w biegu tym

E. mija miasta Lin gen, Meppen, Aschendorf, Wee- | kanały, z któryoh jedne służą do odwadniania ba-ner i Leer, aź wreszcie zbliża się do zatoki Doi- gnistych torfowisk, inne do żeglugi. Śród tych lait, ku której pod Oldersum nagina się ku za- ostatnich wyróżniają się: Kanał Ems - Vechte od ohodowi i w której pod osadą Petkum znajduje Bwe uście. W dalszym ciągu rozróżniają jeszcze śród morza wody rzeki i tym sposobem wyspa Fryzyjska Borkum ma po wsohodniej swojej stronie Oster E. a po zachodniej Wester E. E. jest rzeką całkowicie nizinną; bieg jej, mający 330 przechodzi przez Lingen i kończy się w rzece km. długości, odbywa się śród równiny, z której Haase pod Meppen. Nad brzegami Amizyi rozbił tylko gdzieniegdzie nieznaozne wyskakują pagórki. Druzus wojska Brukterów. — 2) E, lewy dopływ Od miasta Lingen aż do samego niemal uścia rzeki Lahn (systemat Renu), ma źródła w górach rzeka płynie między ogromnemi torfowiskami, Taunus, na północnym stoku Feldbergu, płynie śród krainy płaskiej, pustynnej, zrzadka tylko osa- ku północo - zachodowi doliną piękną i żyzną (Gol-darni ludzkiemi urozmaiconej. Dopiero powyżej dener Grund), wpada do Lahnu, w pobliżu Lim-Weener wchodzi w krainę żyznych dość marszów burga; długi 35 km. — 3) E., miasto i słynna osa-

Haneckenfähr do Nordhorn, oraz będący w budowie kanał Dortmund • Ems; kanał ten wyohodzi z fabrycznego miasta Dortmund, przecina rzeki Lippe i Stever, mija Münster, przecina dalej rzekę E. pod Fuestrup i, biegnąc jej prawym brzegiem,

jJl ü

SiliSlÈ

pa

Ètpt

U "i

. *_ jj»Hfl

i i ilyu

îilîrY    ' ’-r:- "

« Iïjîir    '

gam.

Si

l’y

"■'-i

pÉ

gfegte

- "" V jisktz

;/

EàliW

[J?

J?ig. 116. Ems.

i tu wsie stają się coraz gęstszemi i coraz zamo- da lecznicza, w pruskiej prowiaoyi Hessko- Nassau-śniejszemi. Samo u&cie, z powodu nader małego skiej, regencyi Wiesbadeńskiej, powiecie Niższego spadku i leniwego biegu wody, doznało ważnych Lahnu (Uuterlahnkreis), przy drodze żelaznej Ko-zmian w ostatnich stuleciach; przedtem miasto blenoya - Frankfurt n. M. i przeważnie na prawym Emden leżało nad rzeką, dziś jest zdała od niej brzegu Lahnu; przeszło 7 000 m-ców. Należy do (ob. Emden). Przypływy morskie sięgają w gó- rzędu najstarszych osad nad Renem; znajdowane tu rę aź do osady Halte, powyżej Leer; z tego po- monety, nie muiej jak szczątki dawnych łaźni wodu E. aż dotąd ma wodę słonawą i aź dotąd z ozasów rzymskich oraz murów dawnej warowni, może dźwigać większe statki morskie. Od miasta upoważniają do wniosku, że Rzymianie mieli tu Warendorf rzeka staje się spławną, a od wioski I swoją kolonię wojskową i puukt obronny. Po raz Greven żeglowną. Dno przeważnie szlamiste, brze- pierwszy w dziejach zjawia się E. dopiero w X w. gi płaskie, tu i owdzie z drobnego piasku zbudo- jako Omunza, Embs, Eimtze, i jako własność wane; woda mało klarowna i niesmaczna, ryb arcybiskupów Trewiru, od których w szeregu stu-prawie nie ma. Z dopływów najważniejsze są: leci do różnych przechodziła panów, aź wreszcie, Hassel, Bever, Glane, Ahe, HaaBe i Leda z pra- wraz z Księstwem Nassauskiem, dostała się Pru-wej strony, a z lewej Werse; z tych Haase i Le- som w r. 1866. W E. odbyły się w roku 1786 da są żeglowne. Do systematu E. należą liczne I słynne religijne punktaoye E-kie, w E. też wyda-

Dr A. P.

And. S.

Luter wystąpił był przeciwko E-owi w broszurze p. t. „Gegen den Leipziger Bock" (Przeciw lipskiemu kozłowi—z alluzyą do jego herbu, mającego w szczycie koźlą głowę), on zaś dał mu odpowiedź p. t. „Gegen den Wittenberger Stier" (Przeciw Wittenberskiemu bykowi).    •

Emsing, W Ba wary i, w dolinie Trauńskiej blizko miasta Traunstein, 570 m. nad p. m., mały zakład zdrojowo - kąpielowy, z jednem alkaliczno-muryatyoznem źródłem; solankę na kąpiele sprowadzają z poblizkiego Reichenhall. Stosowane są tu nadto kąpiele borowinowe, igliwiowe, ziołowe, oraz hydropatya, a także żętyca. Urządzenia są skromne lecz dobre, życie spokojne w zaciszu, pobyt tani. Stacya kolejowa w Ttraunstei-nie.

rzyło się pamiętne zajście między królem Pruskim Wilhelmem I a posłem Irancuskim Benedettim; zajście to stało się następnie jedną z pośrednich przyczyn wojny francusko - niemieckiej (13 lipca 1870). Jest tu kilka pięknych kośoiołów, progi-mnazyum realne, wodociągi; w okolicy kopalnie rud ołowianych i srebrnych, malownicze skały łupkowe, wieże z widokami, ślady budowli staro-rzym-skich i t. p. And-s—Wielkie swe znaczenie obecne zawdzięcza E. źródłom mineralnym lecznica; m oraz wybornemu położeniu w uroczej dolinie, zabezpieczonej od wiatrów półnoonych i wschodnich, a dostępnej dla południowych i południowo-zachodnich. Są tu bardzo obfite zdroje szczawy alka-liczno - muryatyoznej, o wysokiej temperaturze, od 28° do 50° C. Klimat łagodny, aczkolwiek ranki i wieozory bywają chłodne; znaczne wahania pomiędzy dzienną a nocną temperaturą, oraz bardzo znaozny stopień wilgotności. Szczawa Emska ze skutkiem zalecana bywa w nieżytach oskrzeli, krtani, żołądka, przewodu pokarmowego, dróg żółciowych, w cierpieniach pęcherza moczowego, jako to: w dziarstwie (piasku moczowym), w kamieniach nerkowych, w wysiękach pozostałyoh po sprawach zapalnych i w chorobach kobiecyoh. Próoz zwykłych kąpieli z wody emskiej i wewnętrznego jej użyoia, stosowane są tntaj inhalacye, ścieśnione i rozrzedzone powietrze, zabiegi hydropatyczne, serwatka i użycie pastylek z soli emskiej. Urządzenia kąpielowe wspaniałe; wille i hotele z całym komfortem i przepychem urządzone, życie gwarne, wesołe, pełne rozmaitości. Koszta pobytu względnie, przy skromniejszych wymaganiach, nie wielkie. Sezon od maja do października, zjazd i roczny przeszło 20 000 osób. Poozta, telegraf I i stacya kolejowa w miejscu, godzina drogi do [ Koblencyi, 2 g. do Frankfurtu i 3 g. do Wiesba-denu. Na eksport idzie rok rooznie przeszło 2 miliony butelek wody Emskiej i V* miliona pudełek pastylek.

Emscłier, prawy dopływ Renu, ma źródła w pruskiej prowincyi Westfalskiej, na wyniosłości Haar, na południo - wschód od m. Hörde; przepływa krainę bogatą w węgiel kamienny i bardzo przemysłową; uście ma poniżej Ruhrortu, długość 98 km.,—-za pomooą kanału pozostaje w łączności z rzeką Ruhr; wchodzi także w systemat budującego się kanału Dortmund - Ems.

Emser Hieronim, teolog, jeden z najgłówniejszych przeciwników reformacyi (* w Ulmie 1477— + 1527), studyował w Tybindze i w Bazylei prawo i teologię; od r. 1502—1504 wykładał w uniwersytecie erfurckim humaniora, a w r. 1505 został sekretarzem księcia saskiego, Jerzego, w Dreźnie. Miał przyjazne stosunki z Lutrem, lecz zerwał je po słynnych dysputach, odbywanych w Lipsku. Przeciwko jego przekładowi Biblii wydał przekład Nowego testamentu (1527), nie samodzielny wszakże, lecz oparty na tłómaczeniu Lutra, które tylko przerobił podług Vulgaty, w duchu wykładu katolickiego; pisał także o kanonie mszy św. .przeciw Zwingliuszowi. Z dzieł jego zasługuje na wyróżnienie „Vita Bennonis" (Lipsk 1512).

Dr A. P.

Emskie punktaoye (kongres w Ems) były aktem protestu ze strony arcybiskupów niemieokioh w r. 1786 przeciwko uroszczeniom kuryi rzymskiej. W r. 1763 koadjutor biskupa Trewiru, Jan Mik. Hontheim (ob.) wyłożył w słynnej książoe: „De statu ecolesiae et légitima potestate romani pontificis“ (wyd. pod pseudonimem Justyna F e-broniusza) zasady autonomii biskupiej, wskazując na niebezpieczeństwo, jakie jej zagraża przez ustanowienie nunoyatur papieskich. Kiedy w r. 1785, na żądanie elektora bawarskiego, Karola Teodora, została utworzona nunoyatura w Mo-naohium, i kiedy, nie bacząo na protest, wysłany do Rzymu przez kilku aroybiskupów, nunoyusz Cezary Zoglio objął w maju 1786 swe stanowisko, delegaoi arcybiskapów Moguucyi, Trewiru, Koblencyi i Salzburga sformułowali na zjeździe w Ems prerogatywy, zawarowane przez prawo kanoniczne władzy biskupiej. Akt ten, podpisany 25 sierpnia 1786 przez czterech arcybiskupów i posłany równooześnie do cesarza Józefa Il-go i do papieża, otrzymał nazwę Emskich punk-tacyj. Ważniejsze „punkty" tego ciekawego dokumentu są następująoe: zrzeczenie się przez papieża wszystkich praw i przywilejów, wypływających z fałszywych dekretaliów; poręczenie zasad Febroniusza, w myśl zupełnej autonomii episkopatu; nieuznawanie żadnej innej jurysdykoyi kościelnej oprócz biskupiej; zakaz apellowania do Rzymu, i wreszcie utworzenie synodów prowinoyonalnych. Domagano się nadto zwołania w najbliższym czasie koncylium powszechnego. Atoli kurya rzymska nie przyobyliła ucha do tych dezyderatów arcybiskupich i, lekceważąo je zupełnie, poleciła nuncyuszom postępować, jak gdyby nio nie było. Cesarz, przychylny zrazu arcybiskupom, doradzał im pozyskać kler i ruch uogólnić; wszakże, biskupi - sufragani, obawiając się rozszerzenia władzy metropolitalnej bardziej niż władzy Rzymu, oświadczyli się przeciw Punktaoyom Emskim. Co więcej, rząd pruski prosił arcybiskupów Kolonii i Moguncyi o zaniechanie' dalszego sporu, sejm zaś w Ratysbonie (1788) doradził prałatom, aby prowadzili układy ze Stolicą Apostolską osobiśoie i każdy zosobna. W ostateczności poniosła zupełną porażkę próba wyemancypowania Niemiec katolickich z pod władzy Rzymu, a jej zakońozeniem była

Hml.

surowa nagana, udzielona przez Piusa VI-go czterem aroybiskupom w liście pasterskim, zatytułowanym „Sanctiss. dom. nostri Pii papae VI responsio od metropolitans Mognnt.. Trevir., Colon, et Salisburg. super nuntiaturas” (1789). —^Mü n c h „Geschichte des Emser Kongresses und seiner Puuktate” (Karlsruhe 1840); O. Mej er „Zur Geschichte der römisch - deutschen Frage“ (Rostock 1871).

Emtlo. Przez kupno-sprzedaż rozumie się według prawa rzymskiego umowa, mocą której jedna strona obowiązuje się pewną rzecz (merx) woielić do majątku drugiej strony, która nawzajem zaciąga obowiązek zapłacenia tytułem wynagrodzenia za to pewnej kwoty pieniężnej (pretium). Kontrakt kupna zawarto, skoro strony zgodziły się tak co do rzeczy, jak i co do ceny. Zawarcie tej umowy nie zależy cd zachowania jakichkolwiek formalnośoi, ani też od tego, aby jedna ze stron wykonała świadczenie, do jakiego się zobowiązała. Wszelkie rzeczy ruchome i nieruchome, sbywalne, a nawet niezmysłowe, tylko w pojęciu istniejące, mogą być przedmiotem kupna; także prawa, wierzytelności, posiadanie, oały majątek lub część jego. Przedmiotem tego stosunku mogą być rzeczy obecnie istniejące i przyszłe, własne i cudzą własnością będące. Kupno rzeczy cudzej nie zawsze jednaki skutek sprawia; bo jeżeli sprzedawca i nabywca, zawierając kupno, wiedzieli, że rzecz jest oudza, nie można uznawać stanowczej woli stron, umowa nie będzie obowiązującą i każdy z nioh odstąpić od niej samowolnie może; jeżeli zaś obaj, a przynajmniej kupujący, w dobrej wierze umowę zawierają, sądząo, że rzeoz sprzedawcy własnośoią jest, wtedy uznać należy stanowczą wolę kupna, a przeto zawiązany stosunek nie ulegnie samowolnemu rozwiązaniu. Jeżeli rzecz pewna sprzedaną została podług wagi lub miary, umowa kupna - sprzedaży wtedy dopiero staje się zupełną, gdy rzeoz sprzedana odważoną, odliozoną lub odmierzoną zostanie. Dla tego nabywca aż do tego czasu nie ponosi strat przypadkowych. Inaczej ma się rzeoz w razie za-waroia kontraktu kupna peraversionem (kupno na ogół, kupno ogółem), to jest, gdy kto kupił rzeez pewną na kupie złożoną w całości (hurtem); w tym bowiem wypadku umowa kupna przychodzi do skutku z chwilą, kiedy się strony ugodziły co do wszystkich punktów głównych. Prawo rzymskie odróżnia emtio Bpei (aleae) i emtio rei speratae. Przez emtio spei rozumie się kupno, gdy kupuj ąoy obowiązuje się zapłacić cenę kupna za rzecz sprzedaną bez względu na jej ilość i jakość, a nawet wtedy, gdyby rzeczy sprzedanej woale nie było (połów ryb). Przy tern kupnie nadziei obiedwie strony biorą na siebie ryzyko, tak co do jakości, jako też co do ilości. Pod kupnem zaś rei speratae rozumie się kupno, mocą którego kupujący obowiązuje się za pewną ilość przedmiotu sprzedanego zapłacić pewną cenę, bez względu na jego przymioty. Przy tern kupnie biorą strony kontraktujące na siebie ryzyko tylko oo do jakości. W takiem kupnie zapłata umówionej oeny tylko wtedy uiszczoną być powinna, kie- ;

dy przedmiot sprzedany okaże się istniejącym (Ir. 8, pr. I). 18, 1). Co do ceny, to powinna ona być pieniężna, stanowczo prawdziwa (verum) a nie pozorna, sprawiedliwa (justum), odpowiednia wartości rzeozy i pewna (certum), t. j. obustronnie oznaczona, niezależna od jakiejś przypadkowości, od trafu lub od jednostronnej woli kupującego. Za cenę stanowczą pieniężną uważać należy przedmioty, oszacowane w miejsce ceny pie niężnej, przedstawione przez nabywcę sprzedającemu, który je w tej cenie przyjmuje. Stosunek taki me będzie zamianą (permutatio), ale sprzedażą. Jeżeli cena kupna nie dochodzi nawet połowy wartości przedmiotu sprzedanego, wolno sprzedającemu żądać unieważnienia przedaźy z tytułu laesionis enormis, t. j. pokrzywdzenia ultra dimidium (nad połowę). Kupujący może jednak kontrakt zachować w swej mocy, pouwyz-szająo cenę aż do właściwej wartości rzeczy. Z u-mowy kupna powstaje zobowiązanie wzajemne, i to bonae fidei. Obiedwie strony są odpowiedzialne, nie tylko za to, co wyraźaie przyrzekły, ale i za to, czego bona fides wymaga. Co się tycze osoby sprzedawcy, to winien on w swoim czasie wcielić rzecz do majątku kupującego, w Bposób naturze przedmiotu sprzedanego odpowiedni, winien wydać rzecz sprzedaną z wszystkiemi przy-naleźnośoiami i przybytkami (acoessoria) i równocześnie winien być nabywcy rękojmią za spokojną własność (ut emtori rem habere liceat). Sprzedawca odpowiada więc i obowiązanym się staje do powrotu ceny nabywcy, tudzież wszelkich strat stąd przez niego poniesionych, jeżeli ten rzecz nabytą istotnemu zgłaszającemu się właścicielowi oddać jest zniewolony wskutek wyroku prawomocnego. Obowiązek zwrotu strat i szkód zrządzo nych nazywa się obowiązkiem z tytułu ewik-cyi (odzysk, Entwehrung), lub z tytułu pokonania prawem. Jakkolwiek pretensya z powodu ewik-ûyi jest już skutkiem, z samego kontraktu wynikającym, powstał przecież u Rzymian zwyczaj, aby uniknąć wpierw oznaczenia tego „quanti emptoris interest“, przez sędziego, iż na wypadek ewikcyi nabywca stypulował sobie zwrot podwójnej ceny (stipulatio duplae). Z takiej stypulacyi wynikała dla kupującego w razie ewikcyi skarga: actio ex stipulatu de evictions, którą zaliozano do actiones stricti juris. Obowiązek z tytułu ewikcyi ma także i wtedy miejsce, gdy trzeci sądownie udowodnił, że ma prawo użytkowania na rzeozy, która, jako nieobciążona służebnością, sprzedaną została. Już za czasów Cycerona było uznane prawidło, że sprzedawca odpowiada za wady rzeczy, o których wiedział, o których jednak kupującego nie uwiadomił, i że w tym celu służy nabywcy aciio empti. Odpowiedzialność sprzedawcy rozszerzył edykt edylski. Gdy według prawa cywilnego sprzedawca odpowiada tylko za wady rzeczy, które dolo (podstępem) zamilczał, lub których brak wyraźnie przyrzekł (dicta et promissa), odpowiada on według edyktu za wady rzeczy zawsze, jeśli o nich kupującego nie uwiadomił wyraźnie. Eiykt dopuszcza dwie skargi: aotio redhibitoria, na mocy której

385—397).

Emu (ptak), ob. Dr om aj. »

Emulsya (w aptekar.), zawiesina, także mleezanką nazywana, lek płynny, złożony z wody i ciał, bądź to płynnych (np. oleje, balsamy), bądź też stałych, drobno Sproszkowanych,

Dr J. P.

Hml.

cenu.

nabywca może żądać unieważnienia kupna iaetio quanti mi noria o stosunkowe zniżenie ceny ku* pna. Między temi skargami służy kupującemu wybór . Żeby zaś sprawy tego rodzaju nie zrządzały długiego niepokoju sprzedawcom, zakreśliło prawodawstwo czas krótki do ich przed sąd wniesienia. Przedawniało się przeto powództwo o zmniejszenie szacunku rocznym przeciągiem, zaś odwrotnie actio redhibitoria sześciu miesiącami od dnia kupna i wydania rzeczy. Te termina liczono utiliter. Główny obowiązek nabywcy rzeczy jest zapłacić w swoim czasie cenę kupna, nawet i wtedy, gdy rzecz przed tradycyą bez winy sprzedawcy zniszczała lub zepsuciu uległa, ponieważ według źródeł periculum rei venditae statim ad empto-rem pertinet, tametsi adhuc ea res emp-tori traditanonsit (ryzyko rzeczy sprzedanej należy do nabywcy, chociażby rzecz ta nie była mu jeszoze wydaną). Gdy sprzedający koszta na rzecz łożył, winien mu je nabywca zwrócić, z wyjątkiem kosztów zbytkownych (impensae voluptuariae). Skarga kupującego zowie się actio emti, skarga zaś sprzedawcy—actio vend it i. W kupnie i sprzedaży strony mogą różne czynić zastrzeżenia (paota adjecta). Wymienić tu należy: a) emtio cum pacto retrovendendi, kupno z prawem odprzedaży, i wprost przeciwna b) emtio cum pacto retroëmendi, kupno z obowiązkiem odkupu, zawarte z zastrzeżeniem, iż sprzedający będzie w pewnych okolicznościach obowiązany rzecz od kupującego odkupić; c) układ korzystniejszej sprzedaży (emtio cum pacto addictionis in diem), gdy sprzedawca zastrzega sobie, że jeżeli w pewnym przeciągu czasu nadarzy mu się korzystniejsza sprzedaż, będzie mu wolno zerwać umowę sprzedaży; d) emtio cum lege commissoria, jest to zastrzeżenie, że jeśli w pewnym przeciąga czasu nabywoa całkowitej ceny lub reszty nie uiści, wolno będzie sprzedawcy od sprzedaży odstąpić; e) emtio cum pacto diBplicentiae (kupno na próbę — Kauf auf Probe); rozumie się pod tą nazwą kupno z zastrzeżeniem możności rozwiązania kontraktu w pewnym przeciągu czusu, gdyby się rzecz kupującemu podobać nie miała; f) emtio ad gustum (Kauf auf Besicht), zastrzeżenie w umowie kupna, stanowiące warunek zawieszający, jeżeli się kupującemu rzecz u-mówiona spodoba; g) emtio cum pacto protemi-seos, kupno z zastrzeżeniem pierwszeństwa kupna. Sprzedający zastrzega tu sobie prawo kupić rzecz przed wszystkimi innymi, na przypadek gdyby kupujący miał zamiar ją sprzedać; h) pactum re-servati dominii et reservatae hypothecae. Przeda-jący może sobie zastrzedz, iż rzecz tradowana ma pozostać jego własnośoią aż do zapłacenia całkowitej ceny kupna. — Por. Bechmann „Der Kauf nach gemeinem Recht“ (I tom mówi o prawie rzymskiem, 1876); Wind scheid „Pandekten“ (§

T. D.

w wodzie nierozpuszczalnych (np. proszek Widłaku). Z niektórych nasion, jak np. migdały, mak, siemię konopne it. p., otrzymujemy zawiesinę wprost przez roztarcie ioh dokładne z wodą, i nazywamy ją Z-ą prawą (Emulsio vera), gdyż nasiona te zawierają w sobie wszystko, oprócz wody, co do sporządzenia leku jest koniecznem. Jeżeli chodzi o ciała tłuste, woda sama nie starczyłaby: więo dodaje się do niej w odpowiedniej ilości gumy arabskiej, tragantu, albo żółtek jajecznych, za pomocą których drobno rozdzielone cząstki tłuste dają się utrzymać w zawieszeniu. (Z. rzekom a—E. spuria). Z wyglądu E. zawsze jest mniej lub więcej podobna do mleka, ale bywa zwykle gęstsza od niego.

Emund Stary albo Zły, król szwedzki (f o-koło r. 1060). Syn króla Olafa „Skötkonunga", był odsunięty od tronu przez młodszego brata swego, Ânunda Jakóba, i panował dopiero po śmierci tego wdziercy (1050). Pierwsze przezwisko swoje otrzymał niewątpliwie stąd, że był ostatnim potomkiem starej gałęzi upsalskiej Lod-brokidów, drugie—już to z powodu walki swojej z arcybiskupem Hamburga, podówczas prymasem Północy, już to dla tego, że na kongresie w Da-naholm ustąpił Danii— Bleking. Skutkiem śmierci syna E-a, który zginął wraz z całem swem wojskiem na wyprawie przeciwko Kwenom (Finnom Botniekim), tron po nim odziedziozył zięć jego, Stenkil, założyciel nowej dynastyi.

Emys, Żółw bagnowy (paleont.). Rodzaj żyjący istniał już od początku prawie okresu trzeciorzędowego, jak tego dowodzą szczątki gatunku E. Vyomingensis, opisane przez Leidego, a znalezione w pokładach tak zwanych Bridger beds, należących do górnego eocenu w Wyoming (Stany Zjednoczone Ameryki północnej). W Europie szczątki żółwi kopalnych spotykamy obficiej, począwszy od mio-

K. J.

Emys, Wagi. (Cistudo Flem). Jeden z licznych rodzajów żółwi błotnych (Testudimdae), gromady gadów (Beptilia). Odznacza się tarszą grzbietową dość wypukłą, zaopatrzoną w blaszkę karkową i dwie blaszki ogonówe; tarcza piersiowa szeroka, utworzona z 12 blaszek kostnych, złączona z grzbietową za pomocą chrząstki. W tarczy piersiowej można odróżnić dwie części ożyli klapy, z których klapa przednia ruchoma, na bokach ciała połączona jest z grzbietową, również ruchomą. Brzegi boczne tarcz niewywinięte. W wyoięoiu pachowem ani pachwinowem niema tarczek rogowych wyściełających. Głowa pokryta skórą gładką; nogi prawie równe, o palcach połączonych błoną grubą aż po same pazury, których 5 na przednich, a 4 na tylnych nogach W Europie i w Baszym kraju mieszka z tego rodzaju gatunek: E. europaea Wagi. (Cistudo lutaria Gesn) Żółw błotny. Posiada tarczę grzbietową (puklerz) jajowatą, niezbyt wypukłą, wzdłuż grzbietu zlekka daszkowatą. Ogon względnie dość długi. Barwa zwykła czarno-oliwkowa, z liniami źółtemi, rozbiegającemi się promienisto; na ciele plamki lub i kropki żółte, nieregularnie rozrzucone. Długość

39

Kaeykl. Po wsi. Ilostr. Zo»i. 149. T. 19-ty.

A. S.

T. E.

E. J.

będący i blastema zarodek), kiełkood-znaozkowe. Tak w układzie Adryana de Jussieu nazywa się rząd roślin, których korzonek ma przeciwne położenie względem znaczka (hi-lum), czyli jest mu dyametralnie przeciwległy, jak w nasionach trzykrotki (tradescantia), strój ki (com-melina) i t. p. Rośliny tego rzędu mają kwiaty prawidłowe, jedno lub dwu płoiowe, okwiat najczęściej sześciolistkowy, zaląźnia górna, najczęściej trzykomorowa. W rzędzie tym mieszczą się następujące rodziny: 1) Centrolepidaceae, 2) Bestia-ceae, 3) Eriocaulaceae, 4) Xyridaceae, 5) Gommeli naceae.

E. J.

And. S.

E. E.

21—26 cm., z głową i ogonem 32—40 cm. Znajduje się w całej prawie Europie, z wyjątkiem dalekiej północy i północo-zachodn. U nas napotykamy na całej przestrzeni kraju, najobficiej w stronach południowo-wschodnich, w okolicach nizinowych. Przebywa w stawach zapuszczonych, jeziorach i jeziorkach łąkowych i leśnych, rzadziej w rzekach wolno płynących, o dnie mulistem. Dzień przepędza w wodzie, w dnie jednak pogodne i ciepłe wynurza się chętnie na powierzchnię, albo wychodzi na kępy, pnie zwalone w wodę itp. i całemi godzinami nieruohomy wygrzewa się na słońcu. Nocami wychodzi z wody na poblizkie łąki i mokradła. Karmi się wszeikiemi pokarmami zwierzęcemi, jako to: robakami, ślimakami, żabami; wyjada ikrę rybią, nie przebacza i rybom, jeżeli tylko zdoła je złowić. Samica w maju składa jajka na lądzie w dołek, który wykopuje tylnemi nogami z pomocą ogona; złożone jaja zagrzebuje starannie; z nich wylęgują się młode, zdaje się, po paru miesiącach. Na zimę zasypia, według jednych zagrzebany w mule pod wodą, według innych— w noraoh. wykopanych na lądzie; w hodowli (w mieszkaniaoh) nie zasypia.

Enalej, inaczej Jen-Ali zwany (f 1535), car kazański. Początkowo był carem Kasimowa i objął rządy po ustąpieniu stamtąd brata swego, Szyg-Aleja, powołanego w r. 1519 na tron kazański. W r. 1528 brał udział w wojnie plzeciwko Litwie, a w 1631, po zdetronizowaniu Safa-Giereja, wyniesiony został przez wielk. ks. Wasila III na cara kazańskiego. Odtąd był wiernym sprzymierzeńcem Moskwy i stosował się ściśle do wskazówek wielkiego księcia. W r. 1533 pojął za żonę córkę murzy kazańskiego, Nogaj-Jusufa, na co uzyskał poprzednio pozwolenie od Wasila. Dzięki zabiegom Gierejów, banów krymskich, wzmocniła się wkrótce w Kazaniu party a, wrogo względem Moskwy usposobiona. W r. 1535 Kazańcaycy powstali pod dowództwem siostry Mahmet-Amina (byłego cara kazańskiego), carówny Gormandy, zrzuoili z tronu E-a, zamordowali go za miastem, nad rz. Kazanką, i wezwali powtórnie wygnanego Safa-Giereja, którego ożenili z wdową po E-u.—H. H. Howorth »History of the Mongols“ (Londyn 1876).

Enallage (retoryka), ob. Zamiennia.

Enallchelia E. et H. (paleont.). Rodzaj korala kopalnego, o pniu gałęzistym, małych dwudzielnych komórkach, w zbitej, mięsistej, zwierzohu prążkowanej lub ziarnistej massie ułożonych. Zewnętrzna powierzchnia ścianki wyraźnie żeberkowana, kielichy okrągłe, głęboko lejkowate, przegrody nieliczne. Znajduje się w górnych pokładach jurajskich. Gatunki: E. elegans Mnstr. i E. compressa Mnstr. z białej jury w środkowej Europie.

Enanthema, wyraz ten grecki oznacza wysypkę (ob.) »wewnętrzną*, czyli raczej wysypkę na błonach śluzowych, której przeciwstawieniem jest wysypka na skórze (exanthema), mogąca zresztą pod względem patologicznym być jej najzupełniej równą, jak to bywa np. przy ospie. Nazwa ta rzadko używaną bywa.    ^ J- p-

Enantioblaeteae (z gr. enantios, naprzeciw

B. M.

Enantioblastos Göppert (paleont.). Pod nazwą E. viscoides Göppert i Berendt opisali mały odłamek gałązki o dwóch przeciwległych, lancetowatych, oałobrzegioh listeczkaoh, wraz z drobniuch-nym pączkiem, znaleziony w kawałku bursztynu z Samlandyi. Conwentz wykazał następnie, że szczątek ten należy do rośliny z rodziny marzan-nowatych (Rubiaceae).

Enantiodromia i enantiotropia (grec, przeciwbieg i przeciwzwrot), w filozofii H e r a k 1 i t a (ob.) ciągłe przeciwdziałanie wzajemne wszech rzeczy.

Enantiomorfia, enancyomorficzne kryształy, ob. Kryształ.

Enantiotropia, ob. Enantiodromia.

Enare, Inara, jezioro w Finiandyi, w gub. Uleaborskiej, w pobliżu granic Norwegii i gubernii Ar ob angielskiej, 122 m. nad p. m., 1421 km. □ . — Usiane niezliczoną ilością drobnych, przeważnie nagich i skalistych wysepek; z licznych strumieni, które wpadają do jeziora, najważniejsze są: KaamaBjoki, Waskojoki, Ukonjoki i Ivalojobi;— odpływ ku morzu Lodowatemu odbywa się przez Pasvig - Elf, która wpada do fiordu Waranger. — Na południowo - zachodniem wybrzeżu osada ko-śoielna E.    ***• *’

Enarea, albo N a r e a, niegdyś dzielnica w A-fryce Wschodniej, na południe od Abissynii, z głó-wnem miastem Saka. Górzystą tę krainę zamieszkują plemiona ze szczepu Galla, częścią ma-hometańskie, częścią ohrześciańskie, o cerze jasno-bronzowej i wysmukłej postaci; kobiety tutejsze były poszukiwanym towarem dla haremów Wschodu, E-ę i sąsiednie krainy zwiedzał portugalski missyonarz, Antonio Fernandez, w r. 1516; później zaś bracia d’Abbadie w r. 1843—5, oraz Cecchi i Chiarini w 1880 i 1881 r. Dzisiejsza geografia nie zna nazwy E.

Enarete, małżonka mitycznego E o 1 o s a (Aiolos) założyciela greckiego plemienia Eolów (ob.). Według Apollodora (I, 7, 3) dała mu ona siedmiu synów: jest to symbol rozrostu plemiennego (ob. Eolowie).

Enargit Breithaupt (mineral.). Minerał układu rombowego; kryształy przedstawiają zwykle kom-binaoyę słupa rombowego z trzema parami płaszczyzn wierzchołkowych; przy przewadze owyoh płaszozyzn mają postać kostkową, przy przewadze podstawowej pary—postać tablicowatą, wydłużoną makrodiagonalnie; zwykle bywa niekrysztaliozny,

K. J.

K. J.

K. J.

T. D.

Dr J. P.

w grubo-ziarnistych, a czasami prętowatych, skupie-niaoh. Łupliwość doskonale pryzmatyozna, dosyć wyraźnie makro- i brachy-diagonalna, podstawowa niewyraźna. Kruchy, łatwy do sproszkowania; c. wł. 4.36—4.47; tw. 3, Barwy ozarnej, blask metaliczny dosyć żywy. Chemicznie jest siarko-arse-nianem miedzi: CujAsS* albo 3Cu₃S-f-As₂3G; w odsetkach, 48.31 miedzi, 19.09 arsenu i 32.6 siarki; niekiedy wszakże nieoo arsenu zastępuje w nim antymon, a miedzi—żelazo i cynk. W kolbce z początku wydziela siarkę, następnie topi się z wydzieleniem kwasu siarozanego; w rurce otwartej daje kwas siarkowy, na węglu stapia się łatwo w kulkę. Występuje w wielkiej ilośoi w Moroco-cha w Peru, w Sierra de Famatina w Argentynie, w hrabstwie Chesterfield w Karolinie południowej, w hrabstwie Alpine w Kalifornii, pod Coquimbo w Chile, w Meksyku, pod Parad na Węgrzech, a według Zafarowicza przy Brixlegg w Tyrolu.

Enaul Stefan, pisarz franouski (• 1807—f 1883), napisał wiele powieści feljetonowych, bądź sam, bądź do współki z L. Judicis. Były one bardzo poczytne w swoim czasie i przedrukowywane w wydaniach popularnych illustrowanyeh. *

Enaul Ludwik, pisarz francuski (* 1824), z zawodu adwokat paryski. Po wypadkach czerwcowych r. 1848 był przez pewien czas więziony za stosunki ze stronnictwem legimitystycznem; odzyskawszy wolność, opuścił Francyę i podróżował po Anglii, Szkooyi, Irlandyi, Niemczech, Palestynie, Turcyi, a potem po Danii, Szwecyi i Norwegii, co mu nastręozyło sporo tematów do opisów podróży i mnóstwa powieści i nowelli. Oprócz tego pisywał sprawozdania z wystawy sztuk pięknyoh w Salonie paryskim.    *

Enceladit St. Hunt. Warwiokit Shepard (mineral.). Minerał występujący w postaoi ciemnobrunatnych, na powierzohni chropowatych, słupków, o c. wł. 3.4 w wapieniu ziarnistym z Edenville w stanie Nowego-Yorku; ma to być borotytanian magnezu i żelaza.

Enceladus, drogi księżyc Saturna, odkryty przez Williama Herschla 29 sierpnia 1789 r. Ob. Saturn.

Enceladus, gr. Enkelados, jeden z Gigantów (ob.).

Encephalartos Lehm, (paleont.). Rodzaj obecnie żyjącego Sagowca (Gycadeae), z południowej Afryki, który jednak wraz z innemi rodzajami tej rodziny żył i w Europie, jak tego dowodzi gatunek E. Gor-ceixianus Sap., którego szczątki liści, bardzo podobne do dzisiejszego E. Lehmanni, znaleziono w pokładach miocenowych w Kurni, na wyspie Eubei. Zaznaczyć tu wypada, że był on jednym z ostat-tnioh sagowców, źyjąoych niegdyś w Europie.

Enoephalitis, łacińska nazwa zapalenia mózgu. Ob. Mózgu zapalenie.

Enchiridion, kBiążka podręczna, zawierająca w krótkości zebrany wykład jakiejś nauki. W szczególności nazywają tak dzieło, pisane przez Pompo-niusza, za ozasów Hadryana, prawdopodobnie przed redakcyą edyktu Juliańskiego (ediotum perpetuum), które jest głównem źródłem dla historyi prawa rzymskiego. Fragment (liber singularis) z tego dzieła znajduje się w Pandektach Justyniańskich w tytule: de origine iuris et omnium magistratuum et Bueoessione prudentium (L. 2. D. 1, 2).

Enchondroma albo Chondroma, po polsku Chrząstniak, nowotwór chorobowy, zwykle łagodny, mogący powstać w najrozmaitszych częściach ustroju. E-y są zwykle guzami twardemi, okrągławemi, o powierzchni gładkiej i równej, rzadziej pokrytej brózdami, jakby płatowatej, składaj ącemi się z tkanki chrząstnej i łącznej. Najczęściej przeważa w nich chrząstka szklista, rzadziej sprężysta, czyli siatkowata i włóknista, tworząo Ey twarde. W guzach miękkich tego rodzaju napotykamy przeważnie chrząstkę śluzowatą, czyli trzęsinowatą (por. Chrząstka); często jednakźó obok siebie wszystkie tu wymienione rodzaje chrząstki w tym samym guzie istnieć mogą. Nieraz też główną treść jego stanowi tkanka łączna z przymieszką tkanki chrząstnej, stosunkowo wcale nieznaozną. Wzrastanie E-ów jest zwykle powolne; wzrósłszy do pewnej wielkości, często nie powiększają się już dalej, ozasami wszelako dochodzą do objętości bardzo znacznej, a wtedy usunięcie ich staje się koniecznem. Po wycięciu dokładnam nie wznawiają się zazwyozaj. Jeżeli przez objętość, lub siedlisko swe, nie przeszkadzają, albo też nie Bzpecą, można nie zważać na nie, gdyż nie grożą niebezpieczeństwem żadnem, póki są twarde i nie-bolesne; stają się jednak dla zdrowia i życia nie-bezpiecznemi, jeżeli przejdą w stan zmięknienia i sposoczenia następnego. Niejednokrotnie też łączą się z nowotworami innego rodzaju, nawet tak złośliwemi, jak mięsak i rak (ob. te wyrazy). E-y napotyka się najczęściej u osób młodych; zdarzają się nawet wrodzone. Naj zwykłejszem ich siedliskiem bywają kości ręki i stopy, petem kości u-dowe, goleniowe, ramieniowe, miednicowe, żebra, oraz szczęka górna; przyczem godnem uwagi jest to, że nowotwór wyłącznie prawie powstaje tylko w samej kości, nie przechodząc na Chrząstkowe powierzchnie stawowe, rzadko takż9 zrasta się z sąsiaduj ącemi częściami miękkiemi. Rzadziej niż w kościach powstaje w innych tkankach ustroju, jak np. w mięśniach, ścięgnach, gruczołach, płucaoh, mózgu i macicy; wtedy też uajczęśoiej występuje w połąozeniu z innemi tkankami cho-robnemi. Leczenie polega jedynie na wyłuszcze-niu guza; wszelkie stosowanie środków innych jest bezskuteczne zupełnie.

Enohytraeus Heule. Rodzaj należący do robaków {Vermes), do gromady Pierścienic, Annelida, do rzędu Skąpo-szczetów (Oligochaeta). Jest on przedstawicielem rodziny Enchyłraeidae, która obejmuje zwierzęta o ciele długiem od 8 mm. — 30 mm., białego lub żółtego koloru, pokryte skórą delikatną, z czterema szeregami pojedyń-czych szczecin haczykowatych, tępych, zamiast któ-ryoh występują niekiedy wielkie komórki gruozo-łowe, ułożone w jamie ciała. W kanale pokarmowym Bpotykamy od 4 aż do 8 segmentu ciała gruczoły fałdowate, t. zw. „gruczoły przegrodowe“.

Naczynie grzbietowe jest widoczne tylko w przedniej części ciała; dalej ku tyłowi znika i łączy się z zatoką kiszkową; zostaje ono połączone z naczyniem brzusznem tylko w czterech pierwszych oddziałach ciała za pośrednictwem naczyń bocznych. Pas obejmuje 12 i 13 oddział ciała: przewody nasienne, mocno poskręcane, otwierają się na 12 m pierścieniu, jajowody zaś pomiędzy 12 i 13-m. Larwy mieszkają w wodzie, w szlamie i w ziemi. Rodzaj E. ma krew białą, szczeciny proste lub słabo łukowate; naczynie grzbietowe tworzy przed połączeniem się z zatoką krwionośną kanału pokarmowego nabrzmienia 2 lub 3, sercowate, kurczliwe. Organy wydzielające zaczynają się po większej części na 7-m pierścieniu ciała. Znanych jest przeszło 20 gatunków, mieszkających w Europie, z których pewna ilość mieszka w naszym kraju, jak np. E. appendiculatus (Buchh,). Mieszka w ziemi wilgotnej, pęczki szczecinowate składają się z 3 lub 4 szczecin; gruczoły pokarmowe palczaste; naczynie grzbietowe widoczne aż do 8-go pierścienia i z przodu silnie pulsujące. Ciało Bkła-da się z 30—35 segmentów, długie na 8—10 mm. E. ventriculosus D’Ud. (Latus leyd). Pęczki szczecin utworzone z 5—9; kanał pokarmowy posiada zgrubienie gruozołowe na 8-ym segmencie. Naczynie grzbietowe widoczne aż do 10 pierścienia. Ciało składa się z 86—50 segmentów, długie na 12 — 18 mm., żyje w wilgotnej ziemi i w wodzie.

Hml.

A. S.

Enoina Jan del (* około 1469 w Salamance— f 1534 tamże), poeta hiszpański. Kształcił się w Salamance, potem udał się do Madrytu, gdzie Don Fabrique de Toledo, pierwszy książę Alba, przyjął go za sekretarza. Później bawił czas jakiś w Rzymie i tu odznaczył się tak dalece znajomością muzyki, że papież Leon X mianował go swoim kapelmistrzem. Z Rzymu w r. 1519 odbył wycieczkę do Ziemi Świętej i opisał ją wierszem w „Tri-bagia ó via sagra de Hierusalem" (Rzym 1521). Wrócił wreszcie do kraju jako ksiądz, wyniesiony przez papieża do godności przeora Leonu, i ostatnie lata życia spędził w mieście rodzinnem. Działalność poetycka E-y przypada na młodsze lata, na czas pobytu w Madrycie. W r. 1496 ogłosił on drukiem (Salamanca) zbiór swoich poezyj p. t. „Cancionero". Późniejsze, kompletniejsze wydania (1501 Sevilla, 1505 Burgos, 1509 Salamanca) zawierają, oprócz pieśni lirycznych w duchu ludowych villancicos i letrillas, jedenaście représenta o i ones, t. j. dyalogowanych obrazków scenicznych, przeważnie religijnej, w części jednak i światowej, treści. Są to pierwsze Iiteraokie próbki dramatu w Hiszpanii, i dla tego E. może się nazywać ojcem dramatu hiszpańskiego. Osobno wydał je Cafiete p. t. „Teatro complete“ ( Madryt 1891); znajdują się tu, oprócz 11 znanych, trzy świeżo odnalezione obrazki E-y.

Enciso Marcin Ferdynand, żeglarz i geograf hiszpański (f w pierwszej połowie XVI w.), zbadał Kastylię Złotą i napisał książkę, dziś bardzo rzadką, pod tyt. „Suma de geografia" (Sewilla 1519).

Encke Jan Franoiszek, astronom (* r. 1791 w Hamburgu — f 1865 w Spandau). Był synem pastora, a po wczesnej śmierci ojca został przyjęty do szkoły, założonej przez jednego z jego przyjaciół, poczem kształcił się w zakładzie naukowym Johanneum, a wreszcie w gimnazyum, które ukończył w r. 1811. Dla studyowaria matematyki udał się do Getyngi, gdzie wykłady Gaussa silny nań wpływ wywarły, a w późniejszych swych pracach, tyczących się zakłóceń w biegu planet, rachunków interpolacyjnych, metody najmniejszyoli kwadratów, rozwijał pomysły genialnego swego mistrza. Gauss też ocenił gorliwość i zdolności rachunkowe E-go, i powierzył mu obliczenie dróg pierwszych drobnych planet. Podczas wojny z Francyą w r, 1813 wstąpił E. do legionu hanzeatyckiego, a w r. 1814 jako porucznik do armii pruskiej; ale po zawarciu pokoju w roku 1816 wrócił do zajęć naukowych, został

jfffp

Fig. 117. Encke Jan Franciszek.

assystentem w obserwatoryum astron. Seeberg pod Gotha i zajął się tii po raz pierwszy obserwacya-mi, jakkolwiek nie miał do nich upodobania, równie silnego, jak do rachunków. Od roku 1822 dyrektor obserwatoryum, w roku 1825 powołany zoBtał do Berlina na stanowisko astronoma akademii nauk i dyrektora założonej właśnie dostrzegalni. Pod kierunkiem jego obserwatoryum berlińskie stało się głównem ogniskiem „ astronomii drobnych planet", a jako nauozyciel wykształcił E. wielu wybitnych astronomów, jak Galie, Brüunow, R. Lutter, Rümker, Brubns, Förster, Tietjen. Z badań jego najsłynniejsze jest obliczenie drogi komety Ponsa, która następnie otrzymała jego nazwisko (ob. Enckego kometa). Poprzednio jeszcze obliczył drogę komety z r. 1680, a w dwu rozprawach „Die Entfernung der Sonne" (1822—24) opracował obserwacye przejść Wenery przez tarczę słoneczną w r. 1761 i 1769. Miał też ważny udział w opracowaniu tak zwanych kart akademickich okolicy równikowej nie

ba. Po śmierci Bodego objął w r. 1830 redakcyę

S. K.

berlińskiego rocznika astronomicznego i podniósł jego znaczenie, a prócz tego wydawał jeszcze «Astronomische Beobachtungen auf der Sternwarte zu Berlin" (4 t., 1840—60). W końcu r. 1859 doznał ataku apoplektycznego, w r. 1863 opuścił swe stanowisko i ostatnie lata życia przepędził w Spandau. Po śmierci jego wyszły jeszcze „Astronomische Abhandlungen” (3 t., 1868, oraz „Gesammelte mathematische und astronomische Abhandlungen" (3 t, 1888—9). Jakkolwiek nie był genialnym teoretykiem, ani też znakomitym obserwatorem, zasłużył się astronomii przez biegłe stosowanie zasad teoryi do opracowania dostrzeżeń, a w szczególności przez udoskonalenie metod obliczania dróg ciał niebieskich.

Enoke Erdmann, rzeźbiarz niemiecki (* 26 stycznia 1843 r. w Berlinie), kształcił się w swo im kunszcie pod kierunkiem Alberta Wolffa i już pierwszem swem dziełem ściągnął na się uwagę; była to grupa, przedstawiająca bój Germana z dwoma Gallami, odznaczająoa się energią a zarazem wielką swobodą ruchów. Potem wystawił pożegnanie Penelopy z Odysseu-szem, następnie zaś r. 1872 w konkursie na pomnik Jahna zdobył pierwszą nagrodę. Pomnik ten, odlany z bronzu i postawiony na Hasenheide w Berlinie, odznaoza się wybitną charakterystyką i zdrowym realizmem. Z dalszych prac jego wymienimy: posąg bronzowy Kurfirsta brandenburskiego Fryderyka I-go, w jednej z nisz obok głó wnego portalu ratusza berlińskiego; posąg marmurowy królowej Ludwiki w Thiergartenie; płaskorzeźby na postumencie posągu Fryderyka Wilhelma IILgo, z których jedna przedstawia Pożegnanie i Powrót wojowników, druga Pielęgnowanie rannych przez kobiety. Dla cekhauzu opracował modele posągów, odlanych z bronzu: Wielkiego Kur-flrsta i Fryderyka Ii-go; dla Spandau wykonał pomnik Joachima Ii-go, w Brandenburgu — monument na pamiątkę wprowadzenia reformacyi. W r. 1890 wymodelował grupę, przedstawiającą Elżbietę brandenburską, uczącą syna swego, Joachima, religii (odlew bronzowy w Galeryi narodowej w Berlinie); w 1891—94 sarkofagi cesarza Wilhelma I-go i cesarzowej Augusty do mauzoleum w Szarlottenburgu. Oprócz tego E. zajmował się wykonywaniem portretowanych biustów bronzo-wych, do których bardzo szczęśliwie zastosowywał poliohromię, oraz wdzięcznych figurek rodzajowych. Jest on członkiem Akademii Sztuk pięknych i profesorem królewskim.    *

Enckego kometa, drobna kometa teleskopowa, dostrzeżona po raz pierwszy w styczniu 1786, a następnie widziana w latach 1795 i 1805. Przy tych trzech pierwszych zjawieniach Bię kometa była słabo obserwowaną, tak, źe dostrzeżenia te wystarczały do obliczenia jej drogi; za czwartem dopiero jej zjawieniem się w końcu 1818 r., gdy ją odkrył Pons w Marsylii, wykazać zdołano tożsamość jej z kometą 1805 r., ale pozostawało rzeczą nierozstrzygniętą, czy czas jej obrotu wynosi lat 13, t. j. cały przeoiąg 1805—18, czy też jest krótszy. Dochodzeniem tern zajął się Encke i przeprowadził je z niedościgłą poprzednio dokładnością; wykazał on mianowicie, że czas obiegu tej komety dokoła słońca wynosić musi około 1 200 dni, że zatem w okresie 1805—18 dokonały się cztery jej obroty; stwierdził nadto tożsamość komet 1786 i 1805 roku. Że zaś przy tylu swych powrotach do punktu przysłonecznego kometa pozostawała niedostrzeźoną, tłómaczy się to niekorzystnem często położeniem jej dla obserwa-cyj ziemskich. Wyniki badań Enckego wzbudziły powszechne zajęcie, bo po raz pierwszy poznano kometę o tak krótkim czasie obiegu dokoła słońca. Gdy za następnym powrotem komety w roku 1822 wynaleźli ją Riimker i Brisbane według rachunków Enckego, potwierdziło to rzetelność tych wywodów. Od tego czasu kometa wielokrotnie była obserwowaną, drogę jej zaś zarówno Encke, jak i inni astronomowie, nader starannie obliczali, a z zestawienia rachunków tych wykrył Enoke, że czas obiegu tej komety statecznie maleje, co świadczy dalej, że kona eta w biegu swoim napotyka opór wyraźny w przestrzeni światowej. Skrócenie to okresu za każdym obrotem wynosiło o-koło 2x/a godziny. Możnaby wprawdzie sądzić, że opór napotykany winien raczej czas obiegu przedłużać, a nie skracać, należy tu jednak zważyć, źe gdy skutkiem oporu szybkość biegu komety słabnie, ulega ona jakby silniejszemu przyciąganiu słońca, co sprowadza zmniejszenie wielkiej osi elipsy, a tern samem skrócenie czasu obiegu. Opór taki w przestrzeni światowej tłómaczyć się daje obecnością substancyi niesłychanie rzadkiej, tak dalece subtelnej, źe nie może ona bynajmniej zawadzać biegowi planet, ale wywiera wpływ pewien na ciała tak lekkie, jak komety, których gęstość daleko jest słabsza, aniżeli gęstość powietrza. Badania te Enckego miały więc znaczenie ważne i dla fizyki, w szczególności zaś dla teoryi undulacyjnej światła, przyśpieszenie bowiem biegu tej drobnej komety dawało dowód bezpośredni istnienia eteru (ob.) w przestrzeni światowej. Anomalia ta wszakże pozostała jedyną w astronomii; inne komety peryodyczne o krótkim czasie obiegu nie wykazują zgoła podobnego zmniejszania się czasu obiegu swego dokoła słońca; rachunki zaś, z których Encke domyBł swój wyprowadził, są tak zawiłe, źe łatwo zachodzić w nich mogą drobne pomyłki: wymagają więc jeszcze potwierdzenia przy pomocy nowych i ulepszonych metod. Wątpliwość nasunęły zwłaszcza poszukiwania Abteua w Pulkowie, który się przekonał, że od 1865 do 1871, a zatem podczas dwóch obiegów komety, nie okazała ona zgoła podobnych zboczeń w ruchu swoim; gdy wszakże rachunki swoje rozszerzył wstecz do r. 1861, okazało się, że w okresie 1861—1865 kometa ulegała pewnemu działaniu, ruch jej tamującemu, co również, lubo w niższym stopniu, powtórzyło się i później, między r. 1871 a 1876. W ogólności całe to zjawisko wydaje się bardzo zawiłem i wymaga dalszych jeszcze badań.—Kometa Enckego przedstawia Bię w lunecie najczęściej jako mgławica okrągła z zagęszczonem jądrem środkowem. Po-

Ob. Komety.

siada ona śród wszystkich komet najkrótszy czas obiegu, wynoszący według najnowszych obliczeń Backhunda 3.308 roku; odległość jej przysłoneoz-na, t. j. najmniejsza odległość od słońca, wynosi 0.341, odległość odsłoneczna, t. j. największa odległość od słońoa 4.095 (przyjmując odległość ziemi od słońoa za 1). Mimośród jej drogi czyni 0.846, pochylenie tej drogi względem ekliptyki 12° 54' 24". Ostatnie jej przejście przez punkt przysłoneczny przypadło dnia 4 lutego 1895 r. —

S. K.

Enclosure. Pod wyrażeniem tern w Anglii rozumieją ogrodzoną przestrzeń gruntu, która wprzód była otwartą i z której mogli korzystać wszyscy mieszkańcy wsi, włościanie, tenants, bądź jako ze wspólnego pastwiska, bądź nawet jako z gruntu ornego, a którą właściciel wsi, pan feudalny, landlord of manor, przez ogrodzenie wyłączył ze wspólnego użytkowania wszystkich, nadająo tej przestrzeni specjalne przeznaczenie. Enclosure’y grały wielką rolę w stosunkach między właścicielami wsi i włośoianami i wywarły przeważny wpływ na rozwój rolnictwa, tudzież na stosunki ludnośoi rolniczej w Anglii. Nie badając kwesty i, jakie były stosunki tych dwóch klas ludności rolniczej w Anglii w czasach anglo-Baskicb, gdyż kwe-stya ta nie została dostatecznie wyjaśniona, dość powiedzieć, iż z umocnieniem się feudalizmu zyskał sobie uznanie pogląd, że cały kraj należał do panującego, jako najwyższego pana feudalnego, supreme landlord, i że bez względu na to, panowie feudalni, lords of manor, byli uważani za właścioieli wsi, którzy nadawali tylko pewne prawa do korzystania z ziemi swoim włośoianom, bądź do uprawy pewnych gruntów w trzypolówce, bądź do wspólnego pastwiska. Czy panowie feudalni mieli od poozątku prawo wyłączać pewne grunta ze wspólnego użytkowania?—pozostaje spornem. Już jednak statut z Merton z 1236 r. (20 Henryk III o. 4) zatwierdzał enclosure’y, zrobione przez panów feudalnych w nieużytkach, byle tylko pozostała część gruntów wystarczała na pastwisko dla włościan. Statut z Westminster z 1285 r. (13 Edward I o. 46) dozwolił E y przeciwko takim rolnikom, którzy, nie będąc włościanami wsi, tenants, korzystali ze wspólnego użytkowania na mocy specyalnego nadania. Na zasadzie tego do połowy XIV wieku wiele E. było zaprowadzonych na mocy dobrowolnego porozumienia między właścicielami a włośoianami. Nie wynikały stąd nawet żadne zgubne następstwa, gdyż dosyć było jeszcze wtedy lasów i nieużytków, które mogły być wykar-czowane, obrócone na orne pola, i mogły dostarczyć zajęoia i środków utrzymania nawet powiększonej ludności. Kiedy jednak, wskutek strasznej morowej zarazy z 1349 r., ludność rolnicza niezmiernie się zmniejszyła, właściciele ziemscy, spotykająo trudność w uprawie gruntów, zwrócili się do chowu bydła. Później, w XV wieku, dołączyły się do tego względy ekonomiczno-handlowe, to jest korzyści, jakie właściciele mogli osiągnąć z chowu owieo i wywozu wełny do fabryk sukiennych flan-dryjskich. Ponieważ hodowli owiec nie można

było prowadzić na WBpólnyoh pastwiskach, ani na rozrzuconych drobnych kawałkach gruntów, dla tego właściciele dążyli do ogrodzenia największych przestrzeni, do ograniozenia włościan w prawie korzystania ze wspólnych gruntów i pastwisk, i oel ten, jeżeli nie udało się go osiągnąć za pomooą dobrowolnego układu, przeprowadzali siłą. Nie ulega wątpliwości, że zabezpieczyło to znaozne korzyści ekonomiczne właścicielom, ale pociągnęło za sobą zgubne skutki pod względem socyalnym i politycznym, na które już się wówczas skarżono. Skutkiem tego bowiem znaozne przestrzenie kraju wyludniły się, zajęcia i zarobki niższych klas ludności zmniejszyły się, a znaczna część mieszkańców była przez to przyprowadzona do ubóstwa. Stosunki te pogorszyły się jeszcze w skutek zniesienia za Henryka VIII klasztorów, które trzymały się starego systematu gospodarowania. Za Edwarda VI ustanowiona była nawet w 1548 r. komissya, mająca zbadać stosunki rolne, ale ta nie usunęła złego. Niezadowolenie niższych klas rolniczych było tak wielkie, że doprowadziło do powstania Ketta z 1549 r. Za panowania Elżbiety skargi na E. chwilowo ucichły, prawdopodobnie wskutek opieki, udzielonej rolnictwu i poparciu wywozu zboża, dzięki czemu właściciele ziemscy zwrócili się do uprawy zboża, a do tego potrzebowali większej ilości robotników. W XVII wieku w interesie rolnictwa urządzano E-y nawet w bagniskach. Za Karola II właściciele zawierali umowę z mającymi prawo wspólnego użytkowania w oelu zniesienia wspólności i zaprowadzenia E., która-to u-mowa winna była być zatwierdzoną przez sąd kanclerski, rozdział zaś gruntów między właścicielami i włościanami mógł być przeprowadzony na miejscu przez mianowanych do tego komisarzy. Później do uprawomocnienia takiej umowy trzeba było zatwierdzenia parlamentu przez t. z w. private bille. Zatwierdzenie nie mogło być udzielone, jeżeli na układ nie było zgody, oprócz właściciela ziemi, jeszcze i tej osoby, do której należały dziesięciny, tudzież ⁴/₆ osób, mających prawo do wspólnego użytkowania z gruntów. Ograniczenie to spowodowało, że w pierwszej połowie XVIII wieku było bardzo mało zaprowadzonych E.: za królowej Anny tylko 3, za Jerzego 116, za Jerzego II245, czyli ogółem 264 w ciągu 58 lat. W tym czasie jednak wytworzyły się inne stosunki ekonomiczne, mianowicie powiększyła się znacznie ilość kapitalistów, rozporządzających wielkiemi kapitałami i ohętnych do użycia części ich na ulepszenia agronomiczne. Dalej ceny głodowe w czasie wojny z Francyą pobudziły nsiłowania do zabezpieczenia dostatecznych środków żywności, niezależnie od targów zagranicznych, a wskutek tego do intensywnej uprawy gruntu, która nie mogła mieć miejsca przy istnieniu wspólnego użytkowania. Z powodu tych i innych okoliczności, o któryoh byłoby zbytecznem wspominać, za panowania Jerzego III (1760—1820 r.), parlament wydał 3 209 billów, zatwierdzających E. Od 1710 do 1760 r. były wyłączone ze wspólnego użytkowania tylko 334 974 akry ziemi (akr=0.4 hektara), a od 1760 do 1843 r. losowi temu uległo

And. S.

7 000 000 akrów. Gdzie reforma ta była przeprowadzona ze słusznem uwzględnieniem praw użytkowników, tam korzyśoi jej były widoczne. Rolnictwo mogło się podnieść, a drobni dzierżawcy, a nawet właściciele, nie tracili. Wywarła ona zbawienny wpływ nawet na zdrowie publiczne, gdyż tylko wskutek niej można było w wielu miejscowościach przeprowadzić drenaż i osuszyć bagniste, niezdrowe okolice. W wielu jednak wypadkach przeprowadzenie E. okazało się zgubnem dla drobnych właścicieli, dzierżawców, włościan, yeomanry, którzy, będąo ograniczani w prawie korzystania ze wspólnego pastwiska, nie mogli trzymać bydła. Bille, pozwalające na E-y, zastrzegały, żeby wszysoy ci rolnicy otrzymywali za utracone korzyści odpowiednie odszkodowanie, ale koszta przeprowadzenia tej operaoyi były tak wielkie, że się prawie nic dla nioh nie zostawało z wynagrodzenia pieniężnego, płaconego przez właściciela ziemi. Z tego powodu wydano w 1801 r. General enclosing act (41 Jerzy III c. 109), który miał na celu ułatwić tę procedurę i uczynić ją mniej kosztowną. Prawo z 1836 r. (6 et 7 Wilhelm IV c. 115) ułatwiło jeszcze bardziej to postępowanie, stanowiąc przytem, że E. mogła być przeprowadzoną, jeżeli % rolników, korzystających ze wspólnego użytkowania, na nią się zgodziło, i jeżeli przytem nie szło o wspólne pola, t. zw. commons, znajdujące się w blizkości większych miast. Przez General enclosure act z 1845 roku (8 et. 9 Wikt. c. 118) przepisy te zostały zastosowane do wspólnych nieużytków, common waBte. Wskutek tego byli mianowani komisarze, którzy nfleli sporządzać plany urządzenia E., z należytem uwzględnieniem biedniejszych klas ludności rolniczej, i wszystkie te plany przedstawiać do zatwierdzania parlamentu w jednym ogólnym akcie. W 1893 r. postanowiono, że każda E. musiała być zatwierdzoną przez departament rolniczy board of agriculture, który powinien był uwzględniać przytem Commons aot z 1876 r., akt zaś ten miał na celu zachowanie przy miastach wspólnyoh gruntów, z jktórych mieszkańcy mogli korzystać, jakoto: parków, ogrodów, miej so przechadzki. Akt ten stanowił, że komisarze nie mogą się zgodzić na E., jeżeli zaprowadzenie ich ma na widoku tylko korzyść jednej osoby, a nie sąsiedniej ludnośoi. Przytem przepisywał porządek utrzymywania i zaohowywania takich wspólnych przestrzeni gruntu, commons.—Reasumując to, cośmy wyżej powiedzieli, można twierdzić, że e u c 1 o s u r e’y były przyczyną zupełnego upadku włościan-kmieci w Anglii, yeomanry, skupienia się własności ziemskiej w ręku niewielkiej tylko ilości OBÓb, i ogólnego wyludnienia wsi z ludnośoi rolniczej, która, nie znajdując utrzymania z pracy rolnej pod wpływem innych jeszcze warunków ekonomicznych, mianowicie rewolucyi przemysłowej, tłumnie emigrowała do miast. Obecnie wskutek tego 7 000 właścicieli, posiadająoych 10 900 wielkich majątków, rozległych przeszło na 100 akrów, posiada więcej niż % połączonego królestwa. W Anglii właściwej parowie posiadają V« o alej

własności ziemskiej, w Szkocyi pięciu parów posiada % kraju (Sohultze- Gaevenitz „Zum sooialen Frieden“ 1890). Według innego rachunku, w Anglii z Walią jest 972 836 właścicieli ziemskich, posiadająoych w ogóle 33 miliony akrów. Z tej jednak liczby 703 289, to jest 72.3% posiada własność nieprzenoszącą jednego akra; są to właściciele domów w miastach. Jest dalej 264 340 właścicieli, posiadających od 1—1000 akrów, czyli 27.2%> * przestrzenią 14 milionów akrów. Do tej kategoryi należą przeważnie właściciele zakładów przemysłowych, letnich rezydencyj i t. p. Jest wreszcie 4 917 właścicieli, czyli 0.5%, z własno-śoią od 1000—10 000 akrów, mających w ogóle 13 974 000 akrów, i 290 właścicieli, czyli 0.0% mających więcej niż 10 000 akrów, a w ogóle 4141 000 akrów. Stąd widzimy, iż 5 207 osób posiada więcej aniżeli 18 milionów akrów, to jest przeszło połowę całej własności ziemskiej w Anglii („Handwörterbuch der Staatswissenschaften* IV 171). Co się tyoze ludności, zajmującej się rolnictwem, według Artura Jounga, na 8 500 000 ludności Anglii w końou XVIII w. 2 800 000, to jest y,, było farmerów z rodzinami i robotnikami. Obecnie rolnictwem zajmuje się nie więcej, jak 1 337 333, to jest o połowę mniej, pomimo znacznego powiększenia się ludności kraju. Dzisiaj ludność rolnicza ma się, nie jak 1:3, jak dawniej, ale jak 1: 27 ogółu ludności.—A. Toynbee „Lectures on the Industrial revolution; Dictionary of Political Economy” T. I art. Enclosures, Commons, Scrutton Commons and Common Field s. 1887; Prothero »Pioneers and Progress of English Farming“; „Inquiry into the Influence of Enclosures on Population* 1786; „Advantages and Disadvantages of Inclosing“ 1772; Joung „Enclosures of Wastes“ 1801.    A- °*

Encounter, odnoga ooeanu Indyjskiego, na południowo - wsohodnim wybrzeżu Australii Południowej, pod 36° sz. pd. i 189° dł. wd. Gr. — Ogranicza ją od północy wyspa Kangurów oraz górzysty półwysep lądu w hrabstwie Hindmarsh, od wschodu zaś przebiega wązka, lecz długa i płaska, mierzeja Coorong, odzielająca nadbrzeżną lagunę tejże nazwy od oceanu. — Przez cieśninę Backstairs - Passage łączy się odnoga E. z sąsiednim golfem św. Wincentego, a przez wą-zki, zapiaszczony kanał z jeziorem Aleksandryny, do którego wpada największa rzeka Australii, Murray, oz. Gulba.—Najlepszą przystanią w odnodze jest Port - Elliot na północnem i Kingston na południowem wybrzeżu. Nazwa E. (dosłownie: „odnoga spotkania*) powstała stąd, że w d. 8 kwietnia 1802 r. na wodach tej odnogi spotkały się wzajemnie dwie współzawodniczące z sobą ekspedycye: francuskiego kapitana Baudina i angielskiego kapitana Flindersa, który też dał odnodze nazwę E.

Encrinus Mili (paleont.). Rodzaj kopalny z gromady liliowców (Crinoidea), rodziny Encrinidae, która żyła wyłącznie tylko w okresie tryasowym; posiadał on kielich nizki, miseozkowaty, foremnie pięoioboozny, zbudowany z trzech wieńoów, leżą-

K. J.

cych jeden nad drugim, z których każdy złożony jest z pięciu tarczek, tworzących pięciopromienną gwiazdę; nad niemi leżą jeszcze dwie większe, pojedyncze tarcze, a na kielichu spoczywa 10 ramion, u dołu pojedynczych, a dalej ku górze dwudzielnych; na ramionach tych osadzone są boczne piórka (pinnulae), które przy zamkniętej koronie, jak to zwykle w stanie kopalnym bywa, są całkowicie wewnątrz niej schowane. Długi słnpek, z osadzonym na nim kielichem z koroną, przytwierdzony był za pomocą rozpłaszczonego korzenia do skornp muszli lub do skały podwodnej. Stawy słupka, tak zwane trochity, są to okrągłe, promienisto prążkowane lub źeberkowane krążki, okrągłym środkowym kanałem opatrzone. Dolne pokłady górnego wapienia muszlowego (średniego ogniwa tryasu), zwane jeszcze wapieniem trochitowym, składają się przeważnie z owych trochitów, czyli stawów tego rodzaju liliowca. Najpospolitszy gatunek E. liliiformis Link, oraz E. gracilis v. A., obficie występują w dolnym wapieniu mu-szlowym Niemiec, Alp południowych, Szlązka i u nas.

Enoyklema (ExxóxXY](i.a). Według definicyii scholasty Arystofanesa, potwierdzonej i udokładnio-nej przez inne teksty, wyraz ten oznaczał drewniany przyrząd ruchomy na kołach, który podczas widowisk teatralnych ukazywał widzom to, co działo się we wnętrzu domów. Praktyczna potrzeba tego mechanizmu tłómaczy się układem sceny starożytnej, na której dekoracye w głębi zawsze przedstawiały tylko zewnętrza, nie zaś wnętrza budynków, a to odpowiednio do ogólnej reguły teatru greokiego, który nie lubił poddawać pod oczy czynów gwałtownych, lecz tylko ich skutki. Kiedy zabójstwo popełnione było za sceną, a poeta chciał, iżby widziano na scenie ciało oaoby zamordowanej, wtedy uciekał się do tego przyrządu, aby je ukazać pośród aktorów, następnie cofnąć. Proste otwarcie drzwi nie byłoby dostatecznem, gdyż przez ten otwór część tylko publiczności mogłaby widzieć. E. jest to zatem konwencya teatralna, odpowiadająca poniekąd dzisiejszej nagłej zmianie dekoracyi, o ile scena przenosi się z zewnątrz na wewnątrz mieszkania. Czynność E-y zwykle zwiastował chór, lub która z osób działających, giestem przy tern ukazując publiczności otwór we drzwiach, przepuszczających przyrząd; czasami jednak i bez tego uprzedzenia. Jak w tragedyaeh, tak i w korne-dyach, wiele znajduje się ustępów, którychby bez przypuszczenia funkcyi E-y zrozumieć nie można ze Btrony technicznej, jakoto: W „Agam*. Eschi-losa chór starców stoi na placu przed pałacem królewskim i, usłyszawszy z wewnątrz okrzyki króla, naradza się, co robić. Postanowili wkroczyć do wnętrza... ale nie wkraczają. Widzą jednak, co się tam dzieje. Klitemnestra, z mieczem w ręku, ukazuje się nad zwłokami Agamemnona i Kassan-dry, ukazaniem się tern objaśniając powód poprzednich okrzyków. Jakim sposobem więc stało Bię, że starzy widzą ten obraz, nie wszedłszy do wnętrza, gdzieby musieli zniknąć, a z nimi widzi publiczność?... Ponieważ obyczaj nie rad był ukazy

wać mord na scenie, przeto odbył się on za kulisami, a obrazu jego dostarczyła widzom właśnie E. Podwoje się otwarły, machina wysunęła z wnętrza na scenę ów żywy obraz, kommentujący, co się stało. To samo dzieje się i w następnej części trylogii (Choeforoi), kiedy zwłoki Klitemnestry i Egista, wraz z mordercą Orestesem, mają się ukazać na scenie. Tak samo w niektóryoh komedyach Arystofanesa (Akarn., Chmury, Rye.), E. wprowadza na scenę osoby żyjące. Trudniej jest oznaczyć chwilę, w których E. usuwa się ze sceny (eioxó-xXirj[i.a). Mało też znane są techniczne szczegóły E-y. Wiadomo, że przyrząd ten poruszał się na kołach (domyślić się można i z nazwy), był dosyć wzniesiony, opatrzony siedzeniem, a znajdował się przy każdyoh drzwiach, dających wnijśoie jakoby do róźnyoh mieszkań. Lecz sposób, jakim wychodził z podwojów i obracał się dla przedstawienia publiczności mieszczących się na nim osób, pozostaje zupełną zagadką.    K- K-

Encyklika (po łaoinie Literae encyclicae, Literae circulares), tak pierwotnie zwano pisma okólne, okólniki, jakie dawnemi czasy biskupi zwykli byli rozsyłać po gminach cbrześciańskicb. Później nazwę tę dano wyłącznie odezwom papieskim; lecz podobne odezwy wydawali i patryar-chowie Kościoła greckiego, jak np. Pocyusz, który E ą z r. 667 zaprosił był patryarchów Wschodu na sobór Konstantynopolitański. Encykliki nabrały szczególnego rozgłosu za czasów Piusa IX, który pierwszy użył tego rodzaju okólników w walce swej z państwem nowożytnem. E. z d. 8 grudnia 1864 r. z bullą „Quanta cura*, do której dodany Syllabus wymierzony był przeciwko „fałszywym naukom i błędom dzisiejszych czasów“, wywołała wielkie niezadowolenie rządu niemieckiego i stała się ostateoznie pobudką do tak zwanego Kulturkampfu; E. zaś z d. 5 lutego 1875 powstawała przeciw kośoielno - politycznym prawom. Prus i Niemiec i ogłaszała je za nieobowiązujące dla katolików, co tern srożej rozjątrzyło rządy przeciwko kościołowi i ściągnęło na duchowieństwo katolickie jeszcze większe prześladowanie. * Encykliki Papieża Leona XIII w kwestyach ekonomicznych. Już w 1878 r. Papież Leon XIII wydał encyklikę Quod Apostolici muneris, która wyjaśniała stanowisko kościoła Rzymsko-katolickiego w kwestyach ekonomicznych. Ważniejszą jeszcze była encyklika Rerum novarum z 15 maja 1891 r., skierowana przeciwko socyali-stom, którzy chcieliby siłą przeprowadzić przewrót socyalny, i wyjaśniająca, w jaki sposób, podług nauki Kościoła katolickiego, antagonizm między kapitałem i pracą może być zażegnany i usunięty. We wstępie encyklika ta zwraca uwagę na rozszerzający się ruch rewoluoyjny i na niebezpieczeństwo, grożące z tego powodu na polu praktycznej ekonomii społecznej, wobec nędzy klas niższych, pracująoych fizycznie, nieczułośoi pracodawców i chciwości niczem nieograniczonej konkuren-cyi przemysłowej. Następnie encyklika przechodzi do rozbioru środków zaradzenia złemu, proponowanych przez socyalistów, które potępia, i środ-

ków, jakich może używać Kościół i państwo, które nią tylko po obu stronach; płaszcz taki pokazuje się poleca. Środki proponowane przez socyalistów en- często u Arystofanesa.    Ł K-

Eacyklopeiya. Znaczenie wyrazu. Rodzaje E yj E w starożytności. E w Wiekach Średnich. E w nowszych czasach. E francuska w XVIII w. i jej naśladowania. E-e w w. XIX: A) Ogólne czyli powszechne, I. Systematyczne, II. Alfabetyczne, III. Konwersacyjne. IV. Nieokreślone i Popularne. B) 3-e Szczególne czyli specyal-ne, I. Historycano - filolog cane, II. Teologiczno - religijne, III. Filozoficzne, IV. Prawno -państwowe, V. Społeczno - ekonomiczne, VI. Handlowo - przemysłowe,, VII. Przyrodnicze, VIII Astronomiczno-matematyczne, IX. Lekarskie, X. Techniczne, XI. Rolniczo-gospo-dârskie, XII. Domowo-praktyczne, XII. Pedagogiczne, XIV. Wojenne.

oyklika uważa za niesprawiedliwe, gdyż dążą one do pokrzywdzenia i ogołocenia prawych właśoicieli z ich własności. Podług niej własność prywatna powinna zostać razem z rodziną podstawą społeczeństwa, gdyż była ustanowiona przez prawo natury, któremu prawo boskie nadało swoją sankcyę.

Eucyklika uznaje też, iż nierówność majątkowa wypływa z natury rzeciy, i wskazuje środki, polecane przez Kościół w celu zaradzenia wynikającym Btąd zgubnym następstwom. Obowiązkiem Kościo ła jest uczyć i wychowywać ludzi w zasadach etyki społecznej, podług której bogaci powinni Bię wstrzymywać od wszelkiego krzywdzenia biedniejszych w należnych im zarobkach, bądź siłą, bądź podstępem, b^dż lichwiarskiemi machinacyami, bie dni zaś powinni starać się o dopomaganie sobie za pomocą stowarzyszeń, w ostatnim razie nau ' czyć się cierpieć i czekać, a nie uciekać się do ' Wyraz E. oznacza, zgodnie ze swą etymologią środków gwałtownych. Państwo znów powinno, ze grecką (!v    TwuSsia) krąg wieizy, to jest

względu na korzyść ogólną, dostarczyć każdej kia- i wiedzę w pełnym swym zakresie, całość wiedzy sie ludności należnej opieki. Ponieważ praca ro- > w zaokrągleniu systematycznem. Z biegiem cza-botników bogaci państwo, winno się ono starać > su znaczenie wyrazu tego ulegało zmianom, jak o zabezpieczenie interesów klasy pracującej. Zape- j niżej zobaczymy, zwłaszcza gdy stosować go za-wnienie święcenia niedzieli, uobronienie dzieci i ko- częto do książek, jako tytuły dzieł, i gdy przez to biet od przechodzącej ich siły pracy fabryoznej, od- pierwotne znaczenie, jako całości systematycznej, uczenie robotników od gwałtownych środków—po- w sobie skończonej, zaokrąglonej (koło, krąg = winny być przedmiotem starań państwa. W kwe- ; %óxXoę) zaczęto zmieniać na całość przypadkową, styi zarobków państwo winno się starać, aby niesu- nie systematyczną (układ słowny, alfabetyczny — mienni przedsiębiorcy pod pozorem wolności urno* słowniki, dykcyonarze). Encyklopedye w ogóle wy nie krzywdzili robotników. Ponieważ zarobek podzielić można na powszechne, dotyczące ca-stanowi jedyny środek utrzymania robotników, ! łego zakreäu wiedzy ludzkiej, i na szczególne, pań3two, bądź samo, bądź za pomocą instytucyj przedstawiające zakres newnej tylko nauki lub pojednawczych, winno się starać o wyznaczanie umiejętności; pierwsze nazywają także ogólnego w takiej wysokości, ażeby wystarczał do za- mi, drugie specyalnemi. Są pomiędzy niemi pewniania środków utrzymania. Zalecając sto- j i takie, które trudno odnieść do jednego ze wspo-warzyszeaia w    duchu chrześciańskiej miłości,    mnianych działów; są to Ee    grupujące    pewne

encyklika wypowiada przekonanie, źe tylko ch*ze- tylko zjawiska lub imiona osób. Właściwie nie ściańska wiara i    miłość jest zdolną uleczyć cho- i są to już E e w śoisłem słowa    znaczeniu,    ale dy-

roby społeczne i    usunąć zło, trapiące społeczeń-    kcyonarze, pomimo, źe nieraz    nazwę E    i noszą,

stwo. W taki sposób encyklika wystawia kodeks Wspomniane dwa typowe rodzaje E i, to jest ogól-moraluości, który winien rządzić stosunkami eko- ne i szczególne, występują w dwojakiej formie: al-nomicznemi, i dodaje do etycznych czynników,    bo jako systematyczne traktowanie    wiedzy

uwzględnianych już przez nowszą ekonomię poli- podług przyjętej zasady klasyfikacji; albo jako tyczną, czynnik religijny, bez którego w stosunkach alfabetyczne zaregestrowanie przedmiotów i na-ekonomicznych zapanowałyby wyłącznie egoizm zwisk, całego obszaru wiedzy, lub pewnej jej gru-i chciwość. Stąd widać, jak powyższa encyklika jest py dotyczących. Te ostatnie różnią się od zwy-waźna dla stosunków ekonomicznych, nietylko w świe- kłych dybcyonarzy historyoinyob, geograficznych cie katolickim, ale w chrześciańBkim w ogóle.— i t, p. tern, źe jakkolwiek przedmioty do nich Périn „L’Economie politique û’aprè3 l'Encyclique wchodzące rozbite są na odrębne artykuły podług sur la condition des ouvriers“ Paryż 1891; Pé- alfabetu, jedoakź8 w niektórych z tych artykułów rin „Note sur le juste salaire d’aprèâ l'Encyclique wykazana jest łączność wszystkich przedmiotów, Re um novarum“ 1891; Joly „Le socialisme ehre- a traktowane są wszystkie podług ogólnej normy, tien"; A. Leroy-Beaulieu „La Papauté, le Socialisme czyli podług pewnego systematu, wiążącego w ca-et la Démocratie"; W. T. Stead „Tüe Pope and the łość organiczną wszystkie szczegóły rozproszone. New Era“ 1890; „Dictionary of Political Economy" Do pierwszej kategoryi E j należą w ogóle wszel-Vol. I. 712.    A 0 kie dzieła, mające za zadanie przedstawienie wie-

Encyklon, I'yxoxXov, zwierzchnia odzież kobieca dzy ludzkiej w systematycznej jej osnowie: a zatem w Qrecyi, a zwłaszcza w Atenach, w najpiękniej- nie tylko E e właściwe, ale nawet systemata filo szych czasach, Był to poprostu płaszcz, dokoła zoficzne, o ile są skończoną w sobie całością lub wyłożony purpurą, i stąd encyklon, w przeciw- , kanwą ogólną, wypełnioną obszarem zjawisk stawieniu do takichźe płaszczów, wykłudanych i wszechświata albo myśli ludzkiej. Taki np. syste-

mat klasyfikacyjny Batona, lub systemat Augusta Comte’a, Herberta Spencera: wszystko to są E e wiedzy ludzkiej, E e, rzec by można, abstrakcyjne, to jest przedstawiające zasady nauk i grupowanie zjawisk, w przeciwstawieniu do E-yj konkretnych, to jest zbiorów samych faktów naukowych, usystematyzowanych podług norm, w danym czasie za ostatnie Błowo wiedzy ludzkiej uważanych. W ogóle E e systematyczne ściśle związane są z zasadą klasy fi kacyi nauk (ob.), albowiem każda umiejętna, racyonalna klasyfikacya wiedzy ludzkiej jest już poniekąd i systematem filozoficznym, a przynajmniej w taki systemat z łatwością rozwinąć się może.

Encyklopedya w świście starożytnym. W G r e-c y i były dwa kierunki, łącząoe umiejętności w pewną całość jednolitą: jeden kierunek wyższego nastroju, z charakteru swego uogólniający, to filozofia; drugi kierunek bardziej praktyczny, a właściwie pedagogiczno - społeczny, był właśnie kierunkiem encyklopedycznym. Nazwa grecka E-i (’EvxôxXioç rcaiSsća) odnosiła się do całkowitego wykształcenia, niezbędnego dla dojrzałego młodzieńca, czyli, jak by dziś określić—wykształcenia średniego, niespecyal-nego. Był to zakres, krąg (xôxXoç) wiadomości najniezbędniejszych, w pewną całość związanych (gramatyka i muzyka, astronomia i geometrya, i wreszcie gimnastyka). Odpowiadało to po częśoi siedmiu sztukom wyzwolonym (artes liberales) u Rzymian: gramatyka, dyalektyka, retoryka, arytmetyka, geometrya, muzyka, astronomia (Marcianus Capel-la). Ten kierunek łączący, encyklopedyczny, nazywano także evxoxXofiaTep.a'ca (krąg nauk), matematyka bowiem uważana była za naukę wyższą, inne łączącą i spajającą. Tym sposobem, to, co filozofia łączyła myślą oderwaną, pedagogia zespoliła praktycznie, konkretnie, łącząc nauki i umiejętności i zestawiając ze sobą rozmaite wiadomości, często z odmiennych zakresów wiedzy ludzkiej, dla celów wychowawczych, społecznych. Prócz tego pedagogicznego celu, uczeni starali się także zbierać w jedną całość wiadomości rozmaitych zakresów badań. Pierwsze takie encyklopedyczne zestawienie nauk przypisują: jedni Leu-cy p o w i (ob.), drudzy uczniowi jego, D e mokry t o w i (ob.). Speusipus (ob.), uczeń Platona, miał także ułożyć rodzaj E-i. Jeżeli jednak kogo, to Arystotelesa (ob.) uważać można za prawdziwego encyklopedystę starożytnego świata klasycznego. Wszechogarniający umysł jego przetrawił wszystkie nauki i umiejętności, jakie za czasów jego oprawiano. Dzieła jednak, odpowiadającego w zupełności nowszym pojęciom o E-i, Arystoteles nie pozostawił. Jako specyalną E-ę nauk lekarskich, po grecku napisaną, wymienić należy olbrzymie dzieło Oribasiusza (ob.) z drugiej połowy lV-go wieku po Chr. Dzieło to, „£ovaY(OY<xi loctpixocÊ*, obejmujące całą wiedzę lekarską ówczesną, w wyciągach z dzieł najznakomitszych lekarzów greckich, śmiało zaliczyć można do działu E-j speoyalnych. Obejmowało ono ksiąg 70; z których prawie trzecia część zachowała się dotąd. Jako drugiego encyklopedystę świata starożytnego wymienić można Teren-oyusza Warrona (ob). Autor 74 dzieł treśoi najrozmaitszej, Warro jest najwybitniejszym może encyklopedystą rzymskim; jego „Disciplinantm lib. IX“, na nieszozęśoie zaginione, były E-ą nauk i sztuk; podobnież „Rerum rusticarum lib. IIIU. Wspomniane 9 ksiąg jego „Disciplinarum“, podobnie jak „Satiricon“ Marciana Capelli, są jakby zbiorem podręczników do wykładu nauk, gdy zbiór wiadomości „Rerum humanarum et divinarum an-tiquitates* tegoż Warrona wkracza już w dziedzinę E-j Bpecyalnych (archeologia). Trzecim wreszcie z najwybitniejszych encyklopedystów świata starożytnego był Pliniusz Starszy (Caius Plinius Secundus), jako autor „Historia naturalisé zawierającej kosmologię, geografię, antropologię, zoologię, botanikę, medycynę i mineralogię, z zastosowaniem jej do sztuki lekarskiej, malarstwa i rzeźbiarstwa, wszystko poprzedzone obszerną przedmową, w której autor wymienia pomiędzy źródłami 2 000 dzieł treści najrozmaitszej. Jest to także E. specyalna, przyrodnicza. Te dwa ostatnie nazwiska (Warro i Pliniusz) wprowadzają nas w kulturę rzymską.

W Rzymie starożytnym, podobnie jak i w Grecy i, kierunek encyklopedyczny podwójnie się ujawnia. Raz na polu uczonych kompilaoyj, których najświetniejsze próby pozostawili Warro i Pliniusz, drugi raz na polu pedagogicznem. Wzgląd praktyczny, pedagogiczny, wogóle przeważał tam przy badaniu nauk i umiejętności. Na to, co Grecy nazywali E-ą, Rzymianie mieli wyrażenie „Orbis doctrinarum“ (Kwintylian). Kierunek encyklopedyczny, zestawiający, był jeszcze potrzebniejszym dla Rzymian, niż dla Greków, bo nie mieli oni tego usposobienia filozofującego, co Gre;y, a przytem umiejętności rozrastały się, ma-teryał badań mnożył się z każdym dziesiątkiem lat. Najsilniej jednak element encyklopedyczny, klasyfikacyjny, uwydatnił się w starożytnym Rzymie w prawodawstwie (ob. E-e specyalne prawne). Ich kodyfikacya prawa, niezależnie od znaczenia właściwego swemu zakresowi, jest jednocześnie wzorem układów encyklopedycznych, speoyalnych.

W końcu świata starożytnego widzimy potrzebę E-i jeszcze bardziej uzasadnioną; mnożą się bowiem szkoły, materyał powiększa się, a coraz mniej ducha filozofującego, mogącego podołać wyjaśnieniu abstrakcyjnemu faktów, z samej natury myśli naszej, grupujących się w pewną całość organiczną. Stąd pod koniec świata starożytnego encyklopedyzm bierze górę i idzie równolegle z eklektyzmem (ob. Aleksandryjska szkoła).

E. w Wiekach Średnich. W Wiekach Średnich kierunek encyklopedyczny objawia się naprzód pedagogicznie w trivium i quadrivium, to jest w kierunku szkolnym, wzorując się z początku na święcie klasycznym. Kierunek ten wzrasta w miarę mnożenia się etudyów.

Samo powstawanie uniwersytetów, podział ich na wydziały (ordines, faoultates) już jest osnową a zarazem i pobudką do wytwarzania się

cznego. Wprawdzie wzajemną łączność nauk pomiędzy sobą wykazywał już Lullus w dziele swo-jem ,Ars magna", ale nie uzasadnił swojego poglądu pojęciami filozoficanemi. Pojęcie organiczne nauki, od czasu Arystotelesa, drzemiąoe zopełnie, odnawia dopiero Bakon, wzorując pierwotnie swoją pracę na modłę arystotelesowego Organonu („Organum scientiarum"). Bakon pierwszy, uzasadniając metodę swoją empiryczną, daje silny bodziec do umiejętnego grupowania nauk i rozważania ich ze strony wzajemnej ioh łączności i syntezy oświeconej światłem filozofii. Systemat klasyfikacyjny Bekona jest znacznym krokiem naprzód w pojęciu encyklopedyzmu. Tu właśnie najwyraźniej występuje związek nierozerwalny pomiędzy pojęciami E-i i klasyfikacyi nauk, którą na początku tego artykułu zaznaczyli-

kierunku encyklopedycznego, łączącego, i można powiedzieć, że uniwersytet średniowieczny jest już sam w sobie żywą E ą wiedzy ówczesnej. Rozmnażanie się studyów, większa ich rozmaitość, przybywanie nowych wiadomości a najrozmaitszych zakresów wiedzy ludzkiej, wywołują z konieczności rzeczy potrzebę łączenia ich. Powstają też liczne E e, i nietylko już ogólne, ale i speoyalne. Nazwy E. wprawdzie nie spotykamy w Wiekach Średnich, ale rzecz ta sama istnieje pod inną formą; są to tak liczne: .Specula“, .Summae", „Receptacula“, .Orbis d i sciplinarum“. Obok ogólnych takich „obrazów" i „zestawień" zaczęto spisywać i speoyalne zesfawieiia wiadomości, i pewnych tylko gałęzi umiejętne ści. Obok sum filozoficznych i teologicznych (najsławniejszą z nich była .Summa" św. Tomasza z Akwinu) powstają też i wzorowane na nich summy prawne (ob. niżej).

Zestawienia i kollekcye Stobeusza, 20 ksiąg .Originum seu etymologia™m“ Izydora Sewilskiego (około r. 600), podobn e Jak księgi o wszech-świecie „De Universo" Rabana, Maura (około 850 roku), są także encyklopedyami w znaczeniu średniowiecznem, jakkolwiek daleko bardzo im do pojęcia E-i, jakie w nowszych czasach się wyrobiło. Są to po największej części luźne zesta wienia wiadomości ze znanych w owe czasy nauk i umiejętności; są to zbiorniki wiedzy ówczesnej, ale nie usystematyzowanej podług jakiego bądź planu; ani łączność wzajemna nauk, ani stosunek ich do umiejętności, nie są tu wyjaśnione, nie mówiąc już o jakiejbądź zasadzie klasyfikacyi.

Mówiąc o pracach z charakterem encyklopedycznym w Wiekach Średnich, nie można także pominąć słownika Suida sa, Bizantyjczyka, który żył prawdopodobnie w drugiej połowie X-go lub na początku XI-go w. ery naszej. Dzieło jego .Lexicon graece et latine" (ed. G. Bernhardy, 1853, 2 tomy) zawiera nietylko objaśnienie wyrazów, ale zarazem mnóstwo wiadome śoi historycznych i biograficznych, bardzo cennych, jako zaczerpniętych z najdawniejszych źródeł. Wiadome ści te ułożone są sposobem alfabetycznym; jest to pierwszy, rzec można, słownik encyklopedyczny wiadomości historyczno-biograficznych świata starożytnego.

Specula, Summy i Receptacula najczęściej układane bywały w celu ułatwienia studyów uniwersyteckich, służyły za rodzaj kompendyów przy wykładach. Odrębnego charakteru jest dzieło papieża Sylwestra II (999—1003) czyli Gerberta .Figura de philosophiae partibus", oraz ciekawe dzieło, którego rękopism autograficzny znajduje się w Bibliotece Jagiellońskiej p. t. „Liber viginti aitium“. To ostatnie dzieło, przypisywane niegdyś Twardowskiemu, znane także pod nazwą .Liber magnus”, jest dziełem z XV-go w. Pawła b Pragi (Pawła Żyda). Wydane kosztem Jerzego z Podjebradu (in folio), ozdobnie pisane, zawiera ono mnóstwo wiadomości encyklopedycznych, dających obraz mniej więcej dokładny ówczesnej wiedzy.

Rzeczą najbardziej jednak zbliżoną do pojęć nowszych o E-i, rodzajem E-i ogólnej wiedzy ludzkiej

w Wiekach Średnich, jest niewątpliwie praca wieloletnia zakonnika francuskiego, Dominikana, Wincentego de Bau vais (ob), żyjącego w pierwszej połowie XIII stulecia. W trzech dziełach: »Speculum historiale“, »Speculum naturale" i „Spec. doctrinale", do którego nieznany autor dodał w tymże duchu napisane .Speculum morale“ zawiera się jakby połąozenie trzech wielkich działów E-yi ogólnej, a mianowicie: pierwsze z nioh przedstawia E-ę historyczną, drugie E ę nauk przyrodniczych i fizycznych, trzecie i czwarte E-ę nauk moralnych, filozoficznych i teologicznych. Kompilacya ta, zwana także .Speculum majus seu quadruplex“, miała w Wiekach Średnich niezwykłe uznanie i rozchodziła się w wielu bardzo odpisach, dotąd licznie przechowywanych po bibliotekach.

E. w czasach nowszych. Dopiero w nowszych czasach spotykamy rię z nazwą .Encyklopedya“, a także .Cyclopaedia” lub „Paedia". W tej dobie kierunek encyklopedy czny zaczyna obok filozoficznego, a często wspólnie z nim, przybierać zakres, jakie* go przedtem nauka nie znała. Pierwszem dziełem encyklopedycznem z nazwą ^Encyklopedya” w tytule jest Cyklopedya Ringelbergiusza Szwajcara (,Lccu-brationes vel potius absolutissima Kyklopaideia“ Bazylea 1559 r.). Jest to luźne zestawienie rozdziałów, traktujących oddzielnie o gramatyce, dya-lektyce i retoryce; w ostatnim rozdziale, noszącym nazwę .chaos“, autor nagromadził szereg wiadomości z różnych dziedzin umiejętności, które nie nadawały się do trzech wymienionych działów. Obok dzieł pokrewnych z .Lucubrationes" (jak |np. .Encyclopaedia“ Scalicha (Bazylea 1559), dzieła: Martiniego (1606), Alsteda (.Encyclopaedia" Herbom, 1620), będących najczęściej tylko zbiornikami ma-teryału naukowego, bez ugrupowania go w całość systematyczną,— a przeto dzieł niemających znaczenia dla nauki,—zjawiają się jednak i takie, które wywołują przewrót w dziedzinie myśli wogóle, a w szczególne śoi i pojęcia E-i posuwają o wiele szczebli wyżej. Dość wymienić Bakona „Novum Organon sciantiarum“ (Londyn 1620) i „De digni-tate et augmentis scientiarum" (Londyn 1605 i 23)

Brakowało w nauce średniowiecznej i w zaraniu nowszych czasów układu umiejętności, na pojęciu całości organicznej opartego, brakowało mianowicie zastosowania do układu nauk elementu filozofi-

émy. Klasjfikacya Bakona (oparta na właściwo- (tamże w lata oh 1731—1730) w 70-iu tomach, oraz ściach umjBłu ludikiego: pamięć, wyobraźnia i ro- w Aoglii dwutomowa .Cyclopaedia” Efraima Cham-zum) nie była jednak ani głęboka, ani zupełnie bersa w Londynie 1728 roku. Ostatnia z wymię-naukowa (myśli jego co do metodologii nauk są nionycb E-i doznała niezwykłego powodzenia w kra-wfcżniejs: e); ale odtąd kwestya ta staje się nieod- ju i za granicą, a księgarze i wydawca dobre na niej zowną przy każdej pracy nsukowei. Raz posta- porobili interesa. wionę pytanie domaga się odpowiedzi. Odpowiedzi zadawalniającej, pożądanej, nie dali jednak, ani współcześni Bakonowi, ani bezpośredni jego następcy. Chevigni (,La ścierce des personnes de cour, d’ ej éc et de robe* Amsterdam 1752) Wa-genseil, Morghof byli tylko kompilttorsmi bez wszelkiej głębszej myśli. Dopiero J. G. Sulzer, idąc śladami poprzednika swego, Gesnera, wydał .Kurzer Begriff aller Wissenschaften“ (Berlin 1756 r.) większej wartości. Jest to E. nauk, ułożona wedle panujących w owe czasy pojęć empiryzmn i sy-itematu eklektyczni go; służyć oua może za typ wszystkich mniej wię(6j Ej owoezesnych. Naśladowali ją Reimarus, Kiigel i Bnhle. Niejednokrotne usiłowan a Niemców na tem polu nie zostały jednak uw;eńczone skutkiem odpowh dnim. Dopiero Francya w drugiej połowie XVIII-go w. podejmuje olbrzymią pracę celem skrzętnego zebrania całego ówczesnego dorobku naukowego i przedstawienia go w dostępnej dla ogółu formie. W pracy tej, o ile ona dotyczę klasyfikacyi nauk, myśliciele francuscy idą w kierunku przez Bakona nakreślonym i wieńczą ją świetnym rezultatem, —dziełem, stanowiącem epokę na polu usiłowań encyklopedycznych.

£. francuska XVIII go wieku I jej nailedowania W;elka E. francuska, zwykle zwana E-ą Diderota i d’Alemberta, nie była dziełem wyłączrem tych dwóch mężów, jakkolwiek oni byli jej duszą i sprężynami. Na bogaty materyał, jaki ona zawiera, złożyła się cała falanga uczonych, literatów a nawet i rzemieślników ukształconyob. Dla tego E. rzeczona jest rzeczywiście skarbcem wiedzy, u-miejętności i sztuki owoczesmj, stanewi nie tylko zupełny inwentarz nauk ówczesnych, ale zarazem jest i wiernem odbiciem stanu ówczesnej umysłowe ści w zakresie nauk i aztuk; ponieważ brali w niej udział wybitni myśliciele owocześni, przywódzcy nowego prądu w filozofii i polityce, nosi ona przytem charakter tego prądu i jest wiernem odbiciem owej filozofii i owego liberalizmu, które charakteryzują drugą połowę wieku XVIII go. Dla tego też wielka E. francuska z w. XVIII-go ma odrębny swój charakter: nie jest oaa bynajmniej ściśle przedmiotową w rzeczach filozofii lub nauk społecznych i państwowych. To jednak, co stanowi ujemną jej cethę, we względzie czystej naukowości, dało jej właśnie wartość chwili i przez to obudziło zainteresowanie się ogółu. Jako odbicie kierunku ówczesnego myślenia jest ona destiukcyjną pod pewnym względem; obala to, co społeczeństwo dotąd czciło, i podkopuje to, w co społeczeństwo dotąd ślepo wierzyło. Ten charakter jej destrukcyjny nie wpłynął jednakże ujemnie na samą naukę; przeciwnie, pobudził myśl uczonych do nowych poglądów i nowego grupowania faktów. Sam zamiar wydania E i, mającej być inwentarzem nauk i sztuk, a przytem umiejętnem ich ugrupowaniem, zmuszał do konstrukcyi. Dla tego też, o ile w dążeniach krytycznych i w aspiracyach politycznych tej en-cyklopedyi przegląda element destrukcjiny, o tyle w samej tudowie dzieła, w układzie jego naukowym i rozwinięciu działów posrczególnycb, u-widocznia się charakter konstrukcyjny w wyższym stopniu, niż we wszystkich dawniejszych E ach, nie tylko alfabetycznych, ale w wyższym nawet stopniu, niż w specyalnych traktatach filozoficznych z zakresem encyklopedycznym. Ponieważ przywódzcy rzeczonej E-i zapatrywali się krytyoznie na swoich poprzedników w zakresie układu umiejętności, musieli przeto postarać się o nowe uzasadnienie tego układu. Wyrazem tej dążności głębszego uzasadnienia systematjzacyi wiedzy ludzkiej jest .Discours préliminaire" pióra d’Alemberta, rozprawa, która ukazała się na czele pierwszego temu E-i, jako przedmowa do całego dzieła. Jest to nie tylko świetny wykład pojęć, ale zarazem i filozc ficzne uzasadnienie danej klasyfikacyi nauk.

W rozprawie tej d’Alembert podtjmuje my śl Ba-

Nim jednak damy charakterystykę wspomnianej E-i francuskiej, wFpomn'eć musimy o tych wydawnictwach, które nie miały za zadanie wyłącznie systematyzowania wiedzy, ale głównie alfabetyczne zestawienie wiadomości ze wszystkich nauk.

Do rzędu takich wydawnictw należą słowniki francuskie i niemieckie z drugiej poł. XVII-go w., oraz niemieckie i angielskie z pierwszej połowy XVIII wieku, a mianowicie ze słowników encyklopedycznych francuskich wymień ć należy dwa, poświęcone naukom i sztukom (Błownik Furetière’a, wydany w Rotterdamie w 1690 r. w 2 tomach, i słownik Tomasza Corneille’a, wydany w Paryżu w r.

1694 także w 2-ch tomach), oraz dwa traktujące przeważnie bistoryę, biografię i geografię (słownik Morerego, wydany w Paryżu w 1673 r. i 1759 w 20-ej edycyi, w 10-u tomach, i słownik Bayle’a, wydany w Paryżu w 1696 r.). Z nich .Dictionnaire historique et ciifqne“ Bayle’a (ob.) miał niesłychane powodzenie, głównie dzięki śmiałości zdań i krytycyzmowi swemu. Liczne też były jego wydania, istnieje nawet w formie skróconej. Słownik ten miał także uznanie i w Niemczech (ob. niżej). W tjm samym niemal czasie ukazał się w Bazylei słownik powszechny encyklopedyczny H( ff-manna pod tytułem: „Lexicon universale“ (1677).

W pierwszej połowie XVIII go wieku wydane zostały dwa słowniki encyklopedyczne w Niemczech i jeden w Anglii, a mianow cie: w Niemczech słownik powszechny Jabłońskiego, wydany w Lipsku w 1721 roku (.Allgemeines Lexikon der Künste j kona, i rie siląc się na stworzenie nowej klasyfika-und Wiesens»haPen“) i podobny słownik Zedlcra cyi wiedzy, zasadę 'ego rozwija i przeprowadza w szczegółach a małemi zmianami. Podział nauk łych, co nadesłali małeryał do obrobienia («iré-uzasadnia o’Alembeit i anahzą własności myśli naszej i genetycznym rozwojem nauk i sztuk. Podobnie jak twierdził Bakou, umysł nasz, podług d’Alem-berta, trojakim sposobem przerabia dostarczany mu materyał: pamięoią, rozumem i wyobraźnią.

moires“), nie pomijająo nawet zwykłych robotników, którzy w obec Diderota i pomocników jego rozbierali na części składowe maebiny i demonstrowali na przykładach ich działanie, oraz dostarczali szkiców, na mocy których następnie rysownik redakcyjny (Goussier) układał tablice objaśniające do artykułów.

Pierwotny zakres E-i, podług projektu opraco-

dnak ukazał się pierwszy tern tego olbrzymiego wydawnictwa (1?51 r.), doznało ono takiego powodzenia, że ani księgarze, ani publiczne śó czytająca, nie uskarżały się na zbytnią jego obazerność i widoczną już skłonne ść autorów do przekroczenia o wiele zakreślonej normy. Były innego rodzęju przeszkody, które utrudniały zaraz od początku uoimalny bieg wydawnictwa. Uwięzienie Diderota w Vincennes (1749), zawieszenie tymczasowe pierwszego tomu, nieprzychylnie dla autorów usposobia-na krytyka i wroga dla nich polemika—towarzyszyły ukazaniu się tego tomu. Zapobiegliwość wydawców, staran'a Diderota, potrafiły jednak zażegnać przeszkody, ale tylko do pewnego czasu. Wydawnictwo było znowu zagrożone zupełnym upadkiem, gdy postanowienie rządowe z 1758 r. nakazało ko-missyi, złożonej z teologów, ocenić tom siódmy, a postanowienia z roku następnego odwołały przywilej, dany wydawcy, i nakazały zwrot prenumeratorom zaliczki na dalsze tomy E i. Opinia publiczna, która naówczas owładnęła już i organami rzą-dowemi, przyszła w pomoc wydawcom (ob. «Encyklopedyści"), ale meże byłaby bezskuteczną, gdyby nie sekretne, ac* potężne, poparcie ze strony pani Pompadour, oraz kilkakrotna materyalna pomoc pani Get ffrin. Podziwiać przytem należy wytrwałość Diderota i jego pomocnika, kawalera de Jau-court, którzy potrafili obronić się i wyjść cało. nie-tylko z napaści niechętnych dla nowego kierunku mjśli, w E-i propagowanego, ale, co było jeszcze trudniejsze, wyjść cało z procesów rozmaitych księgarzy, wydawców i wreszcie budowniczego Patte, oskarżającego wydawnictwo E-i o plagiat, spełaiony przez załączanie jego, Patte’a, rysunków i, co za tern idzie, rewindykującego na rzecz Akademii prawo własności tablic odpowiednich. Diderot bronił się zapamiętale, a nawet zmuszony był wydać (1771 r.) broszurę „Au public et aux magistrats", w której brał na siebie osobiście odpowiedzialność za wszystkie interesa wydawnictwa. Broszura ta, z intern cyą wykupywana i niszczona, stała się sławną przez swoją rzadkość bibliograficzną. Jedyny jej egzemplarz posiada Biblioteka Cesarska w Petersburgu. Pomimo tylu przeszkód, E. wychodziła ciągle, z pewnemi wprawdzie przerwami. Ilość tomów jej urosła do 28. Ale i do tych tomów były jeszcze dopełnienia. Nareszcie, po tylu walkach i trudach, wydawnictwo całkowicie ukończone zostało 1777 roku. Podczas trwania wydawnictwa

Te trzy władze mjśli naszej legły w osnowę głównego podziału klasjfikaeyi nauk d'A'emberîa, a mianowicie ca history ę, opartą na pamięci, na filozofię, łędącą owocem rozumu,i na sztu- wanego przez Diderota, nie miał przekroczyć 10 toki piękne, będące płodem wyobraźni. Następnie, mów, rachując już w to i 2 tomy tablic. Gdy je-dzieląc istoty, podpadające myśli ludzkiej, na duchowe imateryalne, otrzymuje a’Alembert dalsze rozgałęzienie swego drzewa genealogicznego nauk i umiejętności, których przedmiotem oddziel-nie: Bóg, przyroda i człowiek. Pamięć, ro-ztm i wyobraźnia, zastosowane do tych trzech za kresów badań ludzkich, stwarzają: a) historyę świętą, kościelrą, cywilną, historyę literatury i sztuk wo-góle; b) ontologię (etyli metafizykę ogólną), teologię, pneumatologię {czyli metafizykę szczegółową), fizykę ogólną i matematykę; i wreszcie c) sztuki piękne, które d’Alen bert obejmuje jednym terminem malarstwa wogóle, ponieważ, zdaniem jego, żarów no malarstwo w ścisłem znaczeniu, jak rzeźba, poezya, a nawet muzyka, właściwie zą tylko odmiennym sposobem malowniczego wyobrażania przedmiotów. D’Alembert tym sposobem utrzymał system*t Bakina w głównych jego zarysach, tylko ulepszył go w rozkładzie oddzielnych nauk; podobnie jednak jak u Bakona, w klasyfikacyi d’Alemberta teorya pomieszana jest zupełnie z prak tyką. W każdym razie wprowadzenie w źyoie tak ezeroko obmyślanej pracy i wykonanie jej jest niemałą zasługą wydawców E-i.

Myliłhy się jednak, ktoby mniemał, że pomysł wydania E-i w takim zakresie i z takie m opracowaniem powstał odrazu w głowie nakładców Biiassona i Le Biétoua. Pierwiastkowy zamiar ich był bardzo skromny: cł cieli wydęć, w skróconym przekładzie francuskim, E ę angielską Efiaima Cham-bersa, a pobudką do tego było niezwykłe jej powodzi nfe w Anglii (ob. wyż^j, str. 316). Uzyskawszy przywilej na takie wydanie, nakłtdcy powierzyli wykonanie tego zamiaru dwóm cudzoziemcom: Anglikowi, John Millsowi, i Niemcowi, Godfrydowi Sei liusowi. Diderot dopiero namówił Le Bretona do wydania E i takiej, jaka następnie z pod zarządu jego wyszła. W tym celu uzyskano nowy przywilej (1746 r.), na lat 10, i przystąpiono do zupełnie nowego wydawnictwa. Przybrawszy do pomocy d’Alemberta, jako swego współredaktora, Diderot zorganizował odpowiedni komitet i jął się z całym zapałem szeroko pomyślanej pracy. Jemu zatem głównie zawdzięczać należy i pomysł tak szeroki, a przytem i tak świetne wykonanie. Ża wykonanie było świetne, dziwić się uie należy, jeśli zważymy na pracowników, których nauka i talent pisarski ozdobiły to dzieło artykułami pierwszorzędnemu Dość wymienić Voltaire’a, Rousseau,

Monterquieu’go. D’Alembert (w «Discours piélimi- Pancouke zamyślał o całkowitem przerobieniu dzieła naire“ i w „Avertissement“ do tomu VII) wylicza przed ukończeniem ostatnich tomów, czemu jeduak wszystkich współpracowników, tak stałych, jak i sprzeciwił się Grimm w imieniu prenumeratorów.

Zamiast tego projektu, przystąpiono do stopniowego przedruku tomów, z dodaniem suplementów, które sprzedawano także i posiadaozom pierwszego wydania. Pierwsze tomy tego przedruku puszczono już w świat, gdy duchowieństwo francuskie, widząc w tem wzmaganie się wpływu encyklopedystów, wymogło na królu (1770) zabronienie rozszerzania w ten sposób E i. Pozostały nakład trzech pierwszych tomów był skonfiskowany i złożony w Bastylii, skąd go wydano dopiero w roku 1777. W tymże samym czasie pastor francuski w Bazylei, Piotr Mouchon, jął się wypracowania spisu przedmiotów E-i, ułożonego w taki sposób, aby był przydatnym do wszystkich wydań francuskich.

Tym sposobem E., o której mowa, składa się z 17-u tomów tekstu, opracowanego przez redaktorów i współpracowników pod dyrekcyą Diderota (1751— 1767), z 4 tomów suplementowych (wydanych w Paryżu, jakkolwiek na okładce figuruje Amsterdam, w latach 1776—77), z 12 tom. tablio (wydanych: 11 pierwszych tomów w latach 1751—72,12-y w 1777), z których 12-y odnosi się do tomów suplementowych, i z dwóch tomów regestru („Table analytique et raisonnée des matières“, wypracowanego przez Mouchona). wydanego w Paryżu w 1780 r.,—razem więc tomów 35. Karta tytułowa dzieła, a właściwie 28 tomów pierwotnych, włączając w to 11 tomów tablic opiewa: «Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, par une société de gens de lettres, mise en ordie par Diderot; et quant à la partie mathématique, par d’Alembert" (Paryż 1761—72 in fol.). Prócz tego pierwszego wydania E-i istnieje i wiele innych. Jedne z nioh są wiernemi kopiami pierwowzoru, inne o tekście zmienionym, a przytem pełne błędów, pomimo nowych dopełnień. Do pierwszej kategoryi zaliczyć należy 2 wydania genewskie (pierwsze z 1751—67, drugie 1777), jedno w Lozannie (1778), jedno w Luoce (1758—71 z przypiekami Oktawiusza Deodati), jedno w Liwor-nie. Do drugiej neleży przedewszystkiem wydanie profesora Fortunata de Felice, sporządzone w Yver-dun w 58-u tomach (w latach 1770—80). Pomimo mnóstwa współpracowników (listę ich podaje Barbier w ostatniem wydaniu swego «Dictionnaire des anonymes") w wydaniu tem pełno jest błędów. Pomimo tak licznych wydań, niektórych błędnych, a czasem i zepsutych, jak np. ostatnie z wymienionych, sława E-i nie upadła, a popyt na nią wzrastał. Okoliczność ta nasunęła nowemu wydawcy, Panckouke’owi, myśl wydania pierwowzoru, ale w innej zupełnie formie, w formie zgodniejszej jeszcze z celami nauki. Zamierzył on mianówicie wydać E-ę w układzie systematycznym, zarzucając zupełnie układ alfabetyczny. Prospekt, zapowiadający całkowitą przeróbkę tekstu w tym kierunku, ukazał się w 1781 roku. Świat uczony i publiez ność przyklasnęły nowemu wydawnictwu. Nowi współpracownicy, zaciągnięci pod sztandar redak-oyjny, głównie mieli za zadanie dopełnienie prac poprzedników, z tych zaś niektórzy sami chętnie w pracy dopomagać obiecali, i tak: Diderot, żyjący

jeszcze wówczas, sam upoważnił Naigoon’a do drukowania własnych swoich artykułów, odnoszących się do historyi filozofii, z dopełnieniami, jakie uzna za potrzebne. Artykuły matematyczne d’Alem-berta zostały wcielone do E-i metodyczc ej z dopełnieniami Condorceta. Nowe to wydawnictwo zapowiadało się świetnie, pomimo, że wypadki polityczne stawały mu na przeszkodzie. Zbyt jednak powolne wychodzenie tomów, a stąd wzmagająca się potrzeba rewizyi tekstu w miarę postępu nauk ścisłych, pozbawiały związku organicznego całcśó wydawnictwa i zmniejszały interes chwili. Tym sposobem to, co było powodem opóźniania się tomów, to jest postęp nauk, powodowało zarazem zacofanie wydawnictwa względnie do pierwszych jego tomów. Co zresztą i dziwić nie może, jeśli zważymy, że pół wieku przedzieliło ukazanie się ostatniego tomu E i metodycznej (1832) od chwili wydrukowania pierwszego (1782). Wydawnictwo to zawarte jest w 160-ciu tomach, z których na każdy dział przypada po kilka lub kilkanaście tomów; tablic objaśniających jest 6 439. Tytuł dzieła tego brzm»': «Encyclopédie méthodique, ou par ordre de matière, par une société de gens de lettres etc." Wielkość tych wszystkich E-yj, a stąd i cena ich nieprzystępna, skłoniły wielu wydawców i literatów do puszczenia w świat skróconych wydań E-i pierwotnej, albo do wybierania z niej rzeczy ciekawszych i grupowania w osobne, małe, najczęściej kilkutomowe, wydawnictwa. Są to liczne tak zwane «Esprit de l’Encyclopédie“ jak np. wydana w Genewie in 16-o w 1778 r. pod tytułem, który wybornie rzecz samą wy łuszczą: „L’Esprit de ’En., ou choix des articles les plus curieux, les plus agiéables, les plus piquants, les plus philosophiques de ce grand Dictionnaire“. Tego rodzaju małe, niemal kieszonkowe E-e były rozchwytywane i czytane z wielkiem zainteresowaniem się przez ogół. Torowały one drogę nowym pojęciom i jednały dla «partyi filozofów" powszechne uznanie (ob. art. Encyklopedyści).

Poćzytnośó E - i Diderota wzrastała z każdym rokiem. (Wydanie jej metodyczne przetłómaczono na jęz. hiszpański). Od czasu wyjścia na świat E. Diderota i D’Alemberta ustala się nowy kierunek w opracowywaniu E-yj. Wszędzie niemal E. ta służy za wzór. Główną jej zaletą było połączenie organicznego ugrupowania nauk i umiejętności z alfabetycznem rozbiciem danej materyi na najdrobniejsze jej cząstki. To alfabetyczne i metodyczne zarazem uszeregowanie przedmiotu było i nowością, i rzeczą trudną nader do wykonania. Jako nowość, E. Diderota była ponętną dla naśladowców; jako trudne zadanie, nasuwała na myśl połowiczny sposób wykonania podobnego zadania. Większość też naśladowała tę E-ę, albo wyłącznie w metodologicznem szeregowaniu nauk i umiejętności, albo też wyłącznie trzymając Bię normy alfabetycznej. Stronników tej ostatniej normy było więcej,—bo sposób to był łatwiejszy do wykonania, i bardziej przez publiczność lubiony, i więcej nadający się do wydawniotwa cząstkowego, zeszytowego.

Ze wszystkich krajów, naśladujących w ten lub ów sposób E-ę Diderota i d’Alembert», Anglia była jedynym, który w XVIII-tym wieku wydał E-ę, godną współzawodnictwa ze swoim pierwowzorem. „Eacyclopaeiia Britannica” (Wydana w Edymburgu w 1771, w trzech tomach in. 4-o; druga edycya w 1778—83 w 10 tomach; trzeoia w 1797 w 20 tomach, rachując w to i 2 tomy suplementu) jest rzeczywiście prawdziwą E-ą, godną tej nazwy, a to, co jej zarzucają powszechnie, a mianowicie: że posiada mało drobnych artykułów, ważniejsze zaś duże artykuły stanowią w niej oddzielne rozprawy, wynika właśnie z czy-Bto encyklopedycznego, to jest systematyzującego jej charakteru. Zwłaszcza ostatnie, dziewiąte z rzędu wydanie „E-i brytańskiej" w 24 tomach in. 4-0 (1875—89), jest powaźnem, w zupełności odpowiadającem swemu przeznaczeniu wydawnictwem. Rzeczywiście, oddzielne większe artykuły tej E-i nieraz przerastają swą miarą całe książki, traktujące tenże przedmiot; ale bo też przedmiot dany jest w nich zwykle wyczerpany. Wszystkie większe artykuły mają podpisy, a pomiędzy niemi znajdujemy wiele znakomitości ze świata uczonego. „E. Britannica" ma i tę jeszcze wspólność z E ą Diderota, że, pomimo alfabetycznej formy swojej, jest z gruntu systematyczną.

W Niemczech 1778 r. Koester i Roos zaczęli wydawać we Frankfurcie na wzór E i Diderota własną niemiecką E-ę, pod tyłułem „Deutsche Encyclopaedia“, W ciągu lat 25, to jest do 1804 r., wydali tomów 23, ale jej nie dokończyli.

E-e w wieku XIX ym Pod ciągłym wpływem E-i Diderota, oraz pod wpływem stale wzmagającej się potrzeby: z jednej strony systematyzowania materyału, rosnącego bez przerwy, z drugiej czynienia go dostępnym szerszemu kołu czytelników, mnożą się wydawniotwa E-j, zarówno w zakresie dzieł metodycznych, jak i alfabetycznych. Jednocześnie, począwszy od końca XVIII-go wieku, idą nieprzerwanie usiłowania umiejętnego usystematyzowania wszystkich działów wiedzy ludzkiej; kwestya klasyfikacyi nauk nieprzerwanie też zajmu je umysły myślicieli. Pod wpływem tych trzech potrzeb umysłowych, to jest: 1) syntetycznego poglądu na stosunek umiejętności pomiędzy sobą,

2) zaregestrowania najnowszego dorobku umysłowego i 3) uprzystępnienia możliwie szerokiemu kołu czytelników zapoznania się z tym dorobkiem, rozwija się jednocześnie w XIX-ym wieku potrójny kierunek prao z charakterem encyklopedycznym.

I tak, gdy myśliciele i profesorowie wydają szeregi dzieł, traktujących o nauce w ogóle, jej rozgałęzieniu, jej rodzajach, metodach, tworząc podręczniki dla studyów uniwersyteckich w ogóle, wstępy do tych studyów, lub specyalne usystematyzowania gałęzi pewnej specyalnej nauki, inni znowu gromadzą materyał, zdobyty przez daną naukę w pewną całość syntetyczną, wydając przeglądy systematyczne działów pewnej nauki, lub całyoh grup nauk, do pewnego zakresu myśli odnoszących się; inni wreszcie uprzystępniają jaknajwiększym kołom społecznym korzystanie z te go materyału za pomocą odpowiednich wydawnictw popularnych.

Prace pierwszego rodzaju są to zwykle tak zwane powszechnie „Propedeutyki”, „Systemata nauk" lub „Enoyklopedye systematyczne". Powstają one najczęściej pod wpływem nowych poglądów filozoficznych; inioyatywę do nich dają zwykle katedry uniwersyteckie. Najsilniejszy pod tym względem wpływ wywarła filozofia Kanta. Pierwszym, który całość nauk traktował ze stanowiska filozofii kaniowskiej, był Jan Joaohim Eschenburg („Lehrbuch der Wissenschaftskunde" Berlin 1792; wyd. 3-e 1809); pomysły jego stOBO-wali w tym kierunku Habel, Rüf i Strass w pod-ręcinikaoh dla studyojąoych nauki uniwersyteckie, podczas gdy Heffter, Burdaoh i Kraus te same poglądy opracowywali ze stanowiska nauki oderwanej. E. jako systematyka nauk czyni większy jeszcze postęp w dziele „Allgemeine Encyclopaedic und Methodologie der Wissenschaften", wyda-nem w 1810 r. w Jenie, przez tamtejszego profesora, K. Ch. Erh. Schmida. Sjbmid, filozof ze szkoły Kanta, starał się zastosować wymagania ścisłej logiki do podziału nauk, a K. A. Schaller spożytkował i rozwinął dalej te pomysły w dziele „Encyclopaedic und Methodologie der Wissenschaften für angehende Studierende“ (Magdeburg

1812). Z licznych późniejszych niemieckich prac w tym kierunku wymienić należy: „Akademische Propedentik" (Lipsk 1842) i „Hodegetik* (tamże 1852) Kirchnera.

Wszystkie wspomniane prace z charakterem propedeutycznym są najczęściej dziełami mniejszego rozmiaru, zwykle książkami jednotomowemi; przeciwnie dzieła, mające za zadanie przedstawienie, nie tyle podstaw danych nauk, ile samej nauki w jej najrozmaitszych rozgałęzieniach, z natury rzeczy przybierają obszerne rozmiary i wyrastają w E-e specyalne. Takie specyalne traktowanie przedmiotów, czy to pewnej gałęzi wiedzy ludzkiej, czy też nawet oddzielnej jej części, coraz częściej występuje w XIX w., częściej nawet niż układanie E j ogólnych, powszechnych. Nim jednak przedstawimy te dzieła specyalne, encyklopedyczne, które posiada każda niemal nauka zasadnicza, przyjrzyjmy się ogólnym E om, jakie wydał wiek XIX-ty.

A. E-e ogólne czyli powszechne. Zdawało się, że po wyjściu E-i Diderota i d*A-lemberta wystarczą dla nowszych potrzeb albo nowe jej wydania, albo przeróbki, albo wreszoie wzorowane na niej E-e francuskie, niemieckie i angielskie, o których wyżej (str. 319) wspomnieliśmy. Coraz szybsze jednak rozrastanie się gałęzi naukowych, mnożenie się materyału, zdobywanego przez uczonych, wynalazki, czyniące przewrót w pojmowaniu wielu tajemnic wiedzy: wszystko to powodowało konieczność rewizyi dotychczasowych prac na polu kodyfikacyi naukowej, a przez to wywoływało potrzebę coraz-to nowszych wydawnictw encyklopedycznych. Kierunek popularny zaczął w nich brać górę nad ściśle naukowym; coraz większa liczba ludzi czytających, a niewykształconych gruntownie, potrzebowała wskazówek i częstych wyjaśnień dla zrozumienia tego, co czyta. Jednocześnie więc z dziełami propedeu-tycznemi wyżizego zakresu mnożą się i dzieła informacyjne, możliwie dostępne dla ogółu, czyli E-e powszechne. Jedne z nich trzymane są jeszcze w nastroju wyższym naukowym, inne zaś, a liczba ich przeważa, są popularnemi, choć szeroko traktującemi swój przedmiot. We wszystkich je dnakźe dużą rolę odgrywa historya każdej nauki. Oi czasu słownika historycznego Bayle'a (1696) element historyczny wchodzi w szerszy sakre3 badań wszelkich głębszych zagadnień myśli ludzkiej. Rozradzanie się literatury we wszystkich zakresach wiedzy czyni także potrzebnem wprowadzanie do oddzielnych artykułów każdej niemal E i możliwie wyczerpującej literatury przedmiotu w nich traktowanego.

W ogóle powiedzieć można, że specyalne E-e przeważają w XlX-ym w. nad ogólnemi, a wśród ogólnych czyli powszechnych ustala się coraz bardziej forma alfabetyczna, z najszerazem jednakże uwzględnieni historyi i bibliografii. Oitatni ten wzgląd powoduje konieczność coraz częstszego odnawiania dzieł encyklopedycznych, które, w miarę coraz szybszego rozwoju literatury naukowe] każdego niemal przedmiotu, coraz prędzej starzeją się. To też najbardziej rozpowszechnione wydawnictwa, jak np. E-e konwersacyjne (ob. niżej pod III), wychodzą niemal co parę lat w odświeżonej swej szacie, a rozchodzą się w tak znacznej licibie egzemplarzy, że można je uważać poniekąd i za nowy czynnik, nader ważny, w rozszerzaniu się oświaty. Jeżeli np. wziąć na uwagę 14 wydań w ciągu lat 100 jednej z najbardziej rozpowszechnionych E j niemieckich, to jeBt E-i BrockhauBa (ob. niżej), to wypadnie kilkaset tysięcy egzemplarzy puszczonych w świat, a wśród nich kilka milionów tomów, z których znowu miliony ludzi czerpało informacye, a nieraz i wykształcenie.

I. E e ogólne systematyczne, albo metodyczne. Od czaBU Ei Diderota i d'Alemberta przeważyła forma alfabetyczna tego rodzaju wydawnictw, i dla tego w XIX ym wieku nie wiele wymienić można dzieł encyklopedycznych ogólnych, metodycznie traktowanych. I tak, we Frań* cyi prócz E-i metodycznej, przerobionej z E i Diderota i d’Alemberta (ob. wyżej str. 318), której tom ostatni wyszedł dopiero w 1832 r., nie zjawiła się żadna E. ogólna w tym kierunku. Istnieją wprawdzie niektóre E-e ogólne we Francji, które, pomimo układu zewnętrznego, alfabetycznego, możnaby zaliczyć do rzędu E-j metodycznych, dla ich ogólnego charakteru (np. E. Courtina), ale dla ścisłości pomieszczamy je pod następną rubryką E-j alfabetycznych.

W Niemczech do tej kategoryi wydawnictw XIX wieku należy jedyna E. z układem metodycznym, wydana w Giessen w latach 1805 — 15 przez Suella pod tytułem „Eacyclopaedie saemtlicher Kenntnisse oder Schulwissenschaftenu w 19 u tomach. W Anglii, pomimo dość często odnawianego wydawnictwa E-i brytańskiej, ze wszeoh miar zasługującej na uznanie (ob wyżej str. 319), powzięto zamiar wydania jednocześnie z nią innych dwóch niemniej dobrych, ale w odnrennej formie, metodycznej. Są to „Encyclopaedia metropolita-na“, wydana w Londynie podług planu nakreślonego przez S Tylora Coleridge, w 3-ch tomach, w latach 1818 — 45, oraz „Cabinet Cyclopaedia” Lardnera, która wyszła w Londynie w r. 1830 i nast., aż w 132 tomach. Obie trzymają się porządku metodycznego z pominięciem alfabetu Pierwsza z nich nie ustępuje co do swej wartości wewnętrznej słynnej E-i brytańskiej.

II. E-e ogólne alfabetyczne czyli słownikowe. Na pomysł największej i najlepszej E i tego rod/aju zdobili się na początku XIX go wieku Niemcy, ale E-i tej dotąd jeszcze nie ukończyli. Ersch i Gruber, niezraźeni niepowodzeniem E i Koestera i Roosa (ob. wyżej str. 319), wzorowanej na E-i Diderota, przystąpili do wydawnictwa dzieła wielkich rozmiarów, na szeroką skalę obmyślonego. Olbrzymia ta E , nosząca tytuł „Allgemeine Encyclopaedic der Wissenschaften und Künste“ przynosi zaszczyt wydawcom. Wychodzi ona w Lipsku u Gleiischa od r. 1818, na raz w trzech sekcyach. Pomimo zabiegliwości pierwszych wydawców, a następnie firmy F. A. Biockhausa, do której przeszło to wydawnictwo, a obecnie Leskiego, który objął je z kolei po Brockhansie, nie jest ono jeszcze skończone, pomimo źa dotąd wyszło już tomów 167. Będzie to dzieło pomniao-we. Trzymane ouo jest w charakterze écié'.e nau kowym i wyczerpującym. Każdy ważniejszy artykuł rozrasta się w niej w oddzielną monografię, niemal książkową. Można zarzucić tej E-i to tylko, że nim ukończoną zostanie, zestarzeje się. Ten niedostatek jej o tyle mniej daje się odczuwać, że jednocześnie z nią wychodzą w Niemczech w małych odstępach czasu liczne inne mniejsze E-e, które zadość czynią wzmagającej się ciągle potrzebie ogólnych dzieł informacyjnych. Jednocześnie bowiem z tą wielką E-ą toruje sobie w Niemczech drogę nowy zupełnie kierunek traktowania materyału encyklopedycznego, a mianowicie powstają tam tak zwane E e konserwacyjne (ob. niżej, pod III); a nowy typ ten ruguje wszystkie inne i staje się wzorem stereotypowym traktowania odpowiedniego przedmiotu. Wpływ ten nowego typu E-j niemieckich odbija się i na Francyi, która do trzeciego dziesiątka lat bieżącego stule;ia nie miała E-i ogólnej wiedzy ludzkiej podręcznej, przystępnej dla szersiego koła czytelników. Celem wypełnienia tego braku, a zarazem zastąpienia zestarzałych już rzeczy dwóch wielkich dotychczasowych E-j fraucuskich (t. j. E-i XVIII-go w. w pierwotnej alfabetycznej i w następnej metodycznej jej edycyi) Courtin przedsięwziął wydanie nowej E-i, mającej być odbiciem nowego stanu umiejętności, to jest o pół przeszło wieku młodszą od dawnych, dotąd używanych we Francyi. Zorganizowawszy szerokie koło współpracowników pośród wybitnych uczonych i literatów francuskich, wydał on w Paryżu w przeciągu lat ośmiu (to jest od 1824 do 32), 24 to-

mów tej, jak na owe czasy bardzo dobrej E-i, pod tytułem: „Encyclopédie moderne, ou dictionnaire abrégé des sciences, des lettres et des arts". Jakkolwiek jest to E. w układzie alfabetycznym, ma jednak cechę metodycznego traktowania materya-łu, które nie rozbija danego przedmiotu na drobne artykuły, ale osadza go pod głÓwnemi wyrazami. Imiona i nazwiska osób historycznych, miast, nie są tu pomieszczone pod oddzielnemi artykułami, ale odnajdują się w odpowiednim artykule o kraju, do którego należą, i to nader a nader treściwie. Metoda tu jest wprost odmienną od tej, jaką i miały juź wówczas słowniki specyalne biograficzne lub historyczne (ob. niżej). Do dzieła tego dołączone są osobne tomy, szerszego formatu, z tablicami objaśniającemi. W końcu dzieła, jakby dla silniejszego jeszcze uwydatnienia metodologicznego charakteru całego wydawnictwa, dodany jest, zwyczajem wszystkich niemal ówczesnych słowników naukowych, pogląd ogólny na rozwój historyczny nauk i sztuk. Pogląd ten, pióra F. Malebouche’a, zajmuje pół całego ostatniego tomu i rozwinięty jest w treściwą historyę nauk, umiejętności i sztuk, pod tytułem „Tableau historique*. Jako uplastycznienie tego poglądu, w końcu pomieszczona jest tablica nauk i umiejętaośoi („Table méthodique des connaissances humaines*)t uwidoczniająca klasy fikacyę nauk, czyli ich drzewo genealogiozne.

bo oryginalne, jak w jNiemczech, albo naśladowane z typowych niemieckich, albo nawet wprost z nich tłómaczone z dodauiem rzeczy krajowych swojskich, jak np. najnowsza E. rossyjska („Bmj.aKJio-neAHuecKiä cjicmapf»*) wychodząca w Petersburgu, z początku (od 1890 r.) pod redakcyą prof. An-drejewskiego, a po jego śmierci (od r. 1891) pod redakcyą K. K. Arseniewa i T. T. Pietruszewskiego. E. rossyjska pierwotnie wzorowała się niewolniczo na E-i Brock hau sa, dopiero w dalszych tomach przybrała charakter samodzielny, gruntowny czasami wyczerpujący. E. polska Wiślickiego dawniejsza, jak również i obecnie wychodząca, większa rozmiarami od poprzedniej, są wzorowane na E-i Meyera i opracowywane na podstawie ostatnich jej wydań.

Owemi typowemi E-ami, służącemi za wzór lub podstawę dla innych, są, powszechnie znane i najbardziej rozpowszechnione: E. Brockhausa i E. Meyera, współzawodniczące ze Bobą i przez to ulepszająca się z kaźdem, co kilka lat, nowem swem wydaniem.

E. Brockhausa, która w r. 1896 święciła stuletni jubileusz swego istnienia w czteinastem jubl-leuszowem wydaniu („Jubiläums-Ausgabe* tomów 16 i jeden tom suplementu, 17-y, wydany 1897 r.) jest najstarszą i najpoczytniejszą. Na pomysł wydania tego rodzaju E i wpadł uczony erudyt dr Renatus Löbel. Rzecz jednak nie była nowa w zupełności, bo już od 1704 wychodziły w ciągu całego niemal XVIII-go stulecia coraz-to nowsze wydania Hübnera „Real - Staats-Zeitungs - und Conversations-Lexikon.“ Dzieło Hübnera, zawarte w jednym tomie o tysiącu kilkuset stronicach z 10-iu tablicami, nie mogło starczyć dla informacyi szerszej publiczności. Otóż wspomniany dr Löbel zamierzył wydać taką E-ę, któraby braki Hübnerowskiej wypełniła i czytających gazety oraz dzieła poważniejsze nie pozostawiała bez odpowiedzi wobec wszelkich nieznanyoh dla nich imion i odkryć naukowych. W tym celu przybrawszy sobie współpracownika, adwokata Franckego, Löbel wszedł w spółkę z subjektem księgarskim Leopoldem, który też w tym celu założył w Lipsku własną księgarnię i z niej wypuścił na widok publiczny w ciągu lat 11-u (1797—1808) 6 pierwszych tomów owej typowej „Real - Encyclopädie oder Conversations-Lexicon*. Autorowie zamierzyli wydać to dzieło w czterech tomach; w miarę jednak, jak wychodziły tomy po-jedyńcze, rosło ono tak, że uroBło do 10 tomów, co jednak stało się dopiero w 1811 roku, przy zmienionej formie a z nią i autorstwie. Po śmierci bowiem Lobia (1799) wydawnictwo E-i zachwiało się, wskutek czego zmieniało ono kilkakrotnie firmę, aż wreszcie 1808 r. przeszło na własność Fryderyka Arnolda Brockhausa, znanego założyciela firmy wydawniczej w Lipsku. Brockhaus dzieło to w zupełności przeistoczył w drugiem wydaniu od 1812 do 1818 i nadał mu tę wartość i poczy-tność, jakiemi odtąd oieszyć się poczęło, i dla tego-to i firma jego zoBtała związana z rzeczą samą, a dumna wielce z swojej pracy, niemal stuletniej,

O ile wspomniana E. francuska stanowi typ pośredni pomiędzy E-ami podręcznemi i metodycz-nemi angielskiemi a E-ami konwersacyjnemi nie-mieokiemi, o tyle wszystkie inne późniejsze, zacząwszy od E j mniejszych rozmiarów, a kończąc na najobszerniejszej ostatniej („La Grande Encyclopédie“), wzorowane są przeważnie na modłę E-j niemieckich konwersacyjnych i dla tego pomieszczamy je pod rubryką odpowiednią poniżej.

III. £■ ogólne „Kon»ersacyjneu. Pomiędzy tak różnorodnemi gatunkami wydawnictw encyklopedycznych odrębną gałąź Btanowią tak zwane ency-klopedye konwersacyjne, to jest przy kon-wersacyl czyli rozmowie niezbędne. Pomysł ich i sama nazwa są niemieckiemi. Zadaniem ich—łączenie w sonie właśoiwości leksykonów .alfabetycznych z właściwościami encyklopedyj systematycznych. Jest to zwykle alfabetycznie ułożony zbiór wiadomości ze wszystkich gałęzi wiedzy ludzkiej, wraz z ich historyą oraz historyą ludzi znakomitych, mający zastąpić wielkie encyklopedye ogólne wiedzy ludzkiej oraz wszystkie specyalne zawodowe, jak również i słowniki biograficzne współczesnych ludzi wybitniejszych; ale w sposób zwięzły, treściwszy, uiewyłąozający jednak i systematycznego grupowania działów wiedzy pod ogólnemi artykułami. Encyklopedya taka, która byłaby osta-tniem słowem spopularyzowanej nauki, podanem w sposób najtreściwszy i najłatwiejszy co do znalezienia szukanego przedmiotu, jest, jak zauważyliśmy, produktem praktycznego umysłu Niemców,

Znalazła ona nader szerokie zastosowanie i stała się tak nieodzownym poradnikiem w życiu codzien-nem, że wszystkie kraje posiadają takie E-e al- ( wciąż dzieło ulepsza. W ostatniem wydaniu wzię-

41

Encyklop. fowłz. Ilmitr. Ze». 150. T. IS-ty.

w 1880 r., urosło do 10 iu

ło udział 21 redaktorów i 499 współpracowników. Setki tysięcy egzemplarzy każdego wydania tej E-i dowodzą jej rozpowzzecimienia i wziętości. To samo powiedzieć można o drugiem, pokrewnem wydawnictwie, współzawodniczącem z Brockhaubowskiem. Jest to nie mniej znana w Niemczech E. Meyera, która wychodziła naprzód w Hildburghausen, a następnie w Lipsku od r. 1857, p. t.: „Meyer’s Neues Konversations - Lexicon. Ein Nachschlagewerk des allgemeinen Wissens“, którego nowe wydanie, piąte z rzędu, wychodzi od r. 1893, dotąd tomów 15 do litery S\ wszystkich ma być tomów 17. Wspomniana E. Meyera, rozmiarami, formatem, treścią i sposobem traktowania przedmiotu zupełnie z E-ą Brockhausa zgodna, jest właściwie Bkróconą E ą podług wielkiej E-i tejże firmy, wydanej w Hildburghausen w lataoh od 1840 do 1852 w 52 tomach pod tytułem: »Grosses Kon versations - Lexioon“, cennej w swoim czasie, ale oddawna już przestarzałej. Obie E-e niemieckie, jako podręczne i uwzględniające najnowsze zjawiska w dziedzinie nauk i sztuk oraz fakta historyczne i biograficzne, nie wystarczały jednak potrzebom chwili bieżącej, ludziom, co nawykli gorączkowo chwytać wiadomości w sposób najłatwiejszy. Otóż wydawcy wspomnianych E-yj zaczęli też wydawać i roczniki dopełniające, podające wiadomości, których brak było w najnowszych nawet edycyach -ich E-j. I tak Brockhaus wydawał w Lipsku od r. 1848 do 1856 czasopismo „Die Gegenwart“ a od 1857 do 1891 r. »Unsere Zeit“; w czem naśladując go i idąc za wspólną potrzebą czytającej publiczności, Meyer wydawał od r. 1869 do 71 czasopismo pod tyt.: „Ergän zungsblätter zur Kentniss der Gegenwart* (7 tomów) a także roczniki dopełniające do 3 go i 4-go wydania swojej E-i pod tytułem: „Jahres-Supplemente*, wydawane co rok w formie alfabetycz nej. Wzrastająca liczba czytającej publiczności a stąd i rosnąca liczba prenumeratorów dała możność wspomnianym wydawcom co raz częściej odnawiać owe edycye swoich Ej, a nawet puszczać w świat skrócone wydania, jak np. Brockhausa „Kleineres Konversations-Lexicon* w dwóch tomach (ostatnie, 4-e wydanie w 1885 r.) i Meyera »Handlexicon des allgemeinen Wissens“ także w dwóch tomach, wydane po raz pierwszy 1873; następnie w trzech tomach w piątem po-większonem wydaniu pod tyt. „Meyers Kleines Konversations - Lexicon“ (1892 — 3) i wreszcie w zupełnie nowem opracowaniu, skróconem i do-pełnionem zarazem, w jednym tomie, pod tyt. „Hand-Lexicon* (1893).

Obok tych dwóch firm wydawniczych w Niemczech, zasłużonych na polu wydawnictw encyklopedycznych, wymienić należy i trzecią, mniej ruchliwą, ale w niektórych razaoh nieustępująeą im co do zebranych wiadomości. Mówimy o wydawnictwie Pierer’a, a mianowicie o „Universal - Lexicon oder vollständiges encykiopedisches Wörterbuch*, wydanym w Altenburgu w latach od 1826 do 36 i od 1840 do 56 w 40-u tomach, wliczając w to i suplementa. Jako dopełnienie do tego wydawnictwa wyszło „Pierers Jahrbücher der Wissenschaften, Künste und Gewerbe“, tamże, w 3 tomach, w latach 1865 —73. To ostatnie wydanem następnie zostało jako 7-a edycya w Sztutgardzie przez J. Kürsehnera w 12 u tomach (1888—93). E. Pierera nie miała tej wziętości, co E. Brockhausa, a zakasowała ją obszernością wielka E. Meyera, o której wspomnieliśmy wyżej. Z temi wszystkiemi E - ami rywalizuje w Niemczech jeszcze jedno nader popularne wydawnictwo, ale małej wartości naukowej. Jest to E. obrazkowa, jakby zmodernizowany Orbis Pic tu s. Wydaje ją Spamer w Lipsku od r. 1869. Pierwsze wydanie pod tyt.: „Illustriertes Konversations - Lexikon für das Volk“ ukońozone tomów, drugie wyszło w ciągu lat 8 (od 1883 do 1891) w 8-u wielkich tomach. Wszystkie wspomniane E-e niemieckie dążą do możliwej treściwo-ści w artykułach oraz do uwzględnienia przeważnie najnowszych zjawisk historyi i literatury. Stanowisko ich jest możliwie objektywne; z zasady dążą one do zatarcia cech wyznaniowych i rasowych w piszących artykuły, a to w obeo bezstronnej krytyki. Świat słowiański a zwłaszcza polski, traktowany w nich jest jednak bardzo pobieżnie, z pewuem lekceważeniem; usprawiedliwia piszących w tern po części nieznajomość języków odpowiednich. Zarzucić-by można omawianym wyżej Eucyklopedyom niemieckim, że nie posiadają one dostatecznej cechy encyklopedycznej, któraby je odróżniała od zwykłych leksykonów,, to jest słownikowo nagromadzonych wiadomości Przyczyną tego jest brak w nich wiązadła klasyfikacyjnego. Oddzielne gałęzie nauk są dobrze przedstawione, ale brak jest artykułów wiążących je w całokształt wiedzy ludzkiej. Wogóle brak systematologii, a także zwykle zaniedbaną w nich jest filozofia. Za to strona zewnętrzna wydawnictwa, a mianowicie, format tomów, druk, oprawa, rysunki, plany, mapy, zasługują na wyróżnienie; zwłaszcza obie typowe E e Brockhausa i Meyera, dzięki współzawodnictwu, dosięgły pod tym względem możliwie doskonałej formy. Wśród tych E-yj ogólnych w Niemczech, noszących cechy możliwie objektywnego traktowania nauk, istnieją przytem i dwie encyklopedye, których kierunek jest wyraźnie koteryjny; są one organami pewnej grupy wyznaniowej i wydawane wyłącznie dla członków tej grupy. Pierwsza z nich wyszła w Regensburgu w 12-u tomach, w lataoh od 1846 do 1850 pod tytułem: „Allgemeine Realencyklo^ädie oder Konversa-lions Lexicon für das katolische Deutschland*— w 4-em wydaniu w latach 1880—90 w 13-u tomach; drugą („Konversations - Lexicon”) wydał Herder we Freiburgu w latach 1853—57, w 5-u tomach. Drugie wyd. tej E-i wyszło w 4 tomach w 1876-79.

We Francy i w nowszych czasaoh także dużo było E-yj alfabetycznych w duchu niemieckich Real- i Conversations-Lexikonôw. Wymienimy najbardziej wzięte, które dotąd wychodzą w coraz-to nowszej szacie: „Encyclopédie des gens du monde“ (Paryż 1835—46, tomów 22); „Encyclopé-die du XIX s’ède* Paryż 1836—69, oßtatnie wydanie. rozpoczęte w 1883 r., doszło już do 75 u tomów; „Eu. moderne“, w 3m wydaniu z lat 1846 — 51 zawiera 30 tomów i prócz tego 12 tomów dodatkowych, wydanych później (1866—62); ,Dictionnaire de la conveisation et de la lecture“,

2-e wydanie w 10-u tomach z lat 1851—58 i 5-u tomach dodatkowych (1864—82), i wreszcie, naj bardziej znana i rozpowszechniona E. Larousse’», wydana w Paryżu w latach 1864—76 w 15-u tomach i 2 dodatkowych (1878—90) pod tyt. »Grand Dictionnaire universel du XIX siècle“. Jest to, jak się chwuli wydawca, „une Grande Encyclopédie“ i zarazem „un Grand Dictionnaire“. I rzeczywiście przez długi czas była to najkompletniejsza z E-yj, tak pod względem obfitości przeróżnych wiadomości, często, prawda, z cechą anegdotyczną, jak i pod względem bogactwa nagromadzonych wyrazów, podlegających objaśnieniu. Jako dopełnienie do tej E i księgarnia Larousse’a wydaje w Paryżu od r. 1890 czasopismo ilustrowane, bardzo starannie redagowane przez Jerzego Moreau, pod tyt. »Revue Encyclopédique“. Na wzór Brockhausa i Meyera Larousse wydaje t»kźe streszczenia Bwojej wielkiej E i, które doprowadza do minimalnej ob jętości, a mianowicie do 1 tomu kieszonkowego il lustrowanego o 1 600 stronicach, kosztującego w oprawie kartonowanej wszystkiego 3 i pół franków. Wszystkie wspomniane E e alfabetyczne zakasowała jednakże wielka E., wychodząca w Paryżu u Lamiraulta od 1885 r. pod tyt. „La Grande Encyclopédie. Inventaire raisonné des sconces, deB lettres et des arts“. Wszystkie dotychczaso we oryginalne E-e, wydane we Prancyi w połowie XIX w., były wzorowane głównie na modłę Brockhausa, a jakkolwiek przy opracowywaniu ich zwracano uwagę i na E-ę Diderota, żadna z nich jednak nie miała tego znaczenia i wpływu, jakie wywarły wspomniane pierwowzory; żadna nie była tak podręczną i treściwą, jak E. Brochhausa, ani tak systematycznie opracowaną, jak E. Diderota. Nawet ów sławny i przeceniany Larousse, jakkolwiek jest obszernym zbiornikiem wiadomości, nie-moźe zaliczać się do właściwyoh E-yj, to jest do E-yj, w których metoda i systematyczność nadają artykułom ten związek, jaki cechuje wszelką E-ę w odróżnieniu od słowników naukowych. Brak przytem u Larousse’a odpowiedniego unormowania wielkości artykułów, która powinna być stosowaną do ważności i znaczenia przedmiotu, a głównie brak krytycyzmu, są powodem, że E. Larousse’a powinna być uważaną raczej za bogaty zbiór wiadomości, niż całość systematyczną. Otóż najnowsza E. francuska, o której wspomnieliśmy, ma właśnie za zadanie połąozyó cechy E-yi Diderota z właściwościami E-yj nowszych konwersacyjnych, a mianowicie zamierza opracować tak wszystkie nauki, aby nietylko dać najtreściwsze i, o ile można, najprzystępniejsze wyjaśnienie odpowiednich przed miotów, oraz i najbogatszy materyał historyezno-geograficzno-statystyczny, ale zarazem, aby dać dokładny obraz obecnego stanu nauk i wzajemnej ich pomiędzy sobą łączności. W tym celu właśnie 1882 r. Kamil Dreyfuss wraz z wydawcą Baerem «werbował całą falangę uozonych i profesorów najwybitniejszych, a Lamirault zorganizował wśród nich komitet redakcyjny z 12-u członków, właściwie dyrektorów odpowiednich 12-u działów, a mianowicie: Berthelot, Lauraut, Lausant, Hahn, K. Dreyfuss, Glas-son, Marion, Levasseur, Waltz, Derenbouig, Gizy i Müntz. Dyrektorowie pilnują każdy swego działu, a dla ułatwienia im pracy sekretaryat układa listy pierwiastkowe wyrazów, obrachowuje miejsca wolne dla działów poszczególnych i sprowadza wszystko do normy przyjętej, aby dziełu nadać jednolitość i związek organiczny. Stanowisko rzeczonej E-i ma być ściśle objektywne, ale żeby autorom dać możność zaznaczenia swej indywidualności, przyjęte jest podcyfrowywanie większych artykułów. Nazwiska autorów, najczęściej chlubnie znane w świecie naukowym, są zarazem rękojmią wartości tych artykułów. Redaktorowie Wielkiej E-i Lamiraulta sakreślili rozmiar swego dzieła na 25 tomów, wielkiego in 4-o, drobnym drukiem we dwie szpalty, o 1 200 stronicach i przeszło o 200 000 artykułach, licząc, że pracę swą ukończą w 1896 roku. Tymczasem dzieło rozrasta się znacznie po za kres naznaczony, a 22 tomy, dotąd wydane, dochodzą zaledwie do litery M. Przyznać jednak należy, że E. Lamiraulta Btoi, jak dotąd, na stanowisku, które zdobyć zamierzyła; cechuje ją przytem beastronność sądu i bogactwo materyału bibliograficznego. Łączność artykułów i wzajemne ich dopełnianie się bez powtarzać zbytecznych, przeprowadzone jest wybornie. Są i w niej braki, ale któraż praca zbiorowa zdoła ich uniknąć? Fran-cya posiada także E e, które można-by nazwać słownikowemi objaśnieniami przedmiotów i rzeczy; są one przeznaozone do użytku szkolnego, jak np. wydany w Paryżu w 3-ch tomach in 4-to „Dictionnaire des mots et des choses“ (1884—86).

I w Anglii istnieją E-e na wzór typowych niemieckich leksykonów konwersacyjnych, ale żadna z nich nie dorównywa omówionym wyżej pod II. E-om: »Britannica“ i „Metropolitana”. Są to mianowicie: »Cyclopaedia", wydana przez Reesa w Londynie w 45-iu tomach (1802 — 45); „The English Cyclopaedia“ C. Knight’a, wydana w Londynie w latach 1853—62 (wyd. 2-e w 23 tomach w latach 1866— 68, a od r. 69 wychodzą suplementa do niej); „Chambers Encyclopaedia“ (Londyn 1860 —68, 10 tomów; nowy przedruk w 1874, a najnowsze wydanie dziesięciotomowe w latach 1888 —92); „Encyclopedic Dictionary“ Hunter’a (Londyn 1879 — 83, 14 oddziałów, w 7-u tomach. Ameryka posiada E-e przeważnie typu konwer-saeyjnych leksykonów, a mianowicie: „Encyclopaedia Americana“ (Filadelfia, 2-e wyd. 1829 — 46, w 14-u tomach); „New American Cyclopaedia* (Nowy York 1858—63, w i6-u tomach), wydana przez Âppletona. E. ta jest najlepszą ze wszystkich amerykańskich, od 1861 jest ona ciągle kompletowana rocznikami („Annual Cyclopaedia*), wy-chodzącemi na wzór suplementów Brockhausa i Meyera; „National Encyclopaedia“ L. Colange’a wychodzi w Nowym Yorku od 1872 r.; „Illustra-

ted Universal Cyclopaedia“ Johnsona (Nowy York 1874—78, 4 tomy in 4-o); »Encyclopaedia Americana’’ Stoddarta wychodzi w Filadelfii od r. 1883. Prócz tego Ameryka posiada także i niemiecką E-ę: »Deutsch - Amerikanisches Konversations - Lexicon“, wydaną w Nowym Yorku w latach 1870 —74, w 11-u tomaoh, przez Schema.

Włochy posiadają: »Nuova Encyclopedia ita-liana“ (Turyn 1841—51, 14 tomów; wydanie 6-e, przez Boccarda, wychodzące od 1875, uroBło do 25-u tomów); do niej należy »Supplemento“, wydawane od 1889 r. przez Paglianiego; „Dizziona-rio universale di scienze, lettere ed arti“ wydają od roku 1873 w Medyolanie: Lessony i A. Valle-go, i wreszcie tanią popularną E-ę Giov. Berrego „En. popolare economics“ (Medyolan 1871 i nast.), oraz Höplego „Piccola enciclopedia“ (tamże 1891). Hiszpania ma Melledosa „Enciclopedia moderna*. wydaną w Madrycie w latach 1848—1851, w 34-ch tomach.—P ortugalia posiada na szerszą skalę zakreślone „Diccionario universal portu-“, wydawany przez Costy. Żadne z wyliczonych włoskich wydawnictw, ani też portugalskie, nie dorównywają niemieckim i francuskim E-om. Hollendrzy posiadają dwie E-e typu, o którym mówimy: „Nieuwenhuis’ woordenbock van kunsten en wetescbappen“ (Haga i Leyda 1851 — 68, 10 tom.) i „Algemeine Nederlandsche E die vor den besohafdet stand’* (Zütphen, 1865 — 68, 15 tom.), oraz E-ę illustrowaną Winklera Prinsa, wydaną w Amsterdamie w 1868 — 82, w 15-u tomach (2 wyd. 1883 — 88, w 16-u tomach), a także świeżo rozpoczętą E-ę, odnoszącą Bię specyalnie do posiadłości hollenderskich w Indyach, przez Van der Litha, P... A..., i F. Fokkensa („Encyclopaedia van Nederlandsch-Indië, met medewerking van verschil-lende ambtenaren, geleerden en offiicieren“, t. I-y, Haga 1897)—Duńczycy mają trzy encyklopedye: większą, wydaną w 3-ej edycyi w latach 1883— 1890 w Kopenhadze pod tytułem „Nordisk Conversations -lexikon“, w sześciu tomach, i skróconą w dwóch tomach, tamże 1880 roku („Kortfattet Conv. - lex."); a także illustrowaną E-ę, wydaną tamże w 1891 r. („Illusłreret Conversation - lexikon*).—Szwecya i Norwegia posiadają po jednej E-i, a mian.: „Nordish familjebok* (Sztokholm 1875 i 91, w 16-u tom.) i „Norsk Haandlexicon“ (Chrystyania 1870—86, w 8-ch tomach), wydaną przez Johnsona.—Istnieje i grecka E., na podobieństwo typowych E-yj konwersacyjnych, wychodzącą od r. 1876 w Atenach, pod redakcyą Politisa; a nawet zaczęto wydawać podobną E-ę arabską w Bajrucie. Przedsiębiorstwo to wziął na siebie Bi8tany, ale go nie dokończył; do roku 1887 wydał tomów 9.—Czesi do Diedawna posiadali jedną tylko E-ę, wydaną w Pradze przez L. Rie-gera i Małego („Słownik nauczny”), w latach 1854—74, w 12-u tomach, oraz wyciąg z niej, zrobiony w latach 1873 i nast. Obecnie wychodzi w Pradze, na większą skalę obmyślana i starannie prowadzona E. illuBtrowana, od wydawcy nosząca nazwę „Ottuw Slovnik Naucnÿ*. Komitet redakcyjny składają przeważnie profesorowie umwer-

guez

Rytetu praskiego: Studnicka, £jalakowsky, Maixner, Peistmantel, Krâsl, Borovÿ i Solin. Lista współpracowników imponująca. Do pracy tej powołani zostali wszyscy uczeni i literaci, jakich Czechy posiadają, a także prawnicy, technicy, inżynierowie, lekarze, wszyscy w ogóle specyaliści wy-kształceńsi. Dzieło to stoi na stanowisku nauki współczesnej, jest nader starannie i sumiennie redagowane. Bibliografia każdego przedmiotu jest w niej niemal wyczerpującą. Dotąd wyszło tomów 11 do litery H — Najnowszem wydawnictwem en-cyklopedycznem jest E. ilustrowana, wychodząca od od r. 1896 w S’edmiogrodzie w mieście Hermann-stadzie. Zakres jej zamierzony na 6 tomów, dotąd wyszło dopiero 3 zeszyty tomu I*go: „Enciclopedia româuâ publicata din însârcinarea si sub auspicii-le auiooiatiunii transilvane pentru literatura si cul-tura poporului român de C. Diaconovich“.

IV. Odrębną grupę Btanowią E-e, które mo-żnaby czasami odnieść do rubryki Curiosa, jeśliby szło o katalogowanie jakiej biblioteki. Dziełka te, treści najrozmaitszej, często nie mają żadnej wspólności z pojęciem E-yi; jest to nadużycie nazwy, jakkolwiek i w nich grupowanie mniej lub więcej udolne pewnej sfery zjawisk lub myśli poniekąd nadużycie to usprawiedliwia. Jak dalece stosowano kierunek encyklopedyczny do najróżnorodniejszych przedmiotów i jak nieraz nadużywano tej nazwy, za przykład służyć może następujące dzieło »Encyclopédie du jeu de dames, comprenant une nouvelle notation pour le jeu de dames. Le traité complet du jeu de dames à la polonaise, par Blonde etc.“... Commerci, Cabasse 1855). Dziełka te datują Bię od w. XVIII, gdy nazwa E i, wskutek niezwykłego powodzenia E-i francuskiej Diderota i D’Alemberta, stała się modną. A i dziś jeszcze, szczególniej we Francyi, dziełek takich wychodzą setki. I one dadzą się podzielić na systematyczne i alfabetyczne. Są to najczęściej małe tomiki, kieszonkowe (portatifs). Z pierwszej ka-tegoryi wymienimy dla przykładu „Encyclopédie portatif ou résumé universel des sciences, des lettres et des arts“, i »Encyclopédie des dames*. Pierwsza z nich jest zbiorem kilkudziesięciu oddzielnych monografij, odnoszących się, każda, do pewnej gałęzi wiedzy, której daje możliwie treściwy skrót,—wydana w Paryżu przez grupę uczonyoh pod dyrekcyą Bailly de Merlieux, w latach od 1828 do 1830; druga jest właściwie małym tomikiem, zawierającym podręcznik gospodarski (drugi tytuł »Manuel de la maîtresse de la maison“, Paryż 1825). Pierwszej z nich odpowiadałaby lepiej nazwa „Petite Bibliothèque des soiences, des arts etc“, i rzeczywiście pod taką nazwą nieraz spotykamy treść odpowiednią. W związku z nią jest wydana w Paryżu w tymże roku »Petite Encyclopédie des habitans de la campagne, ou Elémens de l’agriculture et des sciences qui s’y rapportent“. Ten ostatni rodzaj małych podręczników nie różni się zwykle co do treści od podobnych mu A lm a na-ohów (ob.). Podobna E. wychodziła i w Warszawie w 1830 r. Celem wszystkich tych wydawnictw jest popularyzowanie wiedzy w sposób najprzystępniej-

say, lub szerzenie wiadomości pożytecznych. W r.

nicznego przy końcu dodane są tablice chronologiczne. Dziś słowniki tego rodzaju są już przestarzałe, zwłaszcza wobeo mnożących się wydań biografij ludzi współczesnych („Dictionnaires des contemporains"), bardzo licznych (obacz Słowniki). Tu jednak wymienić należy dwa olbrzymie wydawnictwa biograficzne, dotąd nieskończone, wyjątkowe co do obszaru swego i gruntownośoi. Są to: „Allg. Deutsche Biographie“, wydawane w Lipsku, i londyńskie „Dictionary of National Biography“, wydawane obecnie przez S. Lee (dotąd

1895 wydano w Warszawie nakładem „Wieku“ podobnego rodzaju jednotomową „Encyklopedię Kieszonkową“. Jest to przekład znanej książki angielskiej „Everybody’s pocket Cyclopedia“, która w Anglii doczekała się aż 600 wydań.

B). E-e szezególne czyli specyalne.

Z zakresu ogólnie historyoznych E-j najbardziej Dictionnaire universel d’histoire

E-e, odnoszące się do pewnego tylko zakresu badań naukowych, znane już były w starożytności (ob. wyżej E w Grecyi i Rzymie), widzimy je następnie w Wiekach bednicb, zwłaszcza na polu studyów prawniczych; właśoiwy jednakże ich roz- wyszło pierwszego dzieła zeszytów 208 (ostatni w r. rost datuje się dopiero od końca XVIII i początku 1897), drugiego tomów 61 (1897). Są tu wyłącz* XIX w. Od tej daty E e specyalne zjawiają się nie życiorysy krajowców, coraz częśoiej i w coraz ulepszanej formie. Mo- { żna je także, podobnie jak E e wogóle, podzielić: na j wzięte są: Bouillet’a „

Geschichte“. Innego charakteru, ale nadająoe się do kategoryj dzieł encyklopedycznych, są: Götzin-gera „Reallexicon der deutschen Altertbümer“ oraz podręczne pożyteczne dzieło Chéruela „Diotionnaue historique des institutions, moeurs et coutumes de la France“ (wyd. 6-e, Paryż 1884).

Wogóle mało jest dzieł historycznych, któreby w zupełności odpowiadały pojęciu prac encyklopedycznych. Są to po największej części dzieła z układem słownikowym, i pod tym wyrazem szukać ich należy w encyklopedyach (ob. Słowniki). Wyjątek zrobić można dla niektórych dzieł, odnoszących się do świata klasycznego starożytnego. Pr*edewszy8tkiem wymienimy tu „Real - Ency-clopädie der classischeu Alterthumswissenschaft", dzieło obszerne, 7-o tomowe, przez speoyalistów wypracowane i wydane przez Augusta Pauly w Sztutgardzie, w latach 1839—52. Układ tego dzieła alfabetyczny, praca znakomita, wyczerpująca. Dzieło to wyszło niedawno (1894 r.) w no-wem opracowaniu przez G. WiBsowa. Podobuem, ale mniej wyczerpującem, a natomiast częściej za-lecanem jako podręcznik szkolny, jest dzieło Fr. Lübkera „Reallexicon des classichen Alterthums“, wydane pierwotnie w Lipsku 1855, wyłącznie dla użytku gimnazyalnego. Są nowsze, znacznie powiększone, wydania. Do tej kategoryi także należą gruntowne słowniki encyklopedyczne świata starożytnego klasycznego: we Francy i „dictionnaire des antiquités grecques et romaines“, wy dany pod kierunkiem Ch. Daremberga i Edm. Saglio, — w Anglii podobne wyborne dzieło W. Smitha („Classical Dictionarry“) i Richa.

Z kategoryj podręczników propedeutycznych nauki historycznej, z najnowszych dzieł wymienić można dzieło Ernesta Bernheima „Lehrbuch der historischen Methode” (Lipsk 1889),

Na polu badań i studyów filologicznych, jakkolwiek wiele jest dzieł z kierunkiem porównawczym, niema przecie ogólnej E-i całego obszaru tych nauk. Są tylko dzieła propedeutyczne z charakterem encyklopedycznym. Pomijająo dawniejsze tego rodzaju prace, jak Schaaffa, S. F. W. Hoffmanna, C. H. Haupta, dziś już przesiarzałe, wymienimy ważuiejsze nowsze: G. Bernhardy „Grundlinien der Encyclopaedie der Philologie“ (Haia 1832); A.

systematyczne albo metodyczne wykłady et de géographie" i Herbsta „Encyclopädie der neueren rozmaitych gałęzi wiedzy, tworzących zakres pewnej grupy nauk, z pośród innych wydzielonej, albo też części składowych jednej specyalnej jakiej nauki, i na alfabetyozne, przedstawiające materyał naukowy, odnoszący się do danej gałęzi wiedzy, rozbity na artykuły pojedyńcze, uszeregowane sposobem alfabetycznym czyli słownikowym.

Dla uniknięcia zawikłania, oba te rodzaje prac specyaluych encyklopedycznych traktować będziemy razem, pod oddzielnemi jednak rubrykami.

Przed wyliczeniem E-j specyalnych zrobimy jeszcze uwagę, że Encyklopedya francuska Diderota i d’Alemberta, wydana w układzie systematycznym przez Pancoucke’a, jest właściwie zbiorem E j spe-cyalnycb, a zatem w każdej rubryce Ej specyal-nych wypadałoby powoływać się i na te tomy rzeczonej E-i, które do niej się odnoszą, czego uoi-kamy dla krótkości.

I. Ee specyalne historyczno - filol o-giczne. Takiego dzieła, któreby obejmowało całkowitą E-ę nauk historycznych, dotąd niema. Zbiory wiadomośoi odpowiednich oddawna były grupowane i wydawane, ale najczęściej w układzie słownikowym i z nazwą słowników (ob.). Szczególniej słowniki biograficzne nader są liczne w różnych krajach (ob. Biografia). Wspomniany już wyżej (str. 316) «Le grand dictionnaire historique“

Ludwika Morerego, wydany pierwiastkowo w Lio-nie, w 1674, w jednym tylko tomie, in folio, ciągle ulepszany i powiększany, w 20-ej swej edycyi liczy już tomów 10. Słownik ten torował drogę wielu innym podobnym. Najdonioślejszego znaczenia w rozwoju sposobu traktowania przedmiotów historyoznych był cytowany już Błowuik historyczny Bayle’a (str. 316). Najbardziej rozpowszechnionym w wieku XVIII był słownik historyczno-biograflezny Chaudona i Delandine’a, pierwiastko-wo w 9 iu tomach. Z każdem wydaniem, a było ich wiele, ulepszał się on (dziewiąte a rzędu wydanie 1810—1812), przy współudziale szerokiego koła uczonych francuskich i obcych, aż się rozrósł w dzieło o 18 tomach i kilku suplementowych. Pomimo tytułu: „Dictionnaire universel historique, critique et bibliographique“, jest to wyłącznie słownik biograficzny, sposobem alfabetycznym u-łożony. Dla nadania mu pewnego związku orga

Bceckh „Eneyolopaedie und Methodologie der philologischen Wissenschaften herausgegeben von E. Bratuschek“ (Lipsk 1877, wyd. 2-gie, przez R. Klussmanna, Lipßk lö86>; S. Reinach „Manuel de philologie classique* (Paryż 1880, wyd. 2-e, w 2 ch tomach, Paryż 1883—4); L. von Urlichs „Grundlegung und Geschichte der Klassischen Alterthums-wissenschaff: I. Müllers Handbuch der klassischen A.-W.“ (Tom I, Nordlingen 1886).—Szczegóły bibliograficzne znaleźć można w wybornie ułożone] bibliografii filologii klasycznej, wydanej przez E. Hübnera: „Bibliographie der klassisalen Alterthums-wisseuschaft. Grundriss zu Vorlesungen über die Geschichte und Encyclopädie der klassischen Philologie* (Berlin, wyd. 2-e, 1889).

Dzieła encyklopedyczne, obejmujące literaturę powszechną w ogóle lub literaturę oddzielnych krajów albo oddzielnych epok, ob. pod wyrazami Literatura i Słowniki.

Encyklopedye geograficzne, ob. pod art. Geografia, oraz pod wyrazem Słowniki.

II. Encyklopedye specyalne, t e o-logiczno-religijne i kościelne. Żaden zakres badań nie nadaje się bardziej do encyklopedycznego traktowania, jak historya instytu-cyj religijnych, obrzędów, starożytności kościelnych. Porównawcze zestawienia badań w tych zakresach rzuca wielkie światło na rozwój historyczny tych instytucyj. Prace takie należą do historyi porównawczej religii. Dzieła, które objęłoby zdobyty tym sposobem materyał historyczny, w układzie encyklopedycznym dotąd niema. Bogatą za to jest literatura, dotycząca badań teo-logicznych, ugrupowanych w pewną całość organiczną, encyklopedyczną. Prace tego rodzaju są zawsze pisane ze Btanowiska wyznaniowego i dla tego odróżniać należy E e teologiczne katolickie, protestanckie i t. d. Do pierwszej kategoryi zaliczyć potrzeba przedewszystkiem „Encyclopédie théo logique“, księdza Mignę, składającą się z 99 rozmaitych leksykonów, zawartych w 168 tomach; „Dictionnaire universel deB sciences ecclésiastiques⁴* przez ks. J. B. Glaire, profesora wydziału teologicznego w Paryżu, dzieło w dwóch dużych tomach, wydane w Paryżu 1890 r.; „Handlexicon der katholischen Theologie, für Geistliche und Laien“ Schäflera (Regensburg 1881, i następne), oraz „Das Katholische Kirchenlexicon“, Wetzera i Weltego, E-ę znaną i u nas z wydania przerobionego, bardzo cennego, wychodzącego w Warszawie pod tyt.: „Encyklopedya kościelna* (oh. Encyklopedye polskie). E-e tego rodzaju jak ostatnia z wymienionych, obejmują nietylko materyał nauk teologicznych i kościelnych, ale traktują także i inne ważniejsze przedmioty z dziedziny historyi, filozofii i nauk wogóle, o ile te związek mają z dziejami danej relig'i. Bliższe wyjaśnienia przedmiotu i literaturę odpowiednią znajdzie czytelnik w sza-cownem tern dziele pod artykułami specyalnemi.

Z protestanckich Ej w tym kierunku wymienić przedewszystkiem należy: francuskie wydawnictwo Lichtenbergera, oraz niemieckie: „Encyclo-

pädie und Methodologie der theologischen Wissenschaften“ Hagenbacha (wyd. 1-e Lipsk 1832; ostatnie,

11-e, przez Kautzscha, 1886), „Realencyclopädie* Hertzoga i „Kirchliche Hand-Lexicon*, wychodzące dofąd w Lipsku, pod kierunkiem E. Haacka i B. Lehmanna, a z mniejszych podręczników: E-e Holz-manna, Meusela, Perthesa, wreszcie najnowszą E ę systematyczną „Handbuch der theologischen Wissenschaften in encyklopädischer Darstellung mit besonderer Rücksicht auf die Entwickelungsge-schichte der einzelnen Disciplined, wydaną 1882 r. przez grono pastorów i profesorów teologii w uni-wersytach niemieckich, pod dyrekcyą d-ra Ottona Zöcklera. Trzecie, najnowsze wydanie tego dzieła w 4 tomach (Nordlingen i Monachium 1889—90) zawiera całokształt nauk teologicznyoh na tle historycznego ich rozwoju. Na str. 86—104 (tom I) podaje autor wyczerpujący zarys rozwoju literatury naukowej, przedmiotu tego dotyczącej od czasów najdawniejszych, i ocenia odpowiednie, bardzo liczne E-e, zarówno protestanckie, jak i katolickie, w różnych krajach wydawane,—katolickie tylko z ostatniego stulecia. E. katolicka Wetzera i Wel-kego jest Eą alfabetyczną, wspomniana zaś E. Zöcklera stanowi właściwie tylko podręcznik systematyczny, ale wyczerpujący; oddzielny, szczegółowy skorowidz rzeczy i nazwisk do dz eła dodany, zaradza trudności odszukania danego przedmiotu, zwykłej w układzie systematycznym dzieł.

Co się tycze bogatego zakresu arheologii kościelnej, sztuki kościelnej, obrzędów, na to są osobne dzieła, zwykle pod nazwą dykoyonarzy, to jest słowników (ob. ten wyraz) wydawane. Odrębny ich rodzaj stanowią tak liczne, a z mrówczą pracą układane w ciągu kilku wieków, konkordancye biblijne (Concordantiae sacrorum bibliorum) oraz obszerne, wyczerpujące dykcyonarze biblijne (Jest i po polsku wydany „Dykcyonarz biblijny“ w Wilnie, w 2-ch tomach, 1845 r.).

Ze stanowiska wyznania mojżószowego opracował biblię i talmud encyklopedycznie Hamburger. Jest i specyalna E. religii Islamu przez Hughes’a.

Bliższe szczegóły o bogatej literaturze encyklopedycznej kościelnej znajdzie czytelnik pod wyrazami: Archeologia biblijna, Archeologia chrześciańska, Biblia, Bibliografia, Ko-śoiół, Teologia, a także pod wyrazami Histo-rya, Literatura, Nauka.

III. E-e filozoficzne, właściwie E-e nauk filozoficznych, mają za zadanie przedstawić całokształt odrębnych działów wiedzy, przez filozofię opracowanych i w Całość syntetyczną »jętych. Dzieła takiego, któreby wszystkie dziedziny filozofii przedstawiało na tle wzajemnej ich łączności i historycznego ich rozwoju, a przytem możliwie przedmiotowo, właściwie dotąd niema. Prawda, że niektóre z systematów filozoficznych wybitniejszych myślicieli oryginalnych są poniekąd takiemi E-ami; ale też są one zwykle jednostronnemi, bo wysnuwanemi z myśli swego twórcy, a przytem najczęściej wrogo zachowują się wobec innych systematów. Jako typowe, jakkolwiek zupełnie różniące się w swoich kierunkach, przedstawienie całokształ-

tu organizmu wiedzy na podstawie danego syste-matu filozoficznego, przytoczyć można dwa, donośnego znaczenia i potężne swym wpływem, dzieła dwóch pierwszorzędnych myślicieli: Hegla (ob.) »Eacyclopaedie der philosophischen Wissenschaften im Grundriss“ (1817 r.) i Augusta Comte’a (ob.) »Cours de philosophie positive“ (1830 — 1842). Inna rzecz, gdy idzie o proste zaregestrowa-nie wyników badań filozoficznych, lub o wyjaśnienie terminów filozoficznych, albo wreszcie o życiorysy filozofów, ocenę ich prao i charakterystykę szkół pojedynczych. Takie dzieła zjawiały się oddawca i dziś ukazują Bię często; rzadko które jednak odpowiada w zupełności, jeśli już nie wymaganiom stawianym E-i systematycznej, to przynajmniej warunkom możliwej objektywnośoi słowników filozoficznych. Nigdzie nie jest rzeczą trudniejszą traktowanie nauk przedmiotowo, jak w zakresie^ filozofii, z natury Bwojej indywidualizującej wszelkie zdobycze na pola myśli ludzkiej. Nawet prace propodeutyczue w tym zakresie także noszą najczęściej wybitne znamię szkoły, do której autorowie icb należą.

Jeśli nie spotykamy w literaturze filozoficznej E-j odpowiednich, to mamy za to wiele dzieł, które możnaby zaliczyć do rzędu słowników filozoficznych, z cechami mniej lub więcej wyraźnemi E-j. Najstarsze z nich są z XVI i XVII-go wieku, pisane po łacinie, a mianowicie: Joh. Bapt. Bernardini »Lexicon triplex* (1582); J. H. Alstedt „Cursus philosophic! encyclopedia" (1620); P. Godart „Lex con et summa philosophiae* (1666) i E. Chauvin »Lexicon rationale sive thesaurus philosophies ordiue alphabetico digestua” (1692). W XVII i XVIII w. zjawiają Bię już słowniki filozoficzne niemieckie, a mianowicie trzy: »Philosophisches Lexicon“ J. G. Walcba (1724), »Philosophisches Wörterbuch“ Salomona Majmona (1791) i wreszcie „Peter Bay lens Philosophisches Wörterbuch* (1797), będący zbiorem artykułów filozoficznych, wyjętych ze znanego słownika historyczno krytycznego Piotra Bay le’a i ugrupowanych odpowiednio w przekładzie niemieckim podług pierwowzoru francuskiego »Extrait du dictionnaire historique et critique de Bayle, divisé en deux volumes avec une préface* (Berlin 1767). Mówiąc o E-ach spe* cyalnych w. XVIII, nie można pominąć metodycznego wydania E-i Diderota i J. Alemberta, a mianowicie działu jej w trzech tomach pod tyt. „Philosophie ancienne et moderne*, wydanego w 1791 roku. Tę encyklopedyę alfabetyczną terminów filozoficznych opracował z materyału Diderota Naigeon. Jest to jedyny może tych rozmiarów dykcyonarz filozofiozny francuski. „Dictionnaire philosophique* Voltaire’a j est także częściowem spożytkowaniem własnych artykułów jego, pomieszczonych pierwiastkowo w E-i Diderota. Charakter jego jest wojujący, zaczepny, podobnie jak Błownika historyczno - krytycznego Bayle’a, który pierwszy wprowadził kierunek historyczno krytyczny do słowników, poddając krytyce rozmaite systemata filozoficzne. Krytyka wszystkiego, co stary porządek rzecży podtrzymywało, obalanie przesądów i dogmatów w imię swobody myśli i wolności sumienia — oto cechy tych słowników filozoficznych. Ich filozofizm ma 10 znaczenie, co wogóle kryty* cyzm. Kierunek burzący, będący jedną z cech zasadniczych wybitniejszych myślicieli drugiej połowy XVIII go w., najsilniej wyraził się w zakresie pojęć filozoficznych Encyklopedystów (ob,), oraz w słowniku filozoficznym Voltaire’a.

W w. XIX mamy już coraz liczniejsze dzieła, zbliżające się coraz bardziej do właściwego pojęcia E j nauk filozoficznych. Przedewszystkiem wymienić tu należy dwa dzieła, uzupełniające się wzajemnie, z cechą przeważnie historyczno - biograficzną i bibliograficzną. Są niemi: Wilhelma Kruga „Allgemeines Handwörterbuch der philosophischen Wissenschaften nebst ihrer Literatur und Geschichte* (1827, 5 tomów, 2-e wyd. 1832)

1    Maxa Furtmaira »Philosophisches Real-Lexicon“ T. I 1852, T. II 1853, T. III i IV 1855 (oBtatnie

2    tomy opracował J N. Uschold). Prócz tych prac jest wiele innych z cechą wyłącznie słowni-karską, objaśniających jedynie termina filozoficzne: w języku niemieckim (F. A Hartsen 1875), angielskim (W. Fleming 1853, 87, F. Garden 1878) i francuskim (A. Bertrand 1892), a nadto oddzielne słowniki, wyjaśniające znaczenie filozoficzne terminów wyłącznie niektórych tylko myślicieli wybitniejszych, jak np. Schopenhauera (Jul. Frauenstädt „Schopenhauer-Lexicon“ 2 t-y, 1871), Comte’a (Bug. Bourdet »Vocabulaire des principaux termes de la philosophie positive* Paryż, 1875) i Kanta (G. Wegner »Kantlexicon“ 1893). Dziełem najbardziej zbliźonem do pojęcia E i nauk filozoficznych jest właściwie tylko jedno oryginalne wydawnictwo francuskie Jest to praca zbiorowa, gruntowna, wydana w Paryżu pod tyt^Dict'onnaire des sciences philosophiques* w 6-iu tomach w latach 1844—52. Komitet redakcyjny składali przeważnie profesorowie uniwersytetu i członkowie Instytutu francuskiego z Adamem Franckiem na czele. Jest to wprawdzie dykcyonarz alfabetyczny, ale całość odrębnych części filozoficznych o-pracowana jest systematycznie w artykułach ogólnych, przyczem materyał historyczny i bibliograficzny, aczkolwiek bogaty, służy tylko za dopełnienie całości systematycznej. E. ta jest wyrazem kierunku raoyonalistycznego, górującego we Francyi w połowie tego stulecia. W r. 1875 wyszło nowe wydanie tej E-i w jednym tomie wielkiego 4-0 o 1806 stronicach. W wydaniu tem kierunek pozostał ten sam, dodane tylko: nowsza bibliografia i wiadomości o filozofach zmarłych w ciągu czasu, oddzielającego dwa wydania powyższego dzieła. W r. 1886 sporządzone zostało trzecie wydanie tego nader pożytecznego, wybornie informującego dzieła.

Niemcy nie posiadają podobnej nowszej E-i nauk filozoficznych, mają tylko Błowniki filozoficzne: filozofów i terminów filozoficznych. Do pierwszej kategoryi należy obszerny, o 950 stronicach, ełownik historyczno - biograficzny „Philosophie - geschichtliches Lexikon“, wydany przez Ludwika Noacka, w 1879 roku, w LipBku; do drugiej Fr.

Kirchner a „Wörterbuch der Philosophischen Grund- filozofii*, wydane w Poznaniu, w trzech tomach, begriffe“ (1-e wyd. 1880 r., 2-e wyd. Heidelberg w latach 1873; 4 i 81. Dzieło Trentowskiego za-1890). Oba te dzieła są właściwie dopełnieniem do wiera trzy księgi, odpowiadające trzem dziedzinom wydawanej przez Kirchmanna od r. 1809 „Philosophische Bibliothek“. Dla tego też uważane same w sobie nie są one dość kompletne, i tak: pierwsze, podobnie jak E. francuska Francka, wyklucza ze swego zakresu filozofów żyjących, a także i całą filozofię z epoki przedhelleńskiej, omawiająo dzieła dopiero od doby filozofii greckiej; drugie jest, z jednej strony zbyt treściwe, a z drugiej poddaje objaśnieniu wyrazy, nieodnoszące się spe-cyaiDie do filozofii, jak np. pojedynek. Co do dzielą Noacka, przyznać jednak należy, że autor usiłuje przedstawiać dane, do historyi filozofii odnoszące się, możliwie przedmiotowo, unika nawet oceny krytycznej, zarówno pojedynczych dzieł autorów, jak i systematów ioh filozoficznych.

badań ludzkich: teologię, kosmopeję i filozofię. Filozofia dzieli się na teozofię, kty-zeozofię (od %uaię=creatio = stworzenie) i ko-smozofię. Jest to układ wszystkich nauk i u-miejętności, a zarazem i systemat filozoficzny; kla-syfikacya wiedzy ludzkiej i filozoficzne jej uzasadnienie. Drugą z wymienionych prac polskioh jest dzieło profesora Henryka Struvego, wydane w Warszawie 18U0 r. pod tytułem „Wstęp krytyczny do filozofii czyli rozbiór zasadniczych pojęć o filozofii“. Nie jest to jeszcze E nauk filozoficznych, którą autor zresztą wydać zamierza w przyszłości, ale z uwagi na nader bogaty materyał rzeczowy i bibliograficzny, jaki zdołał mozolną pracą nagromadzić w tern dziele, a przytem z uwagi na dubrze obmyślane i systematyczne rozmieszczenie oddzielnych zagadnień s obszernego zakresu wiedzy filozoficznej, uznać je wypada za coś więcej niż głosi tytuł dzieła; wspomniane własności tego dzieła czynią je wybornym podręcznikiem, a zarazem i bardzo pożytecznym poradnikiem w zakresie studyów filozoficznych. Jest to rzeczywiście prawdziwa E. podręczna filozofii; dodany w końcu słownik polskich terminów filozoficznych, oraz praktycznie obmyślane odsyłacie, ułatwiają każdemu odnalezienie odpowiedzi na pytania zasadnicze ze wszystkich zakresów obszernej dziedziny filozofii. I rzeczywiście, dzieło to obejmuje daleko więcej, niż tytuł jego głosi, nie jest tylko zwykłem „Einleitung“, „Einführung“, „Introduction“, „Introduction* (angielskie) do nauk filozoficznych, których tak dużo mamy w literaturze zagranicznej, ale jest zarazem i skrupulatnem uwzględnieniem bogatego materyału historyczno - bibliograficznego w każdej kwestyi zasadniczej filozofii i w stosunku jej do innych nauk. O ile dzieło Trentowskiego ma doniosłe znaczenie jako oryginalny, wszechogarniający i sięgający do najwyźszyoh stref myśli pansy stemat wiedzy ludzkiej, o tyle dzieło prof. H. Struvego pożyteoznem jest jako nader systematycznie ugrupowany i sumienny w najdrobniejszych swoich częściach podręcznik dla szukających informaoyj w bogatej dziedzinie myśli filozoficznej.

Dla uzupełnienia przeglądu prac encyklopedycznych na polu filozofii w Niemczech, musimy jeszcze przytoczyć niektóre dzieła, które charakterem swoim zbliżają się do encyklopedycznego opracowania nauk filozoficznych, jakkolwiek noszą cechę wykładu własnych systematów swoich autorów. Są to prace metodologiczne a przytem propedeutyczne.

I tak: „Grundzüge des Systems der Philosophie oder Encyclopädie der philospbischen Wissenschaften“ K.

J. Fischera zawiera wykład w duchu filozofii Hegla, logiki, filozofii przyrody, (Tom I, 1848), antropologii, etyki (T. II, 1850) i filozofii religii (T. III,

1865); „Encyclopädie der philosophischen Wissenschaften* H Richtera rozwija historyczny pogląd na zadanie filozofii i kześli metodologię (T. 1, 1ö0ü), dale’ wykłada fizykę (T. II, 1803) i nauki moralne (T. III 1804); i wreszcie „Einleitung in die Philosophie und Encyclopädie der Philosophie“ G. Thau-Iowa jest tylko treściwym podręcznikiem.

IV. E-e specyalne prawno-państwo-we. E. prawa ma podwójne znaczenie: I) jedno podobne do wszystkich specyalnyoh E-j, to jest jako przegląd systematyczny oddzielnych gałęzi nauk prawnych, powiązanych organicznie (E-e prawa systematyczne), lub jako przegląd materyału tych nauk, ułożonego alfabetycznie, podług terminów odpowiednich (E-e prawa alfabetyczne), 2) drugie znaczenie jako odrębna dzielnego, dokładnego słownika terminów naszych i umiejętność, wydzielająca się z pośród obszer-filozofioznych. Są jednak dwa dzieła, których po- j nego zakresu wszystkich nauk prawnych. Dą-minąć nie można, mówiąc o E-i nauk filozofie*- j źność do stworzenia takiej odrębnej umiejętności, nych. Pierwsze z nich, to wybitna praca pośmier- > opartej na wszystkich poszczególnych umiejętno-tna Trentowskiego: „Panteon wiedzy ludzkiej, lub ściach prawnych, jest wynikiem coraz to silniej Pantologia, Encyklopedya wszech nauk i umiejęt- dającej się odczuwać potrzeby gruntownego, u-ności, Propedeutyka powszechna i wielki system miejętnego uzasadnienia prawa. Taka ogólna

I Anglicy posiadają słownik filozoficzny,? cechą E i. Jest to obszerne, przeszło o tyBiącu stronicach dzieło Ch. P. Krautha: „A vocabulary of the philosophical sciences“ (1878). Ale właściwie tylko druga część tego dzieła, mająca tytuł: Słownik nauk filozoficznych, jeBt rzeczywiście rodzajem słownika filozoficznego, opracowanego na mocy materyału historycznego, zaczerpniętego z wydawnictwa Francka; pierwsza część (Słownik filozofii) jest tylko uzupełnionem wydaniem dziełka Fleminga, o którem wspomnieliśmy przy pracach, mających na celu wyłącznie wyjaśnienie terminologii filozoficznej.

W polskiej literaturze do niedawna nie mieliśmy żadnej pracy, którąby można podciągnąć pod rubrykę E-j nauk filozoficznych. Były i u nas usiłowania częściowe w tym kierunku, jak np. „Fundamenta scientiarum" (1753) J. P. Radlińskiego, ale tylko usiłowania. Nie posiadamy również i od-

Wymienimy ważniejsze tylko przeglądy, całego zakresu nauk prawnych dotyczące, bo jest ich bardzo wiele, szczególniej w Niemczeoh. Są to E-e z cechą propedeutyczną przeważnie, a mianowicie: Warnkönig a, Ahrens a, Bluhma, Waltera, Goldschmidt a, Gareita, Mer-kla. Słowniki encyklopedyczne prawne wydawali w Niemczeoh: Weiske i Boltzendorff: pierwszego „Rechtslexikon* w 15 tomach, wyszedł w latach 1839—62; drugiego „Rechtslexikon“

nauka prawa, która-by była podstawą dla wszystkioh specyalnyoh gałęzi prawa, zająć-by miała miejsce, dawniej i dotąd po uniwersytetach uprawianej, filozofii prawa, albo tak zwanego prawa natury. Stąd istnieją: E-e umiejętności prawnych, Systematologie samego prawa, E-e umiejętności państwowych, i E. prawa jako Ogólna nauka prawa. Ta o-statnia, albo traktowana jest w znaczeniu szerszeni, nowszem, o jakiem wyżej wspomnieliśmy, to jest jako nauka, szukająca dla siebie podstaw umiejętnych, stałych; albo też jako zbiór zasad najogólniejszych, już gotowych, podstawowyoh, odnajdującyoh się we wszystkich odrębnych gatunkach praw. Istnieją prócz tego historyczno biograficzne przeglądy literatury naukowej, prawu i naukom państwowym poświęoone, które są rodzajem E-i historyoznej nauk prawnych.

Literatura dotycząca E-i prawa jest nader obszerną i bogatą w dzieła pierwszorzędnej wartości. Systematologia prawa ulepszała się przez wiele wieków, nim skrystalizowała się w prawo rzymskie w dawnej jego formie, lub w formie wypracowanej przez Wieki Średnie i czasy nowsze, nim wreszcie, pod wpływem nowych potrzeb nowych państw, przybrała charakter, potrzebom tym i charakterowi tych państw odpowiadający. Z drugiej strony nie było głębszego syStematu filozoficznego, któryby w zakres swoioh dociekań nie włączał tych stron życia społecznego i państwowego, których wyrazem — prawo. Stąd tyle filozofij prawa. Ostatnie wreszcie badania porównawcze na polu historyi pierwotnych urządzeń społecznych, wkraczające w zakres badań socyolo-gicznycb, dostarczają coraz więoej materyału dla zrozumienia historyi tyoh urządzeń i rozwoju samych pojęć o prawie. Dla tego i zakres E-i prawa rozszerza się, a lubo ma wiele części odda-wna gruntownie opracowanych, nowa przecież metoda ich badań rzuca nowe światło i zmusza nieraz do rozpoczęcia nowyoh zupełnie studyów.

Bliższe wyjaśnienie wszystkioh tych zagadnień, oraz historyę formowania się ogólnej nauki prawa, znajdzie czytelnik pod wyrazami Filozofia prawa, Historya prawa, Nauka prawa, Prawo.

Tu poprzestaniemy na zaznaczeniu początków literatury enoyklopedyi prawa, jej kierunków wybitniejszych, oraz na wyliczeniu ważniejszych najnowszych^ wydań zbiorowych, obejmujących całość nauk prawnych, albo części ich w opracowaniu en-oyklopedycznem.

Pomijając praoe, dotyczące prawa rzymskiego (ob.), noszące ślady kierunku encyklopedycznego, kierunek ten, rozszerzony nowym obszarem prawa kanonicznego, daje się już odczuwać coraz silniej w Wiekaoh Średnich. Powszechnie do prac tego charakteru zaliczają dzieło Duran-tisa (ob.) „Speculum judiciale“ (1275). Właściwiej jednakże uważać wiak XVI za epokę zjawienia się prao enoyklopedyoznych prawnych, a mianowicie dzieło Lagusa: „Methodica juris utrius-que traditio“ (1543). Nazwy E-i prawa użył dopiero pierwszy HuDnius w XVII w. w daiele „En-

ïncyklop. Pawn. Uaitr. Zeiz. 160. T. 19-ty.

cyclopaedia juris universi“ (Kolonia 1638). Odtąd dzieła tego rodzaju mnożą się w ciągu oałego XVII-go w. W XVIII w. w pracach nad E-ą prawa widoczny jest podwójny kierunek: czysto przedmiotowy, który nazwać-by można rzeozowym, drugi filozofujący, pod wpływem filozofii Wolffa (ob.) i Kanta (ob.). Drugi ten kierunek stał Bię wybitnym jednak dopiero na początku XIX-go w. pod wpływem filozofii So he Hing a (ob.) i Hegla (ob.). Najwięcej dzieł w ciągu XIX stulecia na polu E-i prawa nosi charakter wybitny kierunku tych dwóch myślicieli. Podobnie jednak, jak w wieku XVIII, równolegle z kierunkiem filozofuj ąoym rozwijał się kierunek przedmiotowy, tak w XIX w. obok filozofującego wchodzi do prao tyoh nowy czynnik, także przedmiotowy w swoim charakterze, t. j. czynnik historyczny. Pierwiastek filozofujący w pojęciu E-i prawa wiąże się ściśle z o-gólnem dążeniem do uzasadnienia prawa drogą de-dukcyi rozumowej z dążeniem, które ma swój wyraz w bogatej literaturze prawa natury (ob.) i filozofii prawa (ob.). Pojęcie zaś E-i prawa powoli zatraca pierwiastek filozoficzny i stosowane bywa coraz Częściej do systematycznego i metodologicznego wykładu oddzielnyoh umiejętności prawnych, w związku organicznym. Po wyczerpaniu Bię bogatych, pomysłowych systematów filozoficzno - państwowych, E-a prawa takim sposobem znowu powraca do celów praktycznych sy-stematologii i metodologiki. Z drugiej jednak strony, nagromadzony bogaty materyał historyczny, coraz silniej uwydatniający się, tak płodny w następstwa, kierunek porównawczy badań; pojęcia e-wolucyonizmu i dążenia do stworzenia oddzielnej nauki o społeczeństwie ludzkiem (socyologia) —wytwarzają nowe poglądy w zastosowaniu do pojęoia E i prawa. Potrzeba uzasadnienia prawa nie przestaje przytem pobudzać umysłów do szukania jego podstaw zasadniczych. Wszystko to razem wzięte, wpływa i na kierunek prao na polu E-i prawa, które powoli przybierają coraz wyraźniejszą postać „ogólnej nauki prawa", jakby wstępu, propedeutyki, do całego obszaru nauk z zakresu prawa i państwoznawstwa. Od tych dążności w kierunku stworzenia nowego poglądu na sposób traktowania nauk prawnyoh i politycznych odróżnić należy cały szereg bogatych prao na polu samego systematyzowania i grupowania wiadomości prawnopaństwowyoh, równolegle bowiem z potrzebą ogólnych czyli powszechnych E-j wiedzy ludzkiej potęgowała się także i potrzeba odpowiednich dzieł z zakresu prawo- i państwoznawstwa.

42

w 2-oh tomach, w Lipsku 1870 r. Ważaiejszem dziełem, a raczej wydawnictwem, Holtzendorffa jest praca zbiorowa „Encyclopaedia der Rechstwissen-schaften in systematischer Bearbeitung*, wydana w Lipsku w 1870 r. Jest to pierwsza w Niemczech praca zbiorowa tego rodzaju. Oba dzieła Holtzendorffa doozekały się wielu wydań; pierwsze z nich wydane zostało po raz trzeoi w 1880—81, drugie po raz piąty w 1890 r.

We Pranoyi i Belgii mało jest oryginalnych podręozników E-i prawa (Eschbach, Courcel-le Ssneuil, Roussel, Namur). Najlepsze jest dzieło H. Ahrensa, wydane w Paryża 1837 — 9 r., a następnie wielokrotnie w Brukselli i Lipsku. O statnie, siódme wydanie francuskie, nosi tytuł: ».Cours de droit naturel ou de philosophie du droit* (2 tomy, Lipsk 1875).

Angielskie podręczniki encyklopedyczne do nauki prawa trzymane są przeważnie w charakterze, tak zwanej w Anglii, od czasów Johna Austina („The Province of Jurisprudence determined“ 1832 i „Lecture on Jurisprudence or the Philosophy of positive law“, wyd. 3 e 1869), „szkoły a-nalitycznej prawa*; noszą też zwykle nazwę „E-lements of law”, albo „Elements of Jurisprudence*, jak np. najnowsze dzieła tego rodzaju Markby’e-go (1871) i Hollanda (1880).

Niemcy najwięcej poświęcili trudu na opracowanie enoyklopedyozne całego zakresu prawa państwowego: posiadają też kilka, bardzo w swoim czasie używanych, tak zwanych „Staatslexikonôw“; mają one wszystkie prawie odrębny odcień polityczny. I tak najstarszy z nich „Staats-Lexikon“ Rottecka i Welcher a, wydany w Altonie, w 15-u tomach, w latach 1834 — 44 (wyd. 3 e Lipsk 1856—66, 14 tomów), był organem dawnej partyi liberalnej; drugi: „Deutsches Staatswörterbuch“, Bluntschlego i Bratera (Satutgard 1857—70, li tomów), znany także z wydania skróconego w trzech tomach (Zurych 1869 — 74) jest bardziej przedmiotowym, naukowym); gdy znowu trzeci „Staats-und GesellschaftB-Lexikon* H. Wagen era (Berlin 1869—68, 26 tomów) opracowany jest wyłącznie w duchu konserwatywnym. — Z mniejszych wydawniotw tego rodzaju wymienić możaa dwutomową E-ę pod tytułem „Politisches Handbuch. Staats Lexicon für das deutsche Volk* (Lipsk 1870—71).

Prócz wyżej wymieniouych dawniejszych dzieł, Niemcy posiadają wyborne nowsze, prawdziwie encyklopedyczne dzieło, „Handwörterbuch der Sta-atswi8sen8chaften“, wydane w Jenie od roku 1890 do 1893 przez J. Conrada, W. Lexisa, Elstern i Loeninga.— Jest w Niemczech i spe&yal na encyklopedya nauk państwowych, opraoowana ze stanowiska wyłącznie wyznaniowego (katolic kiego), a mianowicie: „Staatslexikon, herausgegeben im Aufträge der Görres - Gesellschaft zur Pfle ge der Wissenschaft im Katholischen Deutschland durch Ad. Bruder, nach dessen Tode fortge setzt durch Jul. Baohem* (Freyburg 1897, 5 tomów).

Mówiąc o encyklopedyach nauk państwowych w Niemczech, nie można pominąć i dzieła Roberta Mohla „Die Geschichte und Litteratur der Staats-wissensohaften“ (3 tomy, Erlangen 1855—58). Jest to w swoim rodzaju prawdziwa E, historyczna, literatury nauk państwowych dotycząca. Dokładny i drobiazgowy skorowidz w końcu Iii-go tomu ułatwia odnalezienie danego przedmiotu lub literatury odnośnej. Dzieło to dotąd nie ma sobie równego w nowszej literaturze prawno-państwowej,

We Francyi z dzieł encyklopedycznych, traktujących ogólne prawo państwowe, wymienić można Maurycego Błocka „Dictionnaire général de la politique⁻ (Paryż 1863—4, 2 tomy). Speoyal-nie prawu francuskiemu poświęcone są wydawnictwa: tegoż autora „Diotionnaire de l’administration française“, wydane po raz pierwszy 1856 roku (wydanie 3-e, Paryż 1890—92), oraz A Carpentier et G. Frèrejouan du Saint „Répertoire góióral alphabétique du droit français* będące w biegu (najnowszy XXVI, tom wyszedł w Paryżu in 4 o, 1897 r.).

W Wiedniu wychodzi zeszytami cenne wydawnictwo encyklopedyczne, poświęcone speoyalnie obowiązującemu prawu publicznemu w Anstryi: „Oe3terreicbisches Staatswörterbuch. Handbuch des gesammten österreichischen öffentlichen Réjhtes". Wydawnictwem tern kierują E Mi s chier i J. Ulbrich. Dotąd wyszło 31 zeszytów (1897). Istnieje także spécyalnie dla Niemiec „Wörterbuch des deutschen Verwaltungsrechts“ Stèugla.

W języku angielskim są dwa świeżo wydane dzieła, traktujące wyłącznie: jedno—prawodawstwo angielskie, drugie—amerykańskie, a mianowicie: „Encyclopaedia of the Law of England. New Abridgement by eminent legal Authorities under general Editorship of A. W. Reut on” (Vol. I. Litera A do B, Londyn 1897, 8-o); Davis G. B. „Elements of Law. An Introduction to the Study of the constitutional and military Law of the United States* (New York 1897).

W Polsce w dawnych czasach istniały liczne podręczniki do prawa, ułożone spo;obem alfabetycznym, głównie dla prawa państwowego konstytucyjnego, czyniące zadość potrzebom życia praktycznego. Prócz tego były i wykłady prawa cywilnego, w formie podręozników systematycznych, (Zbiory praw sejmowych i innyoh, ob. pod wyrazem Prawo, Prawodawstwo). E i nauk prawnych i państwowych, szerzej pojętej, to jest dzieła oryginalnego, przedstawiającego całokształt nauk odpowiednich, dotąd nie posiadamy woale. Są wprawdzie dwie prace polskie oryginalne, ale mniejszego znaozenia. I tak „E. i metodologia, obejmująca ogólny rys nauk i wia-domośzi prawnych“ Jana Kłodzińskiego, sędziego appellacyjnego, wydana w Warszawie 1842 r. czyniła zaledwie chwilowo zadość potrzebie ówczesnej na polu praktycznego zaznajomienia się z o-gółem umiejętności prawnych; drugie dziełko niewielkie Leopolda Jakubowskiego „Pierwo-rys prawa czyli E. prawodawstwa“ (Petersburg 1860) jest raczej krótkim zarysem rozwoju idei prawa i prawodawstwa na tle filozoflcznem osnutym, przytem dość ciemnym. Są prócz tego w literaturze polskiej tłómaczenia niektórych podręczników z języka niemieckiego, a mianowicie »E. prawa, czyli rys organiczny nauk prawnych i politycznych, na podstawie filozofii prawa osnuty*

H. Ahrensa, wydany w Petersburgu staraniem Wł. Spasowicza w 1862 roku, w tłómaczeniu Polaków studentów uniwersytetu Petersburskiego; oraz znane dzieło Roberta Mohla »E. umiejętności politycznych“ w przekładzie prof. A. Białeckiego, wydana w Warszawie, w dwóch tomach, 1864 r ; a także mała „E. prawa“ L. Arndta, przełożona przez F. M. i wydana w Kijowie pod tyt. „E. i metodologia prawa* (1866).

W literaturze rossyjskiej spotykamy znacznie więcej podręczników do E-i prawa; są to przeważnie drukiem ogłaszane wykłady profesorów uniwersytetów rossyjskich: Degaja (1831), Niewo-lina (1889—840), Roźdiestwienskiego(1863), Kapustina (1868), Redkina (1870—71), Ka-rasiewioza (1872), Dolarowa (1878), Ren-nenkampfa (1880) i wreszcie najnowsze wydanie, 4-e z rzędu, E-i Kor kuno w a, profes. uniw. petersburskiego pod tyt. „.Henniu no oßmen Teopia npaBa* ( Petersburg 1897). — Rossyatie posiadają także przekład E-i prawa Ahrensa. wydany w Moskwie w 1863 r.

V.    E-e specyalne społe cano-ekonomiczne. Poprzestaniemy na nowszych wydawnictwach ekonomicznych. «.Dictionnaire analitique d’Economie politique“ Ganilhego, wydany w Paryżu 1826 r., jest właściwie tylko treściwem wyjaśnieniem główniejszych wyrazów z terminologii ekonomicznej i finansowej. Pomimo rozgłosu swego (Jose Sioilia wydał ten słownik w przekładzie hiszpańskim, w Paryżu 1826 r.) dzieło to nie miało dla nauki żadnego znaczenia. Pierwszą pracą, którą można właściwie uważać za E-ę ekonomii politycznej, jest obszerne dwutcmowe dzieło, »Dictionnaire de l’Economie politique*, wydane w Paryżu przez Coquelina i Guillaumina w r. 1854. W układzie alfabetycznym zawiera ono pod wyrazami odpowiedniemi wykład zasad ekonomii, poglądy wybitniejszych uczonych ekonomistów, ich życiorysy, ocenę ich prao i bibliografię każdego ważniejszego przedmiotu. W „Introduction” jest krótki wykład pojęć zasadniczych ekonomii przez najpierwszego kierownika tego wydawnictwa, Ambrożego Clément’a.

W latach 1891 — 96 Leon Say i Józef Chail-ley wydali w Paryżu w dwóch tomach »Nouveau dictionnaire de l’économie politique*, do którego wyszedł świeżo dodatek (L. Say et Chailley - Bert, »Supplément au nouveau Dictionnaire d’éoonomie politique“ Paryż 1897). Anglicy posiadają także wyborne kilkotomowe dzieło: „Dictionary of Political Economy“. Z niemieckich dzieł wymienić tu należy nowe, cytowane już wyżej, »Handwörterbuch der Staatswissenschaften“, wydane w Jenie, w latach 1890—93. We Włoszech dzieło odpowiednie wydał Bocoardo.

VI.    E-e specyalne handlowo - przemysłowe. Zjawiają się od połowy XVIII-go w. w Lipsku, Hamburgu, w Liège i Amsterdamie, jak np. „Eioffaete Akademie der Kaufleute oder vollständiges Kaufmanns - Lexicon* przez Karola Gintera Ludovici, wydana w Lipsku 1752 (wyd. 2-e, w 1767 — 8), w 5-iu tomach, in 4 o, do których dodany został tom szósty pod tyt. „Grundriss eines volls'findigen Kaufmanns Systems eio.“ (Lipsk 1768).—Z francuskich podobnych wydawnictw ciekawem jest »Dictionnaire portatif de commerce“, wydany w 4-eh dużych tomach w Bouillon w 1770 r. Dzieła tego rodzaju zawierają całkowitą naukę handlu wraz z geografią handlową i towaroznawstwem, w oddzielnych artykułach alfabetycznie rozmieszczoną. Z nowszych, tak zwanych »Handels-Lexika“, wymienimy dzieła: Torta, Maiera, Rottschilda, Maocullocha, a także »Handels-Lexikon oder Encyclopädie der gesammten Han-delswissenschaften für Kaufleute und Fabrikanten“, w pięciu tomach, wydane w Lipsku, 1850 r., oraz pożyteczny podręcznik t „Handbu.h des deutschen Handels-See-und Wechselreohts“ (Lipsk 1881—83, 4 tomy), wydany przez grono współpracowników, na który oh czele stał znany prawnik oywilista, Wilhelm Endemann. Istnieje także w Niemczech „Handbibliothek der gesammten Handelswissensohaften“, wydana w Sztutgardzie (bez daty) w 10 u tomach, z których każdy jest monografią oddzielnej umiejętności handlowej.—Z francuskich E j handlowych wymienić należy: dawniejszą »Encyclopédie du commerçant“, wydaną w Paryżu w 1837 r. w 2-ch w.elkich tomach przez grono uczonych i specyali-stów; oraz nowszą, wydaną w Paryżu przez Guillaumina w r. 1890 p. tyt. „Dictionnaire universel théorique et pratique du commerce et de la navigation”. —O E-i handlowej polskiej ob. niżej.

VIL Nauk! Przyrodnicze z natury swojej bardziej niż inne nadają się do traktowania encyklo pedycznego. Sam układ naukowy, czy to świata zwierzęcego, czy roślinnego, czy wreszcie mineralnego, wymaga gotowej już zasady klasyfikacyjnej; a wiadoma rzecz, jak wszelka klasyfikacya ułatwia encyklopedyczne traktowanie przedmiotu. Nim wymienimy najnowsze E-e z zakresu nauk przyrodniczych, zwracamy uwagę, że wszelki wykład organicznie powiązanych działów przyrody jest już wykładem encyklopedycznym; lecz, aby nie zatracał swej jedności, musi mieć ceohę organiczną, metodyczną, i dla tego rzadko ukazuje się pod formą abecadłową, która istotnie dopiero pożyteczną jest dla specyalistów, jako podręcznik pamięciowy.

Z dawniejszyoh wydawnictw z charakterem encyklopedycznym wymienimy »Dictionnaire des sciences naturelles, dans lequel on traite méthodiquement des différons êtres de la nature etc.“ (Strasburg, 1816—45, tomów 61). W zakres tego wydawnictwa weszła i biografia wybitniejszych natu-ralistów, a także dane bibliograficzne przy tych życiorysach. Prócz tego przy każdym artykule zasadniczym, obejmującym pewien dział nauk przyrodniczych, podana jest odpowiednia literatura danego przedmiotu.

Jako przykład popularnego encyklopedyczno-metodycznego traktowania nauk przyrodniczych wymienić możemy dzieło, znane i u nas z powodu przekładu polskiego: „Das Buch der Natur“ d-ra Fryderyka Sohoedlera (Brunświk 1866). Największą zaletą tej „Księgi Przyrody“ jest jasne i przystępne wykazanie łączności, zachodzącej pomiędzy naukami przyrodniczemi, i wspólnej ich zależności, przytem ujęcie całej przyrody w jeden obraz. Naukę przyrody nazywa autor ogółem wiedzy o przedmiotach, zjawiskach i ich przyczynach, czyli siłach, i rozpatruje kolejno fizykę, astronomię, mineralogię (tom. I) a następnie botanikę i zoologię (t. II). Jest to wykład nauk konkretnych, ożyli grup zjawiskowych świata. Przykładem niezrównanym, jedynym w swoim rodzaju i wzorem wspaniałym wykładu encyklopedycznego nank abstrakcyjnych pozostanie na długo, głęboko pomyślany i napisany po mistrzowsku „Kurs filozofii pozytywnej“ Augusta Comte’a (ob.).

W dziale najnowszych E-j przyrodniczych właściwych wymienić przedewszystkiem należy E-e specyal-ne, ale systematycznie ułożone, a mianowicie niemieckie: „Encyclopaedie der Naturwissenschaften*, którą wydaje we Wrocławiu Trewendt. Kierownictwo nad tą E-ą objęli uczeni: W. Förster, A. KenngOtt, A. Ladenburg i inni (niektóre działy opracowane w niej są także alfabetycznie); „Allgemeine E. der Physik“, opracowaną przez Karstena, Helmholtza, Lamont’a i innych (Lipsk 1856—67, 8 części); oraz francuską „Eaeycl. chimique“ Frémy’e-go. — Alfabetycznego układu m. in. są: „Hand-lexicon der Naturwissenschaften und Medicin* Be-holda, niektóre działy wspomnianej E-i TrCwendta. Do fizyki istnieją: speoyalny. obszerny słownik Geblera i mniejsze Emsmanna, Lommela. Do chemii słowniki niemieckie Liebiega, Fehlinga, Dammera, Ladenburga; francuskie: Słownik chemiczny Wurtza („Dictionnaire de chimie pure et appliquée“ 2 tomy) i obecnie wychodząca w Paryżu, duża E. ohemii, wydawana przez dra Lamblin-ga pod tyt. „Encyclopédie chimique“, której tom IX: „Chimie des liquides et de l’organisme“, w 3-ch częściach, świeżo opnśoił prasę (1897); angielski słownik Watta. Do botaniki słowniki: Lindleya, Baillona, oraz inne (ob. Botanika). Specyalne słownikowe wydawnictwa, odnoszące się do Anatomii, Biologii, Fizyologii, Zoologii, Mineralogii, pomieszczone są pod temi wyrazami.

VIII. E-e specyalne astronomiozno-matematyozne. Przedewszystkiem wymienić tu należy dzieła astronomiczne Gretschla, Kleina i Drechslern. „Handwörterbuch der Astronomie“, wydawany obecnie przez W. Velentinera (Wrocław 1897), jest właściwie częścią składową „E-i nauk przyrodniczych“ Trewendta (ob. sub. VII).

Inne dzieła, któreby można tu zaliczyć, mają odrębny charakter i nazwy E-i nie noszą. Dzieła encyklopedyczne, dotyczące matematyki, główniejsze są: Klügla i Grunerta, a także Jahna i Hof-manna; inne są najczęściej zbiorem oddzielnych monografij. I tak, niektóre, tak zwane „biblioteki* nauk matematycznych, uważać można za takie

wydawnictwa encyklopedyczne z zakresu matematyki; a także i tak zwane we Francy i „Cours complet de mathématiques“. Dzieła takie mają zazwyozaj układ dydaktyczno-elementarny, jak np.

7 dzieł matematycznych, wydanych pod tą nazwą przez Combetta, Carona, Porohona i Rebière’a. (Geometrya elementarna, Arytmetyka, Algebra, Mechanika, Geometrya opisowa, Kosmografia, Trygo-nometrya), przeznaczonych do użytku starających się o stopień bakalareatu naukowego. Istnieje także specyalne dzieło: „Dictionnaire des mathématiques appliqués" przez H. Sounet’a.—Ob. Matematyka i Nauki matematyczne.

IX, E. specyalne lekarskie. Pomijając dzieła encyklopedyczne w świecie starożytnym znane, jak np. Oribazyusza, Pawła z Ajginy (Paulus Aegineta), Aulusa Corneliusza Celsa, Pliniusza Starszego i Terencyusza Warrona, których opis czytelnik znajdzie pod wymienionemi nazwiskami, wyliczymy tu ważniejsze nowsze wydawnictwa encyklopedyczne w zakresie wiedzy Iskarskiej, przedewszystkiem zaś zwracamy uwagę na następujące dwa dzieła, bezwarunkowo najlepsze: „Dictionnaire encylopédique des soiences médicales, publié sous la direction de Dechambre et Lereboullet, Directeur adjoint L. Hahn“ (Paryż 1864—85, w wielk. 8-ce, 100 tomów, z ilustr , i „Real-Enoyclopaeiie der ge-sammten Heilkunder, Medioinisch - chirurgischer Handwörterbuch für praktische Aerzte“ Herausg. v. prof, dr Albert Eulenburg (Wiedeń 1887 — 1890, wyd. drugie, tomów 22, w wielk. 8-e.—Od r. 1881 corocznie wychodzi tom jeden dopełnień p. n. „En-cyclopädische Jahrbücher“.—W r. 1894 rozpoczęto druk wyd. czwartego.

Inne, lepsze wydawnictwa z bieżącego wieku są: „Dictionnaire de médeoine, de chirurgie, de pharmacie, de l’art vétérinaire et des sciences qui s’y rapportent* par Littré (Paryż 1893, wyd. 17-e, w 8-e, z 600 figurami, tom I, str. 1904, w 2 kolumny). Wyborna ta encyklopedya podręczna jest uzupełnionem dziełem Nystena „Nouveau diet. de médecine, chirurgie etc.“, które wyszło po raz pierwszy w Paryżu w r. 1810. „Dictionnaire nouveau de médecine et de chirurgie pratiques“ Red. par. Jaccoud, Paryż 1880—88, w 8-e, tomów 40 (b. dobry); „Dictionnaire usuel des sciences médicales“ par A. Dechambre, M. Duval, L. Le-reboulle't (Paryż 1884, w wiel. 8-e, tom I, z 400 fig.); Dezeimeris, Ollivier (d’Angers) et Rai-ge-Delorme „Dictionnaire historique de la médecine ancienne et moderne“ Paryż 1828—1839, 4 tomy w 8-o (zawiera wiele szczegółów biogra-ficzno-bibliograficznych); J. Roohard „Encyclopédie d’hygiène et de médecine publique* Paryż 1891, 8 tomów w 8 o (dobra książka); „Diotion-naire de médecine et de ohirurgie pratiques* par.

M. M. And rai, Bégin, Blandin etc. (Paryż 1829—1836, tomów 15 w 8 e); „Dictionnaire deB sciences médicales par une société de médecins et de chirurgiens* M. M. Adel on, A lard, Ali-bert, Barbier, Bayle eto. (Paryż 1812—1822, tomów 60, w 8-e); „Dictionnaire des diotionnaires dé médecine française et étrangère eto.* (Paryż 1840 — 41, tomów 8, w 8-e — wyd. późn. Paryż 1850, tomów 9 w 8-ce, pod red, Fabre*a; „Encyclopédie des sciences médicales“ par M. M. A li -bert, Barbier, Bayle, Bandelooque etc. Obszerne to wydawnictwo rozpada się na 7 części, z których tylko szósta, zawierająca w 7-iu tomach „Biographie médicale* (Paryż 1820—25), posiada rzeozywistą wartość, wszystko inne jest już przestarzało. Część siódma zawiera w szeregu dobrych tłómaczeń dzieła t. zw. klasyków medycyny, począwszy od Hippokratesa; zbiorowi temu także wartości odmówić nie można. „Encyclopédie internationale de chirurgie, publiée sous la direction du Dr J. Ashurst* (Paryż 1883 — 1888, tomów 7 w 8-e, z drzeworytami w tekście). Równocześnie to samo dzieło wyszło też w językach: angielskim i włoskim. Przedmioty w nim uporządkowane są systematycznie, nie abecadłowo: jest to więo raczej bardzo obszerny podręcznik chirurgii. Copland J. „Encyklopädisches Wör-terbuoh der practischen Mediciu. Aus d6m Englischen von M. Kalisch* (Berlin 1834 — 59, tomów 11 w 8-oe). Dzieło na swój czas bardzo cenione. „Eucyclopaedie der gesammten Medioin im Verein mit mehreren Aerzten herausgeg.* von Carl Christ. Schmidt (Lipsk 1848—49, tomów 10 w 8-e); „Encyclopädie der medicinischen Wissenschaften nach dem Diction, de méd. frei bearbeitet und mit nöthigen Zusätzen versehen* he-rausg. von ,Fr. Ludw. Meissner (Lipsk 1830 — 35, tomów 13, ostatni w 2-ch częściach, w 4 ce); „Eacyclopaedie der praktischen Medicin* von Carswell, Clark, Davies etc. Deutsch bearbeitet unter Mitwirkung eineB Vereines von Aerzten von Dr L. Frankel“ (Berlin 1840—42. 4 tomy, w 8-e); „Eucyclopaedisches Wörterbuch der medicinischen Wissenschaften“ Herausgegeb. von C. F. Grae-fe, C. W. Hufeland, H. F. Link etc. (Berlin 1828 — 1849, tomów 37, w 8-e); J. N. Rust „Handbuch der Chirurgie” (Berlin 1830—1836, 18 tomów, w 8-o). Jest to w porządku abecadłowym ułożona bardzo dobra E. ohirurgiczna, wprawdzie pod niektóremi względami przestarzała, jednakże jeszcze użyteczna. B ech o ld’s „Handlexicon der Naturwissensoh. u. Medizin.* (Frankfurt 1894, tom jeden w 8-e większej); „Therapeutisches Lexicon für praktische Aerzte“ HerauBgegeb. von A. Bum Wiedeń 1893, tom jeden, w 8-e wielkiej (nio szczególnego). „Enciclopedia medica Italiana, di-recta per le singole speciality da distinti professo-ri etc.” (Medyolan, w r. 1891 było wydanych zeszytów 280, wyd. drugiego, całość miano zawrzeć w 12 tom. w 8-ce. Harris Chapin „Dictionary of dental science, biography, bibliography* (Filadelfia 1849, w 8-ce).

W literaturze naszej jest tylko jedno dzieło encyklop. lekarskie: „Dykcyonarz powszechny medyki, chirurgii i sztuki hodowania bydląt* i t. d.) Warszawa 1788—1793, tomów dziewięć w 8-ce małej. Jest to tłóm. z franc., dokonane przez M. Kłossowskiego, d-ra filozofii, b. prof. uniw. Jagiell; do oryginału dodano wiele rzeczy, z innych czerpanych źródeł. Dzieło to dziś posiada tylko jeszcze wartość bibliograficzną, a naukowej nie posiadało nigdy. Do wydawnictw encyklope lycmych zalicayć-by też moźia „Bibliotekę umiejętności lekarskich*, wydawaną przez P. Girsztowta, ale nie dokońcio-ną, gdyż weiług planu wydawcy miała ona w szeregu dzieł i rozpraw odrębnych objąć całość wiedzy lekarskiej; składają się na nią dzieła oryginalne i tłómaczone, powiązane pomiędzy sobą tylko tytułem wspólnym.

X. E-e specyalne teohniozne obejmują swoim zakresem albo całokształt wszystkich nauk i umiejętności odpowieinieh w ich zastosowaniu do celów praktycznych: wydobycia, wytworu, przeróbki i odpowiedniego zastosowania do przemysłu i sztuki—materyału surowego, a także w zastosowaniu do wznoszenia budowli wszelkiego rodzaju w związku z fabrykacyą, przemysłem i lokomocyą będących; albo też E. teohniozne poświęcone są jednej z gałęzi umiejętności technicznych (E-e teoretyczne) lub jednemu z zakresów przemysłu technicznego (E-e praktyczne, stosowane). Pomijając podręczniki obszerne, wyczerpujące umiejętności z tego zakreBU, które omawiane są pod wyrazami odpowiedniami, wyliczymy tylko najważniejsze nowsze dzieła układu encyklopedycznego. Z dawniejszych E-j przytoczymy tylko wyjątkowo znaną i bardzo w swoim czasie poczytną, wielką E-ę niemiecką „Oekonomisch - technologische Ency-elopäiie“. Wydawnictwo to, rozpoczęte przez J. G. Kriiaitza w Berlinie w 1773 r., następnie prowadzone kolejno przez F. J. Fioerkena, H. G. Floor-ka, Koitha i Hoffmanna, ukończone zostało zaledwie w 1858 r., zawarte w 242 tomach. Dzieło to, pierwiastkowo prowadzone speoyalnie w kierunku nauk i sztuk, z technologią ściśle związanych, przybrało następnie zakres ogólnej E-i typu obszernych E-j konweraacyjnjćh niemieckich.

Nim wyliczymy najnowsze wydawnictwa spe-cyalne, musimy jeszcze zwrócić uwagę na owe niewyczerpane źródło wiadomości encyklopedycznych wieku XVlII-go, jakiem była E. Diderota i d’Alemberta, a także i na pierwotne prace Akademii franouskiej, w kierunku nauk technicznych i sztuki stosowanej podjęte.

Wiadomo, z jakim zapałem i przejęciem się Diderot studyował wszelkie roboty warsztatowe rzemieślnicze, aby mógł opisać je dokładnie. Pomimo dążności filozoficznej, a po części i propagatorskiej E i, autorowie jej z nadzwyczajną Bkwa-pliwością opracowywali działy nauk i sztuk stosowanych, dobierając wyborne rysunki objaśniające. Artykuły treści technicznej, rozsypane w E-i Diderota, ujęte zostały następnie w traktaty specyalne w wydaniu metodycznem tejże E-i (ob. str. 318), a część ich, zgrupowana w działach: „Arts et métiers mécaniques“ (Paryż 1782—91, 8 tomów in

4-0 tekstu i 8 tomów tablic), oraz w „Manufactures, arts et métiers”, opracowanym przez Rolanda de la Platière, Doina i Ponteta (Paryż 1785—1828, 4 tomy in 4-o tekstu i 2 tomy tablic)—-stanowi prawdziwą E-ę nauk technicznych, wówczas uprawianych.

Wiadomo, że minister Colbert polecił Akademii francuskiej opracowanie oddzielnych sztuk, stosowanych do przemysłu; zebrany jednakże do prac tych materyał przez Filleau de Billettes, długo czekał, zanim pomyślano o wydaniu go. Usiłowania w tym kierunku Réaumura przerwała śmierć jego (1756); dopiero Duhamelowi du Monceau i licznym współ* pracownikom, wybranym z łona Akademii, a także osobom postronnym, zaproszonym do tej pracy, udało się przygotować oddzielne monografie do druku, które w latach 1761—69 przez Akademię wydane zostały (113 zeszytów in folio); wypadki rewolucyjne wydawnictwo to wstrzymały. Jednocześnie niemal (1771—83) zbiór ten, przejrzany i dopełniony przez J. E. Bertranda, został wydany w Neufchàtel w 19 tomach in 4-o. Podobieństwo niektórych rysunków w tern wydawnictwie do rysunków załączonych do pierwszego wydania E-i Diderota, dało właśnie po* chop budowniczemu Patte do wystąpienia przeciwko Diderotowi z zarzutem plagiatu (ob. str. 317). Zbiór ten prac akademickich, noszący tytuł , Descriptions des arts et métiers faites et approuvées par M. M. de l’Académie des sciences*, stanowi, obok wspomnianych sekcyj technicznych wydania metodycznego E-i Diderota, cenny zabytek do hi-storyi umiejętności technicznych i sztuki stosowanej w XVIII wieku.

Nowsze prace encyklopedyczne, dotyczące umie-jętnośoi technicznych, są następujące: Rees „Cyclopaedia” (Londyn 1819, tomów 45); Prechtl .Technologische Encyclopaedic* (Stuttgard 1830—55, tomów 20, i 5 tomów supplementowych, wydanych przez Karmarsoba w latach 1857—69); „Engineers and mechanics Encyclopaedia* (Londyn 1848 2 tomy); „Allgemeine Maschinen-Eneyclojädie“, wydawana przez J. H. HUlssa w Lipsku od 1841 r.; Tomlinson „Cyclopaedia of useful arts“ (Londyn 1854, 2 tomy); Karmarseh und Heeren „Technisches Wörterbuch“ (wyd. 3-e w opracowaniu roz szerzonem Kicka i Qintla, Praga 1876—fc 2, to mów 11); Laboulaye „Dictionnaire des arts et manufactures et de l’agriculture* (wyd. 6-e, Paryż 1885, 4 tomy). Z mniejszych wydawnictw wymienić należy: niemieckie: Dammera, Brelow-Hoyera, Waldowa („Encyclopaedia der graphischen Künste*); angielskie: Ure’a, („Dictionary of Arts, Manufactures and Mins*); Kuighta (.American meohanical dictionnary); francuskie: Lamis „Dictionnaire encyclopédique de l’industrie et des arts industrielles“. Do rzeczy i spraw kolejowych istnieje specyalna E. V. Rölla.

Z wydawnictw zupełnie nowych, świeżo rozpoczętych, wymieniamy: O. Luegera „Lexikon der gesamten Technik und ihrer Hilfswissenschaften, Im Verein mit Faohgenossen herausgegeben“ Stuttgart Oddział (Abtlg.) 24-y w 1897 r.; A. M. Villon i P. Guichard „Dictionnaire de chimie industrielle“ Paryż, zeszyt 15-y 1897 r.; i wreszcie najnowsze W. Weilera „Wörterbuch der Elektricität und des Magnetismus“ Lipsk 1897, zeszyt I. Wydawnictwo, rozpoczęte w sierpniu 1897 r., ma się zawrzeć w 10 zeszytach.

XI. Dzieła encyklopedyczne rolnicze. Olbrzymi postęp nauk przyrodniczych w ostatnich ozasach wpłynął dodatnio na sposób traktowania przedmiotów, stanowiących treść E yj rolniczych. Pomijając też dawniejsze wydawnictwa tego rodzaju, podające przepisy gospodarowania w spoEÓb empiryczny, wymienimy dzieła obecnej doby: L. Moll et Eug. Gayot .Encyclopédie pratique de l’Agriculteur* (Paryż 1859—71, 13 tomów); Richard du Cantal .Dictionnaire raisonné d’agriculture et d’économie du bétail*, 8 o 3 e édition (Paryż 1884); Barrai et Sagnier „Dictionnaire d’Agriculture. Encyclopédie agricole complète" 4 vols (Paryż 1885); .Krafft G. Landwirtschaftliches illustrirtes Lexicon” (Berlin 1883); Thiel „Landwirtschaftliches Konversations Lexicon* (7 tomów, Berlin 1883). U nas wydawnictwo tego rodzaju podjęte zostało przez księcia J. T. Lubomirskiego, Edmunda Stawiskiego i Stanisława Przystańskiego, przy współudziale hr. L. Krasińskiego, L. Kronenberga (starszego) i hr. Józefa Zamoyskiego. Dzieło to, pod tytułem: „Eneyklopedya rolnictwa i wiadomości związek z niem mających“, wyBzło z druku w r. 1879, w objętości pięoiu grubych tomów, w układzie alfabetycznym, przy obszernem jednak traktowaniu pojedynczych działów. Znacznie krótsza, o charakterze raczej informacyjnym, jest „Enoyklo-pedya rolnicza i rolniczo-przemysłowa“, wydana w Warszawie, pod redakcyą A. Strzeleckiego i H. Kotłubaja, w trzech tomach, 1888 — 1890 r. Naj-obszemiejszem z pomiędzy wszystkich wydawnictw tego rcdz&ju, nie tylko u nas, ale i za granioą, jest .Eneyklopedya rolnicza*, wydawana staraniem i nakładem Muzeum Przemysłu i rolnictwa w Warszawie. Inicyatorem tego wydawnictwa był ś. p. Ludwik hr. Krasiński, i jemu-to zawdzięczać należy, że olbrzymie to i kosztowne wydawnictwo zdołało już przekroczyć połowę zamierzonej objętości; dotychczas (październik 1897) wyszło już bowiem 70 pięcio*arkuszowych zeszytów; dzieło doprowadzone jest do litery N. Należy się spodziewać, że w przeciągu lat 3 ch zostanie ukończonem.

XII. E-e speoyalne domowo-praktyczne, właściwie podręczniki gospodarskie alfabetycznie ułożone, biorą początek od wskazówek tego rodzaju, dołączanych do kalendarzy. Późuiej wychodzą takie praktyczne rady oddzielnie w książkach alfabetycznie ułożonych pod tyt. „Haus - und Wirtschafts-Verwalter”, .Encyclopédie domestique*, „Maison rustique" i t. d.

Nareszcie coraz bogatszy materyał tego rodzaju wyraäta w wielkie zbiorniki wiadomości, wydawanych pod nazwą Encyklopedyj lub słowników, jak np. we Francyi: „Encyclopédie domestique* przez A. F. i M. M., aptekarza paryskiego (Paryż, tomów 4, 1830), E. ułożona podług kilkudziesięciu Bpe-cyalnych dzieł, traktujących oddzielnie te działy nauki, sztuk i umiej ętnośoi, które weszły tu w skróceniu i w popularnym wykładzie; „Dictionnaire universel de la vie pratique à la ville et à la campagne*, E. wydana przez Beleza przy współudziale autorów specyalistów do działów poszczególnych, jakie tu są traktowane (wyd. 4-e, Paryż 1875, wielki tom o 2 000 stronicach).

W Niemczech najbardziej rozp o wszech uionem w XVIII w. było dzieło „Allgemeines Ökonomisches Lexicon“ G. H. Zinckena. Jest to E, wydana w Lipsku, w 2-oh wielkich tomach, w 1753 roku. Z najnowszych niemieckich wydawnictw tego rodzaju najwięcej znane i używane są „Hauslexica* Hirzela i Brockhausa.

W Warszawie obecnie wychodzi w tym rodzaju „E, illustrowana wiadomości pożytecznych* (ob. niżej).

XIII. E-e spęcyalne pedagogiczne. Właściwie samo pojęcie E-i związane z etymologią starożytną wyrazu miało przeważnie cechę pedagogiczną. Najstarsze też dzieła pedagogiczne z e-poki Wieków Średnich (ob. wyżej str. 314), jakkolwiek pod inną nazwą, były najczęściej pisane dla ułatwienia studyów akademickich. Później jednak kierunek encyklopedyczny w nauce poszedł odrębną drogą, mniej metodyczną, a więcej kompi-latorską, w celach praktycznych, łatwego i prędkiego odszukiwania rzeczy potrzebnych. Pierwiastek pedagogiczny bywał najczęściej stosowanym przy E-ach speoyalnych systematycznych w kierunku propedeutycznym.

Właściwe dzieła encyklopedyczne, dotyczące p e-d a go giki, to jest zarówno wychowania, jak i specyalnie nauczania, są świeższej daty, tak, jak i sama pedagogika w znaczeniu samodzielnej dyscypliny Daukowej. Podzielić je można na systematyczne i alfabetyczne. Pierwsze—to najczęściej krótkie podręczniki z cechą propedeutyCzną; drugie przedstawiają bogaty i nieraz bardzo drobiazgowy materyał, rozbity na oddzielne artykuły. Do pierwszej kategoryi należą wNiemczech: „Encyclopädie, Methodologie, und Literatur der Pädagogik“, napisane przez Stoya (wyd. 2-e 1878); „Grundriss einer Encyclopädie der Pädagogik* Wittstocka (1865) i „Systematische Encyclopädie der Pädagogik“ Vogla (1881). Do drogiej kategoryi zaliczyć należy: Wörlego „Enoyclopidisch-pädagogiaches Lexicon“ (1835); Müncha „Universal Lexicon der Erziehungs nnd Unterrichts-Lehre. * (wyd2 e 1845); Hergang „Pädagogische Real - Encyclopödie“ (2-e wyd. 1851); Petzolda „Handwörterbuch für die deutschen Volksschullehrer* (wydanie 2-e, 1878); i wreszcie dzieło K. Schmida, niewątpliwie najlepsze w literaturze niemieckiej, „Euoyolopädie des ge-sammten Erziehungs - und-Unterrichtswesens* (wyd. 2-e 1880, tomów 11). Skrócone wydanie tego ostatniego dzieła, czyniące je przystępnem dla szerszego koła czytelników, a głównie jako podręcznik niezbędny dla nauczycielii rodziców, wyszło pod redak-cyą samego autora oraz Drehmanna, w dwóch tomach, w 1877 roku, pod tytułem: „Pädagogisches Handbuch für Schule und Haus“. Wymienić jeszcze należy E-e wychowawcze Rolfusa, Sandera i Pfi-stera. Ta ostatnia opiera się na zasadach katolicyzmu.

Odmiennym układem wyróżnia się od tych wszystkich E-j, E. francuska, wydawana od roku 1884 pod tytułem: „Dictionnaire de pédagogie et d’instruction primaire*. Jedna jej część (teoretyczna) obejmuje prawodawstwo szkolne i historyę nauczania, druga (stosowana) jest właściwie wskazówką dla nauczający oh w szkołach normalnych franouskich, jak stosować mają zasady teoretyczne pedagogiki do różnych przedmiotów nauczania, stanowiących zakres kursów odpowiednich. Jakkolwiek układ tej E-i jest alfabetyczny, z uwagi wszakże na ów podział na dwie części odrębne, a jednak wzajemnie dopełniające się, zaliozyć ją należy do typu pośredniego, łączącego stronę formalną (alfabetyczną) ze stroną systematyczną w traktowaniu przedmiotu. Wymienić jeszcze potrzeba E ę francuską Buissona („Diotionnaire de ’pédagogie“ (Paryż 1882—57).

W języku angie Is kim pierwsza E. pedagogiczna wyszła wNew-Yorku w 1877 r., pod tyt. „The Cyclopaedia of education, a dictionary of information for the use of teachers, school - offioiers, parents and others“; autorami jej Bą: Henryk Kind-dle i Aleks. Sehern. Jest to duże, acz jednotomowe, dzieło. Bieźącość jego jest utrzymywaną albo raczej uzupełnianą corooanie wychodzącym tomem supplementowym: „Suplement to the Cyclopaedia of education“.

Czechy posiadają również specyalną E-ę pedagogiczną w układzie alfabetycznym, wydawaną od r. 1883 p. tyt.: „Encyklopedie pedagogickâ, slovnik vëdomosti z vychovani domâciho a verajneho ve skolacb niższych, średnich, a wysokich”, pod redakcją Fr. Zoubeba, P. Durdiba, V. Hylmana, J. Ma-seka, Fr. Nekuta, J. Sauera.

O polskiej „Encyklopedyi wychowawczej* ob. niżej E-e polskie.

Istnieją i obszerne wielotomowe dzieła, będące ugrupowaniem różnych przedmiotów, wyłożonych przystępnie, a stanowiących zakres wiedzy niezbędny, czy - to dla średniego, czy wyższego wykształcenia, a czasem nawet Bpecyalnie dla pewnych warstw społecznych dobrane. Jak np., że wymienimy dawniejsze z końca XVII-go i XVIH-go wieku: Johann Christoph Wegenzeil „Pera libro rum juvenilium“ (Altdorf, 1695, 5 tomów); „La Bcience des personnes de cour, d’epée et de robe“, wydawnictwo rozpoczęte przez Chevigniego, prowadzone dalej przez Łmiersa i dra Piotra Massu-eta (Amsterdam 1752, 7 tomów, każdy z kilku części złożony; „Cours d’etude pour l’instruction du prince de Parme“ Condillaca (Parma 1775, Dwa-Mosty, 1782, tomów 13); z pierwszej połowy tego stulecia mamy bardzo w swoim czasie używane dla kształcenia domowego panien „Cahiers d’une élève de Saint-Denis*. Dzieła nowsze tego rodzaju omawiane być winny pod wyrazem „Biblioteka“, gdyż właściwie stanowią one specyalnie dla celów wyohowawczych dobrane biblioteczki z dzieł odpowiednich i odpowiednio uszeregowanych. Są jednak i nowsze dzieła encyklopedyczne, obszerne, jednolite, opracowane w kierunku pedagogicznym, jak np. wspomniany już (sub. I) „Słownik historyozny“ Bouilleta, który razem z „Atlasem powszechnym, historycznym i geograficznym* oraz z „Dictionnaire universel des sciences, des lettres et des arts*, tegoż autora, stanowi tak nazwaną przez Bouilleta „Bibliothèque encyclopédique en trois dictionnaires“.

Oprócz takiej, ogólnej biblioteki pedagogicznej,

s. s.

istnieją we Franûyi, w Niemczach i w Anglii biblioteki specyalne, jak np. najbardziej znana „Bibliothèque philosophique à l’usage des classes de philosophie et des aspirants au baccalauréat ès lettres*.

XIV. Eespeoyalne wojskowe. Zdatniejszych dzieł, obejmujących wykład całości nank, do sztuki wojskowej odnoszących się, wymienić należy

B. de Villneuve’a „Cours de la sciônoe militaire“ (Haga 1740—42, 8 tomów, w 11-tu książkach oddzielnych). Z nowszych niemieckich prac encyklopedycznych, odnoszących się do nauki wojskowej, to jest histuryi wojen, taktyki wojennej, zarówno lądowej, jak i morskiej i t. d. najbardziej wzię-temi są następujące: „Handbibliothek für Offi-ciere oder populäre Kriegslehre für Eingeweihte und Laien“ (12 tomów, Berlin 1828—40); „Militär Handwörterbuch*, wydawany przez Rüstowa w Zu-richu, w latach 1858—9 i 1868, (2 tomy i implement); „Allgem. Militär-Eacyelopädie, bearbeitet von einem Verein deutscher Offiziere“ Lipsk 1868—78 (11 tomów); „Militär-Handlexikon, unter Mitwirkung von Offiicieren der deutschen und der österr-ungar. Armee“ (wyd. 2e, Stuttgart 1880); „Handwörterbuch der gesammten Militärwissenschaften“, wydany przez Potena, w latach 1876—80 (Bielef. 9 tomów).— Z nowszych francuskich dzieł encyklopedycznych, ważniejsze są: „Dictionnaire encyclopédique des armées de terre et de mer. Bibliothèque du soldat et du marin*, par A. de Chesnel, wyd. 6-e Paryż, 2 tomy, 1881; „Nouveau Dictionnaire militaire, Encyclopédie des sciences militaires, rédigée, par un comité d’officiers de toutes aimes* (Paryż 1892) —toż samo pod tyt. „Dictionnaire militaire* wychodzi obecnie w Paryżu w no wem opracowaniu, zeszytami (1897).—O E i wojennej rossyjskiej obacz niżej.—Porów, także „Bibliotheca historico-militaris. Systematische Uefcersicht der Erscheinungen aller Sprachen auf dem Gebiete der Kriege und Kriegs-Wissenschaft bis zum Schluss des Jahres 1880.“ (dotąd 3 tomy, Kassel 1886—93).

Wydania encyklopedyczne, odnoszące się do sztuk pięknych ob. pod wyrazem Słowniki (artystów, budowniczych, malarzy, rzeźbiarzy, rytowników), a także pod wyrzzami: Architektura, Malarstwo, Sztuka, Sztuki piękne, Rytow-nictwo, Rzeźbiarstwo.

Z rozrastaniem się coraz bujniejszem gałęzi drzewa genealogicznego nauk i umiejętności, wzmaga się speoyalizaoya studyów, a jednocześnie i potrzeba łączenia iob, wiązania z sobą .Prócz tego organicznego systematyzowania wiadomości nauko-wyoh wzmaga się także i potrzeba klasyfikowania umiejętnego materyału bibliograficznego, który rozrasta się do nieskończoności. To też i bibliografia ze zwykłej wiedzy książkowej empirycznej stała się także umiejętnośoią oddzielną, a jak wszelka umiejętność odczuła także potrzebę encyklopedycznego ukonstytuowania się. Wynikiem tej potrze-by są dzieła z tego zakresu badań, z cechą encyklopedyczną; nie mają one jeszoze nazwy E-j, ale kierunkowi temu odpowiadają; są to bibliografie bibliografij. Pierwsza taka praca zjawiła się we Włoszech w 1782 r., ułożona przez Tonellego, drugą wydał uczony bibliograf nieurecki Petzold 1866 roku pod tyt. „Bibliotheca bibliographical trzeoią „Bibliography of bibliography* wydał w Londynie 1878 r. Sabin. Dzieło Petzolda jest najgruntowniejsze. Ostatnią pracą w tym kierunku jest zarazem gruntownie i praktycznie ułożone dzieło Leona Vallée: „Bibliographie des bibliographies“ (Paryż 1883).

Enoyklopedye polskie. Pomimo skłonności do wykształcenia encyklopedycznego, nierychło zdobyliśmy się na zbiory, czyniące tej skłonności zadość. W dobie pierwszego wzmożenia się ruchu umysłowego u nas, w XV i XVI-m stuleciu, za-dawalniano się Zielnikami czyli Herbarzami, w których wyczytywano prócz wskazówek praktycznych, dużo dziwnych i zabawnych anegdot o zwierzętach i roślinach. Bardzo znamiennym objawem przyćmienia światła i krytycyzmu w drugiej połowie XVII- go i pierwszej XVIII-go wieku była książka, napisana przez księdza ^/Benedykta Chmielowskiego (ob.) pod zabawnym tytułem: /„iSTówe Ateny, albo Akademia wszelkiej scyenoyi pełna, na różne tytuły, jak na classes podzielona: mądrym dla me-moryału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywki erygowana”. Pierwsze jej wydanie w 2-ch dużych tomach in. 4-0 (r.    1746 we Lwowie) miało powodzenie

znaczne, gdyż niebawem pojawiła się ta dziwaczna encyklopedya w powtórnej, bardzo zwiększonej i na 4 tomy podzielonej edyoyi (od r. 1753—56). Treść każdego tomu wyraził autor na karcie tytułowej wierszami. I tak w I-ym tomie mówi: „o Bogu, bożków mnóstwie, słów pięknyoh wyborze, kwestyi ondnych wiele, o Sybillów zbiorze, o zwierzu, rybach, ptakach, o matematyce, o cudach świata, ludzi rządach, polityce, o językach i drzewach, o żywiołach, wierze, hieroglifach, gadkach, narodów manierze, oo kraj który ma w sobie dziwnych ciekawości, cały świat opisany z gruntu w s ł ó w k r ó t k o ś o i*. W tomie drugim pomieszczone zostały wiadomości geograficzne, oraz „zwierciadło geniuszów z języków mnogością“. W tomie trzecim rozprawia autor o relikwiach, o czarcie, o opętanych, o u-piorach; a obok tego podaje „sumienną i ciekawą ekonomikę*, tłómaczenie „sekretnych tajemnio“, wyliczenie różnych sławnych autorów (filozofów, medyków, teologów). W czwartym wreszcie tomie rozszerza się nad niektóremi głośnemi here-zyami, jako też nad ustrojem różnych państw, a szczególniej Polski i „Nowego âwiata“. Jest to dziwna mieszanina prawdy i baśni, faktów i fałszów, bez żadnego krytycyzmu pozbieranych. Autor miał niewątpliwie bardzo dnźo wiadomości, lecz kłębiły się one chaotycznie w jego umyśle, który lgnął widocznie więcej do rzeczy cudownych i dziwnych, niż do trzeźwo i systematycznie roz-

wijauej prawdy. — W zupełnie innym duchu, pod wpływem oświaty francuskiej XVIII wieku po-yźbiór potrzebniejszych wiadomości“, ułożony przez znakomitego pisarza, biskupa warmiń-j skiego, Ignaoego Krasickiego, i wydany w 2 tomach, w Warszawie r. 1781. Jest to książka, ułożona w porządku abecadłowym, zawierająca krótkie zazwyczaj objaśnienia co do rzeczy, pojęć, losobistpśoi.„historycznych, z wyraźuym naciskiem^ na “stosunki polskie. Zbyt mało obejmowała wyrazów i zbyt szczupłe dawała informacye, pospolicie tylko z zakresu mitologiczno - historyczno - literackiego, ażeby mogła zadowolić wymagania nawet owoczesnych czytelników. Czuł to za- artykuły zaś redaktorów wszystkie bez wyjątku by-pewne sam Krasicki i robił dopełnienia do sjsggo ły odczytywane i tylko za zgodą całego komitetu dzieła, które w tej pomnożonej objętości "t6^- przyjmowane. Sessye odbywały się co tydzień, mów) ukazało się powtórnie w Warszawie-^r. czasami dwa razy na tydzień, ogółem odbyto ich 1830, jako część zbiorowego wydania dzieł ks, przeszło 500. Płaca członków komitetu wyniosła /biskupa. Ale i w tym kształcie nie odpowiadała 19 100 rubli; honorarya 22 528. Pierwszy zeszyt ona wzmożonym potrzebom umysłowym społeczeń- tego wydawnictwa wyszedł 1 października 1859 stwa i należało pomyśleć o nowem wydawnictwie, r., ostatni w r. 1868. Początkowo miało ono 3 000 Jakoż w r. 1835 August Emanuel Gluckaherg, prenumeratorów, ale liczba ta po wypadkach r. księgarz w Warszawie, i brat jego Teofil, księgarz 1863 zeszła poniżej tysiąca, pomimo istotnie przy-w Wilnie, podjęli myśl ogłoszenia dzieła obszer- stępnej ceny, 2 zł. gr. 10 za zeszyt z 7 arkuszy niejBzego p. t. A „Encyklopedya powszechna; zbiór druku złożony. Tern więcej też cenić należy wy-wiadomości Najpowszechniejszych dla wszystkich trwałość wydawcy, który zamierzone dzieło dopro-stanów“. Redaktorami zóstali początkowo Antoni wadził do końca. Wydawnictwo to zachowa w dzie-

B. Cblebowicz i Leon Rogalski, później Antoni jach naszej oświaty i literatury stanowisko wy-Edward Odyniec, a głównymi spółpracownikami bitne. Zrobiono w niem prawie wszystko, co na byli: K. Wł. Wójcicki, Norbert Kumelski, A. Żysz- ów czas zrobić było można. Przeważna część artyku-kiewicz, A. Adamowicz, St. B. Górski, Michał Ba- łów znajdowała się na poziomie wiedzy ówczesnej, liński. Najlepsze tu były artykuły historyczno- Dzisiaj, oczywiście, część przyrodnicza nie ma już literackie. Dodawano także ryciny. Zdołano wy- znaczenia, ale część historyczna, prawna, literac-dać zaledwie cztery tomy, obejmujące litery A—C ka, zachowuje je w bardzo wielu punktaoh; nie-oraz początek litery P (cztery zeszyty). Brak po- które zaś rozprawy, mianowicie Juliana Bartosze-parcia ze strony prenumeratorów, z powodu smu- wieża, lubo nie zawsze odpowiednie dla E-i, pozo-tnego nader stanu ówczesnej umyBłowości naszej staną źródłem informacyi najpewniejszej. Zarzut, w kraju, zmusił wydawców do zaniechania w r. jaki robiono tej E-i, dotyczący nierównomiernośoi 1840 dalszej publikacyi. Po niepomyślnej próbie J. w obrabianiu różnych kwestyj, uczynić się da po-A. Zabierzowskiego, który encyklopedyę swoją do- dobno każdej pracy zbiorowej. Pod koniec tylko prowadzał w r. 1849—50 do wyrazu admirał, po- wydawnictwa, które się nad zamiar pierwotny nownie wśród zmienionych, pomyślniejszych wa- znacznie rozszerzyło, znać dążność do skracania runków, tę samą myśl postanowił urzeczywistnić artykułów, dążność, która się ujemnie odbiła na i istotnie urzeczywistnił księgarz warszawski, Sa- treści. Zaledwie ukończona zoBtała ta 28-tomowa muel Orgelbrand. Z jego inieyatywy w czerwcu Encyklopedya, pojawiła się chęć ogłoszenia krót-1858 r. zawiązał się komitet redakcyjny, złożony szych zbiorów tego rodzaju. Jakoż od r. 1872 z czterech członków: K. Wł. Wójcickiego, Leona zaczęły się ukazywać zeszyty aż trzech naraz E-yj. Rogalskiego, Jana Pankiewicza i Fryderyka H. Najkrótszą z nich, trzytomową, lichą w wykona-Lewestama. Chciano zrazu powołać J. I. Kra- niu, była ^Podręczna eńoyklopedya powszechna“, szewskiego na redaktora głównego, ale z powodu, wydana „pracą i staraniem Adama Wiślickiego, iż tenże mieszkał jeszcze wówczas w Żytomierzu, redaktora Przeglądu Tygodniowego“. Miała być a zatem nie mógłby dozorować pracy wspólnej jak początkowo kontrolowana przez komitet naukowy, należy, musiano się wyrzec tej myśli, i członkowie ale kontrola rychło znikła. Ukoóozono ją w roku / komitetu rozebrali pomiędzy siebie pojedyńcze (Î87jp (Drugą była „Eacyklopedya powszechna“ działy: Wójcicki polską geografię, historyę i lite- Samuela Orgelbranda, tak zwana mniejsza, w 12-u raturę, Rogalski teologię oraz etnografię, geogra- tomach, ukończona w r. 1875 (z dwoma suple-fię, historyę i języki słowiańskie; Pankiewicz nau- mentami r. 1879 i 1884). Redakcyę tego wyda-ki przyrodnicze i matematyczne, Lewestam geo- wnictwa tworzyli: Stanisław Kramsztyk, Józef grafię, historyę, literaturę powszechną, sztuki pięk- Krzywicki, Stanisław Mieczyński, Adolf Nakęski. ne, filozofię i filologię. Później na współredaktora Zarówno redaktorowie, jak i współpracownicy, prze-do rzeczy polskioh przybył jeszcze Franciszek M. ważnie byli wychowańcami Szkoły Głównej war-Sobieszczański, a głównym spółpracownikiem sżawskiej. Zadanie ich było zacieśnione; mieli w dziale historyi polskiej został Julian Bartosze- skracać wielką Encyklopedyę Orgelbranda, uzu-

wißz. Sekretarzem reäakcyi był zrazu Józef Graj-nert, a potem Cezar Biernacki. Spisawszy wyrazy mające wejść do Eacyklopedyi, rozsyłali je ozłonkowie do róźnyoh wybitnych pisarzy polskich, by wybrali sobie te, jakie obrobić mieli. Współpracownicy obrobione przez siebie artykuły przesyłali na ręce redaktorów działowych, którzy „przejrzane w miarę potrzeby, stosownie do planu całości skrócone, lub uzupełnione, składali na ses-syi komitetowej, odczytując tu takie jedynie, względem których albo sami mieli wątpliwość, lub których ważność wywoływała podobnego rodzaju żądanie ze strony innych współczłonków";

wstał

Koeykl. Pww. TUurtr.    160 T 19-ty.

P. Chm.

pełniająo ją wiadomościami świeźszemi. Obszerny artykuł o Polsce pomieścił tu Ernest Świeźawski. Trzecią wreszcie była ^Enoyklopedya ogólna wiedzy ludzkiej, wydawana pod kierunkiem redakoyi Tygodnika illustrowanego i Wędrowca“, a głównie pod kierunkiem F. M. Sobieszczańskiego, L. Jenikego i Fil. Sulimierskiego. Wyszła ona w 12-u tomaeb, ukończona została w r. 1877. Mieściła dużo świeżych wiadomości biograficznych z najnowszych wtedy czasów i miała wielu uzdolnionych współpracowników. Po lataoh 12-u od czasu ogłoszenia tej ostatniej E-i wydawca i redaktor „Wędrowca“, Saturnin Sikorski i Juliusz Granow-ski, powzięli myśl ogłoszenia większego jeszcze / wydawnictwa, niż było Orgelbrandowskie, odpowiedniego potrzebom czaBu i illustrowanego. Zaproszony w r. 1889 komitet redakcyjny składały początkowo następne oBoby: Jerzy Aleksandrowicz,

J. Banzemer, Piotr Chmielowski, Samuel Dickstein, Edmund Diehl, Edward Grabowski, Feliks Jeziorański, Karol Jurkiewicz, Kazimierz Kaszewski, Jan Karłowicz, Tadeusz Korzon, Stanisław Kramsztyk, Adam Antoni Kryński, Henryk Łuczkiewicz, Aleksander Poliński, Władysław Smoleński, Seweryn Smolikowski, Andrzej Świętochowski, Aleksander Szumowski. Antoni SloBarski, Bronisław Znatowicz. Gdy śmieró lub dobrowolne ustąpienie uszczupliło to grono, weszli nowi redaktorowie działów: Szymon Askenazy, W. Gerson, W. M„ Kozłowski, Stanisław Libicki, Antoni Okolski, Julian Ochorowicz, dr. Józef Peszke, Stanisław Bewieński, dr E. W. Zieliński. W r. 1890 na redaktora głównego, mającego dbać o całość wydawnictwa, powołano Antoniego Pietkiewicza (Adama Pługa), a w 1893 na sekretarza redakcyi St. Krzemińskiego. Bedaktorowie działów albo sami wypełniają je, albo też dbają o ich wypełnienie przez współpracowników. Na sesyach odczytuje się tylko ważniejsze artykuły. Pierwszy zeszyt wyszedł w styczniu 1890 roku p. n. „Wielka enoyklopedya powszechna illustrowana”. Do chwili obecnej (połowa październ. 1897 r.) wydała 150 zeszytów po 8 arkuszy. Cena prenumera-cyjna zeszytu wynosi kop. 50. Według instrukcyi, rozesłanej współpracownikom, a ułożonej przez komitet redakcyjny, „wszystkie artykuły mają być trzymane w charakterze sprawozdawczym, tak, aby się w nich odb)jał stan współozesny nauki i zaznaczały ostateczne wyniki badań specyalnych; na badania i teorye, lub hypotezy samodzielne autora niema w nich miejsca; wykład ma być wyczerpujący, lecz możliwie najtreściwszy, bez dys-kussyi, polemik i krytycznych rozstrząsań; literatura przedmiotu ma być przytaczaną, ale tylko w najcelniejszych jej opracowaniach; poźądanem jest wszakże wymienienie takich monografij, przez które czytelnik mógłby trafić do źródeł i do wybitniejszych przedstawicieli kwestyj spornych“. Rzeczom krajowym poświęcona jest oczywiście szczególniejsza uwaga. Nowa ta E a wywołała spółzawodnictwo, Adam Wiślicki zaczął od roku 1893 ogłaszać ..Podręczną encyklopedyę powszechną*, a synowie S. Orgelbranda zamierzają od roku bieżącego wydawać niedużą E-ę ilustrowaną.

Prócz E-j powszechnych, obejmujących ogół wiedzy ludzkiej, jak gdzieindziej, tak i u nas, powstawały i powstają E-e specyalne, pewnemu tylko przedmiotowi umiejętności poświęcone, albo też dla pewnej sfery czytelników przeznaczone. Takim najdawniejszym u nas specyalnym słownikiem jest dzieło Pijara, Arnolfa Kazimierza Źeglickiego p. t.

„ Bibliotheca gnomico - historico - symbolico - politica” (Warszawa 1742). /Drugą z kolei pracą, licho tłó-maczoną z francuskiego, dopełnioną przez J. I. Bel-kego jeBt^owy dykeyonarz historyczny” (8 tomów, Warsz. 1783—6); tom 8-y, p. t. „Dopełnienie dyk-cyonarza historycznego“ przełożył i dodatkami pomnożył W. Karczewski, b. prof, akademii krakowskiej (Warszawa, 1787). W naszem stuleciu wydawano różne encyklopedyjki popularne, jak np. Karol Milewski ogłosił:4Ogólny rys enćyklopedyi czyli główne wyobrażenie o umiejętnościach, naukach, sztokach pięknych, kunsztach, rzemiosłach, odkryciach i wynalazkach dla płoi żeńskiej“ (Warsz. 1840, dwa tomy); Klementyna z Tańskich Hoffmanowa ułożyła „E-ę doręczną czyli zbiór ciekawych wiadomości dla panien” (Warsz. 1851, dwa tomiki). Dla dzieci ogłaszali E-e: Jan Julian Szozepański (Lwów 1842), D. P. (Warszawa, 3 tomy: „Nowa E-a dla dzieci), redakeya „Prawdy* (Warszawa

1892) . Księgarz Michał Arct zaczął wydawać: „E ę illustrowaną wiadomości pożytecznych* (dotąd 22 zeszyty). Obok atoli popularnych ukazywały się i ukazują E-e, mające na celu dokładniejsze rozwinięcie pewnych nauk poszczególnych. Do takich należą „Podręczna enoyklopedya handlowa”, nakładem redakcyi Gazety Handlowej (1872), „Enoyklopedya kościelna“, rozpoczęta w r. 1873 przez ks. Michała Nowodworskiego, a licząca dzisiaj tomów 15 (do lit. P.),—„Enoyklopedya rolnicza* (ob. wyżej). — „Enoyklopedya techniczna“ opracowana podług najnowszych źródeł pod redak cyą dra Aleksandra M. Weinberga, z 200-tu drzeworytami w tekście i wielu tablicami* (Warszawa

1893) . Na wielką skalę rozpoczętą została „Encykio-pedya wychowawcza* w r. 1882 staraniem ks. T. Lubomirskiego, a pod redakcyą kolejną Józefa K. Plebańskiego, Feliksa Jezierskiego, Romana Pleń kiewicza; dotychczas atoli zaledwie do lit. G. doszła (4-y tomy i dwa zeszyty tomu 6-go). Wreszcie wspomnieć tu należy dwa wydawnictwa wyłącznie rzeczom polskim poświęcone. Jedną z nich ogłosił Stanisław H. Plater pod tytułem „Ency-klopedya mała polska* (Leszno 1839 — 1841, dwa tomy w jednym str. 618); drugie — Jędrzej Moraczewski p. t. „Starożytności polskie* (Poznań 1841—1852, dwa tomy, str. 594 i 800). „Dykcyo-narz biograficzno-historyczny*, ułożony przez Wojciecha Szymanowskiego (Warszawa 1851) jest częścią słabem tłómaćzeniem, częścią bardzo niedołężną kompilacyą, pełną błędów.

Encyklopedye rossyjskie- W literaturze ros-zyjskiej istnieją nestępujące E-e: A. Starczewskiego „CnpaBOUHtiä 9Hn,HKJione^nuecKifi c-aoBapi»“, (wydany w Petersburgu w latach 1847—1855 r., w 12-u tomach, ważny jedynie dla wiadomośoi krajowych, inne są niedokładne; ^Tojikobhh cjio*

s. s.

Bapb" W. I. Dahla (wyd. 1-e, Moskwa 1861—68, wyd. 2 e, Petersburg 1880 — 82); „HacrojiLHBiM cnoBapt“ Tolla (Petersburg 1863—64 i dopełnię nia 1864); „9HijHKJioiieÄiiqecKiö cJioBapL“ Plusza-rowa, Krajewskiego i Bierozina (Petersburg 1885, 15 tomów); wreszoie najnowsza E. „BHĘHKJlonó.a.u • uecKifi cjrOBapB", wychodzący w Petersburgu od 1890 r. (wydawcy: Efron w Petersburgu i E. A. Brookbaug w Lipsku), początkowo pod redakcyą profesora J. E Audrejewskiego, a po jego śmierci (1891), pod redakcyą K. K, Arseniewa i profesora T. T. Pietruszewskiego. Andrejewski zorganizował to wydawnictwo, puścił w ruoh, przełamawszy wszelkie trudności formalne. Za wzór służyła E. Brock-hausa, tylko artykuły tyczące się rzeczy krajowych opracowywane bywały samodzielnie. Pierwsze tcmy (Litery A i B) trzymane sa w charakterze zwięźle informacyjnym wyłącznie, dalsze, zwłaszcza od litery B, traktowane są coraz szerzej; nie tylko artykuły odnoszące się do literatury i historyl rossyjskiej, ale i inne specyalnie nau kowe traktowane są często samodzielnie przez u-czonych pisarzy krajowych i specyalistów, jak np. artykuły z zakresu chemii przemysłowej przez prof. Mêndelejewa, albo treści biologicznej przez prof. Brandta, filozoficzne (np. Descartes) prof. Grota. Oprócz dwóch głównych redaktorów, zaproszonych jest 8-u redaktorów oddzielnych działów, a mianowicie: do historyi prof. K a r e j e w, do historyi literatury Wengerow, do filozofii W. So łowię w, do geografii prof. Wojejkow, do nauk biologicznych prof. Bek et o w, do muzyki prof. M. T. S o ł o w i e w, do działu przemysłu fabrycznego i do chemii stosowanej do przemysłu prof. Mendelejew, do nauk rolniczych i leśnych prof. Sobiczewski. Wymienione nazwiska, jak również wzrastająca ciągle liczba poważnych współpracowników, są rękojmią, żo E. rossyjska rozwinie się w pracę samodzielną i śoiśle naukową. Postęp w tym kierunku widoczny już od chwili zmiany i rozszerzenia redakcyi, tak, że pierwsze tomy rażą już swem ubóstwem w porównaniu z nastę-pnemi. B)łoby do żyozenia, aby nowe ich wydanie, ulepszone, podniosło wartość oałości, przedstawiającej się coraz poważniej.

Świeżo ukończony zostił druk nowej E-i podręcznej, spółki wydawniczej moskiewskiej „Granat i Spółka“, pod tyt. „HacTOJibHbiä 9Hn,HKJione^;H-uecKifi CaoBapŁ*.

Ze specyalnych Ej, w Rossyi wydanych, wymienić należy prof. Andrzeja Engla „MopcKoS TexHHueCKiS cjiOBapt* (1863), Gogockiego „tDujio coo*CKm cnoBapb", wydany w Kijowie 1876—1877 roku i nader ceniony Leera „BoeHHO -emi.HKJione-ÄHuecidö CJiOBapi»“ (Petersburg 1883—92).

Encyklopedyści, tak zwani są przedewssyst-kiem wydawcy i współpracownicy wielkiej Eucy-klopedyi francuskiej w XVIII wieku wydanej (ob. Encyklopedya, Franoya, Wiek XVIII). Ponieważ Eucyklopedya ta była jakby kodeksem intélligen-cyi owoczesnej, a głównie przywódzoów kierunku ówczesnej filozofii, ogarniającego zarówno przedstawicieli świata naukowego jak i literackiego owej chwili, uważaną jest przeto za wyraz ich przekonań, nie tylko w zakresie filozofii, nauk i sztuk, ale zarazem religii, moralności, polityki i opinij społecznych. Dla tego też, prócz ciaśniej-szego znaczenia, o którem tylko co wspomnieliśmy, nazwa encyklopedyści ma także i bardziej ogólne a mianowicie obejmuje i wszystkich uczonych i literatów owoczesnych, opiniom, w En-cyklopedyi owej wyrażonym, hołdujących. I tak, z wybitniejszych umysłów owej epoki zaliczają np. powszechnie do E-ów i Helvetiusa, pomimo, że w wydaniu rzeczonej Enoyklopedyi żadnego nie brał udziału. Jakkolwiek Eucyklopedya wychodziła lat 21 a mian. od r. 1751 do 1772, nazwa E. stosuje się jednak, nie tylko do ludzi z owego okresu czasu, ale rozszerzoną być winna na całą epokę. Diderot, który był twórcą Ency-klopedyi, jest zarazem najwybitniejszym przedstawicielem szerokiego koła ludzi, do których nazwa E. da Bię stosować; on był ioh duszą i patryar-chą, szerzył swoje zasady 1 krytykę, nie tylko pismami, ale więcej jeszcze źywem słowem. Filozofia jego jest filozofią całego zastępu myślicieli ówczesnych. Z nazwą E. łączy się też głównie pojęoie kierunku filozoficznego ludzi owej epoki. Są to przeważnie teiści, a nawet i ateiści, podstawą moralności ich jest prawo natury, zrzucenie z siebie więzów wszelkich doktryn teologicznych a hołdowanie zdrowym pojęciom natury. Swoboda indywidualna, bezwzględna swoboda myśli, pojęcie woli powszechnej, jako zasada umowy społecznej, wiara w postęp i hołd dla rozumu ludzkiego,—wszystko to na tle filozofii sensualistyoz-nej, charakteryzuje pojęcia owoczesne i znalazło też wierne odbicie w Enoyklopedyi Diderota i D’A lemberta. Pojęcia te cieszyły się taką popularnością, że ci nawet, co z urzędu mieli przeszkadzać wydawnictwu owej, — w oozach ludzi prądem filozofii XVIII go stulecia jeszcze nieowła-dniętych, — bezbożnej Enoyklopedyi, sami ją popierali, jak np. Lemoignon de Malesherbes, dyrektor generalny księgarni, lub Sartines, szef ówczesnej policyi. Opinia publiczna przerosła już wówczas instytuoye przestarzałe. Nic dziwnego przeto, że przedstawiciele dawnego porządku rzeczy, lubo z u-rzędu potępiali objawy nowego prądu, w głębi ducha swego sympatyzowali z nim. Literatura filozoficzno - krytyczna ówczesna, która podkopywała systematycznie przeżyte instytuoye, stare zwyczaje i wiarę przodków, stawała się coraz bardziej napastniczą, bo miała już grunt stały, wyrobiony. Władza państwowa zaczynała już rachować się z tą opinią powszechną i ulegać jej, nie przewidując zbliżającej się powoli katastrofy. Opinii owej przodowała właśnie ta część oświecona społeczeństwa francuskiego, która niebawem wystąpić miała na szerszą widownię, jako „partya filozoficzna”. Koło ludzi, partyę tę przygotowujących, dla wzmożenia się i nabrania siły, potrzebowało ogniwa jednoczącego. Eucyklopedya Diderot’a i D’Alembert’a, była właśnie takiem ogniwem, a przytem stała się sztandarem, skupiającym nowych ludzi przyszłego now "go porządku rzeczy. Stąd znaczenie E-ów nie

s. s.

And. S.

tylko w historyi nank i sztuk, ale w przewrotach społecznych i politycznych Francyi.— Literatura tego przedmiotu: La Porte „Esprit de l'Encyclopédie* (Paryż 1768); Voltaire „Question sur l’Encyclopédie* (Paryż 1770); Pascal Duprat „Lea Encyclopédistes, leurs travaux, leur doctrines et leur influence“ (Paryż 1866, Brukseila 1868); John Morley „Diderot and the Encyclopaedists* (Londyn 1878 i 86, 2 tomy); Rocafort „Les doctrines de l’Encyclopédie* (Paryż 1891); S. Askenazy „Polityka Encyklopedystów“ („Studya Historyczno - krytyczne“ Kraków 1897).

Encyonema, P och wiec, Sypn., rodzaj z rodziny Cijmbellaceae, rzędu Diatomaceae (Okrzemków) klasy Phaeophyceae, gromady Wodorostów v. Glonów {Algae), typu Pierworośli (Protophyta). Znanych jest 6 gatunków Ey, z których dwa znalezione w Łazienkach (przy pałacu na schodkach przed fontanną) przez K. Cybulskiego („Pam. Fiz.“ T. III, str. 264 i n.). E. cae-spitosum Kg., grzbiet wypukły, strona brzuszna lekko wydęta, końce ścięte, prążki wyraźnie kropkowane, zwykle w rurkach gałęzistych zawarte. Wielkość komórek = 0.025 mm. E. prostratum Ralfs, od poprzedniej różni się wielkością; brzuszna strona przy tern jest wydęta, końce zaokrąglone, wyciągnięte i niesymetrycznie zagięte (zwykle jeden koniec prawie haozykowato na dół zagięty, chociaż spotykają się formy z zupełnie foremnemi końoami); prążki silne, niekropkowane; zwykle w niegałęzistych rurkaoh zawarte; wielkość 0.030— 0.060 mm.—Rozmnaża się w wodach stojących i bieżących.—Ob. Wodorosty i Diatomaceae, gdzie na załączonej tablicy, fig. 2, znajdują się dwa wyobrażenia E-y, bez numerów, u brzegu po lewej stronie.

Ende (von), ob. Konieckich herb.

Ende Herman, współczesny znakomity architekt niemiecki (* 4 marca 1830 w Landsberg nad

rz. Wartą). Uczęszczał początkowo do szkoły realnej w Berlinie, następnie przeniósł się do realnego gimn. w Kolonii, w r. 1848 zapisał się do Berlińskiej akademii budownictwa. Zamiarem E. było poświęcić się karyerze rządowej; odbył więc długi szereg studyów, połączony z egzaminami niezbędnemi, celem wstąpienia do służby rządowej. Jako uczeń sławnego Sohinkla (ob.), przejął się E. zasadami architektury greokiej, naówczas przed innemi kierunkami najbardziej protegowanej. Po złożeniu egzaminu na budowniczego, E. odbył wielką podróż naukową do Włoch, Grecyi, Francyi i Austryi. Podróż ta podziałała na umysł świeży, młody i twórczy bardzo dodatnio. Oswobodził się od pęt wiążących go z ławą szkolną, a jakkolwiek formy starożytne pozostały fundamentem jego kompozycyj, to jednak najbardziej uprawiał styl włoskiego renensansu, poruszając się swobodniej, aniżeli dozwalają przepisy ścisłe i jednostajna prawidłowość świata artystycznego greckiego. E. jest jednym z najzdolniejszych artystów, dążących do uwydatnienia swojego jaw sztuce, tej indywidualności artystycznej, której piętno na pracach E. tak korzystnie się manifestuje. Jedną z najważniejszych chwil w pracach E-go stanowi rek 1859 i związek z architektem Wilhelmen Bock-manem (urodź, w Elberfeld 1832), kolegą z akademii berlińskiej. Pracownia „Ende i Böckman* najsławniejsze biuro architektoniczne w całych Niemczech, egzystuje po dziś dzień, a Barlin rozwój swój pod względem budownictwa zawdzięoza przeważnie wspomnianej współce. W 30 • letniej działalności tyoh dwóch architektów, w wykonaniu szeregu domów bankowych, hal restauracyjnych, prywatnych domów mieszkalnych i willi prześlicznych, mieści się ogrom pracy, nie tylko artystycznej, lecz i kulturalnej, poświęconej stolicy Niemiec. O działalności wszechświatowej E-go wspominając, należy zaznaczyć, że pomiędzy innemi budowlami wykonała powyższa współka w Tokio, dla rządu japońskiego, wszystkie gmachy skarbowe, łącząc w sposób prawdziwie genialny styl japoński z formami renensansu, na Zachodzie stosowanemi. Działalność E. nie ogranicza się na pracy powyżej scharakteryzowanej. Jest on równocześnie profesorem, niezmiernie cenionym w wyższej szkole technicznej w Charlottenburgu, gdyż wykłady jego opierają się na życiu praktycznem, na jego wymaganiach rzeczywistych, a nie tylko na teoryi sztuk pięknych. W Królewskiej Akademii sztuk pięknych w Berlinie E. jest prezesem, w dwóch zaś akademiach zagranicznyoh, mianowicie wiedeńskiej i pe tersburskiej, od dawna już członkiem honorowym.*“¹-⁸

Endeavour, cieśnina, oddzielająca najbardziej północny kraniec Australii, t. j. przylądek York na półwyspie York, od wysp księcia Wallii; stanowi ona część obszernej cieśniny Torresa, która ląd Australski dzieli od wyspy Nowej Gwinei. C-ę E, odkrył Cook w 1770 r. Jakkolwiek zachodnia jej część jest z powodu skał podwodnyoh bardzo niebezpieczna, jednak przy ostrożności mogą tędy przepływać największe statki morskie. Nazwa pochodzi od statku Cooks, który tern mianem ochrzcił także i port rzeczny na wschodniem wybrzeżu Australii pod 15° 35' sz. pd., gdzie uszkodzony swój statek przez czas dłuższy naprawiał.

Endeburskie wina, wspominają, Volumina Le gum, III, 9. Były to właściwie Edenburskie wina, od miasta węgierskiego Siopronia, zwanego po niem. Oedenburg, na granicy Rakuz leżącego. Odbyt na te wina w Polsce był dawniej wielki.

Endecott John (* około 1588 r.—f 1665 r.) purytanin, był jednym z pierwszych osadników angielskich w późniejszych Stanach Zjednoczonych. W 1628 r. 12 maja wraz z innymi pięciu współwyznawcami kupił od rządu angielskiego patent na terrytoryum, leżące nad zatoką Massachussetts. Wskutek tego z żoną, dziećmi i 20—30 towarzyszami udał się z Plymouth do Naumkeag, późniejszego Salem, gdzie założył kolonię. Od początku E. odznaczał się zdolnościami administracyjnemi i dla tego w różnych czasach był wybierany na różne godności przez kolonistów. Od 1644 r. prawie bez przerwy wybierano go na gubernatora, dowódzcę siły zbrojnej kolonii. Z Indyanami postępował sprawiedliwie, ale odznaczał się nietolo-rancyą religijną, zwłaszcza względem Kwakrów, z których kilku za jego rządów było nawet na śmierć skazanych. Kiedy po restauracyi w Anglii

A. 0.

And. S.

A. 0.

Dr J. P.

S. S.

And. S.

D-r J. P.

And. S.

rząd dążył do zniesienia przywilejów kolonii, E. stawał gorliwie w jej obronie. W 1664 r. król przysłał nawet czterech komisarzy, którzy mieli sądzić gubernatora i jego radę; E. jednak przy dźwięku trąb zabronił kolonistom Błuchać ich rozkazów. Zmarł w Bostonie 15 marca 1665 r. („Dictionary of national Biography.* T. XVII 366).

Endelave, wyspa duńska na Kattegacie, między fiordami Horsens i Veile, oraz niedaleko wejścia do Bełtu Małego; płaska, dość żyzna; mieszkańcy, w liczbie około 700 głów na 12 km. □, trudnią się rolnictwem, rybołówstwem i żeglugą.

Endemann Wilhelm, prawnik niemiecki (* 24 kwietnia 1825 r. w Marburgu). Studyował w Marburgu i Heidelbergu. W 1846 r. wstąpił do służby rządowej heskiej. Po napisaniu dzieła: „Die Beweislehre des Civilprocesses“ w 1860, w którem występował przeciwko formalnej teoryi dowodów w postępowaniu sądowem cywilnem, został powołany na profesora prawa cywilnego w uniwersytecie w Jena i na członka wyższego sądu apellacyj-nego dla księstw turyngeńskieh. Jako profesor wykładał prawo handlowe i procedurę cywilną, był też członkiem komissyi do opracowania projektu nowej procedury cywilnej. W 1870 r. przeniósł się do uniwersytetu berlińskiego, a w 1872—73 r. był członkiem parlamentu od m. Ehenach. Do ważniejszych dzieł E a, oprócz powyżej przytoczonego, należą: 1) „Das deutsche Handelsrecht* 1868.

2) „Das Recht der Actiengesellschaften und Genossenschaften* 1874    3) „Die Rechtshülfe im Nord

deutschen Bundeu, 1869, komentarz do prawa z 21 czerwca 1869.    4) „Studien in der romanisch*

kanonistischen Wirtschaft und Reohtslehre bis gegen Ende des XVII Jahrhunderts” 1874.

Endemia (z grec. èv=wérôd i ÔYjp.o<;=lud, naród), choroba miejscowa, swojska, t. j. taka, która stale, albo przynajmniej przez czas dłuższy, panuje w pewnej, dającej się ściślej określić miejscowości, nie rozszerzając się poza jej obręb, przez co różni się od epidemii (ob.) rozlewającej się szeroko po całych krajach, lub częściach świata. Zarówno rozmaite choroby ostre, jako i przewlekłe mogą występować endemioznie, a wywoływane bywają przeważnie przez niedostateczne warunki zdrowotne danyoh miejscowości; po naprawie ich zaś zmniejszają się, albo giną nawet zupełnie, tak np. zimnioa (ob.) jest chorobą endemiczną w okolicach bagnistych; jeśli jednak bagna osuszone zostaną, w stronach tyćh wygasa zupełnie, tak samo rzecz ma się z durem brzusznym (typhus abdo minalis), występującym w niektórych miastach więk szych przez długie lata jako choroba miejscowa, a ustającym z chwilą zaprowadzenia kanalizacyi i wodociągów. Przykłady te uczą nas, że przeciwko E-i rozumnie zastosowana hygiena (ob.) bywa bronią bardzo skuteczną, jeżeli nie jedyną.

Endenich, wieś kościelna, w Pruskiej prowincyi Reńskiej, regencyi Kolońskiej, powiecie Bonn, o 20 minut od Bonnu, prywatny wychowawczo-leozniczy zakład dla nerwowo chorych. Kierownik dr F.Heyden. Tu w 1856 zmarł kompozytor Rob. Schumann.®1 A- p

Endor Jan, malarz niemiecki (* 1793 w Wiedniu—f 1854 tamże). Po skończeniu akademi wiedeńskiej i uzyskaniu nagrody za obraz Śmierć Marka Aureliusza E. podróżował po Grecyi i Włoszech (1818—26). Powróciwszy do Wiednia, poświęcił się przeważnie malarstwu portretowemu. Najlepszem dziełem jego jest Ukrzyżowanie w kośoiele św. Siefana w Wiedniu (1850 — 2).

Ender Edward malarz niemiecki współczesny, synowiec poprzedniego (* 1824 w Wiedniu). Wychowanieo ojca swego, uprawia przedewszystkiem malarstwo historyczne; obrazom jego zarzucają powszechnie zbytnią jaskrawość w kolorystyce. Główniejsze praoe jego są: Franciszek I-y w pracowni Benvenuta Celliniego; Szekspir czytająoy swego Makbeta przed dworem królowej Elżbiety; Wystawa rysunków Hogartha; Spotkanie cesarza Józefa z Mozartem; Szyller na dworze wejmarskim; Rembrandt w swojej pracowni i w. i.

Enderbury, największa z archipelagu wysp Phönix, pod 3° sz. p. i 171® 30 dł. zd. Gr., należy do typu koralowych atollów; zamieszkują ją robotnicy z wysp Sandwich, przysyłani tu dla eksploatacyi guana; jest w posiadaniu Anglików.    And- s-

Enderby, nieznany bliżej ląd, położony na kole biegunowem południowem i przecięty przez południk 50-go stopnia dł. wd. Gr., zatem na granioy Oceanu Indyjskiego z m. Lodowatem południowem. Odkrył go Hollender Dirk Gherritsz w r. 1599, gdy odłączony podczas burzy od innych statków zabłąkał się w te strony; dla tego też na wielu dawnych mapach kraj ten nosi nazwę Ziemi Gherritsza. Naswę dzisiejszą otrzymał od J. Biscoego na oześć szefa kupieckiej firmy E-ego. Biscoe był tu w marcu 1831 r,. i dostrzegł ziemię, pokrytą lodami oraz górami, dokładnie jednak zbadać jej, ani nawet do jej brzegów dobić nie zdołał.

Endemiczna (poprawniej endermatyczna) metoda leczenia, po polsku Sposób leczenia naskórny, zasadza się na stosowaniu leków na skórę pozbawioną naskórka, przez co leki te ulegają prędkiemu wesaaniu i szybko działanie swe wywrzeć mogą. W początku wieku bieżącego Bally z San Domingo, a następnie Lembert i Le sieur najwięcej przyczynili się do rozpowszechnienia sposobu tego, dziś jednak zarzuconego zupełnie. Wyparła go z użycia t. zw. metoda hypóderma-tyczna czyli leczenie za pomocą wstrzykiwań podskórnych, zarówno dla chorego, jak i dla lekarza znacznie dogodniejszych.

Endingen, miasto powiatowe w w. ks. Badeń-skiem, okręgu Freiburskim, u północnego podnóża wyniosłości Kaiserstuhl i o milę od Renu; piękny ratusz, wyrób płótna, winnice; 3 000 katolickich mieszkańców. W pobliżu góra św. Katarzyny z kaplicą i wspaniałym widokiem na Wogezy i Szwarcwald. E. wspominane jest po raz pierwszy w dokumentach pod r. 763.

Endlicher Stefan Władysław, botanik i językoznawca (* 1805 w Presburgu — f 1849). Studya filozoficzne E. odbywał najprzód w mieście rodzinnem, następnie w Wiedniu, gdzie w r. 1823 doktoryzuje się i tegoż roku WBtępuje do semi-naryum. Ukończywszy studya teologiczne, a na-

B, M.

E. W. Z.

E. W. Z.

B. M.

wet otrzymawszy niższe święcenia, musiał jednak E, wskutek nieprzyjaznych okoliczności, zrezygnować z karyery duchownej i z wielkim zapałem oddał się study om przyrodniczym, zwłaszcza botanice, oraz studyom nad językami wschodnie mi (napisał gramatykę jęi. chińskiego). W r. 1828 otrzymuje E. posadę w bibliotece nadwornej w Wiedniu, w r. 1836 zostaje kustoszem działu botanicznego gabinetu historyi naturalnej, w roku 1840 profesorem botaniki w uni wersy teoie wiedeńskim, a jednocześnie i dyrektorem ogrodu botanicznego. Wespół z innymi przyczyniał Bię nie mało do utworzenia Akademii Umiejętności (1846). W r. 1848 E. bierze czynny udaiał w wypadkach ówczesnych, w marcu (28-go) zaś r. 1849 kończy życie (otruł się). W spuściźnie po E-e zostało mnóstwo dzieł, z których ważniejsze są: 1) „Flora posoniensis“ (Presburg 1833); 2) „Prodromus Florae Norfolki-cae“ (Wiedeń 1833); 3) „Atacta botanica. Nova genera et species plantarum desoripta et iconibus illustrata“ (z 40 tabl., Wiedeń 1833); 4) z Fenz-lem „Sertum cabulicum* (z 4 tabl. Wiedeń 1836); 5) z Benthamem, Fenzlem i Schottern „Enumera-tio plantarum quas in Novae Hollandiae ora au-stro - occidentali ad flavium Cygnarum et in sinu Regis öeorgii collegit Karl von Hügel“ (Wiedeń 1837); 6) „Genera plantarum secundum ordines naturales disposita“ (Wiedeń 1836 -1860), dalszy ciąg p. t. „Mantissa botanica“ (1842 — 1850); 7) „Iconographia generum plantarum“ (Wiedeń 1838); 8) „Enchiridion botanicum exhibens classes et ordines naturales” (Lipsk 1841);    9) „Catalogue

horti academici Vindobonensis“ (Wiedeń 1842— —1843, 2 t-y); 10) z Ungrem „Grundzüge der Botanik“ (Wiedeń 1843); 11) „Synopsis conifera-rum* (St. Gallen 1847). Dla botanika szczególnie ważne są: „Genera plantarum“ i „Enchiridion botanicum*. W dziełach tych E. podaje „charaktery“ rodzin i rodzajów, o wiela ściślejsze, dokładniejsze i trafniejsze, niż to zwykli byli czynić jego poprzednicy, tak, źe pod tym względem wspomniane dwa dzieła i dziś jeszcze mają wielką wartość. Znawcy podnoszą nadto piękną i poprawną łacinę „Enchi-ridionu“, uważając ją za wzorową. E. jest twórcą naturalnego układu roślin, które dzieli na dwa wielkie działy: 1) T a 11 o p h y t a i 2) C a r m o-p h y t a; ten drugi dział znowu na trzy grupy: a) acrobrya, b) amphibrya (monocotyledo-neue), c) acramphibrya (dicotyledoneae) (Dr Sachs J. „Geschichte der Botanik vom 16 Jahrhundert bis 1860“. Druk i nakład Oldenburga, Monachium 1875).—Oprócz tego brał udział jako współpracownik w prowadzonem przez Neesa i Eisenbe-cka wydaniu Browna „Vermischte Schriften“, w Pöppinga „Nova genera et species plantarum“ i w „Annalen des Wiener Museums der Naturgeschichte“. Od roku 1840 redagował z Martiusem „Flora Brasiliensia“. Wydał „Atlas von China nach der Aufoahme der Jesuitenmissionäre“ (Wiedeń 1843), oraz wiele cennych przyczynków do poznania staroniemieckiej i klasycznej literatury, jakoteź źródeł historycznych węgierskich. Ogłosił dwa u-twory poetyczne Prisciana (Wiedeń 1828); fra-gmenta staro-niemieckiego przekładu Ewangelii św. Mateusza (1834 z Hoffmannem von Fallersleben, i drugie wydanie 1841 z Massmannem); «Analecta grammatica“ (1836); „Verzeichntes der chinesischen und japanischen Münz - und - Antikenkabi-nets“ (1837); „Aufangsgründe der chinesischen Grnmmatik” (1845).

Endoarteriitis t. j. zapalenie błony wewnętrznej tętnic, powstaje w skutek dostania się do wnę -trza naczynia tętniczego ciała, mechanicznie lub chemicznie drażniącego ściankę arteryalną; najczęściej ciałem takiem bywają kawałki zwapniałych zastawek sercowych. Pod wpływem wyżej wzmiankowanego bodźca błona wewnętrzna tętnicy (intima) traci połysk i gładkość, w skutek tego nabłonek ulega zmętnieniu, zmartwieniu (necrosis) i złusz-czeniu wreszcie. Obok tego miewa miejsce stale nacieczenie intimy ciałkami ropnemi. Sprawa ta zawsze przechodzi na błonę średnią i zewnętrzną naczynia, powodując ogólne zapalenie tętnic (arteriitis).

Endocarditis, t. j. zapalenie błony wewnętrznej serca (wsierdzia), bywa bądź pierwotnem, bądź też wtórnem. Pierwotne zdarza się bardzo rzadko i powstaje pod wpływem urazu klatki piersiowej lub w skutek zimna, i to wyłącznie niemal u osobników, u których już przedtem wydarzały się zaburzenia w odżywianiu, powstałe w skutek nędzy lub pijaństwa. Wtórne zapalenie występaje, bądź to wskutek szerzenia się sprawy zapalnej z tkanek sąsiednich, bądź też jako następstwo chorób ogólnych, jakiemi mogą być: ostry gościec stawowy, ropnica, (przedewszystkiem ropnica połogowa), zapalenie płuc ostre, tyfus brzuszny, błonica, rzężączka, ostre wysypki (ospa, płonica, różą), zakażenie bagienne (ma-larya), choroba Bright’a, zapalenie szpiku kostnego lub okostnej. E. przebiegać może ostro, podostruwo lub przewlekle, może powodować na wsierdziu zmia ny rozpadowe czyli owrzadzające (E. ulcerosa) twórcze w postaci narośli lub brodawek (E pla&ti ca s. verrucosa), lub też kurczące, marszczące wsierdzie (E. retrahens). Zejście cierpienia bywa róźnem, zależnie od złośliwości sprawy zasadniczej, zapalenia wsierdzia powodującej, oraz od umiejscowienia i charakteru samego zapalenia wsierdzia. Sprawy ropnicowe owrzadzające kończą się zwykle śmiercią, sprawy twórcze i marszczące prowadzą do wytworzenia się t. zw. wad serca. Objawy w ostrych wypadkach, wikłających cierpienia ogólne, mogą być przeoczone łatwo wskutek dominujących objawów ogólnych i brania ich za te właśnie objawy, w ohronicznych zaś—bywają zaleźnemi od zajęcia procesem chorobowym tej lub innej aa-stawki sercowej. Leczenie bywa objawowem.

Endocardium, nazwa łacińska śródsierdzia czyli wsierdzia, błony wyśoiełającej wnętrze jam sercowych, ob. Serce.

Endocarpaceas, rodzina Porostów, do której należą dwa rodzaje: 1) Endocarpon, 2) Lenor-m a n d i a.

Endocarpium (botanika), ob. Owo c.

Endocsras Hall. (paleont.). Jeden z najdawniejszych rodzajów mięczaków głowonogich

K. J.

1887).

B. M.

K. J.

B. M.

B. M.

B. M.

B. M

^Cephalopoda), o prostej skorupie, u dołu zaostrzo-nej, stopniowo rozszerzającej się ku górze, w przekroju poprzecznym mniej lub więcej okrągłej. Zwykle mułem wypełniona i lejkowatemi przegrodami otoczona rurka syfonowa łatwo wypada ze skorupy, ukazując szerokie, ku brzusznej stronie na dół zbiegające obrąozki poprzeczne. Skorupa dosięga często znacznych wymiarów. Rodzaj ten, zaliczany dawniej do rodzajn Orthoceras, występuje wyłąoznie tylko w dolnym sylurze i stanowi ważną charakterystyczną skamieniałość, mianowicie dla bałtyckiej prowincyi Syluryjskiej (wapień „wa-ginetowy“, wapień »ortooeratytowy“) w Anglii i A-meryce północnej. Gatunki: E. vaginatum, E. duplex, E. gladiuSj E. belemnitiforme, właściwe dolnemu sylurowi Europy północnej; E. longissimum te muż Ameryki północnej.

Endoohromy, są to komórki glonów, materyę barwiącą zawierające.

Endodermis, pochwa ochronna, utkana z małych komórek, których ścianki są mniej więcej skorkowaciałe. Pochwa ochronna odgranicza walec środkowy korzenia od jego kory. Szozegóły w Strasburgera „Przewodniku do zajęć praktycznych z botaniki mikroskopowej” (Warszawa

B. M.

Endoeos (E u d o i o s), rzeźbiarz grecki; kwitnął, o ile wnosić można z charakteru napisu na je-dnem z jego dzieł, między 540 a 520 r. przed Chr. (Loevy »Inschriften grieoh. Bildhauer⁻, część 8). Pauzaniasz (1. 26, 5) uważa E-a za ucznia Dedala i powiada, że się udał za swym mistrzem na Kretę. Znaczy to, według Kleina, że E. pochodził z Krety i dopiero przy końcu karyery swej artystycznej przybył do Aten („Archäol. epigr. Mit-theil. aus Oestereich⁻ V. 88); prawdopodobniejszym wszakże jest wykład Overbecka, że E. należał do okresu Dedalowego, czyli, że dzieła jego odznaczały się charakterem nadzwyczaj starożytnym. Loeschke przypisuje mu pochodzenie jońskie. E. wyrzeźbił cztery posągi Ateny: 1) z drzewa oliwnego, który się znajdował na Akropolu ateńskim (Athenagoras leg. pro Chr. 14) 2) Ateny »Alea“, z kości słoniowej w Tegei, skąd go August przewiózł do Rzymu (Pauzaniasz VIII, 46 1) 3) Ateny Poliady (opiekunki miasta) również z drzewa (£óavov) z połą zarzuconą na głowę i z wrzecionem w jednej i drugiej ręce, w świątyni Ateny w Erytrei. Przed tą świątynią stały marmurowe posągi Charyt i Hor, też dłóta E-a (Pauzaniasz VII 5,9) 4) posąg Ateny, poświęcony Akropolowi przez Kalliasa. Reprodukcya tego dzieła, według bardzo prawdopodobnego domysłu, dochowała się, na nieszczęście tylko w ułamkach, znalezionych na pół-nocnem podnożu Akropolu ateńskiego pod Erecb-teionem. Atena przedstawiona jest w postawie siedzącej, z egidą na ramieniu, z włosami spływają-cemi w splotach po obu stronach głowy na piersi; linie odznaczają się wdziękiem ruchu. Wielkie podobieństwo tego posągu do posągów mileckich od razu uderza w oczy. Motyw zasadniczy jeBt identyczny tu i tam; wszelakoź w rzeźbie E-a nierównie więcej życia, niż w posągach mileckich: te

siedzą sztywnie, tworząc jedną nierozłączną całość z siedzeniem, Atena zaś palcami prawej stopy z lekka dotyka ziemi, tak, iż to czyni wrażenie, że może łatwo powstać. Również wy końc leniem kształtów ciała oraz swobodą i pełnią ruchu posąg ten przewyższa rzeźby mileokie. Wreszcie wykonał też E. stelę (ob.) kobiety ateńskiej, także, według Loeschkego, w postawie siedzącej; ocalał z tego pomnika tylko napis dedykacyjny z podpisóm artysty. — Overbeck »Geschichte d. griech. Plastik“ (wyd. 3 e t. I 116 i 145); Lechat »Revue des études grecques“ (1892, str 385; 1893 str. 23).    *

Endogenae, w układzie roślin de Candolle’a nazywa się wielki dział roślin, śoiśle odpowiadający jednoliściennym (monocotyledoneae) w układzie Jussieu’go.

Endogenites, paleont. Nazwę tę niektórzy au-torowie, a między innymi Sprengel, nadawali kopalnym trzonom palmowym.

Endomorfizm (geol.), ob. Met amorfizm.

Endomyces Rees, rodzaj grzybów paso-rzytujących; sadowią się też na grzybach, mianowicie na blaszkach pieczarki.

Endomychus Purchawko wiec, wygłodek, rodzaj chrząszczów, z rodź. Coccinelidae (biedronki); mają ciało podługowate, jajowate, wąsiki (rożki), dochodzące długości połowy ciała, są zakończone trójozłonkową maczużką. Zwykle żyją pod korą drzew oraz na grzybach. Za dotknięciem

Mg. 118. Endomychus coccineus L.

wypuszczają ostrą, przenikającej woni, ciecz. E. coccineus, z wierzchu szkarłatny, na pierwszej parze skrzydeł dwiema czarnemi plamkami opatrzony. E. (Mucetosa) cruciatus. Głowa, wąsiki, oraz wielka, h kształcie krzyża, plamka na pierwszej parze skrzydeł, są czarne. Żyją pod korą brzozy.

Endophlehitis, zapalenie błony żylnej wewnętrznej, ob. Phlebitis.

Endophyllum Lev., w 1 i ś c i a k, rodzaj grzybów pasorzytnych. E. sempervivi, na liściach rośliny 8emp ervivum.

Endophytae, są to rośliny pasorzytne, przeważnie grzyby, których grzybnia rozwija się w tkankach rośliny gospodarza.

Endoplasma, ob. Plasma, Z ar ód ź.

Endor. Miejscowość w Palestynie, która należała do pokolenia Menasy, aczkolwiek znajdowała się w granicach pokolenia Isachar. Tu mieszkała sławna wróżka, do której udał się król Saul, prosząc ją, aby mu wywiodła duoha proroka Samuela, któryby mu przepowiedział los bitwy, jaką ma sto-

dów.

lium spurium.

B. M.

And. S.

czyć z Filistej ozy kami (ob. I Sam. 23). Według „Onomastikon* Hieronima była ta miejscowość odległą o 4 mile od góry Tabor, a więc jeBt to prawdopodobnie dzisiejsze Endur, znajdujące się na północnej strony małego Hormonu, zw. Dźebel ed-Dachi. Jest to licha wioszczyna, która zawiera mnóstwo pieczar, służących za stajnie dla wielblą-

D-r S. P.

Endoskop ob. Wziernik.

Endosmometr, ob. Osmoza.

Endosmoza, przesiąkanie cieczy przez przegrody dziurkowate. Obeonie objaw ten fizyczny obejmuje się zwykle nazwą ogólniejszą osmozy (ob.).

Endospsrmnm, nazywa się białko, powstające w woreczku zalążkowym. Ob. także: Woreczek zalążkowy, Zalążek.

Endospora ob. Zarodnik.

Endothelium (gr. e n d o n = wewnątrz i t h e 1 e =brodawka), czyli śródbłonek, jest to cienka błona, wyściełająca wszystkie jamy ciała zwierząt wyższych, ściśle zamknięte, a więc niełączące się z powierzchnią zewnętrzną tego ciała, jak: jamy otrzewnej, opłucnej, osierdzia, jamy stawowe, przestrzenie między tkankowe, pochewki ścięgien, powierzchnie opon narządów ośrodkowych układu nerwowego, czyli wogóle t. zw. jamy surowicze, wreszcie powierzchnię wewnętrzną serca i wszystkich naczyń krwionośnych i chłonnych.—Błona ta Bkłada się z pojedyńczej warstwy komórek zupełnie płaskich, o konturach mniej lub więcej zazębionych, o formie wielokątnej lub rzadziej wrzecionowatej. Ciało komórek śródbłonkowyoh jest lekko ziarniste; jądro leży zwykle w środku komórki i nierzadko zawiera jedno lub dwa jąderka. Leżące ściśle jedna obok drugiej komórki warstwy śródbłonkowej spaja niewielka ilość substancyi kitowej, która staje się widoczną tylko na preparatach, traktowanych azotanem srebra; w substancyi tej osiada wtedy bardzo drobny osad srebra redukowanego, dzięki czemu kit uwydatnia się jako siatka o okach wielokątnych lub wrzeciono-

Fig. 119. Śródbłonek "otrzewnej, traktowany azotanem srebra i karminem. Powiększenie 400 razy; a—substancya kitowa; i—jądro, c—ciało komórki śródbłonkowej.

watych (Fig. 119, a). Jeżeli w dodatku preparat poddać działaniu roztworu barwnika, np. karminu, wtedy w każdem oczku sieci spostrsedz można zabarwione jądro komórki (Fig, 119, b). Śródbłonek morfologicznie niczem się nie różni od nabłonka płaski 3go jednowarstwowego (por. art. Epithelium);

nazywano go też nabłonkiem aż do r. 1865, kiedy His nadał mu niezupełnie szczęśliwie dobraną nazwę endothelium, na tej zasadzie, że pochodzi on, nie z ektodermy, jak wszystkie twory nabłonkowe (ob. art. Embryologia), lecz z mesodermy. Według zresztą najaowszych prac warstwa komórkowa, wyściełająca jamę otrzewnej i opłucnej, pochodzi z ektodermy, a więc genetycznie jest nabłonkiem, śródbłonka zaś szukać należy tylko w pozostałych zamkniętych jamaoh ciała. Nazwa endothelium nie u wszystkich autorów zyskała prawo obywatelstwa: wielu zamiast niej używało i używa miana nabłonek fałszywy, epithe-

D-r Ant. K.

Endotermiczna i ezotermiczna reakcya (chemia). ob. Termochemia.

Endozyla F u c k e 1. Rodzaj grzybów, żyjących na roślinach. E. macrosłoma na gnijących, odartych z kory, gałązkach dębowych.

Endröd, miasto w węgierskim komitacie Bekes, nad Köreszem, przy drodze żelaznej Szolnok - 'O Arad, śród obszernej, nieco wilgotnej, ale żyznej równiny; chów bydła, rolnictwo; przeszło 10 000 m-ców. W okolioy wykopaliska bronzowych starożytności.

Endymion, wieoznym snem zdjęty, cudownej piękności młodzieniec, kochanek Seleny (= księżyca). Mityczne opowieści greckie wiążą loBy jego z dwoma krajami, i to z Elidą i z Karyą. W Elidzie był on synem Aetliosa albo Zeusa i Ka-liki, a władał ziemią Ele jaką. Jako pięknego młodzieńca pokochała go Selena i porodziła mu 50 córek, które w istocie przedstawiają 50 miesięcy olimpijskiego czterolecia świątecznego. Na własne życzenie obdarzył go Zeus wieoznym snem i nieśmiertelną młodością. Synom swym, Peono-wi, Egzeosowi i Etolowi, spłodzonym z Asterodyi albo z Hyperippy, kazał się ścigać o następstwo na tronie; w wyścigach tych zwyciężył Epeos. Grób jego pokazywano w Olimpii. —Inne legendy głoszą, że był on łowcem, albo pasterzem pięknym w Karyi, na górze Latmos, przy Heraklei, w pobliżu Miletu; a do groty, w której odpoczywał, co noc z nieba schodziła rozkochana Selena, aby pieszczot jego zażywać. Na prośby Seleny udzielił mu Zeus wiecznej młodości i wiecznego życia w postaci Snu nieprzerwanego. Racyonaliści starożytni znieważają tę, prawdziwym czarem poetyckim osłonioną, legendę tłómaczeniami takiemi: że E. był wielkim lubownikiem polowania, polował więc nocą z Seleną, t. j. przy świetle księżyca, spał więc dla tego za dnia, a z takiego powodu mniemano, jakoby wiecznym snem był zdjęty; albo, że E. był pierwszym meteorologiem i nocą badał zmiany księżyca, a 30 lat, które nrał według legendy na łonie Seleny przepędzić, oznaczają tak długi właśnie czas studyów jego poważnych. Według dzisiejszych badań, mityczna opo* wieść o E-ie w barwniejszym o wiele przedstawia się obrazie. Młodzienieo ów, czarujący niezwykłą urodą, do którego Selena rozpalała gorącą miłością, jest to przedziwnie piękne uosobienie snu śmierci, ciszy grobowej w pieczarze górskiej, któ-

S. Drz,

Wylądował E. naprzód

rej ciemności przenika promień księżyca. Popiera takie pojmowanie legendy w zupełności i wywód etymologiczny. Młodzienieo pogrążony (iv3óo>) we śnie odpoczywa we wnętrzu góry zapomnienia (Aat^oc z pierwiastku Xa&, XavO-ivco = skryó się, zapominać), pieszczony przez Selenę, opiekunkę snu. Z późniejszych dopiero czasów, kiedy Selena w Artemidę się przemieniła, pochodzi nowa wer-sya legendy, że E. był pięknym łowcem albo pasterzem górskim. Jak w przysłowie weszło u Greków, że snem E-a długi wypoczynek oznaczają, tak i w rzeźbie, szczególnie zaś na płaskorzeźbach grobowców, często przedstawiają oni śpiącego E a w chwili, gdy zakrada się do niego Selena.

Endywia (botanika), ob. Ci chore um.

Eneasz (Alvs(aç), sławny bohater trojański, syn Anchizesa i Afrodyty, książę Dardańczyków, osiadłych w górach Idajskich, czci wielkiej, dla swej pobożności, mądrości i męstwa zażywający, jako założyciel trojańskiej osady w Lacyum, praszczur Rzymskiego Narodu. Liczne opowieści mityczne o czynach jego, wędrówkach i przygodach, zakreślają z biegiem czasów coraz szersze koła. Według pieśni Homera, urodził się on w górach Idajskich, albo nad rzeką Simoeis, a wychowanym został przez Nimfy, albo przez dziewierza, Alkithoo-sa, męża Hippodamei. W Wojnie Trojańskiej zrazu nie brał udziału; dopiero kiedy Achilles na Btada jego wołów napadł, pośpieszył z Dardańczykami swymi Pryamowi z pomocą. W Troi był jednym z najdzielniejszych wojowników, obok Hektora jak bóstwo jakie przez Trojańczyków czczony. Jak Achilles w greckim obozie, był on w trojańskich szykach dostojnym synem bogini, ulubieńcem bogów, w walce szczycący się szczególnie Afrodyty i Apollina [opieką. Uderzonego w biodro ciężkim kamieniem przez Dyomedesa daremnie zasłania Afrodyta, a gdy nawet sama bogini ranę odniosła, unosi go Apollon do swej świątyni na Pergamon i tam go dogląda. Narówni z Achillesem miał i on boskie rumaki, które Zeus ongi Trosowi, jako wynagrodzenie za porwanego Gani-meda, był podarował. Jak Agamemnon Achillesa, tak i Pryąm nienawidził E-a, gdyż według przepowiedni Poseidona miał on kiedyś zawładnąć Trojańską ziemią. Najwaleczniejszym Grekom Btawiał E. odważnie czoło. W walce z Achillesem ratuje go Poseidon, aby ród DardanoBa nie wyginął, „sprzykrzył sobie-bo Zeus niebogromoa ród Prya-

[cnowy:

odtąd moc Eneasza przywodzić będzie Trojanom, jego synowie, i wnuki, i jego najdalsze potomstwo“.

Według tego świadeotwa Homera pozostał więc E, po zburzeniu Troi i zagładzie rodu Pryama w Troadzie i panował, jako i potomkowie jego, nad niedobitkami Trojańskiego ludu. Władzcy Sta ■ rej i Nowej Skepsis, jako też innych miejscowości w sąsiedztwie gór Idajskich, uważali go za swego antenata. O wychodztwie i założenia nowego państwa na obczyźnie przez E-a Homer

Zncykl. Pottm. Illuitr. Zassyt 150. T. 19-ty.

nic jeszcze nie wspomina. Głoszą o tern późniejsze wieści, powstałe w kilka wieków po Homerze; wszakże różnią się one bardzo w szczegółaoh. Liwiusz podaje, że E-owi i Antenorowi z prawa dawnej gościnności i z tego względu, że zawsze Trojańczykom doradzali i pokój zawrzeć, i Helenę wydać, pozwolili Grecy po zburzeniu Troi swobodnie miasto opuścić. Według innych źródeł cofnął się E, z Dardańczykami podczas zdobywania Troi na zamek, a stąd schronił się w góry Idaj-skie, gdy go zaś i tutaj osaczono, zawarł z Grekami układ, że w zamian za poddanie warowni górskich puszczą go z wiernymi towarzyszami na wolność. Wsiadłszy potem na okręty, wylądować miał w Epirze albo w tessalskiej Ftiotis, gdzie nowe państwo założył. Poeta Stesychoros, żyjący około r. 645 — 560 przed Chr., pierwszy ze znanych nam Greków podaje, że E, z trojańskiemi świętościami i zPalladyum (ob.) udał się do Hesperyi, a tak nazywała się w uściech greckich za dawniejszych czasów Italia. Późniejsi dopiero pisarze opowiadają, że E, wylądował w Lacyum i tutaj pierwsze podwaliny rzymskiego państwa założył. Za czasów Pyrrhusa (około r, 280 przed Chr.) ustalonem już było to podanie pomiędzy Grekami; w 40 lat później uznali je urzędowo sami Rzymianie jako prawdziwe. Poeoi i historycy rzymscy, polegając głównie na greckich źródłach, rozwijają i zabarwiają w najrozmaitszy sposób podania o przybyciu E-a do Lacyum i założeniu osady trojańskiej na ziemi Italskiej. Według Enei-dy Wergiliusza, który czerpie szczególnie z obszernych zapisków Dyonizyusza z Halikarnasu, o-puścił E„ zwątpiwszy o ratunku Troi, płonące miasto, wśród wielkich niebezpieczeństw, z synem swym Askaniuszem i z żoną Kreuzą, córką Prya-ma, które jednakże jeszoze tej samej nocy zaginęły. Sędziwego i chromego ojca, Anchizesa, tulącego do piersi swych najdroższe bóstwa ojczyste, sam na własnych barkach dźwigał; a dla tego poświęoenia synowskiego, jako i z tego względu, że uratował bogów ojczystych, zaszczycon chlubnym przydomkiem „pius“, pobożny. Zebrawszy w górach niedobitków trojańskich, puścił się z nimi z Antandros, portu, u stóp Idajskich gór położonego, na morze na 20-u okręiaoh. W gronie towarzyszów najwybitniejszymi byli: sternik Palinurus, który na morzu tonie i przylądkowi Palinurum w Lukanii miano nadaje, wierny Achates, którego Bzczera prźyjaźń w przysłowie weszła („fidus Achates“), Menestheus, SergeBtus, Cloanthus, od których sławne rzymskie rody Memmiuszów, SergiuBzów i Kluencyuszów poozą-tek swój wywodziły, w Tracyi, gdzie założył miasta Euos i Eneę, potem na wyspie Delos, a wreszcie na Krecie. Wyspę tę uważał za ziemię wyroczniami mu jako nową ojczyznę obiecaną, lecz zaraza, która nagle wybuchła, i głód, popędziły go na dalsze tułactwo. W Epirze, na przylądku Akcyum, święcił Apollino-wi wspaniałe igrzyska; tutaj spotkał się z Hele-nosem, synem Pryama, który mu dalsze losy przepowiedział. Przez wieszcza tego ostrzeżony

44

mirął szczęśliwie niebezpieczne wiry morskie, Scyllę i Charybdę, i wylądował u przylądka Drepanon na Sycylii. Tutaj umiera Anehizes. Gdy w siódmym roku wędrówek swych, pełen otuchy do Lacyum zmierza, pędzi go, za sprawą Junony, która, szczególną opieką otaczając Kaitaginę, za-pobiedz pragnęła założeniu Rzymu, burza straszliwa na wybrzeże afrykańskie. Tu go przyjmuje Dydo-na, która właśnie miasto Kartaginę była założyła, bardzo mile, a boginie Wenera i Junona kojarzą już związek małżeński pomiędzy nią a E-em, gdy Jupiter mu nakazuje natychmiast ziemię gościnną opuścić i przeznaczeń boskich dopełnić. Zawija tedy tułacz po raz drugi na wybrzeże Sycylii, gdzie go król Acestes, wywodzący ród swój od Trojanki, Egesty, i bożka rzeki Crimisus, uprzejmie gośoi. Urządziwszy przy grobie ojca uroczyste igrzyska pogrobowe, pozostawia niewiasty i starców ze swego orszaku w nowo wybudowanem mieście Aceście i udaje s?ę do miasta Cumae w Italii, gdzie wróżka Sybilla oprowadza go po świeoie podziemnym, a stąd płynie na północ, aby wreszcie w obiecanem mu przez losy Lacyum wylądować, hi tinus, król miasta Laurentum, chętnie wita przybysza, bo spodziewa się od niego wojennego sukkursu, doje mu ziemię na wybudowanie nowej osady i obiecuje córkę swą, Lavinię, dać mu za żonę. Wszakże małżonka jego, Amata, znowu z podussczenia zawistnej Junony, podburza młodego Turnusa, dzielnego króla Rutulczyków, z którym Lavinia zaręczoną była, do wojny. Me-sencyusz, król etruskiego miar ta Caere, i inni książęta italscy śpieszą z pomocą Turnusowi; z E-em zawiera przymierze Evander (ob.). Po kilku starciach nierozstrzygniętych wyzywa E. Turnusa na pojedynek, w którym go zabija pod murami Lavinium nad rzeką Numicyuszem.—Na tem kończy się opowieść Eneidy. Według Liwiu-sza, idącego śladami odmiennej tradycyi, żeni się E. z Lavinią i nową osadę od jej imienia Lavinium nazywa. Synem ich jest Askaniusz. Turnus wypowiada E- owi i Latinusowi wojnę. W pierwszej bitwie spotyka klęska Rutulczyków, a Lati-nus ginie śmiercią walecznych. Gdy Turnus zawarł sojusz z Mesencynszem, nadaje E., aby Abo-riginów, lud Latinusa, sobie zjednać, Troje ńczy-kem i Aboriginom wspólną nazwę Latinów. Połączone ludy odnoszą walne zwycięstwo, lecz jest ono ostftnim czynem E a na ziemi. Miał on bowiem w tej bitwie nad rzeką Numicyuszem, w całkiem podobny sposób, jak później Romulus, nagle, podczas okropnej nawałnicy, vśiód grzmotu i piorunów zniknąć i zaraz potem w pełnej zbroi ABkaniuszowi się objawić, i oświadczył mu, że został wyniesionym pomiędzy bogów. Nad brzegami Numicyusza wybudowano mu świątytię z napisem: „Patria dei indigetis“ (boga ojca rodzimego), a później czczono go pod nazwą: „Jupiter in-diges“. Również Latir.ua został między bogów przyjętym, cześć zaś odbierał jako „Jupiter Latia-ris*. Askaniusz, rzymskiem imieniem się zwący, założył w 30 lat po powstaniu Lavinium miasto Alba LoDga. Po nim odziedziczył władzę brat n łodszy, Silvius, protoplasta królewskiego rodu albańskiego. Z pokolenia tego wywodzili ród swój Romulus i Remus, którzy w 300 lat po zbudowaniu Alby Rzym założyli.—Jak inna znowu tradycya opiewa, jest Julus albo drugim synem E a, albo synem Askaniusza, a od niego-to wywodzi ród swój przesławna w dziejach rzymskich gens Julia.—Historyczne jądro tych przeróżnych, barwnych opowieści mitycznych o E u przedstawia stopmówo kolomzacyę grecką wysp i całego wybrzeża Morza Śródziemnego. Greccy osadnicy na północno - rachodniem wybrzeżu Azyi Mniejszej zastali już mityczne opowiadania o możnych władzcaoh Ziemi Trojańskiej, a mianowicie o E-u, i nadali im rodzinną barwę. Kiedy zaś poezya Homerowa zijęła się wdzięczną ich treścią i osnuła je czarownym swym wdziękiem, zyskały podania o E u sławę powszechną; razem bowiem z grecką emigraoyą z Troady na zachód, na starodawnych szlakaoh morskiego handlu helleńskiego, począwszy od VIII aż do VI-go wieku przed Cbr., rozpowszechniły się one, zawsze za moźnem pi ś^ednictwem pieśni Homerowych, po wszystkich wyspach, po całem wybrzeżu Morza Śródziemnego, a wszędzie dochowały wierności pochodzeniu swemu, bo ustaliły się właśnie w tych miejscach, w których od najdawniejszych czasów czczono Afrodytę, matkę E-a. Nadany też bogini przydomek Aîveiàc, wyrażający stosunek matki do ukoohanego syna, przyczyuił się w niemniejszej mierre do szerokiego ror krzewienia podań o królewiczu trojańskim. Wszelako nie należy wyobrażać sobie, że Afrodyta w owych czasach była wyłącznie zapładniającą boginią rozkoszy i miłcści cielesnej, szczególnie na stałym lądzie czczoną: była ona także boginią morza i opiekunką żeglugi morskiej, a we wszelkich znaczniejszych miejscach portowych i osadach nad Morzem Egejskiem kult jej, jako władczyni morskiej, szczególną miał wzię-tość. Stwierdzonem jest także, iż w wielu innych nadmorskich osadach, przez Fenicyan założonych, cześć Afrodyty w czasach kolonizaoyi greckiej wyparła kult fenickiej Astarty, a na odwiecznym ołtarzu miejsce barbarzyńskiego półboga zajmował odtąd „pobożny* syn Afrodyty. Również i na wybrzeżu Lacyum napotykamy świątynię Afrodyty, i to jedną właśnie w sąsiedztwie Lavinium, będącą odwiecznem miejscem kultu sprzymierzonych ludów latjńskiob, a drugą obok Ardei, stolicy Rutulczyków. Niewątpliwie obie świątynie uważać należy za podwoje, któremi mityczne opowieści o E-u dostały się na ziemię latyńską. Mity greckie powiązały się tutaj, jak ze szczegółów wynika, ściśle a fen icko - karta giń* skiemi, sycylijskiemi, kumejskiemi i ctruskiemi podaniami, a przenosząc odwieczną tradycyę kultu Afrodyty trojańskiej, razem ze wszystkiemi szczę-snemi przepowiedniami, z boskiej osoby E-a na najpóźniejszych jego potomków nad Tybrem, schlebiały w niezwykły sposób politycznej i his tory cz-nej dumie Rzymskiego Narodu. Z drobnych pierwotnie i miejscowych zaczątków powstając, zyskiwały podania m tyczne o E u na rzymskim gruncie

S. Dri.

Eneasz, taktykiem zwany, wydał około r. 350 przed n. e. obszerne dzieło o sztuce wojowania (strategikâ biblia), z którego pozostała tylko mała cząstka, dotycząoa oblężeń. Lubo sam przedmiot, jako techniczny, nie nadaje się do wytwornego stylu, wysłowienie wszakże autora odznacza się prostotą i łatwością, a znamionuje specyalną biegłość. Niektórzy uczeni jednoczą go ze wspomnianym u Ksenofonta (Hellen. 7, 3) strategikiem, E m ze Stymfalosu: tak, czy nie, ale jest wszelkie prawdopodobieństwo, iż ten, o którym mówi-j my, rodem był z Peloponezu.— Wydania, większe » i mniejsze: R. Herchera (r. 1870); oraz A. Huga * (1874).—Kommentarze: A. Huga (r. 1877); oraz

X.. K.

K. K.

zwolna, skutkiem ambicyi poszczególnych rodów, pod wpływem fantazyi poetów i kronikarzy, coraz to większe znaczenie w przedhistorycznych dziejach Lacyum i Rzymu, aż wreszcie sława Cezara i cesarza Augusta, pochodzących z wielkiego rodu Juliuszów, a niemniej i natchniona przez nich Eneida Wergiliusza, podania owe wyniosły na miejsce naczelne, ponad wszystkie inne grecko-rzymskie opowieści mityczne. — Imię AivsCa; wywodzili Btaroźytni od przymiotnika alvó;, oznaczającego „straszliwy, potężny*, albo od czasownika ftłvs(o=,chwalę“. Najprawdopodobniej jednakże pochodzi ono od AIvy], nazwy bogini, czczonej w Ekbatanie. Lud, na wybrzeżu Trój ańskiem osiadły, mógł łatwo, przy ożywionych stosunkach handlowych, przejąć z wnętrza Azyi z kultem bogini, w wielu szczegółach zgadzającym się z czcią greckiej Afrodyty Niebieskiej, zarazem i jej imię, AîvsÊaç znaczyłoby w takim razie: »syn bogini Alv/j*.—Por. Müller O. »Explicantar oausae fabu lae de Aeneae in Italiam adventu“ (w tomie 26-m „Classical Journ.* z r. 1822); Klausen R. H. „Aeneas und die Penatea“ (Hamburg 1839 — 40 w 2 tomaoh); Wörner .Die Sage von den Wanderungen des Aeneas bei Dionys v. Halikarnass und Vergil“ (Lipsk 1882); Hild J. A. „La légende d’Enéa avant Virgile* (Paryż 1883), dzieło streszczające doskonale rozultaty dotychczasowych badań.

K. A. Langego (r. 1879).

Eneasz z Gazy, zrazu filozof pogański, potem chrześoiańaki z V-go w. Nasamprzód słuchał wykładów nowoplatoniBty Hieroklesa w Aleksandryi; następnie wykładał tam przez pewien czas wy-i mowę i filozofię; aż przyjął religię chrseśoiańską, i i na tej nowej nauce tak udatnie zaszczepił płon-i ki zdjęte z doktryny Platońskiej, że go przezwano L Platouistą ohrześciańskim. Opróoz sporej ilości listów, pozostał po nim grecki dyalog, p. t. Teofrast, rozprawiający o nieśmiertelności duszy i zmartwychwstaniu ciał, a przytem dużo o a-niołach i złyoh duchach. Z tej okazyi E. często przywołuje naukę chaldejską, jako też Ploty na, Porfira i innych nowo-platonistów. Trójcę św. tłómaczy przy pomooy filozofii Platońskiej, ustanawiając analogię pomiędzy Logosem Platona a Synem Bożym, pomiędzy duszą świata a Duchem św. Nie trudno spostrzedz, iż przez te zbliżenia pragnie on przybranej wierze nadać sankcyę przekonania filozoficznego, niby podwalinę rozumową. Najlepsze wydanie—Boissonade’a (1836); najlepsja monografia—Wernsdorfa (1816).

Eneasz Silvius, ob. Pius II.

Enema, ob. L a w a t y w a.

Energia, w fizyce i w ogólności w dzisiejszej wiedzy przyrodniczej, oznacza zdolność wykonywania pracy. Chciano termin ten grecki spolszczyć przez zastąpienie go wyrazem dzielność; niedogodność wszakże i zbyteczność tak'ej zmiany już stąd Bię okazuje, że i U3unięcie z mowy potocznej starego wyrazu energia byłoby ujmą dla języka. Wyraz ten wprowadzony został do nauki przez Rmkine’a; jakkolwiek jednak nazwa jest nowa, samo pojęcie rozwijało się stopniowo wraz z pojęciem pracy (ob.), czyli, mówiąc wyraźniej, pracy mechanicznej, którą mechanika oddawna już należycie określa i ocenia. W najprostszej swej formie jest praca dźwiganiem ciężaru w górę, a w ogólności jest pokonywaniem pewnego oporu przez pewną drogę, wielkość jej przeto od obu tych czynników zależy. Jednostką pracy, dotąd powszechnie używaną, jest kilogrammetr, t. j. praca potrzebna do podniesienia 1 kilograma na wysokość 1 metra; w nowym wszakże układzie miar, przez naukę przyjętym, a zwanym krótko układem CGS, jednostką praoy jest erga, wielkość przeszło 98 milionów razy od kilogrammetra mniejsza (ob. Elektryozne jednostki). Jak człowieka energicznym nazywamy, gdy ohętny jest do działania, do pracy, tak też i w fizyce przyznajemy każdemu ciału E-ę, gdy pozostaje w warunkach takich, że jest zdolne pracę jakąkolwiek wykonać. E ę posiada zatem ciężar spadający, kamień rzucony, pooisk z działa wybiegający—jednem słowem: każde ciało w ruchu widocznym pozostająoe, każda bowiem masa poruszona działalność swą ujawnić może. Kula wystrzelona przebijać może deski, mury, płyty żelazne; pociąg kolei żelaznej, po powstrzymaniu dopływu pary, biedź jeszcze będzie przez znaczną drogę; potęga wiatru jest to działanie powietrza płynącego. Zdolność pracy, jaką ciała poruszone w sobie mieszczą, nazwał Leibniz (1686) siłą żywą, działalność swą bowiem oiała poruszone ruchowi swemu tylko zawdzięczają. E. ta, czyli siła żywa ciała poruszonego, zależy od jego masy i prędkośoi i wyraża się połową iloczynu z masy przez kwadrat prędkośoi, t. j.

Trzy razy więc prędzej biegnący pocisk, nie 3, ale 9 razy większe zniszczenie rozpościera; im ze znaczniejszej wysokości ciało spada, tern większej nabywa ohyźości, energia zaś jego jest do kwadratu z tak nabytej prędkości proporoyonalna; dla tego-to drobiazgi, same przez się niewinne, gdy ze znacznej wysokości zbiegają, stają się zabój czerni. Działanie młotka, którym gwóźdź wbijamy, okazuje widocznie, jak wielką jest różnica między masą poruszoną a spoczywającą; rachunek uczy, że dla zastąpienia młotka, ważącego ledwie kilogram, któremu ruch ręki nadał prędkość 10 metrów na sekundę, należałoby użyć obciążenia 10 000 kg. E. nie wiążę się wszakże wyłącznie z ruchem widocznym; sita żywa jest tylko pewną formą E-i; ale i ciała spoczywające zdolność wykonywania pracy posiadać mogą. Kamień, złożony na pewnej wysokości, po usunięciu podtrzymującej go podpory spada natychmiast, zgoła bez naszego przyczynienia się, a w spadku tym ujawnia energię, która poprzednio już zatem nagromadzoną być w nim musiała; samo już przeto położenie jego, nad ziemię wyniesione, obdarza go zasobem E-i, który tern jest większy, im znaczniejszą jest wysokość tego położenia, a raczej zależy od kwadratu z wyniesienia, w wysokości bowiem 2, 3, 4 razy znaczniejszej, jest 4, 9, 16 razy znaczniejszy. Tak samo kula armatnia widoczną swą E-ę otrzymała przez wybuch prochu; w prochu zatem spoczywał już potężny zasób E-i, który iskra do życia nagle pobudziła. Podobnież, gdy napięta struna łuku strzałę wyrzuca, posiadać już musiała przygotowaną E-ę, której źródłem jest wzbudzona w niej przez napięcie sprężystość. Przez analogię właśnie do struny napiętej, wyprężonej, nazwano tę kategoryę sił.wróźnioy względem sił żywych, siłamiprężne-mi; są to jakby siły przygotowane, za danem hasłem do działania gotowe. To zatem, co dawniej pojmowała nauka pod nazwą sił prężnych i sił żywych, dziś obejmuje wspólnem mianem E-i, a stąd mamy dwie jej formy, E-ę przygotowaną i istotną, albo E. położenia i E. ruohu, albo inaczej, E. potencyalną i E. cynetycz-ną.—-Przez zachowanie E-i rozumie się zasadę, że E. ani powstać z niczego, ani rozwiać się w nio nie może; nie może być utworzoną, ani zniweczoną, zachodzić tylko mogą przeobrażenia form jednych w drugie. Jakkolwiek pojęcie to ukształtowało się dokładnie w ostatnich dopiero czasach, rozwijało się przecież ozęściowo już dawno, przynajmniej w zakresie objawów meohanicznycb; poznajemy je już bowiem w wykrytem przez Archimedesa prawie drążka (ob.), które właściwie znaczy, że praca, wykonana na jednym końcu drążka, wyrównywa pracy na drugim jego końcu wykonanej; E. jednego systemu, jednego ciała, przechodzi na ciało drugie. Wyraźniej wszakże ujawnia się to w biegu ciał rzuconych, którego znajomość zawdzięczamy Galileuszowi. Gdy ciało w górę rzucamy, nadajemy mu pewną E-ę, która się w jego szybkości wyraża; wznoszeniu się ciała opiera się wszakże siła ciężkości, która ciało rzucone ku ziemi śc!ąga, prędkość więc jego początkowa maleje, ruch słabnie, ciało coraz wolniej ku górze się wznosi, aż wreszcie nadana mu prędkość pierwotna zupełnie się wyczerpie. Przy nieprzerwa-nem działaniu ziemi nie zatrzyma się ono oczywiście, ale przejdzie bezzwłocznie w spadek, rozpocznie swą drogę powrotną ku ziemi. Wyobraźmy sobie, że przez podsunięcie stosownej zastawki, pocisk ten zatrzymany został u kresu swej drogi; na zastawce tej zostaje on w spoczynku, energia, jaką go obdarsyła siła rzutu, została zużytą. Pracy, jaką wyłożyliśmy na wyrzucenie pociBku tego w górę, użyć mogliśmy w spoBÓb dla nas korzystniejszy, nakładem jej mogliśmy, dajmy, wbić pal w ziemię; zasób ten pracy, E i, na pozór wszakże tylko dla nas stracony został, zmarnowany bezużytecznie: wystarcza bowiem u-sunięcie owej przypuszczalnej zastawki, by wywołać natychmiast nagły spadek pocisku. Przy powrotnej tej drodze ulega on takiemuź samemu działaniu ziemi, jak wtedy, gdy wzbijał się w górę, szybkość jego spadku wciąż się przyśpiesza, spadek dokonywa się w ciągu tegoż samego czasu, przez jaki pocisk w górę się wzbijał, a w chwili spadku odzyskuje takąż samą szybkość, z jaką był w górę rzucony, uderza o pal i wbija go również głęboko, jakbyśmy to uczynić mogli, łożąc na tę robotę bezpośrednio zasób E i. jaki wydaliśmy na rzucenie pocisku w górę. E. więc pierwotna odnajduje się, nic z niej nie ubyło, nic nie przybyło. Nie była ona utraconą i wtedy, gdy ciało do kresu swej drogi dobiegło: przeszła tam tylko w inną formę; pierwotna E cynetyczna, E. ruchu, przeobrażoną tam była w E-ę potencyalną, w E. położenia. Wskutek samego położenia swego ciało to posiadało nagromadzony zasób E-i. Zasób ten jest niejako następstwem wzajemnego położenia ziemi i ciała; są one w warunkach takich, jak dwie kulki uczepione u końców rozciągniętej nioi gumowej, która usiłuje się kurczyć i ściąga je ku sobie. Gdy wskutek napotkanej zawady pocisk nie dobiega do kresu swej drogi, spada z mniejszej wysokości, nie odzyskuje już pierwotnej swej szybkości i przynosi nam ilość E-i mniejszą od tej, jaką był pierwotnie obdarzony. Ale i w tym razie nie zaszła strata E-i, ta bowiem jej ozęść, której nie odzyskaliśmy, zużytą została na wykonanie pewnej pracy w górze, na rozbicie zawady, na rozerwanie, dajmy, tkanek ptaka uderzonego. W miarę, jak pocisk w górę wzlata, maleje jego E. cynetyczna, ale w tejże mierze wzrasta E. potencyalną; w czasie spadku przeobrażanie jest odwrotne: E. potencyalną zamienia się wciąż w cynetyczną, ale summa obu pozostaje niezmienną. Zasada ta ujawnia się we wszelkich, jakkolwiekbądź zawiłych ruohach, w biegu ciał niebieskich. Gdy w drodze swej rocznej, w sąsiedztwie punktu przysłonecznego, ziemia najbliżej się słońca znajduje, wtedy bieży najprędzej, posiada największą E-ę cynetyczną; w punkcie zaś odsłonecznym, w największej od słońca odległości, ruch jej jest najpowolniejszy, a zasób E-i potencyaiaej najznaczniejszy. W biegu planet zresztą, toczących się po drogach prawie kołowych, przeobrażanie to jednej formy E-i w drugą jest nieznaczne tylko, występuje natomiast silnie u komet, biegnących po wydłużonych, bardzo eliptycznych drogach; w sąsiedztwie słońca potężna jest ich E. cynetyozna, w najbardziej zaś oddalonych okolicach sunie kometa zwolna, jak pocisk, gdy się do krańcowych punktów swej drogi zbliża i zasób swój E-i w potencyalnej już tylko formie zawiera. W biegu wahadłowym ciągłe to przetwarzanie jednej formy w drugą jeBt wprost widoczne; w chwili bowiem, gdy wahadło przez środkowe swe położenie przechodzi, wszystka jego E, zawiera się w ruchu, który je wbrew działaniu ciężkości w górę przenosi; gdy natomiast wahadło dobiega skrajnego swego położenia po jednej lub drugiej stronie, wszystek zasób E-i i łożony jest w formie potenoyalnej, która w czasie biegu stopniowo się w E-ę cynetyczną przeobraża. Historya jednak pocisku rzuconego w górę, jak ją wyżej rozbieraliśmy, nie może w nas jeszcze wzbudzić przekonania o zachowaniu E-i. Jeżeli bowiem pocisk ten, wracając na dół, uderza o pal osadzony w ziemi, to może zagłębić go silniej i w tym razie wykona pewną pracę, E. jego zatracie nie ulega. W najpospolitszych wszakże przypadkach nie przedstawiają się zgoła warunki tak korzystne do wykonania pracy; gdy pooisk spada na głaz, którego nie porusza, ani nie rozbija, wtedy nie wykonywa żadnej dostrzegalnej pracy, a przecież traci wszelką swą E-ę; źródło działalności, jaką mógł ujawnić, zatamowało się w tym razie bezpowrotnie. Ta utrata E-i jest tu wszakże pozorną tylko, głaz uderzony bowiem rozgrzewa się wskutek tego uderzenia. Stracona na pozór E. ruchu widzialnego przetworzyła się w inną jej formę, przeobraziła się w ciepło. Wniosek ten zyskał potwierdzenie, skoro się okazało, że zachodzi związek liczebny między pracą na uderzenie ciała wyłożoną, a ciepłem przez uderzenie to wzbudzonem. Dla wytworzenia mianowicie jednej ciepłoBtki, t. j. tej ilości ciepła, jaka ogrzać może 1 kilogram wody o 1°C., potrzeba 424 kilo-grammetrów, i nawzajem, gdy ciepło wykonywa pracę, jak np. w machinach parowych, jedna cie-płostka wytworzyć może pracę 424 kilogramme trów (ob. Ciepło). Gdy więc praca ginie pozornie, występuje równoważna jej ilość ciepła; ciepło więc jest tylko pewną formą E i, a liczba 424 kilogrammetrów jest wyrazem tej równoważności; jest to równoważnik mechaniczny ciepła, albo, jakby raczej mówić należało, równoważnik mechaniczny ciepłostki. Równoważność pracy mechanicznej i ciepła jest tylko szczególnym przypadkiem zachowania E i, ale przypadkiem najważniejszym i najbardziej uderzającym: ona - to w istocie rzeczy dała początek wszystkim tym poglądom i utworzenie samej nazwy E-i sprowadziła. Zasadę tę równoważności ciepła i pracy rozwinął Robert Mayer, rozważając „siły przyrody nieożywionej* (1842), oraz »ruchy organiczne* (1845); podstawę doświadczalną dał im Joule, a Helmholtz, biorąc za punkt wejścia niemożność zbudowania perpetuum mobile (ob.), w słynnej rozprawie „O zachowaniu siły* (1847), uogólnił matematycznie tę zasadę, którą następnie Clausius wyraził w twierdzeniu: „E. wszechświata jest wielkością stałą*. — W objawach cieplikowych przeobrażenia E -i dają się równie łatwo dostrzelz, jak i w biegu pocisków. Bryłę lodową o temperaturze O* złóżmy obok ciała cieplejszego, albo umieśćmy ją w masie oleju gorącego. Lód się topi, nie rozgrzewając się zgoła; ciepło, jakie otrzymuje, utaja się, jak mówiono dawniej, czyli, jak to rozumiemy według zasady zaohowania E-i, zużywa się jedynie na pokonanie spójności cząstek, na wykonanie pracy wewnętrznej; wzmaga się E, poten-cyalna lodu, a raczej wody ze stopienia jego powstałej, jak E. oiała wyrzuoonego w górę. Olej natomiast stygnie, temperatura jego się zniża, ruch jego cząstek słabnie, oynetyczna ich E. maleje. Woda, powstała ze stopienia lodu, przy dal-szem zetknięciu z gorętszym jeszcze od niej olejem, ogrzewa się, temperatura jej podnosi się, wzmaga się ruch jpj cząsteczek, wzrasta jej E. cynetyczną; z ogrzewaniem się wszakże wody połączone jest i jej rozszerzanie, układ jej cząstek «lega zmianie; po części tedy przynajmniej wzmaga się i jej E. potenoyaina, a wszystko to kosztem E-i oleju. Jeżeli w chwili ogrzania się wody do 100° olej poßiada jeszcze temperaturę wyższą, masa wody zamienia się w parę; w procesie tym temperatura jej znów zgoła się nie podnosi, ciepło znów się utaja, wszystka E. wyłożona przez dalszą utratę ciepła oleju przeohodai znów na wzmożenie E-i potenoyalnej pary, na pracę wewnętrzną i zewnętrzną, na przezwyciężenie sił międzycząsteozkowycb, istniejących jeezcze w cieczy, i na pokonanie ciśnienia atmosferycznego przy znacznem powiększeniu objętości cieczy podcsaa jej parowania. W całym tym] przebiegu olej ostygł, utracił znaczny zasób swej E-i, który się przeniÓBł na parę wodną, bądź to w postaci E-i potenoyalnej, bądź też cynetycznej. Stopienie 1 kilograma fodu wymaga 79 ciepłoatek, ogrzanie wody od 0° do 100°, oczywiście 100 ciepłostek, zamiana wreszcie wody w parę aż 637, razem przeto ilość E-i przez kilogram pary zyskana ocenia się na 716 ciepłostek, co znów w jednostkach pracy stanowi 716x424, czyli przeszło 30 000 kilogrammetrów. Olbrzymi ten zasób E-i pary złożony jest w niej, bądź jako E. cynetyczną, ujawniająca się w jej temperaturze, bądź jako E. po-teacyalna, polegająca na wzajemnem ułoteniu się jej cząsteczek. E ę tę para oddaje, skraplając Bię i oziębiając, i możemy jej wtedy użyć, bądź bezpośrednio w postaci ciepła, bądź przeobrażając ją w parę za pośrednictwem motorów parowych. Para więc, gdy machiny nasze w ruch wprawia, lub wozy nasze pędzi, działa tylko jako pośrednik przy przeobrażeniu E i ciepła w pracę mechaniczną, a gdy się człowiek z pośrednictwa tego korzystać nauczył, zdołał do celów Bwych nagiąć siłę, która Bię tak długo przed nim taiła. Przez długie wieki posługiwał się ledwie słabą i niestateczną siłą wiatrów i wód bieżących; moc mate-ryalną zdobył dopiero człowiek nowożytny, gdy potęgę ognia ujarzmić zdołał. Przeobrażenia E i cieplikowej wymagają wszakże pewnych warunków, których bliższy rozbiór należy do termodynamiki (ob ).—Gdy pocieramy zapałkę, przeobrażamy w rzeczywistości pracę mechaniczną w ciepło, głównem wszakże źródłem ciepła jest zachodzący przytem objaw palenia się ciał. Istota tego procesu polega na łączeniu się chemicz-nem ciała płonącego lub jego pierwiastków z tlenem; skoro tedy działania chemiczne wytwarzają ciepło, stanowią więc również źródło E-i. Gdy węgiel płonie, z atomów węgla i tlenu powstają oząsteczki kwasu węglanego; wyobrazić tu sobie możemy, że atomy węgla wystawione są jakby na bombardowanie atomów tlenu, a jak przy każ-dem zwykłem uderzaniu praoa mechaniczna przeobraża się w ciepło, tak tu mamy zamianę jakby pracy chemicznej w oiepło. Nawzajem, gdy idzie o rozdzielenie związanych chemicznie atomów, o rozerwanie oząsteczki kwasu węglanego na węgiel i na tlen, użyć trzeba znaoinego nakładu pracy, aby pokonać wzajemne przyciąganie się cząsteczek, które zmusza je do poruszania się w określonych tylko granicach. Potrzebnego w tym celu zasobu pracy dostarczymy im najdogodniej w postaci ciepła; rozkład więc związków chemicznych wymaga doprowadzenia z zewnątrz ciepła, które tu przechodzi w pracę chemiczną. Przy łączeniu się tedy ciał następuje w ogólności wywiązywanie, przy rozkładzie ich wiązanie się ciepła; jest to zasada równoważności pracy mechanicznej i ciepła; ilość ciepła, wywiązująca się przy danym procesie chemicznym, daje nam miarę wykonanej przytem pracy chemicznej. Powinowaotwo chemiczne ciał różnorodnych jest E-ą potencyalną, jest siłą prężną do działania gotową. Spalenie kilograma wodoru wytwarza około 34 000 ciepło-stek, czyli wydaje ilość ciepła dostateczną do o-grzania 340 kilogramów wody o 100°. Kilogram węgla przy spaleniu wydaje znacznie już mniejszą ilość ciepła, około 8 000 ciepłostek. Liczby te wskazują jasno, jak olbrzymi zasób E-i przechowuje się w formie powinowactwa chemicznego. Połączenie 1 kg. wodoru z tlenem wytwarza 34 000 ciepłostek, co daje 84 000X424, t. j. około 15 milionów kilogiammetrów; podobnież w każdym kilogramie węgla przygotowanych mamy w postaci powinowactwa chemicznego względem tlenu około 3l/₂ miliona kilogrammetrów pracy mechanicznej. Znaczenie praktyczne tych liczb okazuje się już z tego, że wszystkie nasze materyały opałowe są związkami węgla i wodoru; pod względem teoretycznym rozważanie objawów cieplikowych, towarzyszących działaniom chemioznym, wpłynęło w niesłychanej mierze na rozwój chemii i stanowi przedmiot oddzielnego działu wiedzy termochemii (ob.). Inny szereg przeobrażeń E i napotykamy w organizmie istot żyjących. Objawy życiowe są zawiłą sprawą przeobrażeń materyi i E-i; jak materyę, tak i E-ę organizm czerpie z zewnątrz. Jak w machinie parowej zasób E-i chemicznej, złożonej w węglu, przeobraża się w ciepło, a w dalszym ciągu w pracę mechaniczną, tak też i w istocie żywej nieprzerwany ciąg tych przemian kolejno następuje. Doświadczenia wykazały, że przemiana ciepła w pracę za pośre dnictwem mięśni zwierzęcych dokonywa się według tego samego, co wszędzie i zawsze stosunku; równoważność ciepła i pracy trwa tu w swej mocy; jedna ciepłostka, jak w machinie parowej, wytwarza i tu 424 kilogrammy pracy. W organizmie, jak w piecach naszych, odbywa się istotne palenie, jakkolwiek nie towarzyszą mu objawy ognia i światła; co do materyałów nawet opałowych w obu tych, tak napozór różnych, sprawach, istotnej niema różnioy, bo i pokarmy nasze także przeważnie z węgla i wodoru się składają; w jednym i drugim razie głównie też Bame wytwarzają się produkty upalenia: kwas węglany i para wodna. Snbstancye więc pokarmowe naszego organizmu, podobnie jak i materyały opałowe naszych ognisk, są to ciała, zaopatrzone w zasób E-i potencyalnej, złożonej w nioh w formie powinowactwa chemicznego tych ciał do tlenu, w formie zatem rozłączenia chemicznego. Sub* stanoye te — drzewo, węgiel, pokarmy — przygotowują się przede wszystkiem w tkankach roślinnych; w roślinach dokonywa się owo rozłączenie chemiczne, rośliny rozrywają cząsteczki kwasu węglanego i rozbijają je na atomy węgla i tlenu i wogólności substancye więcej utlenione redukują na związki o niższym stopniu utlenienia, które tym sposobem zyskują znów możność następnego przybierania tlenu. Ale jak łączenie się obemicz-ne jest źródtem E i, tak też rozerwanie związku chemicznego wymaga jej nakładu; rozdzielenie a-tomów, w jedną cząsteozkę związanych, dokonywać się może jedynie kosztem na ten cel wyłożonej pracy. Źródło tej pracy czerpią rośliny z ciepła, nadsyłanego ziemi przez słońce; tę promienistą, żywą, cynetyczną E-ę przeobrażają one w E-ę potencyalną i składają w wytwarzanych przez siebie substancyach w formie rozłączenia chemicznego. Gdy więc pokarmy życie nasze podtrzymują, gdy ogrzewa nas ogień drzewa płonącego, korzystamy tylko z nagromadzonej i przechowanej E-i słońca. Działaniu też słońca zawdzięczamy wszystkie siły, któremi przemysł nasz rozporządza. Ma to już miejsce, gdy posługujemy się pracą wołu lub konia; rośliny bowiem, które ioh pokarm stanowią, w blasku tylko słońca wzrosnąć mogły. Gdy rozwój motorów parowych wzmógł naszą potęgę przemysłową, usunęło się tylko pośrednictwo zwierząt roboczych, a zasób E-i do poruszania naszych machin czerpiemy wprost ze świata roślinnego; drzewo, które kosztem słońca wzrosło, przechowało jakby w stanie ukrytym E-ę jego, która się przy paleniu oswabadza i w stanie czynnym ujawnia. Poznano, że w głębi ziemi kryją się za pasy węgla, jako pozostałość drzew, które niegdyś wzrastały bujnie, a przez długie tysiącolecia uległy zbutwieniu i zwęgleniu. W pokładach więc węgla kamiennego, w tych szczątkach dawnego życia roślinnego, odnajdujemy E ę, która w postaci promieni słonecznych zbiegła do ziemi o wiele wcześniej, zanim człowiek na niej wystąpił. Ruchy atmosfery są następstwem niejednakiego ogrzewania przez słońce okolio równikowych i biegunowych; obieg wody utrzymuje również słońce, wznosząc ją bezustannie w górę w postaci pary. Słońce jest tedy ostatecznem i wyłączaem źródłem wszelkiej działalności i wszelkiego źyoia na ziemi; we wszystkich wierzeniach wybija się pierwotna cześć słońca, dawno już bowiem przeczuwał człowiek, zanim to jeszoze rozjaśniła nauka najnowsza, że z niego wszystek swój zasób E-i czerpie przyroda ziemska. Ilość ciepła, jaką ziemia otrzymuje od słońca, starał się oznaczyć po raz pierwszy Pouillet za pomocą pyrheliome-tru (ob.). Z doświadczeń jego wypływa, że gdyby atmosfera nie istniała i nie wywierała pochła-

Mr

y-

11

||

Ii

ïv

f /£»

il

als

si

ft

«b

»V,

ils

\\

Mmmm¹

'-V

■r

J.

y.

s

fit

't

jjf-M

1

•s.

II

■A

BpSil

¹ i m

J ■- ■J'-ÎK lllfc

p jji|

!■

■1

Si

ëü

«1

■;

ffel

I;

"/I*

‘a '

1$»: ¹

i.*

-r

|RVn|

gysMi

3HnM

'I"'

8HÜ

•' J -7'*' ;

•iii

I

Pi

ni" 'y

Ni

ïfÆÈ

if

'I

i|'!j

iii

»fensfei i

É®ft!;

iSEÛ

Still;

affsif

* X,

fflw

jgs

JP*

y|-

• .V

h.v

Pi

rr

■“la

/?S=

ppia

TRii

r;

oJE*

MK

UllLL

IH

mmĘi

z^ÈsâmÆ^ÈÊSÈÊIIm

jQPh

■Y^JU

Os

L^i

ÜPH

MMIt

Portal kościoła w JErr|bruii.

dającego swego wpływu, każdy centymetr powierzchni ziemi otrzymałby w ciągu minuty 1.7633 ciepłostki, zatem 1.7633X60X12 w ciągu doby, a 1.7633X60X12X365 ciepłostek w ciągu roku, skąd, w dalszym ciągu, obliczyć można ilość ciepła, otrzymywaną corocznie przez całą powierzchnię ziemi. Ilość ta ciepła byłaby dostateczną do stopienia olbrzymiej warstwy lodu, otaczającej dokoła ziemię na grubość 92 metrów. Słońce wszakże rozsyła promieme we wszystkich kierunkach, a ziemia odbiera część ich bardzo nieznaczną, ledwie ‘/a 250 oo® ooo • Jeżeli wyobrazimy sobie kufę współśrodkową ze słcńcem, a opisaną promieniem, wyrównywającym odległości ziemi, słońce na jej powierzchnię nadsjłałoby ilość ciepła, zdolną do stopienia warstwy lodu, mającej grubość 64 metrów, a gdyby wszystka ta masa lodu skupioną była tuż koło słońca, utworzyłaby na niem pokład, sięgający na 1 547 mil. Z nowszych badeń Lan-gleya (ob. Bolo metr) okazuje się, że ocena powyższa jest zbyt słaba, ilość bowiem ciepła, otrzymywana w ciągu minuty przez centymetr kw. pow. ziemi, wynosi, co najmniej, 3 ciepłostki. Słońce więc, promieniując, traci bezustannie niepojęte ilości ciepła, co nasuwa pytanie: w jaki sposób utrzymuje się zapas jego E i, jaką drogą wynagradza się ta ciągła a olbrzymia utrata ciepła? Starano się na nie odpowiedzieć różnemi hypotê-zami (ob. Słońce), a niektórzy, nie mogąc pogodzić się z myślą, że wszystek ten niesłychany zasób E i promienistej, rozproszony w bezgranicznym oceanie eteru, trwoni się bezowocnie, wyobrażają Bobie możliwość pewnych dróg, któremi E. ta znów mogłaby wracać do fłońca, zasilać je i ożywiać. Hypoteza ta wszakże trudno dtłaby się uzasadnić; niewątpliwie tedy przeważna ilość E i słonecznej rozb’ega Bię w przestrzeń światową, gdzie bezustannie krzyżują się pronrenie wszystkich słońo niezliczonych. Związane z tern ujednostajnienie temperatury nazwano rozpraszaniem energii. Przy takim bowiem jednostajnym rozkładzie E-i dalsze przeobrażanie tnę jej jest niemoźli-wem; jak woda tylko przez spadek swój z miejsca wyższego pracę wykonywać może, tak też i ciepło wtedy tylko w pracę przeobrazić się zdoła, gdy z ciała cieplejszego przechodzi do zimniejszego (ob. Termodynamika). Nie wszystek przeto zasób E-i w ciele zawarty uzdolniony jest do dalszych przeobrażeń, a tę część wewnętrznej E-i ciała, która się już nie da w pracę przeprowadzić, nazwano entropią (ob.). Bliżej wszakże, aniżeli to rozpraszanie E-i we wszechświacie, dotyczę nas marnotrawstwo jej przez człowfeka. Rzeczywiście, zasobami E-i, które nam przyroda do rozporządzenia złożyła, szafujemy zbyt nieopatrznie. W postaci drzewa, węgla lub innych produktów przyrody zużywamy o wiele znaczniejsze zapasy E i, aniżeli je ziemia w tym czasie może wytworzyć. Ile tylko dozwala moc nasza i środki techniczne, wydobywamy z ziemi potężne ilcści węgla i wszystko to spalamy, jakby zapasy te były niewyczerpane. Starano się ocenić, jak obfitym być może ogół pokładów węgla, sta-nowiąeyeh pozostałość dawnych lasów. Według obliczeń S’emensa, gdyby obecne zużywanie węgla w jednakiej mierze nadal trwało, kopalnie Anglii mogłyby dla niej starczyć jeszoze na 1 100 lat; jeżdi wszakże ilość zużywanego węgla wzrastać będzie na dal w tymże stosunku, co w ciągu lat ostatûicb, to kopalnie te wyczerpią się już w ciągu lat 240. Chociaż liozbom tym ścisłości żadnej przypisywać nie można, to okazu:ą one przynajmniej, że ostateczny kres węgla nastąpić musi w epoce stosunkowo niezbyt odległej. Gdy zaś kres ten nastąpi, człowiek, pomiń o wszelkiego postępu wiedzy, nie zdobędzie nowego źródła E i, ale zawsze zwracać się będzie musiał do ęłcńca. Dotąd korzystamy z E i słońca głównie w postaci ciepła, zużywając materyały opałowe, wytwarzające się pod wpływem życia roślinnego; ale E. słońca ujawnia się na ziemi także i bezpośrednio w fornre pracy mechanicznej, w widocznych ruchach wody i powietrza, wiatry bowiem, zarówno jak prądy wód, są dziełem E-i promienistej słońca. Olbrzymie źródło energii, złożone w wodospadaoh, rzekach i potokaob, umieliśmy wyzyskiwać dotąd w sposób bardzo niedostateczny zaledwie; miliony metrów sześciennych wody spływają codziennie do mórz, udo-sząo niewyzyskany swój zasób E-i. Zużytkowanie E-i wodospadu, w miejscu, gdzie ją mamy do rozporządzenia, połączone jest ze znacznemi trudnościami, dzięki wszakże zdobyczom elektrotechniki niedogodne śó ta może być usuniętą. Elektryczność bowiem jest to pośrednik, który wybornie służy przy wszelkich przeobrażeniach E-i, a machina dyne mo-elektryczna daje nam możność przenoszenia energii, czyli przenoszenia pracy na znaozną odległość. Już teraz przy pośrednictwie tych machin fale płynącej wody topią rudy, pędzą koleje, wytwarzają światło i wykonywają mnóstwo prac, o których niedawno rikt-by nie sądził, że działaniem wód spełniane być mogą (ob. Przenoszenie energii). — Rozważania powyższe wskazują, jak doniosłe znaczenie posiada pojęcie E-i w fizyce; w ostatnich wszakże czasach okazała się dążność do silniejszego jeszcze uogólcienia pojęcia E i, a najwybitniej w tym kierunku wystąpili Heim i Ostwald. Według tych poglądów każdy rodzaj E-i przedstawić się daje jako iloczyn dwu czynników. E. cynetyczna bryły poruszonej mierzy się iloczynem z masy przez kwadrat i prędkości, E. cieplikowa—iloczynem temperatury i ciepła właściwego (ob.), E. elektryczna—iloczynem elekt ro-j e m n o ś c i (ob.) ciała naelektryzowanego i p o t e n-cyału (ob.). Każdy więo rodzaj E i cechuje się dwiema wielkościami, czyli dwoma czynnikami, z których jedeu nazywa Ostwald Czynnikiem natężenia, drugi zsś czynnikiem pojemności. Pierwszy a tych czynników ulega zmianie ilośoiowej, gdy E. przechodzi z jednego ciała do innego, gdy jakiemukolwiek ulega przeobrażeniu; czynnik zaś drugi wskazuje nam, jaka ilość E-i wydostaje się lub przechodzi do danego układu, gdy natężenie jej zmniejsza się lub wzrasta o wiei-keść oznaczoną. Każdy rodzaj E-i ma dążność do

1893).

Energia w pojęciu psychologicznem omacza siłę charakteru, niezłomną wolę, zdolną i gotową zawsze do czynu.

Energietyka, nauka o energii. Nazwa ta, zresztą w ostatnich czasach wprowadzona, ściśle określonego znaczenia nie posiada; najczęściej rozumie się przez E-ę dążność do sprowadzenia wszelkich objawów przyrody do pojęcia e n e r -

S. X.

przechodzenia od ciał, gdzie się znajduje w natężeniu silniejszem, do ciał, które ją posiadają w natężeniu słabszem. Tak E, ruchu przy uderzeniu przechodzi z oiała posiadającego szybkość większą na ciało o Bzybkości mniejszej; E. elektryczna przenosi się z miejsc potenoyału wyższego do miejsc potencyału niższego; ciepło przepływa z ciał o temperaturze wyższej do ciał o temperaturze niższej. Prędkość zatem, potencyał, temperatura są to czynniki natężenia E-i ruchu, E-i elektiycanej, E-i ciepła; odpowiednie zaś im czynniki pojemności są: ilość ruchu czyli moment ruchu (ob. Ruch), ilość elektryczności, ciepło właściwe. Co się tycze w szczególności teoryi mechanicznej ciepła, znaczenie obu tych czynników wyraża się w 4, zw. drugiej zasadzie tej teoryi (ob. Termodynamika, Entropia). Na podstawie wyobrażeń tyoh chciano nawet usunąć zupełnie pojęcie materyi i zastąpić je jedynie pojęciem E-i. O istnieniu materyi, mianowicie, przekonywa nas działalność naszych zmysłów, to wszakże, co poznajemy zmysłami, jest tylko szeregiem czynników E-i; objętość ciała, ciężar, szybkość, temperatura, są to wrażenia, które od czynników tych otrzymujemy. Summa więc czynników E-i wyczerpuje zupełnie treść pojęcia materyi. By wyjaśnić istnienie tej summy, przypisujemy materyi byt objektywny, jakby zbiornika, w którym nagromadzone są różne rodzaje E-i; można wszakże materyę unicestwić, jeżeli to znaczenie realne, objektywne, samejźe E i przyznamy, a wedle stropników takiego poglądu jest on słuszniejszy, gdyż E-ę tylko bezpośrednio zmyBł&mi poznajemy, a nadto jest to wielkość wspólna wszystkim działom fizyki i wiążąca je w całość organiczną. Pogląd ten nazwał Ostwald „zwalczeniem materyalizmn naukowego“ (1895), a mowa jego w tym przedmiocie, wygłoszona na zjeździe przyrodników niemieckioh, zyskała silny rozgłos i wzbudziła powszechne zajęcie; dokładna jednak krytyka (Boltzmann, Poincaré i inni) wykazała, że usunięcie pojęcia materyi prowadzi za sobą powiększenie trudności i zawiłości, zarówno filozoficznych, jak i matematycznych w nauce. Stąd też poglądy Ostwalda, obecnie przynajmniej, uznania nie znajdują; podobnie, jak w powszednich wyobrażeniach naszych, tak też i w nauce, materya byt swój realny zatrzymuje, co wszakże nie uwłacza zasadzie zachowania energii, która wraz z zasadą za-chowania materyi (ob. Materya) je3t podstawą dzisiejszej wiedzy przyrodniczej. — Por.

J. R. Mayer „Bemerkungen über die Kräfte der unbelebten Natur“ (1842); tegoż „Die organische Bewegung in ihrem Zusammenhänge mit dem Stoffwechsel* (1845), oraz „Mechanik der Wärme“ (1884), gdzie obie powyższe rozprawy są przedrukowane; Helmholtz „Ueber die Erhaltung der Kraft* (1847, wyd. 2-e 1889); Planck „Prinzip der Erhaltuug der Energie* (1887); Joule „On matter, living force and beat* (1847); Helm „Die Lehre von der Energie, historisch - kritisch entwickelt“ (1887); Ostwald „Grundlinien zur Energetik“ (1895); Mach „Ueber das Prinzip der Er-haltung der Energie“, („Populär - wissenschaftliche Vorlesungen“ 1896); tegoż »Prinzipien der Wärmelehre, historisch - kritisch entwickelt“ (1896);

S. Kramsztyk „Energia“ („Szkice przyrodnicze“,

S. K.

gii (ob.).

Energumeni, ob. Opętani.

Enetowie, czyli Wenetowie, naród starożytny w Paflagonii, za czasów historycznych w pierwotnej swej siedzibie już nieobecny, byli sojusznikami Pryama trojańskiego. Głównem ich miastem było A mi sos. Według domniemania, od nich to mają pochodzić Wenetowie italscy.

Eneusz, syn P o r t e u sz a, ob E o 1 i d z i.

Enezydem, AivsolSyjjxo;, typowy wyobrazioiel starożytnego sceptyoyzmu, myślioiel śmiały i oryginalny. Z zebranych o jego życiu nielicznych szczegółów wiadomo tylko, iż żył w I-ym w. ery obrż. (u Euzeb. „Praeparatio evang.“ XIV); urodził się w Gnossie, na Krecie; ale szkołę założył w Aleksandryi i tam wydawał liczne swe pisma (uti supra, ks. I), z których żadne do nas w większej całośoi nie doszło. Za najdotkliwszą stratę poczytywać można jego „Pyrrhouion logoi*, bardzo niedokładnie znane nam jedynie z wyciągu podanego przez Focyusza w jego Myriobiblion (Bibliotheca): w tym* to bowiem traktacie znajdować Bię musiał sławny wywód E-a przeciw idei przyczynowe śń, wywód, dochowany nam przez Sekstusa Empiryka, a stanowiący jądro doktryny i zarazem tytuł do sławy znakomitego sceptyka (ob. Sext. Emp. „Adv. Math.“ str. 345—351, wyd. genewskie). Słusznie powiada Tennemann (art. E. w Eucyblopedyi Erscha), iż wywód ten jest największym wysiłkiem, jaki uozynió mogła filozofia starożytna przeciw możliwości wszelkiego poznania apodyktycznego lub dyalektycznego, czyli przeciw wszelkiej metafizyce. Bo jakżeż? Jeżeli zachwiejemy tę pewność, niejako przyrodzony grunt rozumu i rozumowań naszych stanowiącą: że każdy objaw, fakt, ma swą przyczynę, wynikiem jest czegoś poprzedniego; to jakaż nareszcie będzie wartość naszego umysłu w sprawie dociekań?.. Przed E em też żadnemu sceptykowi do głowy nawet nie przyszło kwestyonować możliwość i pra-wowitość któregobądź z pojęć apryorystycznych, stanowiących rozum i metafizykę, i raz zakwe-styonowawszy, zburzyć je niejako od jednego zamachu. Myśl ta śmiałą jest i głęboką. Dojrzewając z czasem, upłoduiona przez geniusz, zrodziła w końcu ubiegłego wieku Krytykę czystego rozumu, a zarazem wzbudziła jeden z największych ruchów filozoficznych, trwający aż dotąd, a odznaczający się naukowem zwątpieniem mężów nauki ścitłej i gruntownej o wajUści na

Enfantin Prosper — Engadyna.

353

X. X.

A. 0.

szych danych umysłowych (por. Dębickiego »Bankructwo umysłowe“). Nie można też nie przyznać wielkiej zręczności E-owi, jeżeli on, dla zaprzeczenia istnieniu stosunku między przyczyną a skutkiem, staje kolejno na wszystkich punktach, z których istotnie stosunek ten nie jest dostrzegalnym. Tym sposobem-to on, wyprzedzając Hu-me’a, dowodzi, że polegając jedynie na zmysłach, same tylko zjawiska możemy ujmować w świecie, z ich stosunkami przypadkowemi, ale nic takiego, ooby świadczyło o zależności koniecznej, o stosunku przyozynowości; że, pomijając te powierzchowne wrażenia zmysłowe, a wznosząc się do wysokiej abstrakoyi metafizycznej, zmuszamy dogma-tyzm do wyznania, iż działanie na siebie dwóch substanoyj natury wprost odmiennej lub poprostu różniących się tylko między Bobą jest rzeczą, o której my żadnego nie możemy mieć pojęcia. Z tego wszystkiego wyprowadza E. wniosek, że stosunek przyczynowy nie istnieje w naturze rzeczy. Z drugiej jednak strony, zaprzeczyć nie mogąc, iż umysł ma ten stosunek na własność integralną, poprzestaje na takim półśrodku: prawo przycsynowości jest wprawdzie warunkiem, objawem umysłu, ale istnieje ono tylko w tym jedynym charakterze — po za tern nie. Jest to oczywiście zabójstwo metafizyki, skoro nic nie upoważnia umysłu, aby prawo to stosował, poza sobą, do świata. Jeżeli zatem pierwszy Pyrron pojął w całej surowości filozofię zwątpienia (epoché), przyznać trzeba, że E. pierwszy ujął ją w organizaoyę silną i prawidłową; co też właśnie nadaje mu osobne a wydatne miejsce w dziejach filozofii starożytnej. W swem »Pyrrhonion logoi“ zaprowadził on szereg systematyczny zarzutów przeciw dogmatyzmo-wi i zaczepiał go kolejno pytaniami w zakresie logiki, metafizyki i moralności, ogarniając przeto sceptyzmem swym wszystkie przedmioty myśli: zasady i następstwa, czystą spekulaoyę i życie. Wszystkie jego prace ściągnąć można do dwóch wielkioh występów, które, często po nim powtarzane, w nowszych nawet czasaoh osobliwego doznają powodzenia: jeden, przeoiw rozumowi w o-gólnośoi (aż do solipsyzmu); drugi, przeoiw jego pierwiastkowi najistotniejszemu, t. j. prawu przy-czynowości. Czy to kiedy E. usiłuje wywieść konieczność a jednocześnie niemożliwość jakiegoś bezwarunkowego sprawdzianu poznania; czy kiedy przedsiębierze u samych podstaw obalić metafizykę: zdaje się, iż jemu-to przypadł zaszczyt pierwszeństwa w otwarciu drogi dla wszystkich późniejszych, najznamienitszych sceptyków. Pierwszym ze wskazanych tu występów wyprzedził Berkeleya i Kanta; drugim Dawida Hume’a: prawdę powiedziawszy, nie wiele uzupełniającej roboty, w je-dnem i drugiem, pozostawił zwoim następcom. — Bibi. Staeudlin „Gesoh. des Skepticismus“ (Lipsk 1794); Saisset „Scepticisme“ (Paryż 1865); wreszcie we wszystkich obszerniejszych wydaniach historyi filozofii, jak Bruckera, Rittera. Dziwno, że Lange, w Bwej Historyi materyalizmu, zaledwie z imienia wspomiua E ma, który jednak dużo na szali materyalizmu zaważył.

laejkl. Powił Uutr, San. IM. T. 19-ty.

Enfantin Bartłomiej Prosper, nazywany ojcem, le Père (* d. 8 lutego 1796 w Paryżu— f w temże mieście 18 sierpnia 1864 r.). Syn bankiera, poświęcił się temuż zawodowi. Przyłączył się do w yznawców sekty moralno - ekonomiczno - politycznej Saint - Simona. Po śmierci jego stał się, wraz z Bazardem, naczelnikiem sekty Saint-Simo-nistów, która dążyła do reformy polityczno - so-cyalnej społeczeństwa. Po wycofaniu się Bazard’a został wyłącznym naczelnikiem tej sekty; członkowie jej zbierali się w jednym z domów w Menilmon-tant w Paryżu, w celu odbywania swoich praktyk religijno-socyalnych, na których E-a tytułowano „ojcem“. Skazany z tego powodu wraz z innymi w 1832 r. za należenie do tajnego stowarzyszenia, E. udał się do Egiptu, gdzie studyował kwestyę przekopania międzymorza Sueskiego. Powróciwszy do kraju, został w 1845 r. dyrektorem budującej się drogi żelaznej z Paryża do Lionu. W tymże czasie pisał dzieła, mające na celu rozpowszechnienie idei sucyalno - religijnych Saint - Simona. Do liozby ich należały głównie: »Doctrine de St. Simon. Exposition“ (2 t. 1830— 1832); »Economie politique et Politique“ (1    t.);

»Morale* (1 t.) i inne. Po 1848 r. wydawał wspólnie z Karolem Duveyrier dziennik „Le crédit“, który jednak w 1850 r. przestał wyohodzić. Dzieła jego były później wydane w 9-ciu tomach w 1866 — 73 r. E. należał do szkoły, wogóle mówiąc, socyalistycznej. Był później jeszcze jednym z administratorów drogi żelaznej Paryż - Lion-Morze Śródziemne, i stanowisko to zachował aż do śmierci. W pismach jego zawiera się, oprócz myśli głębokich, wiele dziwactw, które go zrobiły pośmiewiskiem dla wielu, zwłaszcza w Niemczech, do tego stopnia, że Dühring całą jego działalność ochrzcił mianem Enfantinismus.—„Handwörterbuch des Staatswissenschaften“ (III, 240); »Dictionary of Political Economy“ (I 715).

Enfants sans soucy czyli dzieci bez troski, zwało się stowarzyszenie dramatyczne w Paryżu, które za Karola VI-go uzyskało przywilej na wystawianie t. zw. sottises (ob.). Na jego czele stał prince des sots. Z powodu niepowściągliwej swawoli, jakiej się później to stowarzyszenie dopuszczało, było ono kilkakrotnie zawieszane, aż wreszcie w r. 1659 zupełnie zniesione.

Enfield, miasto w angielskiem hrabstwie Mid-dlessex, nad rz. New River, o 2V₂ mili na północ od Londynu, a właśeiwie od London-Bridge; wielka fabryka broni i działolejnia, przeszło 20000 m-ców.

Enfilada (z franc.) Bzereg pokojów, ciągnących się w jednej linii.

Engadyna, niem. Engadin, w jęz. reto-ro-mańskim Eu g i ad i na, słynna dolina w szwajcarskim kantonie Gryzońskim (Graubunden), ciągnąca się od przełęczy Maloja i źródeł Innu aż do Mar-tinsbriiok, gdzie Inn wchodzi w obręb austryackie-go Tyrolu. Dolina ta należy do rzędu podłużnych i ciągnie się w kierunku północno-wschodnim, ua przestrzeni 85 km. Górna część jej dna wzniesioną jest nad p. m. 1 811 m. dolna 910, m. tak, że spadek ogólny wynosi 901 m. czyli 10.7 m. na

46

jakiś do Austryi (1662).

And. S.

1 km. E. dzieli się na górną i dolną, Górna rozpoczyna się u przełączy Maloja, od której droga opuszcza się nader stromo ku dolinie Mairy do Casaccio, gdy przeciwnie ku źródłom Innu biegnie po łagodnej pochyłości; granicę mędzy górną a dolną E-ą stanowi osada Puntauta (Most Wysoki). Obie te części róźoią się wybitnie od siebie: górna jest szersza, więcej pokryta łąkami i pastwiskami, niż lasami, otoczona śuieźnemi szczytami, zabudowana scbludnemi domami, bardziej ożywiona, zwłaszcza latem, i wogóle weselsza; ma przytem więcej opadów atmosferycznych, a za to silniejsze wiatry dolinowe, które dniem wieją ku górze, nocą ku dołowi doliny; wiatry te zbawiennie działają na odświeżenie powietrza i niekiedy mają charakter löhnowy; natomiast E. dolna jest węższą i głębiej werzniętą, zbocza ma strome, do rozpadlin podobne i gęstym borem pokryte, ogólny wygląd dzikszy i ponury, chaty i osady mniej zamożne, opady atmosferyczne najuboższe w całej Szwajearyi, gdyż nawet 60 cm. rocznie nie dochodzą; przyczyną tego jest okoliczność, że i wilgotne wiatry południowo-wschodnie nie mają tu dostępu z powodu wysokich bocznych wiatrów górskich, skutkiem czego para wodna zgęszcza się jeszcze przed wejściem w dolinę. Nadto górnej E-nie dodają wiele uroku liczne jeziora alpejskie, których brak zupełny E-nie dolnej; są to mianowicie jeziora: Sils, Silvaplana, Campfer i St. Moritz, nanizane jak perły na sznurek Innu. Po obu stronach doliny wznoszą się olbrzymie trzony Alp Retyckich: od południa sterczy potężny, lodowcami pokryty, pień Berniny, po lewej stronie również lodowe szczyty: Piz d’Err, Piz Kesch, Piz Vadred, rozległe gniazdo Silvretty, Piz Linard i Fluchthorn, po prawej zaś Piz Languard, Piz Fier, Piz Quater-Vals, Piz Nuna, Piz Cornet i w. i. Wszystkie te szczyty mają więcej niż po 8 000 m. wysokośoi, a Bernina nawet 4 052 m. Śród labiryntu górskiego i ogromnej liczby wierzchołków wpadają z obu stron do E-y liczne doliny boczne, strumieniami zwilżone i po większej części zamieszkane; niektóre z nich służą zarazem za ważne linie komunikacyjne z sąsiedniemi dolinami i z tego powodu posiadają drogi bite. Do takich należą: droga z Silvaplana przez przełęcz Julijską w dolinę Oberhalbstein, droga z Puntauta przez przełęcz Albula w dolinę Albuli, droga z SUs przez przełęcz Fluela w dolinę Davos, droga z Samaden przez przełęcz Ofen w dorzecze Adygi. Wogóle cała E. jest krajobrazem raczej wspaniałym, majestatycznym, poważnym, aniżeli malowniczym; brak jej też tej rozmaitości widoków, którą odznaczają się np. doliny górnego Rodanu, Reussu, albo Adygi. Pod względem geologicznym E, znajduje się prawie całkowicie w obszarze skał krysztalicz-nych, jak granity, gnejsy, szare łupki, między które tu i owdzie wciskają się syenity i serpentyny. W związku z budową geologiczną są źródła mineralne w St. Moritz i Schuls-Tarasp oraz rudy kruszców pożytecznych, jak galman, błyszcz ołowiany, srebronośne rudy miedziane. Zima trwa zwykle dziewięć miesięcy, lato zaledwie trzy;

w zimie termometr spada Częstokroć poniżej—25°

R. w lecie dochodzi do + 20° w cieniu; niesłusznie przeto twierdzą mieszkańcy doliny, że w E. przez trzy kwartały jest zimno a przez jeden ohłodno. Z tern wszystkiem tutejsze powietrze działa podniecająco i ożywczo: to też górna E. stała się jedną z najsłynniejszych klimatycznych stacyj górskich. Litem i jesienią pełno tu chorych lub szukających wypoczynku, nie licząc turystów, których ściąga przyroda i ułatwione wycieczki. Nader bogatą jest tutejsza flora alpejska; w lasach nierzadko spotkać możaa niedźwiedzia. Ludność doliny dochodzi do 12 000 głów i mówi dyalektem ladyńakim języka reto-romańskiego; dya-lekt ten dzieli się na dwa narzecza: górne i dolne ladyńskie; prócz tego w newielkiej ilości mieszkają także Niemcy; prawie wszyscy mieszkańcy należą do wyznania helweckiego. Eagadyńczycy są ocbę-dożai, pracowici, trzeźwi i oszczędni. W młodym wieku emigrują na obczyznę dla zarobku, najczęściej jako cukiernicy, pasztetnicy, kawiarze, restauratorzy, właściciele hoteli i t. p. Spotyka się ich w całej Earopie. Dorobiwszy się majątku pracą i oszczędnością, wracają do swej ojczyzny górskiej i na starość osiadają we własnych willach, niekiedy pałacowo zbudowanych i zbytkownie urządzonych. Część ludności, która pozostaje w domu, oddaje się na usługi chorych i turystów, ciągnąc z jednych i drugich przyzwoite zyski. E., tak górna, jak i dolna, miała dawniej własnych hrabiów; należała później do biskupów z Chur; w wojnach Szwabskiej i Weltltńskiej uległa spustoszeniom ze strony Tyrolczyków i Austryaków; należała też czas

And. S.

Engałyczsw (Jengałyczew). Dwa rody książęce w Rossyi. Pierwszego z nich protoplastą był wyohodziec ze Złotej Ordy, książę Mama, którego wnuk, Jagłycs (Engałycz) Bedyszowicz, zamianowany był w r. 1580 księciem Mordwy kadomskiej. Potomkowie jego w końcu w. XVII przyjęli prawosławie. Drugi ród E, pochodzi od murzy Iszma-meta Eugałycza, wyniesionego do godności książęcej w r. 1621. Do tego rodu należał pisarz rossyjski, E. Parteniusz (* 1769—f 1829), marszałek powiatu Szackiego. Odbywszy studya W u-niwersytecie moskiewskim, przez oałe życie zajmował się gorliwie medycyną i usiłował szerzyć w kraju wiadomości lekarskie, wydając już - to oryginalne, już tłómaozone popularne dzieła z tego zakresu: przewodniki, podręczniki, słowniki lekarskie, makrobiotyki, które swojego czasu cieszyły się wielką wziętością. Wymieniamy tu: „IIpoeTO-Hapo^HŁiił JihueÖHHK'B“ (wyd. 3-e 1808); ,0 <sh3h* uecKOMï» h HpaBCTBeHHOMï, BOCiiHTaHm“ (Petersburg 1824); „CjiOBapb ßoSpoxh-ieä u uopoKOBt“ (Petersburg 1828); „Cejibciriä JihneÓHHKT,“; rrl(oMa-nmiä jrhueÖHHKi» mjih o lipo^ojraceHia ueJiOBhne CKOÖ ÎKH3HH * i w. in.    *

EngftlO, wyspa niderlandzka na oceanie Indyjskim, na południo - zaohód od Sumatry, pod 5 ł/a° sz. pd. i pod 102° 10' dł. wd. Gr., należy do reaydentury Benkulen; 330 km. □, górzysta, nieurodzajna, zamieszkana przez Malajozyków.

Aud. S.

Dr J. P.

Engestrilog (grec.), ob, Brzuchomówca.

Engeddl, biblijne miasto w Palestynie, na za-chodniem wybrzeżu m. Martwego, 5 mil na połu-dnio - wschód od Jeruzalem, w tej części Judei, która noBi nazwę Pustyni Judejskiej; wytryska tu dotąd źródło gorące (dziś Ain Dźyddi), które i wp starożytności biło, tworząc dokoła oazę z roś innością podzwrotnikową i egipskim klimatem. Józef Żydo-win mówi, źa rosły tu najpiękniejsze palmy i opobal-sam, a Pliniusz nadmienia, że po Jeruzalem jest to miasto słynne z żyzności i gajów palmowych.— E było osadą Amorytów, przeciwko którym ciągnął Kedor Laomer (I Mojź. 14.7). — Tu także połączyli się Moabici, Ammonici i Edomioi prze-oiwko Jozafatowi Judejczykowi. — E. znane jest także pod nazwą Hazezon - Thamar.

Engel Jan Jakób (* 1741 w Parchim w Me-klemburskiem—f 1802 tamże) pisarz niemiecki. Był członkiem akademii berlińskiej i nauczycielem Fryderyka Wilhelma Iii-go; od r. 1787—1794 zarządzał razem z Rainierem teatrem w Berlinie, a stanowisko to zawdzięczał kilku swoim kome-dyom „Der dankbare Sohn“, „Der Diamant“ i t. d., uieposiadająeym zresztą większej wartości. Szerszym kołom znany był głównie jako pisarz popularno-filozoficzny 1 dobry stylista. Był wyznawcą trzeźwego racyonalizmu i w tym też duchu napisał między mnemi: „Der Philosoph für die Welt* (Lipsk 1775—77), „Fürstenspiegel“ (Berlin 1798), oraz wiele drobniejszych rozpraw, wydanych razem p. t. „Kleine Schrififen“ (t-źe

1785). Z tego samego stanowiska traktował i kwestye literackie w „Anfangsgründe einer Theorie der DichtungBarten“ (Lipsk, 1788). Największą może poczytnością cieszył się jego „Herr Lorenz Stark” (t że 1795, 1801), obraz obyczajowy, pełen głębokich spostrzeżeń, ale wysoce prozaiczny. Wszystkie jego pisma wyszły zebrane p. t. „Sämmtliohe Schriften“ (12 tomów, Berlin 1801 — 1806; nowe wyd., w 14-tu tomach, tamże 1851).

Engel Ludwik, znakomity kanonista (f 1764 r.), złożywszy śluby zakonne w klasztorze benedyktynów w Melk r. 1654, słuchał prawa w Salzburgu. Potem przyjął święcenia kapłańskie i w r. 1658 został zamianowany professorem prawa kanonicznego w uniwersytecie salzburskim, i od r. 1699 aż do zgonu był jego wicekanclerzem. Pisma E -a są następujące: „Collegium universi juris Canonici* (Salcburg 1671—74 w 3 t.; dzieło to, ułożone według pięciu ksiąg Dekretaliów, było przez pół wieku używane w uniwersytetach); „Privilégia monasteriorum“ (t-źe 1664) i „Manuale parocho-rum* (t-źe 1661).    *    *

Engel Jan Krystyn, historyk (* 1770—-j-1814 w Wiedniu). Do r. 1788 studyował dzieje i filologię w Getyndze, potem wstąpił do służby rządowej w nadwornej kancelaryi siedmiogrodzkiej w Wiedniu, w 1794 został cenzorem nadwornym, w 1801 radzoą konsystoryalnym, a wreszcie 1812 sekretarzem nadwornej kancelaryi siedmogrodzkiej i otrzymał szlacheotwo. Najważniej szem z dzieł jego jest „Geschichte des Königreichs Ungarn“ (Wiedeń 1814—15 w 5-u tomach). Obok tego badał dzieje krajów słowiańskich, które przez pewien czas zostawały w zawisłości od Węgier a nawet dalszych, owocem zaś tych badań były: „Gesch. d. Ukraine u. d. ukrain. Kosaken, wie auch der Königr. Halitach und Wladimir* (Halla 1796); „Gesch. d. Bulgaren in Moesien” (1797); „Gesch. von Dalmatien und Kroatien“ (1798); „Geschichte von Servien und Bosnien* (1801); „Geschichte von Ragusa“ (Wiedeń 1807). E., nie znając języków słowiańskich i dawniejszych dziejów tych ludów, traktował je mniej-więcej nieprzychylnie, przyszłość ich upatrywał jedynie pod panowaniem Węgier, które według niego miały zczasem połączyć wszystkie ziemie od Karpat po Adryatyk i Bałkany. Mimo to wszakże prace jego dają i dość cenne przyczynki do dziejów Słowian południowych i Rumunów, jako zawierające bogate i skrzętnie zebrane materyały.

Engel Józef (* w Wiedniu d. 29 stycznia r. 1816), anatom. Wykształcenie zawodowe otrzymał w mieście rodzinnem i po ukończeniu nauk w r. 1840 został tamże assystentem przy katedrze a-natomii patologicznej. Po czterech latach powołano go na profesora do Zurychu, gdzie wykładał anatomię opisową i fizyologię; w r. 1849 przeniósł się do Pragi i objął katedrę anatomii patologicznej, w r. 1854 Akademia medyko - chirurgiczna w Wiedniu (Josephinum), powołała go na profesora anatomii patologicznej i topograficznej; stanowisko to zajmował aż do zamknięcia powyższej akademii w roku 1874, poczem otrzymął emeryturę. Głównie zasłużył się E. jako świetny profesor, umiejący gładkim i jasnym wykładem zagrzewać słuchaczów swych; ten talent jego jest także widocznym w dziele: „Compendium der topographischen Anatomie” (Wiedeń 1860), które w swoim czasie było jednym z najlepszych podręczników tego rodzaju. Pisywał bardzo wiele do czasopism lekarskich; z prac obszerniejszych, częściowo już przestarzałych, wymieniamy tylko następujące, dotąd pewną wartość naukową posiadające: „Das Knochengerüste des menschlichen Antlitzes* (Wiedeń 1850); „Darstellung der Leichenerscheinungen“ (tamże 1854) i „Sectionsbe-schreibungen“ (tamże 18öl).

Engel Karol (* 6 lipca 1818 w Thiedenwiese pod Hannowerem—f 17 listop. 1882 w Londynie), historyk muzyczny, uczeń organisty Enckhausena w Hannowerze, oraz Hummla i Lobego w Weimarze. Przez pewien czas mieszkał w Hamburgu, Warszawie i Berlinie, następnie przeniósł się do Manohesteru (1846), ostatecznie, w 1850 r., osiedlił się w Londynie. E, wydał: „The musio of the most ancient nations“ (1864, wyd. 2-e 1870); „An introduction to the study of national music* (1866); „A descriptive catalogue of the musical instruments in the South Kensington Museum“ (1874); „Catalogue of ancient musical instruments“ (wyd. 2-e 1873); „Musical myths and facts“ (2 tomy, 1876); „The literature of national music* (1879); „The pianist’s handbook“ (1853) i „Reflections on church -music“ (1856). Oprócz tych dzieł Engel Karol napisał bardzo wiele różnyoh

artykułów o muzyce, które zamieszczał w .Musi- go wydał zbiorek poezyj .Wegeblumen aus dem cal Times* i innych pismach muzycznych.

A. Pol.

Räuzel eines Wanderburschen“ (1883).

Engel Edward, literat niemiecki (* 1851 w Słupsku [Stolp] ua Pomorzu), studyował od 1870 do 1873 w uniwersytecie berlińskim sanskryt oraz języki nowożytne; od r. 1871 był stenografem sejmowym, a od r. 1882 dyrektorem kancelaryi stenograficznej. Od r. 1879—83 wydawał i redagował „Magazin für die Litteratur des In-und Auslandes“. E. odznaczył się jako bystry, wykształcony, sumienny historyk literatury, o ozem świadczą prace jego następujące: „Geschichte d. franz. Literatur* (wyd. 3-e Lipsk 1891); „Geschichte d. engl. Litteratur“, z dodatkiem o literaturze. amerykańskiej (wyd. 3 e 1891); prace, mimo całej swej treściwości, dokładne, zupełne i rzetelne; „Italienische Liebeslieder“ (1876); „Lord Byron. Eine Au-tobiogr. nach Tagebüchern und Briefen“ (1884); „Hat Francis Bacon die Dramen Shakespeares geschrieben?“ (1883). Na pytanie to autor odpowiada przecząco. „Psychologie d. franz. Litteratur” (Cieszyn 1884). W broszurce p. t. „Aussprache des Griecłrschen“ (1887) E. obstaje za nowogreckiem wymawianiem języka starogreokiego. W ostatnich czasach E zajął się reformą taryfy dróg żelaznych, zawiązał w Berlinie stowarzyszenie, zmierzające do tegoż celu, i napisał „Eisenbahnreform* (Jena 1888) i „Der Personentarif* (wyd 4-e 1890) Wydał także dwa zbiorki nowelli i powiastek: „Wand an Wand” (1890) i „Ausgewiesen und andere Novellen“.

Engelberg, osada w szwajcarskim kantonie Unterwalden ob dem Wald, w dolinie rzeki Aa-wasser, u stóp góry Titlis (3 230 m.) na południu i Rigithal - Stöcke na północy, w niewielkiem oddaleniu od lodowców, 1 024 m. nad p. m., znane uzdrowisko klimatyczne. Klimat orzeźwiająco-krzepiący, mało zmienny. Panujące wiatry: południowo - wschodni, południowo - zachodni i zachodni. Temperatura roczna średnia 4.92®R., najwyższa średnia 20.4#R., najniższa średnia 20.5°R. (w lutym). Wskazane dla rekonwalescentów, hy-pochondryków, cierpiących na błędnicę, wogóle gdzie przeważa otępienie. Mieszkania i pożywienie odpowiednie. Zakład źętyczny i mleczny. Jest tu starożytny klasztor Benedyktynów, założony w r. 1121; mieści się w nim gimnazyum, zbiór monet i biblioteka.

Engelbert ŚW., arcybiskup koloński, młodszy syn hrabiego na Bergu, Eberharda (* 1185 — f 7 listopada 1225). Wychowany w szkole katedralnej kolońskiej, wstąpiwszy do stanu duchownego, już w r. 1199 został proboszczem katedralnym w Kolonii, a w 1216 arcybiskupem tamże. Z wielką energią utrzymywał pokój i porządek w swych posiadłościach, a zuchwalstwo magnatów siłą miecza poskromił. Potem zajął się finansami swego arcybiskupstwa i urządził je jak nsjlepiej. Wszystkie dobra dyecezyalne, przez poprzedników swoich utracone, odzyskał bądź orężem, bądź też drogą sądową. Celem rozbudzenia życia religijnego sprowadził do Kolonii minorytów, dominikanów i braci zakonu teutońskiego. Opiekował się nau-

A. 0.

Engel Ernest, statystyk (* 26 marca 1821 r. w Dreźnie). Z początku poświęcił się górnictwu, później jednak zajął się statystyką i w 1850 r. został zamianowany dyrektorem nowo-utworzo-nego królewsko - saskiego binra statystycznego w Dreźnie. W 1858 r. złożył ten urząd z powodu napaści, jakich była przedmiotem jego urzędowa działalność w Izb:e wyższej saskiej. Wtedy założył w Dreźnie towarzystwo hipoteczne, mające na celu zabezpieczenie wierzycieli hipotecznych od Btrat, gdyby ich wierzytelności nie mogły być zaspokojone z summy otrzymanej ze sprzedaży nieruchomości w drodze egzekucyi, tudzież ubezpieczenie wypłaty na termin procentów. Było to pierwsze towarzystwo, mające na celu tego rodzaju ubezpieczenie. Później dopiero na wzór tego powstały inne, jak np.: Vindobona w Wiedniu w 1859 r., Preuss. Hypothekonactiengesellschaft (w 1862 r. w Berlinie) i t. d. W 1860 r. został powołany na dyrektora Kr. pruskiego biura statystycznego w Berlinie, tudzież kierownika przyłączonego do niego seminaryum statystycznego, które-to obowiązki pełnił chlubnie do 1882 r., kiedy usunął się do życia prywatnego. Jako dyrektor obydwóch wyżej wymienionych biur statystycznych, E. był redaktorem wydawanych przy nich statystycznych pism, pod tytułem „Zeitschrift des Statistischen Bureau’s des K. säohs. Ministeriums des Innern* i „Zeitschrift des König, preuss. statistischen Bureau’s“. E. zapisał bardzo wiele nader cennych prac, odnoszących się do statystyki, jak np.: „Die Sparkassen in Preussen“, „Die industrielle Enquête und die Gewerbezäblung im deutschen Reich* (1878); „Das Rechnungsbuch der Hausfrau und deren Bedeutung im Wirtschaftsleben der Nation“ (1882); „Der Werth deB Menschen“ (1883) i inne. Prace te pomieszczał bądź w wyżej wymienionych dziennikach, bądź w innych pismach peryodycznych. Dokładny ich spis znajduje się w „Handwörterbuch der Staatswissenschaften* (T. III 241).

Dr A. P.

Engel Franciszek, podróżnik i pisarz niemiecki (* 1834 w Röbel, w Ks. Meklembursko Szwe-ryńskiem). Studyował nauki przyrodnicze w Berlinie i w Lipsku. W r. 1857 udał się do Ameryki środkowej i zwiedził Venezuelę i Nową Granadę, głównie zaś zbadał Kordyliery, okolice odnogi Maracaibo w Venezueli, górską krainę między Ocafią a Pamploną. dolinę rzeki Catatumbo i jej dopływu Lube, wreszcie dorzecze Rio Magdalena w Kolumbii. W podróży tej zbierał pilnie i odsyłał do Europy cenne okazy przyrodnicze, a wróciwszy do Niemiec, został bibliotekarzem w Muzeum berlińskiej szkoły rolniczej. E. ogłosił cały szereg dzieł, w których opisał swe wrażenia i doświadczenia podróżnicze, a mianowicie: „Studien unter den Tropen Amerikas* (1878); „Einwanderung und Kolonisation im tropischen Amerika* (1880); „Aus dem Pfianzerstaate Zulia*; „Auf der Sierra Nevada de Merida“ (Hamburg 1888) i inne. Prócz te-

Dr J. P.

Hml.

kami i sztukami pięknemi i przy pomocy architektów miejscowych nakreślił pierwszy projekt katedry kolońskiej. Odziedziczywszy znaczne dobra po bracie, poległym pod Damiettą 1218 r., większą część swych dochodów poświęcał na wsparcie wdów, ubogich i duchowieństwa; to też, jato biskup panujący, zyskał sobie u współczesnych przydomek Ojca ludu. Królowie Anglii, Fran-cyi, Czech i Węgier starali się go poznać osobiście i przysyłali bogate dary dla katedry kolońskiej; a cesarz Fryderyk II tak wielkie zaufanie w nim pokładał, iż, gdy sprawy miejscowe zatrzymały go dłużej, niż zamierzał, we Włoszech, powierzył mu wychowanie syna swego, Henryka, i postawił go na czele najznakomitszych mężów w narodzie, na których zdał był rządy cesarstwa. Rządy te E. pięć lat sprawował, surowo przestrzegając sprawiedliwości i trzymając na wodzy zuchwalstwo książąt i wasalów, przez co ściągnął na siebie ich nienawiść. Najzuchwalszym i najza-wziętszym był hr. Fryderyk na Isenburgu, zaufany w bezkarność, jako brat biskupów z Osnabrück i Monasteru. Ten, kiedy mu E zagroził surowemi środkami, napadł nań z 25 ludźmi podczas podróży jego z Soest do Schwelm na poświęcenie kościoła i zamordował go w okrutny sposób. Jakkolwiek E. nie był formalnie kanonizowany, jednak kollegiata kolońska od r. 1620 czci go jako świętego. — Ficker „Engelbert der Heilige" (Kolonia 1853); Stoffel „Engelbert der Reichsverweser“ (Elberfeld 1893)    *

Engelbert II, pan na Falkenburgu, arcybiskup koloński 1261—1274, miał zatarg z patrycyusza-mi kolońskimi, którzy zbrojnie z całem mieszczaństwem powstali przeciw niemu za pogwałcenie praw cechowych i municypalnych. E., uwięziony przez nich, półozwarta roku trzymany był w niewoli, za co papież rzuoił klątwę na miasto. Dopiero w r. 1271, dzięki pośrednictwu Alberta Wielkiego, odzyskał wolność, pod warunkiem zatwierdzenia wszystkich praw municypalnych. Rozjątrzony tern, przeniósł swą siedzibę z Kolonii do Bonn. E. uczestniczył w obiorze Rudolfa Habsburskiego i koronował go na oesarza 1278 roku w Akwisgranie.    *

Engelbrecht, Teodor Eliasz August Benjamin (* w Monplaisir pod Brunświkiem d, 18 stycznia r. 1813—f w Brunświku d. 4 sierpnia r. 1892), lekarz i botanik niemiecki. Po ukończeniu uniwersytetu osiadł w r. 1839 w Brunświku i do końca życia tam przemieszkiwał. W r. 1844 powołano go na profesora flzyologii w brunświc-kiem Collegium anatomico-chirurgicum, potem kolejno zajmował różne wyższe stanowiska lekarskie do r. 1888, w którym porzucił dotychczasowe zajęcie swe zupełnie. Najwięcej zasłużył się ziomkom swoim przez niestrudzoną pracę nad podniesieniem ogrodnictwa owocowego, którem od r. 1862 do śmieroi woiąż gorliwie zajmował się. Najcenniejszem dziełem jego jest też: .Deutschlands Aepfelsorten" (Bruoświk 1889).

Engelbrechtsen Cornells, malarz hollenderski (* 1468 roku w Lejdzie — f tamże 1533), znany

głównie jako mistrz Łukasza z Lejdy. W ratuszu lejdejskim znajdują się jego pędzla, jak to stwierdził Karol van Mander, dwa skrzydła ołtarza składanego, przedstawiające: jedno Ukrzyżowanie, drugie Opłakiwanie Chrystusa. Koloryt w nich jest oschły, kształty jeszcze sztywne, ale juź znać w nich dążenie do wyrazistości realistycznej.    *

Engelbrekt Engelbrektsson, szwedzki bohater narodowy 27 kwietnia 1436 r.). Skromny rolnik dalekarlijski, jeździł w imieniu włościan swej prowincyi do króla Unii Skandynawskiej, Eryka Pomorskiego (ob.), aby zanieść skargę na ucisk szlachty i na ździerstwa królewskiego wójta, Duńozyka, Jösse Eriksena (1432). Doznawszy u tronu szorstkiej odprawy, stanął w r. 1434 na czele rokoszu, który niebawem ogarnął większą część Szwecyi. Po opanowaniu prowincyj południowych, gdy nawet kraj duński, Halland, wpadł w ręce rokoszan, sejm w Arboga obwołał E-a prezydentem państwa (w styczniu 1435). Wtedy staraniem panów szwedzkich przyszedł do skutku kompromis, mocą którego Eryk XIII zobowiązywał się podczas swej nieobecności w Saweoyi wykonywać władzę przez dwóch pełnomocników, mianowanych z pośród Szwedów; wójtostw i kasztelanii nie powierzać nadal cudzoziemcom (Duńczykom i Niemcom) i wreszcie dać E-owi w posiadanie lenne ziemię Oerebro. Gdy jednak król nie dotrzymał obietnic, a wracając do Danii, splądrował wybrzeża Szwecyi, jak gdyby kraju nieprzyjacielskiego, E. i Karol Knutsson, mianowany przez Eryka marszałkiem królestwa, podzielili się zadaniem wyzwolenia ojczyzny z pod obcych rządów. Knutsson obiegł Sztokholm, E. zaś przedsięwziął zwycięską wyprawę do południowej Szwecyi, zajął Smaland, Bleking i Halland, ‘wkrótce wszakże, złożony chorobą, musiał wrócić do Oerebro. Wyruszywszy stamtąd następnie do Sztokholmu, został na wysepce jeziora Hielmar zdradziecko zamordowany przez Mans Bengtssona Natt och Daga, syna jednego ze swyoh arystokratycznych przeciwników. Ten wielki patryota, przez to, że w walce o niepodległość kraju szukał głównego oparcia w niższych stanach, starając się przy tern zapewnić im udział w obradach sejmowych, miał przeciwko sobie całą niemal arysto-kracyę szwedzką. W literaturze szwedzkiej E-owi poświęcono mnóstwo rozpraw (Fant, Palm, Guma eli u s it. d.), powieści historycznych (Star-baeck), tragedyj i poematów (G urn a eli u s). Hi-storyę jego napisał E. Tuneld. W mieście Oerebro wzniesiono mu pomnik z bronzu.

Engelhard Jan, rzeźbiarz stempli mennicznych i rytownik, w Wilnie zamieszkały. Mamy jego roboty medal owaln), przedstawiający Eustachego Wołłowicza, biskupa wileńskiego, wykonany r. 1629, oraz drugi, Władysława IV, także owalny, z jego dewizą: Honor virtutis praemium, z roku 1635. Na obudwócb twarz wykonana prawie na prost z wielką zdolnością, wszystkie zaś szczegóły oznaczają dobrego rysownika. Zaaną jest także bardzo rzadka rycina tegoż artysty, będąca niegdyś

Ks A K. D.

w zbiorze Adolfa Cichowskiego w Paryżu; przedstawia popiersie Andrzeja Boboli, podkomorzego królewskiego, i pilzneńskiego, gniewkowskiego i dy-bowskiego starosty, podpisana Joannes Engelhardt Vilnae, fecit 1629.—Karol Beyer w „En-eykl. Orgelbr.“.

Engelhardt Jerzy, mąż stanu i pisarz (* 23 sierpnia 1775 r. w Rydze—f 27 stycznia 1862 r. w Petersburgu). Od piątego roku życia swojego mieszkał w Petersburgu; przez pewien czas służył wojskowo, w r. 1796 wstąpił do departamentu spraw zagranicznych i był przez Aleksandra I zamianowany podsekretarzem nowo - ustanowionej Rady Państwa. W r. 1811 został dyrektorem instytutu pedagogicznego, a w 1816 podobnyż obowiązek objął w liceum carskosielskiem. Na tern stanowisku bardzo gorliwiej się zabrał do pracy nad podniesieniem i popchnięciem na drogę postępu naukowości, ale działał w duchu tak liberalnym, iż w r. 1823 dostał dymissyę. Odtąd się całkowicie poświęcił piśmiennictwu. Oprócz przyczynków do dzieła Storcha „Russland unter Alexander Iu (Ryga 1803—11) i Erdmanna „Beiträgen zur Kenntniss des Innern von Russland" (Lipsk 1822 — 26), napisał: »Russische Miszellen zur genauen Kenntniss Russlands und Beiner Bewohner“ (Petersburg 1828—32, w 4 tomach) i wydał według rękopiśmiennego dziennika Wrangla »Reise längs der Nordküste von Sibirien und auf dem Eismeer" (Berlin 1839, 2 tomy). Od r. 1838 — 52 redagował rossyjską gazetę rolniczą.    *

Engelhardt Jan Jerzy Witt (* w Neustadt am Aisch w Bawaryi 12 grudnia 1791—f 13 września 1855), teolog ewangielicki, zasłużony przede» wszystkiem na polu history i kościelnej; był synem burmistrza, kształcił się w mieście rodzin-nem i w Bayreuth, a uniwersytet kończył w Er-landze. Będąc parę lat nauczycielem prywatnym, został w r. 1817 dyakonem i nauozyoielem gi-mnazyum, w 3 lata później dooentem i doktorem teologii, a od r. 1822 był profesorem wzmiankowanego uniwersytetu i pozostawał na tern stanowisku do śmieroi. Pięciokrotnie piastował urząd rektora, a w ciągu trzech lat 1845—8 był deputowanym uniwersytetu na sejmie. Król mianował go radzcą kościelnym i obdarzył orderem św. Michała, miasto zaś nadało E-owi tytuł honorowego obywatela. Człowiek głębokiej nauki i u-przejmy w obejściu, zyskał sobie miłość i przywiązanie młodzieży uniwersyteckiej. Odczyty E a z historyi kościelnej i z historyi dogmatów licznie były uczęszczane, a nawet prawnicy i medycy chętnie słuchali poglądów tego niezwykłego męża. W znajomości historyi kościelnej nie było mu prawie równego. Nad patrystyką i mistyką pracował z upodobaniem. E. posiadał 16 języków, a wykształcenie uniwersalne było jego celem i ideałem. Uprawiał tedy i historyę powszechną, literaturę piękną, poezyę i sztukę. E. stał zawsze na objektywnem stanowisku, i dla tego w pracach jego nie dostaje może dość żywego przedstawienia rzeczy, przy mnogości przytaczanych faktów. Żyjąo w ozasaoh panowania negatywnej teologii, E. nie hołdował nigdy tendencyom roz-burzającym, nie wątpiąc o zwycięstwie prawdy. Wyznaniowe rozterki w Bawaryi nie miały nań wpływu. Z dzieł jego ważniejsze są: »Dissertatio de Dionysio plotinizante" (Erl. 1820). Tłómacze-nie Ennead Plotina cz. I (Erl. 1820); „De origine scriptorum Areopagiticorum“ (Erl. 1823); »Die angeblicöen Schriften des Areopagiten Dionysios“ 2 cz. (Erl. 1823); »Leitfaden zu Vorlesungen über Patristik" (Erl. 1823); »Kirchengeschichtliche Abhandlungen“ (Erl. 1832); »Handbuch der Kirchengeschichte“ 4 tomy (Erl. 1833—1834); »Dogmen-geachichte“ 2 tomy (Neustadt 1839); »Richard von St. Victor und Job. Ruysbrock* (Erl. 1838); „Die Universität Erlangen von J. 1743 bis 1843"; „Ob servationum ad historiam ecclesiasticam etc." (1835); „Tertnlliani de carne Christi doctrina" (1844); »Tertuliiaui de vitio originis doctrina“. Wiele rozpraw E-a jest zamieszczonych w „Zeitschrift für historische Theologie“ Neandra.

Engelhardt Otto Maurycy Ludwik, geolog rossyjski, z pochodzenia Niemiec (* 1794 r. w Estonii — f 1840 roku w Dorpacie [Jurjewie]), kształcił się w Lipsku i Getyndze, a potem w A-kademii górniczej we Freibergu, poczem z K. Rau-merem podróżował po Niemozech, Francyi, Anglii i po Włoszech, dla badań geognostycznycb, których wyniki obaj wyłożyli w dziełach: „Geognostisohe Versuche" (Berlin 1836) i „Geognostische Umrisse“ (Lipsk 1837). W roku 1817 z Parrotem zwiedził Krym i Kaukaz, patem zajmował się badaniami geognostycznemi w Estonii i Inflantach, a w roku 1818 odbył wycieczkę po Finlandyi, której owocem było dzieło: „Geognost. Umriss von Finland" (Berlin 1821). Od r. 1820 do 1830 był profesorem mineralogii w Dorpacie, skąd odbywał wycieczki naukowe po guberniach: Ołoneckiej, Ar-ohangielskiej. Permskiej, Saratowskiej i Orenbur-skiej i odkrył między innemi pokłady złota, platyny i dyamentów, o czem wydał: »Lagerstätte der Diamanten im Ural - Gebirge“; „Lagerstätte des Goldes und Platin im Ural - Gebirge" (Ryga 1828). *

Engelhardt (-hard) Wilhelm, rzeźbiarz i malarz niemiecki (* 1813 w Grünhagen—f 1808 w Hanno-werze). Piorwotnie zajmował się snycerstwem i wyrabiał artystyozne przedmioty z kości słoniowej, od roku wszakże 1837 poświęcił się rzeźbiarstwu w szkole politechnicznej w Hannowerze. Dalsze studya odbywał w Kopenhadze pod Thor-waldsenem i od r. 1841. — 43 w Monachium pod Sohwantalerem, których poetycko-romantyczny kierunek wywarł na niego wpływ przeważny. W Monachium wyszły z pod jego dłóta: posąg Germanina, wielkości naduaturalnej, Lorelei i posąg konny Henryka Lwa. Do roku 1854 wykonał E., prócz wielu rzeźb z marmuru, cały szereg kartonów historycznych do ściennych malowideł w różnych zamkaoh i dworach wiejskich. Już w r. 1851 na wystawie londyńskiej podziwiano jedno z dzieł jego najważniejszych: fryz, przedstawiający w rysunkach konturowych sceny z Eddy. W roku 1855 udawszy się do Rzymu, wyrzeźbił tam w natural-

vue

i inne.

nej wielkośoi posągi marmurowe: Lorelói, Lirykę, Mnemozynę, małego Poetę, Amora na łabędziu, Bachusa, poskramiającego panterę, Procarza z psem, Wiosnę tańczącą, Dziewczę z łabędziem. W roku 1857 osiadł w Hannowerze, gdzie na żądanie króla Jerzego V-go wykonał fryz Eddy w zamku Marienburg. Dzieło to, składające się z 18-u obrazów, ukazało Bię w reprodukcyi fotograficznej, p. t. „Nordisches Heldenleben. Cyklus plastischer Darstellungen nach der Edda“ (Hannower 1872). Po-dobnyż fryz z motywów mitologii północnej wyrzeźbił E. do jednego z domów prywatnych w Ber-lin;e na Regentenstrasse. Hannower przyozdobił posągiem broDzowym Szyllera i Amorem ukrócającym lwa; dla domu kadetów w Lichterfelde pod Berlinem zrobił posąg Michała Archanioła. Inne jego dzieła są: Chrystus błogosławiący dzieci, Kurfirstowa Zofia i olbrzymi posąg Odyna na tronie, jako też wiele popiersi portretowych. *

p* ■

Fig. 120. Engelhardt Wilhelm.

Engelhardt Aleksander, cfcemik i agronom rosayjsbi (* 1828 w gub. Smoleńskiej — f 1893 r. w Batiszczewie, w pow. Dorohobuskim). Potomek starego rodu szlacheckiego, otrzymał wykształcenie wojskowe, które uzupełnił w artyleryjskiej a-kademii Michajłowskiej, poczem przez dziesięć lat był głównym działolejaikiem w zbrojowni państwowej. Ukończywszy przytem zupełny kurs metalurgii w korpusie inżynierów górniczych, wysłany był w r. 1855 za granicę dla zapoznania się z działolejnictwem Kruppa i odtąd zaczął się zajmować także chemią. Powróciwszy do kraju, założył prywatne laboratoryum chemiczne i wespół z J. Sokołowem zaczął wydawać „XaMauecniä ÎKypHajn»“. Wkrótce potem powołano go na profesora do nowozałożonego instytutu agronomicznego w Petersburgu. Tam E. urządził wzorowe laboratoryum chemiczne i opracował plan naukowy, dzięki czemu instytut stał się rychło głównem o-gniskiem wiedzy chemicznej w Rossyi. W roku 1866 rząd polecił E-owi zbadać pod względem geologicznym gubernie: Orłowską, Kurską i Wo-

roneską, gdzie ten uczony znalazł bogate pokłady fosforytów. W r. 1870 uwolniony od obowiązków profesora, osiadł w majątku swoim Batiszczewie i urządził tam wzorowe gospodarstwo, które, rzec można, stało się stacyą doświadczalną dla całej RosByi. W ostatnich leoiech, na żądanie departamentu rolnictwa, E. odbywał tam próby z nawozami sztucznemi. Praca piśmiennicza E-a była bardzo rozległa i róźnostronna: Już między 1860 a 7o-m drukował w czasopiśmie „ApTHJiepiËCKiâ ÎKypHajrb* artykuły z zakresu działolejnietwa, a potem w różnych innych—rozprawy popularne z zakresu przyrodoznawstwa i rolnictwa. Osobno wydał: „IIpHMeHeme KOCTiraaro y^oßpema bb Poc-cia* (Fetersourg 1865); „CßopHaKB oßmenoHu-thbixb cTaTeä no ecTecTB03Hamfo" (i-żo 1867); „BeMJieĄbjiŁuecKaa xaMia P. ro^MaHHa¹¹ (1868); „XHMHuecKia ochobbi aeMjie.a.bjiia“ (Smoleńsk

1877);    ,0 xosaäcTBfc bl CbBepHoö Poccia

h npHMkHemn bb hcmb ooc<i>opuTOBB* (Petersburg 1893); „BonpocM pyccKaro cejiLCKaro xo-3aöCTBa" i w. iu. Bardzo się podobały w RoBsyi jego „IlncLMa B3B aepeBHa", umieszczane w czasopiśmie „OTeuecTBeHHLia 3anacKB" i wydane o-sobno 1882 r., w których okazał głęboką znajomość życia i stosunków ludu rossyjskiego. Główną zasługą E-a jest to, że wywarł wpływ ogromny na gospodarstwo w Rossy i pcłnoonej racyo-nalną kulturą roli, uprawą lnu i traw pastewnych, jako też, że on-to pierwszy z Iljenkowem zrozumiał należycie znaczenie naukowe chemii w rolnictwie. Szereg artykułów jego o fosforytach stanowi niejako cały systemat gospodarstwa dla Rossyi półnoonej, a na podstawie ich powstała tam nowa gałąź przemysłu: wyrabianie mączki fosforytowej. — S. Szaparow „A, HaKOJiaeBHUB SHrejiLrap^TB n ero 3HaueHie æjih pyccKoä icyjiB-Typu h Hayna“ (Petersburg 1890).    *

Engelhardt Edward, publicysta (* 15 maja 1828 r. w Rothan, w dep. Wogezów). Był ministrem pełnomocnym i delegowanym Francyi na konferencyi berlińskiej w 1884 r. (Kongo). Do najważniejszych jego dzieł zaliczają następujące. 1) „Du régime conventionnel des fleuves internationaux" (Paryż 1879). Dzieło to uważają za najkompletniejsze w przedmiocie, do którego się odnosi; 2) „La Turquie et le Tanzimat, ou histoire du réformes dans l'empire ottoman depuis 1826 jusqu'à nos jours" (Paryż 1882—4, 2 vol.). W dziele tem, napisanem z zupełną znajomością rzeczy, E. bowiem przeżył dwadzieśoia lat na Wschodzie, starał się on przedstawić różne fazy rozwoju historycznego Turcyi, który miał na celu zbliżyć państwo do wspólności ludów europejskich. Prócz tego E. pomieszczał swoje prace i w „Revue de droit international". Do liczby ioh należą: „La Turquie et le droit d’interprétation"; „La Tunisie an point de du droit international"; „Le droit fluvial conventionnel et le traité de Londres de 1888"

A. o.

Engelhardtia (paleont.). Szczątki kopalne tej rośliny z rodziny orzechowatych (Juglanda-ceae), a mianowicie owoce, znajdowane w pokła-

K. J.

And. S.

And. S.

Engelke (herb polski), przedstawia tarczę poziomo przepołowioną. W górnem polu srebrnem, jastrząb w prawo, ze złotym pierścieniem w dziobie; w dolnem, czarnem, trzy pierścienie złote,

JT

dach trzeciorzędowych, łączono dawniej z rodzajem grabu (Garpinus)]; następnie Sapor ta odniósł je do nowego rodzaju Palaeocarya, pośredniego między żyjącym rodzajem E. a Pterocarya, bliższego ostatniemu. Najobszerniejszym gatunkiem kopalnym jest E. (Palaeocarya) Brongniarti Sap., spotykana w pokładach trzeciorzędowych Piemontu, Styryi, Kroacyi. Oprócz niego Sap or ta podaje jeszcze inne liozne gatunki tego rodzaju z pokładów trzeciorzędowych południowej Franoyi, a między innemi, E. (Pa'aeocarya) atavia Sap. z Aix w Prowancyi, gatunek najdawniejszy z dolnego oligocenu.

Engelhartszell, miasteczko w Austryi Wyższej, okręgu Schärding, na lewym brzegu Dunaju i na samej granicy z Bawaryą; urząd celny; pobliski klasztor Cystersów (Engelszell), założony w r. 1293, a zniesiony w r. 1786, mieści dziś władze sądowe okręgu.

Engelholm, miaBto nadmorskie w szwedzkim okręgu Christianstad, przy uśoiu rzeki Rönne A°, w odnodze Kattegatu Skelder Vik i przy drodze żelaznej do HelBingborga, Landskrony i Halmsta-du; kąpiele morskie, rybołówstwo, kopalnie węgla kamiennego, wyrób rękawiczek; 2 500 m-ców. — W wojnach duńsko - szwedzkich wielokrotnie zniszczone.

‘V

cm

w>/

Sn.

&Js>

Mg. 121. Engelke (herb polski).

w trójkąt wzajemnie powiązane. W szczycie hełmu między dwiema trąbami myśliwskiemi, żółto i czarno szachowanemi, takiź jastrząb jak na tarczy. Herb ten służył rodzinie niemieckiej tegoż nazwiska, już za czasów Krzyżaków w Prusiech osiadłej (Niesiecki T. IV f. 7).

Engelke Aleksander, doktor obojga prawa, profesor b. uniwersytetu Aleksandryjskiego w Warszawie, (urodził się w r. 1778 w Prusach Zachodnich, w regencyi Kwidzyńskiej—f 1839 r. w Warszawie); w r. 1796 wstąpił do służby publiczne

w Poznaniu, gdzie zostawał do r. 1806. Po utworzeniu księstwa Warszawskiego wezwany w r. 1810 na nauczyciela do szkoły prawa w Warszawie, wykładał w niej prawo kryminalne, do czasu założenia uniwersytetu, w którym mianowany professorem stałym w wydziale prawa i administracyi, pełnił ten obowiązek aż do zwinięcia tej wszeobnicy; był przy tern regentem kancelaryi ziemiańskiej województwa Mazowieckiego, r. 1828 radzcą a w końcu prezesem konsystorza generalnego wyznań ewangelickich w Królestwie.—„Kncykl. 8. Orgelbr.“ Engelmann Godfryd, wynalazca chromolito-grafii (* L788 w Milhuzie — f 1839 w Paryżu). Uczył się rysować w Paryżu, poozem wrócił do miasta rodzinnego i kreślił wzory w fabryce tkanin bawełnianych swego teścia. W r. 1814 udał się do Monachium i tam, pod kierunkiem Stuatza, zapoznawszy się z techniką litograflozną, w roku 1815 założył pierwszą litografię we Francyi w Milhuzie, a w rok potem drugą, w Paryżu. Udoskonalił i rozkrzewił we Francyi kunszt litograficzny, a sam reprodukował przewybornie obrazy najznakomitszych współczesnych malarzy francuskich. Wreszcie r. 1837 wynalazł litografię różnobarwną, którą nazwał chromolitografią. Obok tego napisał kilka traktatów o kunszcie litograficznym. — Syn jego, Engelmann Jan (f 1875), wydoskonalił chi omolitografię i wynalazł zupełnie nowy sposób odbijania, zwany diaphane.

Engelmann Wilhelm, księgarz i bibliograf l* 1 sierpnia 1808 w Lemgo—f 23 grudnia 1878 w Lipsku). W r. 1847 objąwszy w wyłączne posiadanie proceder ojcowski w Lipsku, do któiego od roku 1829 należał jako wspólnik, podniósł mało znaczący przedtem handel księgarski na stanowisko sławnego przedsiębiorstwa wydawniczego, drukując Bwym nakładem wybitne dzieła naukowe, szczególnie z zakresu historyi literatury, dziejów powszechnych (Gervinus, Weber), Bibliografii i przyrodoznawstwa. Drugą zaBługą E-a było o-pracowywanie i wydawanie katalogów specyalnych z rozmaitych gałęzi piśmiennictwa (od r. 1750), zrazu po części na podstawie dawniejszych Eslina i Löflunda. Najważniejsze są: ,Bibliotheca sorip-torum classicorum“ (wydanie 8 e, opracowane przez Preussa 1881); »Bibliothek der schönen Wissenschaften“ (1837 — 45, 2 t.); »Bibliotheca geographica“ (1858); »Bibliotheca historioo - naturalis“ (1846 1 tom i dwa supplementy); »Bibliotheca zoologies “ (przy współpracownictwie Carusa 1861); »Bibliotheca mechanico-technologica“; „Bibliotheca medico - chirurgien” i inne. Po większej części na podstawie swych własnych zbiorów znakomitych E. opracował „Daniel Chodowiecki’s sämtliche Kupferstiche“ (1857—60). Za te zasługi uniwersytet jenajski zaszczycił go stopniem doktora honoris causa.    *

Engelmann Jerzy (* we Frankfurcie n. M. d. 2 lutego r. 1809 — f w St. Louis (St. Zjedn.) d. 4 lutego r. 1884), lekarz i botanik niemiecki. Dyplom doktorski otrzymał w r. 1832 w Würzbur-gu po obronieniu rozprawy »De antholysi“, i o-siadł jako lekarz w mieście rodzinnem, niedługo

1884).

rH CO

zo-

w r. 1874 zmuszony był, dla stosunków rodzinnych, stanowfska te porzucić i objąć księgarnię ojca. Zbudował jednak obserwatoryum prywatne, w którem prowadził szczególniej obserwacye gwiazd podwójnyoh, a pomiary te, nader ścisłe, mają wartość trwałą. Poprzednio już zresztą o-głosił: „Messungen von 90 Doppelsternen am sechsfüssigen Refractor der Leipziger Sternwarte* (1864), oraz „Ueber die Helligkeitsverhältnisse der Jupiterstrabanten“. Wydał nadto zbiór wszystkich rozpraw Bessla (4t., 1876) i jego re-cenzye (1878), a także opracował przekład niemiecki wybornej astronomii popularnej Newcomba (1881, wyd. 2-e, uzupełnione przez Vo-

S. K.

And. S.

A. 0.

Engelspach August, zwany „Larivière", polityk belgijski (* r. 1799 w Brukaelli — f 1831 r. tamże). Wykształcony geolog, podróżował przez lat kilka, po ukończeniu studyów uniwersyteckich, po całej Europie północnej i ogłosił w tym czasie parę prac naukowych („Description géognostique du grand-duché de Luxembourg", Brukselia 1829; „Considérations sur les blocs erratiques de roches primordiales", tamże 1829). Kiedy w r. 1830 wybuchła w Brukselli rewoluoya, E. wziął w niej nader czynny udział i został szefem sztabu gwar-dyi obywatelskiej. W tym charakterze przyczynił Bię do uratowania Pałacu Przemysłu i posiadłości Tervueren, zagrożonych przez pospólstwo. Rząd tymczasowy powierzył mu następnie, z tytułem agenta generalnego, kierunek prac, podjętych w cela zaprowiantowania oraz obrony miasta Bru-kaelli. E. wywiązał się z tego zadania z taką sumiennością i bezinteresownością, że zyskał jednomyślne uznanie ludności. Zmarł prawie nagle, w przeddzień koronacyi Leopolda I. W uczczeniu zasług, wyświadczonych przezeń krajowi, izby pra-

tam jednak pozostawał, gdyż jeszcze w tym samym roku przeniósł się do Ameryki północnej, gdzie pierwotnie osiadł w Belleville (st. Illinois), w r. 1835 przeniósł się do St. Louis i tam do śmieroi stale mieszkał, ciesząc się wielką wziętośoią i zasłuźo-nem uznaniem. Pod koniec życia obrano go na prezesa tamtejszej akademii umiejętnośoi. Od r. 1837 był współwydawcą czasopisma „Das West-land¹. Z licznych dzieł jego na wyszczególnienie zasługuje: „Flora der Vereinigten Staaten". — Syn jego, także Jerzy, jeden z lepszych ginekologów amerykańskich spółczesnych, wykształcenie zawodowe otrzymał w Europie, szczególniej w Berlinie i Wiedniu, od r. 1873—75 mieszkał w Nowym Jorku, od roku zaś 1877 stale przebywa w St. Louis. Największy rozgłos zjednało mu dzieło: „Labor among primitive peoples“ (St. Louis 1882, przekład niemiec. C. H e n n i g a, Wiedeń

Dr J. P.

Engelman Grzegorz, pisarz rossyjsko - niemiecki (żył w pierwszej połowie w. bieżącego); służył w ministeryum spraw we wnętrz., w departamencie gospodarstwa państwowego i budowli publicznych, i w tym zakresie pracował na polu pi-śmienniczem; był członkiem wielu towarzystw naukowyoh, a między innemi cesarskiego wolnego towarzystwa ekonomioznego. Niektóre dzieła jego, z polecenia oywilnego gubernatora wileńskiego, Horna, przełożono na język polski, mianowicie: „Opisanie korzystnego sposobu pędzenia wódki za pomocą ognia i pary wodnej i t. d.", przekład Norberta Alfonsa Kumelskiego, czynnego członka cesarskiego towarzystwa moskiewskiego badaczów natury (Wilno 1828); „Sposób pożytecznego palenia węgli z pni sosnowych i powału, pędzenia dziegciu i olejku sosenkowego, oraz warzenia smoły twardej", przełożył Ignacy Nie wiaro wicz (Wilno 1824); „O stawianiu zbożowego śpichrza, w którym się ziarno przez kilka lat zachowuje lepiej, niżeli w znajomych dotąd magazynach", przełożył J. G. Styczyński (Wilno 1826).—„Bibliografia" K. Estreichera.    *

Engolmann Jan, prawnik (* 1832 r. w Mita-wie). Słuchał prawa w uniwersytecie petersburskim i jdBt od roku 1860 profesorem we wszechnicy dorpackiej, gdzie od r. 1887 wykłada procedurę cywilną i prawo cywilne rossyjskie. Dzieła iego, pisane jiż to po niemiecku, już po rossyj-sku, są następujące: „Das Privatrecht der Pleskau-schen Statuten“ (po ros. w Petersburgu 1885); „Eigentumserwerb an liegenden Gründen nach russischem Kecht" (Dorpat 1867, po tob. Petersburg

1868); „Die Zwangsvollstreckung auswärtiger richterlicher Urteile in Russland“ (Lipsk 1884, jednocześnie po ros. i po franc.); „Die Leibeigenschaft in Russland“ (tamże 1884); „D. Staatsrecht des russ. Reiches* 1889 w „Handbuch des öffentl. Rechts“).    *

Engelmana Rudolf, astronom, syn księgarza Wilhelma E-a (* 1841 w Lipsku — f 888). Kształcił się w Bonn i w Lipsku, w r. stał a8systentem w obserwatoryum lipskiem, w r. 1871 docentem w tamecznym uniwersytecie, ale

Sanki. Powml mutr. Zeta. 160. I. 19-ty

gla 1892).

Engelö, wyspa norweska w Westfiordzie, prawie pod 68° sz. pn., należy do okręgu Nordland, górzysta (682 m ), miejscami jednak podatna do uprawy ziemi; osada kościelna Stegen; ludność trudni się rolnictwem i rybołówstwem.

Engels Fryderyk, ekonomista z socyaliBtycz-nym odcieniem (*. 28 listopada 1820 r. w Barman). Z początku poświęcał się zawodowi kupieckiemu w Barmen, Bremie i w Manchester. Od 1845 r. mieszkał w Brukselli z Kar. Marxem, którego poglądy podzielał. W 1844 r. brał udział w powstaniu w południowych Niemczech, jako adjutant korpusu ochotników Wiilicha. Później powrócił do Manchester, gdzie był wspólnikiem domu handlowego swego ojca, a wycofawszy się z interesów, zamieszkał od 1870 r. w Londynie. Zajmował się kwestyą robotniczą, walką kapitału z pracą i t. p. Z pism jego zasługuj 3 na uwzględnienie: „Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums und des Staates” 1869, które napisał na podstawie badań Lewisa H. Morgana; „The Working class movement in America“ 1887 i wiele innych. Spis ich pomieszczony w Handwörterbuch der Staatswis-sensoliaften (T. III 243). Prócz tego był tióma-czem na język angielski lub wydawcą dzieł K. Marxa.

46

Hml,

d. 3 maja 1800 r.

Aad. S.

And. 8.

Ani I

wodawcze wyznaczyły wdowie po nim pensyę dożywotnią 1 500 florenów.—Deleutre „Histoire de la révolution de 1830” (Bruks. 1851). — „Gr. En-cycl.” Lamiraulta.

Engelstoft Laurids, historyk duński (* 1774 w Gislum pod Habro — f 1851 r. w Kopenhadze), otrzymawszy nagrodę od uniwersytetu kopenhageńskiego za piękny memoryał o Położeniu kobiet u starożytnych Skandynawów (1798), i odznaczywszy się tezą łacińską o św. Hieronimie, podróżował od r. 1798—1800, kosztem rozmaitych subwencyj, po Niemczech i po Francyi, skąd pisywał zajmujące listy, ogłoszone po części w tomie Ill-m wyboru pism jego (r. 1862). Powróciwszy do kraju, został w r. 1800 adjunktem, w 1803 profesorem geografii w uniwersytecie kopenhag.; w 1805 był sekretarzem, od roku zaś 1812—1832 i od 1840 — 1848 członkiem dyrekcyi szkół, jako też mnóstwa komiss)j oraz towarzystw naukowych. Wielka szkoda, że obowiązki te oderwały go od właściwej dlań pracy w zakresie opowiadań historycznych. Z dzieł tego rodzaju wymieniamy: „Philip August, Konge of Frankring, og Ingeborg, Prinsesse of Danmark“ (1801); „Tanker om Natioualopdragetsen betragted som det virksomste Middelt til at fremme Almenaad og Foedrelandskjoerlighed* (1808); „Wiens Belejring af Tyrkerne 1683* (1817) Inne E-a prace odnoszą Bię do dziejów Kopenhagi i jej uniwersytetu. Wspomnieć jeszcze wypada jego „Da Re Byzanti-norum militari sub Justiniano I“ (1808), jako też wydawane przezeń od r. 1806 — 1813 „Uni-varsitets og Śkole Annaler“ (14 tomów), „Scripto-res rerum Danicarum* (1814, 8 tomów) i „Glossarium der Friesischen Sprache“ Oitzona (1837), E, był także wybornym mówcą i poetą łacińskim. Jako stylista odznaczał się językiem potoczystym i miękkim. Wybór pism jego wydał Allen (1859 — 62 w trzech tomach; życiorys napisał Wegner (1852=, Fr. Schiern ogłosił „Engelstofiana* (1880).

Engelstoft Chrystyan Thorning, duński dziejopis kościelny (* 1805 w Noesborgu — f 1889 w Odense), synowiec i syn adoptowany poprzedniego. Był profesorem teologii w Kopenhadze, w r. 1851 został biskupem Fionii, od 1868— 18tJ4 ministrem wyznań i oświecenia publicznego, w gabinecie Monrada. Liczne gruntowne dzieła jego, traktujące o dziejach kościoła duńskiego, odnoszą się główu e do czasów reformacyi; są to mianowicie: „Historia populi Judaici biblica ad relationes peregrinas examinata” (1832); „Reformantes et catholioi in Dania concertantes* (1836); „De confutatione latina, qnae Apologiae Evange-licorum in com tiis Hafniensibus anno 1530 tradi-tae opposita est“ (1847). Z prac jego w języku duńskim wymieniamy ważniejsze: „Paulus Eliae, en biographisk • historisk Skildring fra den danske Reformationstid“ (1843); „Kirke - Ordinanses Historia* (1860); „Liturgiens eil. Alterbogens og Kirkeritualets Historie i Danmark“ (1840); i „0-dense Bys Historie“ (1860, wyd. 2 e 1879). Mnóstwo prac jego pomniejszych zawiera się w „Hi-

storisk Tidskrift”, a szczególnie w „Theologisk Tidskrift“, które wydawał i C. E. Scharlingiem od 1837 do 1862. E. odznaczał się także jako mówca, doskonałym układem i pięknym stylem.    *

Engen miast o powiatowe, w badeńskim okręgu Konstaucyi, nad rz Aach, piękay kościół parafialny, z grobami hrabiów Lupfen i Pappenheim; zamek; handel bydłem i owocami; 2 000 m-ców. — E, wspominany w dziejach już w IX w., był w wojnie Trzydziestoletniej doszczętnie zniszczony przez Szwedów (1640). Tu generał francuski Moreau poraził na głowę Austryaków pod Krayem

Aad. S.

Eiger, wielce starożytne miasto w pruskiej prowincyi Westfalii, regencyi Minden, powiece Heriord; jako Angaria było prawdopodobnie rezydeacyą Saksońskiego Wittekinda, którego popioły złożone później zostały w tutejszym kościele parafialnym i uczczone następniepomnikiain, »zniesionym przez Karola IV-go. Angaria albo Angria, było w Wiekach Średnich głównem miastem prowincyi Eogern. Dzisiejsi mieszkańcy w liczbie około 2 000 uprawiają len, wyrabiają płótno, prowadzą handel przędzą i tytoniem.

Elgern, Angaria, średniowieczna nazwa prowincyi w kraju Saksonów; prowincya ta rozciągała się po obu brzegach Wezery, od Edery (lewy dopływ Fuldy), aż do morza Północnego i do nej Elby. Nazwę swą otrzymała od starożytnego ludu Angrywaryów (ob.) i aż do czasów Karola W. miała własnych książąt. — Po rozwiązaniu państwa Saksońskiego w r. 1180 nosili tytuł książąt E arcybiskupi Kolońscy, jak również książęta askańscy i wettyńscy (dzisiejsi królowie Sascy). — Głównem miastem prowincyi było Eager, położone w dzisiejszej Westfalii, w ie-gencyi Mindeńskiej.

Engers, bardzo stara osada w pruskiej prowincyi Reńskiej, regencyi Koblenckiej, powiecie Neuwied, na prawym brzegu Renu; szkoła ogrodnicza, piękny park, szkoła wojskowa (w dawnym pałacu arcybiskupów Trewirsbich); 2 500 m ców.— Prawa miejskie otrzymała w połowie XIV w.; tutejszy zamek obronny, wielokrotnie naprzemian zdobywany w wojnie Trzydziestoletniej, został zupełnie zniesiony w r. 1758.

Eagerth Wilhelm (* w PIöbb na Sfiąsku praskim 26 maja 1814 r.j, syn malarza nadwornego. Po ukończeniu szkół miejscowych i przebyciu praktyki u majstra mularskiego przeniósł się do Wiednia 1834, do politechniki i akademii sztuk pięknych. Działalność swoją rozpoczął jako budowniczy, szczególnie zaś był czynny w Galicyi, w majątkach zamożniejszej szlachty. Budownictwo cywilne widocznie nie przedstawiało młodemu E-owi tyob horyzontów, o jakich marzył, powrócił więc do Wiednia i poświęcił się odtąd całkowicie budowie machin. W 1840 zostaje asystentem na politech. wiedeńskiej w dziale maszynowym, a w 4 lata później obejmuje w Grazu katedrę budowy machin na politechnice styryjskiej jako profesor. W tym okresie rozpisano konkurs międzynarodo-

wy na parowóz górski dla nowo • projektowanej kolei przez Semmering i sprawie tej poświęci! E. całą swą energię i wyki ztalcenie zawodowe. Projekty parowozu górskiego, napływające wskutek ogłoszonej konkurencyi, oddano E-wi do oceny. Żaden z projektów nie czynił jego zdaniem zadość wymaganiom, tern więcej, że strome nachylenie z jednej, a ostre krzywizny z drugiej strony komplikowały znacznie, i tak już trudne to, jak na owe czasy, zadanie. Takie położenie rzeczy nakładało na E-a trud i niemal obowiązek zabrania się samemu do rozwiązania postawionej kwestyi. W r. 1850 udało mu się też zbudować maszynę, dotychczas znaną, jako lokomotywę E-a, przy której ciężar lokomotywy i tendru wyzyskano możliwie najlepiej i najskuteczniej przy przyleganiu bandaży kół do główki szyn. System E-a przyjęto do obsługi kolei przez Semmering (Tender-lastzuglo comotive), a stwiordzone zalety pomysłu wyzyskano następnie na innych drogach górskich Austryi, Francy i i Szwajcaryi. Lokomotywa systemu E-a dotąd na drogach żelaznych o silDych spadkach jest używaną (patrz fig. 122 i 123). W roku 1850 rozpoczyna się kary era E-a w hierarchii urzędniczej. Powołano go do największego urzędu dróg i komunikacyi, noszącego na-ówczas tytuł: cesars.-królewsk. generalnej dyrekcyi komunikacyjnej. W 1851 roku rząd austryacki deleguje E-a do Londynu, w charakterze sędziego państwa na wystawie wszechświatowej. W 1854 w podobnej missyi udaje się E. do Monachium, na niemiecką wystawę przemysłową. W 1853 ministeryum handlu mianuje go naczelnikiem oddziału „mechaniki ruchu“. W 1855 przenosi się E. do służby austr. towarzystwa kolei państwowych, zostaje wkrótce generalnym dyrektorem tej ogromnej sieci dróg i na tym wpływowym posterunku rozwija działalność reformatorską, nie tylko w kierunku technicznym: dąży równocześnie do polepszenia bytu urzędników i robotników kolejowych. Do końc^ życia E. pozostał w służbie wspomnianego tow. kolejowego, w ostatnich latach ,jako techniczny doradzca rady zarządzającej. W r. 1855, w czasie wystawy wszechświatowej paryskiej, E owi przyznano wielki medal zloty, jako znak honorowy, za postępy w budowie lokomotyw; równocześnie rząd francuski nadał mu order legii honorowej. Engerth rozwinął nadto jeszcze nader pożyteczną dzałalność w sprawie bardzo ważnej uregulowania Dunaju. Jako sprawozdawca komissyi wyznaczonej w tym celu w okresie 1867—1868.

ft

Wj

c:

te

-,

-c-

nr

4XK

.

⁽i

H*;.-

Vvą:

-f

<>

kr

•ci

Æ&Ït

110

P°°°°

o-

tfig. 122. Lokomotywa systemu Eogertha,

fo

Isl o 9

&|o|

fi

/o

i przyczynił się on wielce wzorowem opracowaniem odnośnych wniosków do urzeczywistnienia wielkiego planu. W r. 1872—3 opracował E. projekt zabezpieczenia Wiednia od corocznie powtarzających się powodzi w czasie puszczania lodów i wiosennych wód. Pomysł E-a zasadzał się na odcięciu miasta od Dunaju przez pobudowanie okrętu (Sperrschiff), zamykającego kanał, łączący Dunaj z miastem. W ten sposób masa lodu, parta w dół rzeki, nie ma możności nagromadzać się w kanale i nie może spowodować spiętrzenia wód, zagrażających dolnym dzielnicom Wiednia. E. należał do ko-missyi egzaminacyjnej na technice wiedeńskiej i w tej roli działał zawsze z wielkim pożytkiem w kierunku podniesienia poziomu studyów technicznych w Austryi. W roku 1873 E-i poruczono główne kierownictwo nad ' budowlami Wystawy wszechświatowej | (pozostała dotąd rotunda w Pra-

«i

EÆ

p-

Fig, 123. Przecięcie podłużne lokomotywy systemu Entérina

Æ

śar-

Hi

'{M

--a

u i-

mi*

PSS

i.

la

i!

'll

Wiol

Fig. 124. Engerth Wilhelm.

li

K

Bu I

is

Jl

Ol

te

terze). W czasie trwania wystawy cały dział in-źynieryl miał E. pod sobą i w ugrupowaniu sądu działów technicznych objął prezydyum jednej z grup specyalnych. W 1874 r. powołano E. na członka dożywotńiego izby panów, a w 1875 dano mu wyższy stopień szlachectwa (Freiherr von). E. po ruchliwem i pracowitem życiu i dokonaniu prac wielkiego ogólnego znaczenia na polu tech-nicznem, zmarł 4 września 1884 w Leesdorf pod Wiedniem.    Em. s.

Engeström, herb rodziny szwedzkiej te 50 nazwiska, zatwierdzony w Polsce r. 1791, przy u-dzieleniu indygenatu Wawrzyńcowi Engestromowi. Po zaprowadzeniu w nim pewnych zmian: w r. 1809, po wyniesieniu tegoż Wawrzyńca do godnośoi barona pańBtwa Szwedzkiego, drugi w 1813 r., po nadaniu mu przez Karola XIII-go godności hrabiowskiej, obecnie tak się przedstawia: Tarcza w krzyż podzielona. W pierwszem polu srebrnem bukiet oliwny, na pamiątkę szczęśliwie przeprowadzonych przez kanclerza E a rokowań dyplomatycznych r. 1812. W drugiem polu, niebie-skiem, złoty pierścień, na pamiątkę pierścienia ofiarowanego przez Stany Rzeczypospolitej Wawrzyńcowi

na-

raz

raz

ii

rep

Bpm

R.

członkiem (1770) i prezesem w 1774 i 1782 roku.

E-owi. W trzeciem polu, czerwonerr, Drya Chłapowskich. W czwartem, srebrnem, czerwono emaliowany krzyż komandorski orderu Karola XlII-go z literą B, na białym środkowym medalionie. W środku mała tarcza, z herbem pierw otnjm E-ów. Nad tarczą, podtrzymywaną {.rzez dwa białe orły, trzy hełmy srebrne. W szczycie pierwszego szlachcic polski z pierścieniem w ręce; w środkowym, czerwona głowa orła z koroną złotą w pośród białych piór strusich; z trzeciego wreszcie wyskakuje lew, w prawo obrócony i trzy-mająoy w prawej łapie miecz do cięcia wzniesiony, w lewej—kBięgę roztwartą. Godła herbowe: „Speravit rebus infeBtis“ i „Fidis manibus*. Tym herbem pieczętuje się polska gałąź hrabiowska Engestiomów, z której każdy nowy właściciel majoratu Refvelsta, jako głowa rodziny, prawem dziedzictwa, na mocy reBkrypta królewskiego i uchwały stanów szlacheckich szwedzkich, po wygaśnięciu rodu Benzelstjernów w r. 1879, przy-

^4fÉÉI

mśmM1 rXÄ

'ISM

jjf

l)v'lli'i# CnNuHMfc.twnuVTwi

II _

C^SPE^AVlTINFESTISREBliSjv

Fig. 125. Engeström (herb).

biera podwójne nazwisko: Benzelstierna Engeström.—T. Żychliński „Złota księga szlachty polskiej“.

Engeström Gustaw, mineralog szwedzki (* w Lund 1 sierpnia 1738—f w Upsali 12 sierpnia 1813 r.). Uczeń Brandta i Cronstedta, którego Mineralogię przełożył na język angielski (Londyn 1770); odbywał liczne podróże badawcze po Norwegii (1760), Anglii, Hollandyi i Prusach (1764—67), był probierzem mennicy (1764), jej kuratorem (1768—1794), assesorem (1774) i radz-cą departamentu górniczego. Ogłosił drukiem: „Description d’un laboratoire minéralogique“ (naprzód po angielsku, Londyn 1770, następnie po szwedzku, Sstokholm 1773; przekład niemiecki Weigla, Greifswald 1774, 1782); „Laboratorium chemicum“ (1781—84, 3 tomy); »Guide du voyageur aux carrières et mines de Suède”, po francusku (1796); oraz jedenaście doświadczeń w Aktach sztokholmskiej akademii nauk, której był

K. J.

Engeström Wawrzyniec Lars, (* 24 grudnia 1751—f 19 sierp. 182Ö), mąż stanu i pamiętni-karz, syn Jana, doktora teologii i profesora języków wschodnich w Lundzie, i Małgorzaty Benzel-stjerna, urodził się w Refvelstadt w Szwecyi środkowej. W 17-ym roku życia złożył egzamin teologiczny, we dwa lata później prawniczy w uniwersytecie lundzkim. Rodzina przeznaczyła go na dyplomatę. Rozpoczął kary erę w r. 1770 przy archiwach państwa, a podnosząc się w godnościach, wysłany został r. 1*782 do Wiednia jako sprawujący obowiązki przy legacyi szwedzkiej. Wtajemniczając się w praktykę dyplomatyczną, poznał się tu także z kilku Polakami a zaprzyjaźnił z Julianem Ursynem Niemcewiczem. W końcu r. 1787 przeniesiony do Warszawy, pokochał Polaków, a ponieważ ówczesne interesa Szwecyi były z pewnego względu wspólne z interesami Polski, E. działając, jak sądził, dla dobra jednego kraju, działał też i dla drugiego. W szczególności wymienić należy myśl E-a co do układów o konwencyę przygotowawczą do traktatu między Szwecyą a Polską, a następnie sympatyczny współudział w działalności stronnictwa patryotyoznego na sejmie czteroletnim. W Warszawie poznał E. Rozalię Chłapowską, krewną marszałka Gurowskiego, który długo jako opiekun stawiał przeszkody wydaniu swej pupilki za cudzoziemca i stronnika pa-tryotów; stałość jednak obojga zwyciężyła. Otrzymawszy zezwolenie króla Szwedzkiego, postanowił E. starać się o indygenat w Polsce. Poparty przez Niemoewicza, naówczas posła inflanckiego, oraz przez króla, otrzymał obywatelstwo polskie roku 1791, a od twórców konstytucyi pierścień pamiątkowy z napisem fidis manibus. Odwołany z Polski, chociaż bracia jego zamieszani byli w sprawę o królobójstwo Gustawa III, został w r. 1792 kanclerzem dworu króla szwedzkiego i członkiem komissyi do spraw zagranicznych, oraz ko-missyi do spraw pomorskich. W skutek nieporozumień z członkami ówczesnej regencyi szwedzkiej, E. opuścił zajmowaną przez się posadę i wysłany został jako minister pełnomoony do Anglii, w r. 1795 w tymże charakterze do Wiednia, potem zaś (w r. 1798) do Berlina. W r. 1803 napowrót odwołany, zajmował urząd w komissyi spraw wewnętrznych. W r. 1809 odbył podróż do Saksonii i Polski, a gdy z niej wrócił, mianowany został prezesem kancelaryi, wkrótce zaś potem ministrem spraw zagranicznych, członkiem izby panów, dziedzicznym baronem, kawalerem orderu serafinów, dziedzicznym hrabią itd., aż wreszcie został kanclerzem Szwecyi i Norwegii. Towarzystwo przyjaciół Nauk w Warszawie mianowało go r. 1810 swym członkiem honorowym. W Polsce, a mianowicie w majętno-śoi Jankowicach w Poznańskiem, otrzymanej po żonie, przebywał często. Gdy w r. 1812 sejm warszawski ogłosił powszechną konfederacyę ziem polskich, E. nadesłał z Jankowie swój akces, w słowach pełnych najwyższego patryotyzmu. Ku końcowi życia, skołatany wiekiem i pracą, złożył wy-

P. Chm.

IP

,2

_/•

*    ~.'.n

JB

soki urząd kanclerza, a sam dla odpoczynku przeniósł się do Jankowie, gdzie też życia dokonał. Był to charakter prawy, unikający wszystkiego, co podejściem i nieszlachetnością czuć było. Dobrze on sam siebie opisał: „Gdym do służby krajowej wstępował, z młodzieńczą siłą i wiarą w przyszłość, postanowiłem, wytrwałością i pracą ze szczebla na szczebel przechodząc, dosłużyć się w mej ojczyźnie pierwszorzędnego stanowiska. Atem zawczasu przyrzekł sobie dobijać się go prawdziwą zasługą, bo do intryg nigdy stworzonym się nie czułem, mając ku nim pogardę i obrzydzenie. Walczyłem z przeciwnościami wytrwale, zdawało mi się nieraz, że los zawzięty nigdy mi sprzyjać nie może, to znowu zaświeciła nademną Opatrzności gwiazda, najczęściej, gdym się tego najmniej spodziewał”. Pozostawił po sobie Pamiętniki, częścią po szwedzku, częścią po francusku w starości układane, przy pomocy przyjaciół.

Część szwedzka obejmuje bardzo szczegółową history ę lat młody cha utora i pierwszych kolei urzędowania. Maluje żywo ówczesny stan Szwecyi, rozdwojenie narodu na stronnictwa Czapek i Kapeluszów, charakteryzuje ludzi, którzy wtedy w ruchach społeczno-politycznych najważniejszą odgrywali rolę.

Od pobytu E a w Wiedniu rozpoczyna się część francuska, poprzedzona krótkim wstępem w języku szwedzkim. Tę-to właśnie część podał w tłomaczeniu polskiem J. J. Kraszewski (wstęp szwedzki przetłómaczył wnuk autora) i wydał jako tom XV-y zbioru pamiętników z XVIII-go wieku, ogłaszanego przez J. K. Żupańskitgo w Poznaniu-Tytuł tego tomu brzmi: »Pamiętniki Wa. wrzyńca hrabiego Eogestroma, posła nadzwyczajnego i ministra pełnomocnego króla J. Mci Szwedzkiego w Polsce czasu sejmu czteroletniego, później kanclerza państwa i ministra spraw zagranicznych itd. itd. itd., przełożona z oryginału przez J. I. Kraszewskiego (z portretem autora). Poznań 1875‘,

XXX, 257 str.). W przekładzie tym pamiętnik urywa się na r. 1800. Ważnych szczegółów ściśle politycznych zawiera mało, ale do charakterystyki i obyczajów dostarcza materyału sporo. Autor nie gonił za dowcipem, nie chciał się przedstawić jasnowidzącym, nie wysuwał osoby swojej na plan pierwszy; patrzył i obserwował spokojnie, spostrzeżenia swoje notował widocznie pod świeźem jeszcze wrażeniem, nie dbając o ubieranie ich w jakąś świąteczną sukienkę. To też styl pamiętnika nie tylko nie odznacza się wy-twornością, ale nawet brak mu nieraz poprawności, jak to sam autor zauważył. Najważniejszą zaletą pamiętnika jest prawda, t. j. mówienie tego tylko, co autor za prawdę szczerze poczytywał. Tłumaczenie Kraszewskiego nie celuje pod względem językowym, a wydanie wogóle jest niedbałe, druk pełen błędów, nieprzesakadzającyoh rozumieniu rzeczy, ale niemiłych dla oka i umysła.

Engoström hr. Benzelstjerna Wawrzy-nieć (* 8 maja 1829), literat, wnuk kanclerza szwedzkiego, a syn Gubtawa Stanisława i Leoka-dyi z Gajewskich, urodził się w Poznaniu, a nauki pobierał w Krakowie w zakładzie naukowym prywatnym, utrzymywanym przez głośnego filozofa i estetyka, Józefa Kremera, przejmując się mianowicie zamiłowaniem poezyi i sztuk pięknych. W roku 1852 zaślubił Jadwigę Borzewską. W r. 1879 został spadkobiercą wygasłego imienia Ben-zelstjernów. Jest od r. 1880 sekretarzem generalnym Zarządu Towarzystwa pizyjaciół nauk w Poznaniu, które mu, obok wielu cennych darów, zawdzięcza wzorowe uporządkowanie zbiorów muzealnych. Jest również członkiem szwedzkiego Towarzystwa naukowego antropologii i geografii

>•

■W ;:x

m wÊÈk

śm

ÉSÉ

■ßt*

ÉSSâl

ÉÜÉ

;J

W '■

Ï0<'

Fig. 126. Engestrom\Wawriyniec.

w Sztokholmie i kilku innych w Szwecyi. Po objęciu majoratn nabył i erygował, w zamian za kamienicę w Sztokholmie, majątek Kristiansborg nad Melarem, niegdyś własność Wawrzyńca Benzelstjerna, biskupa westmanlandzkiego. Za główne zadanie swoich prac literackich obrał sobie wzajemne zaznajamianie dwóch swoich ojczyzn, Szwecyi i Polski. Bibliograficzny spis prac E-a obejmuje około 40 numerów. Wiele z nich ma znaczenie sprawozdawcze i informacyjne, jak np. wydawane w stolicy Saksonii przez lat 11 .Notatki drezdeńskie” lub „Sprawozdanie z obchodu jubileuszowego 400-ej rocznicy założenia wszechnioy upsalskiej“ (1877)

narodowej w Poznaniu* (1862), »Kilka słów o higienie duezy" (Poznań 1886).

Engglstein, 03ada w Szwajcarskim kantonie (1880) itp. Nadto zaznaczyć potrzeba wiersze oko- Berneńskim, 703 m. nad p. m., już w XIV stule-licznościowe, jak np. „Kantata na stuletnią roczni- ciu znane zdrojowisko, z jednem, żelezisto - solno-cę śmierci św. Metodego, apostoła Słowian* (1885), ziemnem źródłem; urządzenia kąpielowe skromne, „Ku uczczeniu 32-Ieîniej rocznicy zgonu Adama koszta pobytu około 180 franków miesięcznie. Mickiewicza* (1887;, „Soli Deo gloria—w czasie Stacya kolejowa w Worb, przy drodze żelaznej obchodu 35-ej rooznicy zgonu Ad. Mickiewicza“ Bern - Lucerna.

(1890), »Witaj nam, witaj, hospodynie drogi—hymn na ingres ks. Floryaua Stablewskiego“ (1892) Do tych rzeczy, które trwalsze mają znaczenie, policzyć trzeba przekłady z autorów szwedzkich i stu-dya nad nimi. Należą tu: „Poezye Karola XV, króla szwedzkiego z życiorysem poety i portretem*

(Warsz. 1873), „Axel, powieść historyczna z czasów Karola XII, Ezajasza Tegnéra* (Poznań 1867),

»Swea, poemat narodowy Ezajasza Tegnéra“ (tamże 1883), »Pierwsza Komunia, idylla chrześciań-ska, poemat Ezajasza Tegnéra* (tamże t. r.),

li

SN**

źąt d’E.

Hral.

u dalej: „Pamiątka obchodu uroczystości imienin J. I. Kraszewskiego* (1879), »Wjazd uroczysty i przyjęcie profesora Nordenskiölda w Sztokholmie“

M, '

*

-s

WÀ

w:

Fig. 127. Eugeström hr. Benzelatjerna Wawrzyniec.

„Z szwedzkiej niwy; przekłady poetyczne poetów szwedzkich: Olofa Wallina, Franciszka Mikołaja Franzena i Eryka Jana Stagneliusa“ (tamże 1884), »Gerda, fragmenta z poematu Ezajasza Tegnéra wolny przekład” (Lwów 1887), .Natura północy Roberta v. Kraemer“ (Poznań 1896). Studya E-a nad autorami skandynawskimi są następne: ,Eza-jasz Tegnér, odczyty literackie* (Drezno 1870), »Karol Lineusz, życiorys, z portretem* (Warsz. 1874), »Henryk Ibsen" (tamże 1875; wyd. drugie Poznań 1885), »Jan Jakób Berzeliusz* (Krak. 1879). Zadanie główne zaznajamiania nas za Skandynawią spełniają także: »Obrazki z podróży —Szwe3ya“ (Kraków 1870, 565 str.), .Wyspa Got land, obrazek z podróży“ (Poznań 1887). Z więk szych oryginalnych poematów E-a wymieniam: „Pieśń o gwiazdach naszych* (wyd. 2 ie 1883, Kraków), „Bukiet Haliuy, obrazek dramatyczny w 1 m akcie* (Poznań 1875), »Wisła, fantazja na rodowa* (t-źe 1883). Wreszcie niepodobna pominąć broszur p. t. »Kilka słów o Elwardzie Rasta-wieokim i o rzeczywistem znaczeniu naszej galeryi

P. Chm.

Dr A. P.

Enghien, miasto w belgijskiej prowincyi Hen-negau, okręgu Soigniez, na granicy z Brabancyą południową i w węźle dróg żelaznych; semina-ryum duchowne, ogród botaniczny, piękny zamek z parkiem niegdyś książąt d’E., dziś książąt A-renberg; fabryd płótna, tkanin wełnianych i koronek; 4 500 m oów. Książęta z linii burbońskich Kondeuszów, a między innymi i rozstrzelany na rozkaz Napoleona I-go Kondeusz, nosili tytuł ksią-

And. S.

Eaghien Franciszek de Bourbon, hrabia (* r. 1519—f 1546), syn Karola Bourbona, księcia Vendôme i Franciszki d’Alençon. Mianowany przez Francuzka I-go na początku 1544 r. wodzem armii francuskiej w Piemoncie, odniósł 14 kwietnia tegoż roku pod Cérisoles wielkie zwycięstwo nad margrabią del Vasto, cesarskim gubernatorem Medyolanu. Następnie zdobył Cari-guan, gdzie wziął do niewoli innego wodza cesarskiego, Piotra Colonnę, atoli pod Niz*ą doznał porażki z powodu niedostateczności środków oblężui-czych (wrzesień 1544). W kilkanaście miesięcy później ten rokujący wielkie nadzieje młodzieniec znalazł śmierć tragiczną na zamku La Roche -Guyon. D. 23 lutego 1646 siedział mianowicie w dziedzińcu zamkowym, na ławce, gdy z okna któregoś piętra spadł mu prosto na głowę ciężki kufer z b elizną, przyprawiając go o śmiertelne obrażenia. Sprawcą tej zbrodni, upozorowanej wypadkiem, był Korneliusz Bentivoglio, przyjaciel serdeczny Franciszka Lotaryńskiego, późniejszego »wielkiego Gwizyusza“, który zazdrościł hrabiemu E, sławy. Brat młodszy E-a, Jan, przybrał tytuł hrabiego Soissons. — »Grande Encyel.“ Lami-raulta.

Enghien Ludwik Antoni Henryk de Bourbon, książę d’ (* 2 sierpnia 1772 roku na zamku Chantilly, rozstrzelany 21 marca 1804 r. w Vincennes), syn księcia Ludwika Henryka Józefa de Bourbon i Ludwiki Maryi Teresy Batyldy Orleańskiej. Opuściwszy w lipcu 1789 Francyę, mieszkał wraz z rodzicami w Turynie, skąd następnie (6 stycznia 1791) wyjechał do Niemiec, żeby zaciągnąć się do legionów, formowanych przez jego dziada, księcia Kondeusza, nad brzegami Renu. W latach 1796 — 1799 dowodził przednią strażą i dał się poznać z osobistej odwagi. Po pokoju lunewilskim i po rozwiązanin korpusu emigracyjnego (31 marca 1801) młody książę, nie chcąc skazywać się na bezczynność, nie przyjął ofiarowanego sobie schronienia w Anglii (dokąd udała się jego bliższa rodzina), lecz pozostał na kontynencie. Starał się o przyjęcie do służby austryaokiej; późaiej, zniechęciwszy się, osiadł (29

Hml.

Dr A. P.

września 1801) w zamku Ettenheim, w księstwie Badeńskiem, gdzie się ożenił potajemnie z księżniczką Karoliną Rohan - Rochefort. Czy w tym wyborze zamieszkania o parę mil od granicy francuskiej kierował się widokami politycznemi, trudno orzec. To jednak pewna, że trzymał się zda-leka od rojalistycznych intryg i konspiraoyj, jakkolwiek gotów był na pierwsze zawołanie stanąć do walki za sprawę swego domu i królestwa. W Ettenheim spędzał czas prawie wyłącznie na czytaniu książek, polowaniu i spacerach. W roku 1803 poczęły krążyć głuche wieści, że książę E. robi niekiedy wycieczki na ziemię francuską. Sam książę Kondeusz dawał przez pewien czas wiarę tym pogłoskom i zapytywał o to wnuka; ten wszakże zaprzeczył w sposób najbardziej stanowczy. Jakoż dokumenty autentyczne potwierdzają, że książę E. w istocie ani razu, od czasu swojego wyemigrowania, nie był we Francyi. Pomimo to blizkie sąsiedztwo księcia wydawało się Bonapartemu wielce podejrzanem, zwłaszcza w o-wym czasie, kiedy na życie jego godziły ze wszystkich stron spiski i zamachy. A doniesienia po-licyi francuskiej zdawały się wprost wskazywsć księcia d’Eaghien, jako jedną ze sprężyn tych spisków. Wkrótce po wykryciu sprzyBiężenia Moreau i Pichegru, podoficer źandarmeryi, wysłany do księstwa Baden skiego w celu zebrania wiadomości o księciu E., dowiaduje się, że książę bawi w Ettenheim w towarzystwie Dumourieza (ob.). Niemiecki sposób wymawiania pomieszał widocznie nazwisko Thumery z nazwiskiem Dumou-riez, bo dowiedzionem jest, że ten generał nie był nigdy w Ettenheimie. Policya jednak uwierzyła w tę wiadomość, zaś generał Moncey przesłał raport żandarma pierwszemu konsulowi. Niebawem aresztowano Cadoudala (ob). Z zeznań jego wynikało, że spiskowcy czekali w Paryżu na przybycie jakiegoś księcia, wraz z którym mieli przystąpić do działania. Owym księciem, według mniemania policyi, mógł być tylko E. Wtedy w umyśle Napoleona zrodziło się nagle postanowienie rzucenia na spiskujących Burbonów postrachu, krokiem zarówno energicznym, jak gwałtownym. Plan pierwszego konsula zyskał uznanie i gorliwe poparcie jego ministra spraw zagranicznych, Talleyranda, W nocy z 15 na 16 marca 1804 oddział dragonów francuskich, pod dowództwem generała Ordeneza, z pogwałoeniem pokoju i prawa międzynarodowego, wkroczył na ter-rytoryum badeńskie i zbrojno naszedł zamek Ettenheim. Porwanego z łóżka księcia E-a przewieziono do Strasburga, a stamtąd do Viacennes, dokąd przybył 20 marca i gdzie tegoż dnia odbyła się nad nim parodya sądu wojennego; wyrok bowiem był z góry zadekretowany i nawet dół zawczasu wykopany. Nazajutrz, o wpół do piątej rano, książę padł bez życia w fossę, przeszyty kulami 16-u żandarmów. Utrzymywano, że pierwszy konsul miał zamiar w ostatniej chwili ułaskawić księcia i że polecił radzcy stanu, Réalowi, zawieść do Vincennes stosowny rozkaz. Réal miał spać w chwili, gdy mu przyniesiono list Bonapar-

tego; kiedy zaś obudził się i rozkaz przeczytał, było już zapóźuo. Atoli H. Welschinger z dokumentami w ręku dowiódł, iż twierdzeuie powyższe jest myln8. Odpowiedzialność za porwanie i doraźną egzekuoyę księcia E. spada bezpośredaio na Napoleona, następnie zaś na Talleyranda, ministra policyi Savarego, generała Hullin* (jako prezesa sądu wojennego). Talleyrand potrafi! wprawdzie oczyścić się przel Ludwikiem XVIII z zarzutu wspólnictwa w tym akoie gwałtu i bezprawia i zepchnąć całą winę wyłącznie na pierwszego konsula, ale Talleyrand na to miał język, by kłamać. Również wykrętną jest obrona własna Savarego. późiiejizego księcia Rovigo: .Sur la catastrophe de M. le duc d’E * (Paryż 1823), która wywołała ukazanie się przeszło 20 pism, poświęconych tej sprawie. W roku 1816, za drugiej Restau racy i, zwłoki księcia E. zostały uroczyście wykopane i umieszczone w grobowcu w kaplicy zamku Vincennes.—Karolina de Rohan- Rochefort, wdowa po księciu zmarła w r. 1841.—Dupin .Pièces judiciaires* (Paryż 1823); Chulot „Métnoireî et voyages du duc d’E.“ (tamże 1841); Crétineau-Joly „Histoire des trois derniers princes de la maison de Condé* (tamże 1867, 2 t.); Constant ,Le duc d’E.* (1869); Boulay de la Meurthe .Les Dernières Années du duc d’E.” (1886); H, Welschinger „Le duo d’E. 1763 — 1804” (1891); Tenże .L’Eirope et l’exécution du duc d’E.” (Amiens 1890); Talleyrand .Mémoires* (t. III ci) i w. inn.

Enghien - les - Bains, osada lecznicza we francuskim departamencie Seine et Oise, okręgu Pontoise, o 12 km. od Paryża; dziewięć siarczano-ziemnych zdrojów, zdrojowisko kąpielowe i letnie schronisko, licznie przez Paryźan odwiedzane. Wskazane są te zdroje w nieżytowych cierpieniach krtani, oskrzeli, przełyku, pęcherza moczowego i w chorobach kobiecych. Urządzenia kąpielowe wzorowe, zaś ku wygodzie chorych i licznych letników—wspaniałe, z wielkim komfortem. Staoya kolejowa drogi żelaznej Saint Denis-Montmorency w miejscu.

England sir Richard (* 1793 r. w Detroit w Wyższej Kanadzie — f w Titchfield, Hampshire 19 stycznia 1883 r.). Był synem Ryszarda E. of Lifford, weterana z wojny o niepodległość Ameryki. Ukońozywszy kollegium w Winchester, wstąpił do wojska w stopniu chorążego w 1808 r. i odtąd poświęcił się karyerze wojskowej. W r. 1809 brał udział w wyprawie na wyspę Walche-ren, w 1810 i 1811 r. był adjutantem głównodowodzącego w Sycylii i w tymże roku, jako ochotnik, uczestniczył w obronie Taryfy. Po bitwie pod Waterloo był w armii okupacyjnej we Francyi, stamtąd udał się do Dublinu, a w 1833 r. służył w kolonii na Przylądku Dobrej Nadziei, gdzie się odznaczył w wojnie z Kaframi. Dosłużywszy się w tym czasie stopnia generała, był przeniesiony do Indyj Wschodnioh, gdzie wkrótce z dywizyą bombajską posłano go na pomoc generałowi Nott do Kandahaiu. Jakkolwiek zaś cel ten był dopięty i England zrobił to, co mu poleco-

no zrobić, ściągnął jednak na siebie zarzuty za niepowodzenia i porażki, poniesione w tej wyprawie. Powróciwszy do Anglii w 1843 roku, E. porzucił na jakiś czas służbę wojskową, do której znowu wstipił w 1849 roku. W czasie kampanii krymskiej E. dowodził 3-% dywizyą i brał udział w bitwach pod Almą i pod Inkermanem, w której się odznaczył. Kierowa! jeszcze atakiem na Redan 18 czerwca 1855 r. W sierpniu tegoż roku musiał z polecenia lekarzy powrócić do Anglii. W 1877 roku wystąpił zupełnie ze służby wojskowej. — „Dictionary of National Biography* (T.

A. O.

And. S.

dnio - Indyjskiej.

English Hurhour, wyborna przystań na po-łudniowem wybrzeżu wyspy Antigua (Małe Autyl-skie), jedna z najlepszych i najbezpieczniejszych w całych Indyach Zachodnich; jest tu szpital dla marynarzy, fort i warsztaty do budowy

And. S.

E. D.

nazwy.

'id. S.

XVII, 371).

Engler Henryk Gustaw Adolf, botanik niemiecki (* 1844 w Żaganiu), kształcił się we Wrocławiu i był tam nauczycielem w Magdalenas um; później kustoszem zakładów botanicznych i docentem w Monachium; następnie prof, botaniki w Kieln i we Wrocławiu, a w r. 1889 został profesorem tegoż przedmiotu i dyrektorem ogrodu botanicznego w Berlinie. Pracuje głównie na polu botaniki systematycznej, geografii botanioznej i fhrystyki i wydał liczne dzieła z tego zakresu; wymieniamy ważniejsze: .Naturgeschichte und Verbreitung der Gattung Saxifraga“ (Halla 1867); .Monographie der Gattung Saxifraga* (Wrocław 1872); „Verwandschaftsverliä'tnisse der Rutaceen, Sima-rubaceen und Burseraceen“ (Halla 1874); .Versuch einer Entwickelungsgeschiohte der Pflanzenwelt insbesondere der Florengebiete seit der Ter-tiaerperiode“ (Lipsk 1879 —82, 2 t.). Oprócz tego, w dziele Martiusa „Flora brasiliensis“ i w Do Candole’a „Suite au Prodromus* opracował monograficznie wiele rodzajów roślin; od roku 1880 wy daje w Lipsku „Botanische Jahrbücher f. Systematik, Pflanzengesohichte und Pflanzengeographie“, a od r. 1887 tamże rozpoczęte z Prantlem (f 1893) cenne dzieło systematyczne „Die natürlichen Pfian-zenfamilien nebst ihren Gattungen und wichtigeren Arten*.    *

English. Channel, Angielski Kanał, tak nazywają Anglicy Kanał La Manche, oddzielający Francy ę od Wielkiej Brytanii.

English Company Islands, »Wyspy Kompanii Angielskiej*, grupa skalistych i niezamieszkanych wysepek u północnych brzegów Australii, wprost odnogi Arnhema, pod 136° 30' dł. wd. Gr. i 121 si. pd.; największa z nich Wessel. Odkrył je w r. 1803 Flinders i nazwał na cześć kompanii Wscho-

And. S.

łodzi.

Eûgramelle Mary a Dominik Józef, mnich francusKi (* w Nedouchel w Artois 24 marca 1727 r.—f 1781), jest autorem pracy wydanej w Paryżu 1775 r. p. t. „La Tonotechnice, ou l’Art de noter les cylindres“. Przypisują mu znaozny wpływ na rozwój i udoskonalenie różnego rodzaju przyrządów muzycznych, mechanicznych, opartych na o-brooie walca, w który w odpowiednich miejscach wbite są ć,vieki metalowe, poruszające, przy postępowym óbroeie walca, właściwe instrumenta głosowe.

Engstłenalp, osada w Szwajcarskim kantonie Unterwalden, 1 839 m. nad p. m., letnie uzdrowisko klimatyczne, w nader malowniczem położeniu i w pobliżu alpejskiego jeziora te; że

Dr A P."

Baguera, miasto okręgowe w hiszpańskim departamencie Walencyi, na północnym stoku wyniosłości Sierra E., która ciągnie się na prawym brzegu dolnego Jucaru; leży śród okolicy mało urodzajnej, gdzieniegdzie tylko gajami morw i drzew oliwnych pokrytej, za to obfitującej w dobre pastwiska, na których ludność hoduje liczne stada owiec i z ich wełny grubsze tkaniny, cieszące się dalekim zbytem, wyrabia; 6 500 mieszkańców.

Engymetr, ob. Telemetry a.

Enharmonia (grec.), w dzisiejszej teoryi muzycznej oznacza stosunek, jaki zachodzi między tonami gammy muzycznej, które ilością drgań, nazwą i pisownią nutową różnią się między sobą, w praktycznem jednak użyciu są uważane za jednakowe. Naprzykład: eis i f cis i des, fis i ges, h i cest gis i as dis i es etc. W rzeczywistości, jak nas teorya akustyki poucza, tony eis, äs, fis, ht gis, dis b*zmią nieco wyżej od: f, des, ges, ces, as i es. Na instrumentach posiadających temperaturę (ob.) stałą, to jest strój niezmienny, stały,—np. fortepian, organy, oraz instrumenty dęte i niektóre perkussyjne (kotły v. bębny),—niema między niemi żadnej różnicy w brzmieniu, bo przez strój stały a jednakowy utożsamiono ich brzmienie, to jest nadano im równą ilość drgań na sekundę. Na instrumentach jednak posiadających temperaturę niestałą,—jak smyczkowe i głoB ludzki,—róż üca takich tonów enharmonicznych jest wyraźną, nawet dla ucha mniej wykształconego, zwłaszcza wówczas, gdy te instrumenty (smyczkowe i głos ludzki) występują bez akompaniamentu instrumentów z temperaturą stałą. W muzyce instrumentalnej zbiorowej, lub w muzyce orkiestrowej, złączonej z głosami ludzkiemi, te różnice występują bardzo niewyraźnie, a to z tego powodu, że grajkowie np. instrumentach z temperaturą niestałą (smyczkowych) i śpiewacy, instynktownie, z poczucia muzykalnego, dostrajają się do temperatury instrumentów dętych, posiadających strój niezmienny. Grecy starożytni rozróżniali trzy rodzaje tetrachordu (następstwo tonów w obrębie kwarty: np. C - D * E - F] H - G - D • E)ti będącego podstawą ich gammy muzycznej: diatoniczny, chromatyczny i enharmoniczny. Pierwszy składał się z dwóch całych tonów i jednego półtonu: np. H, C D - E , C-D - EF,; drugi z dwóch, jeden za drugim postępujących, półtonów i małej tercyi: np. E,G,Cis -E E F,Fis - A i t. p. Nakoniec na trzeci rodzaj, enharmoniczny, składały się dwie, jedna za drugą postępujące, ćwiartki tonu i jedna tereya wielka; np. E,E*t C—E; E,E*, F—A. Gwiazdki przy literach oznaczają ćwierć tonu, jaką

otrzymywano z przepołowienia półtonów EG i EF ze względu na teoryę ewolucyi: stanowi bowiem o-na dwie równe w przybliżeniu części. Ten rodzaj ' gniwo, łąozące rodzinę łasic z plemieniem fok jednak, jako niepraktyczny w zastosowaniu, wy- j (p ł e t w o n o g i o h), wskutek czego te ostatnie szedł z czasem z użycia. Akordami enharmo- ! do rzędu drapieżnych zaliczone zostały. Naj-nicznem i zwą dziś takie akordy, które brzmią jednakowo, ale różnią się pisownią (ortografią). Np. akord septymowy: h ■ d - f - as, stosownie do potrzeb harmonii i modulacyi, może być jeszcze wyrażony w nutach: h- d- f- gis, albo h - d eis - gis, lub ces-d-f-as. Zmianą enharmoniczną zwie się zamiana jednego tonu (lub całego akordu), na drugi, różniąoy się od niego tylko enharmo* nicznie, t. j. pisownią: np. cis na des, lub przeciwnie. Używa się w razie potrzeby zamiany tonacyj krzyżykowych na bemolowe lub

bliżej spokrewniony jest z wydrą rzeczną. Głowa jednak o wiele już okrąglejsza, szyja krótka i gruba, tułów oylindrowaty, ogon krótki, gruby, nieco spłaszczony, zaostrzony klinowato i gęsto włosami porosły. Przednie kończyny różnią Bię już cokolwiek od nóg wydry rzecznej:,; palce mają krótsze, połączone błoną grubo nabrzękłą, od spodu gołą; tylne zaś łapy mają budowę zupełnie o-ryginalną: tworzą jak gdyby płetwy, podobnie jak u f o k (Pinnipedia), od który oh jednak różnią się tern, że palce ich, od wewnątrz ku zewnątrz, gdy postępuje, są coraz dłuższe. Zresztą podobne Enłmber Karol, malarz rodzajowy (*1811 do łap bobra, z tą tylko różnicą, że z wierzchu w Hof w Bawaryi—f 1867 w Monachium), kształ- i ze spodu pokryte włosami gęstemi, krótkiemi, cił się w Akademii monaohijskiej, a malował prze- | jedwabistemi. W prąciu u samców (podobnież

przeciwni.

A. Pol.

Ęjjj

■V"

V{_

fX

IT"

v.

*2£§jN|

öl

m.

W-

llgl

jr^-- ---

SBEWà^fe»:

k ---•-    ™=;""A- ■

'---^ - *

W- -

^ï-

^ś^ShJi

IH

3*

Fig. 128. Enhydtls marina.

ważnie sceny z życia ludu bawarskiego. Pierwszy jak u innych ssaków morskich, a także u worko-jego ważniejszy obraz przedstawiał Jarmark odpu- | watycb) znajduje "się kostka (os permis). Siekaczy stówy w małem miasteozku; za nim poszły: Prze- mają */a (gdy wszystkie inne drapieżne mają rwana gra w karty (sztychowana przez Preisla); ³/s i). Jedyny "gatunek tu należący Enliydra ma-Spóźniony obiad; Wiejski rzeźbiarz i Dzień sądowy rina (E. lutris, E. Stelkri), zwany także wydrą (sztychowany przez Jacquemot’a). R. 1860 E. roz- kamozacką, którego piękny okaz można widzieć począł dzieło swe [najważniejsze: ilustraoye do w warszawskim gabineoie zoologicznym, zamiesz-„ Geschichte aus dem; Ries" Melohiora Meyra 13 kuje północne brzegi Oceanu Spokojnego, a mia-kart (sześć z nich znajduje się w Miejskiem Mu- nowicie: wyspy Aleuckie i dalej ku północy aż zeum w Lipsku), które wyszły w reprodukcyach do cieśniny Berynga, na zachodnich pobrzeżach fotograficznych. E. umiał doskonale odtwarzać ży- Ameryki Północnej, aż do 28-o szerokości półno-cie ludu ze strony humorystycznej, czem głównie cnej, ale i tam co rok staje się teraz rzadszym, wielką popularność pozyskał.    * Futro kasłania (t. zw. bobry morskie), odzna-

Enhydris Stell. Bóbr morski, Kasłań, cza się włosem długim, prostym, ciemnoburym, zwany także „Kotik" przez myśliwców rossyj- z białemi centeozkami, pochodzącemi od białych skich. Właściwie wydra morska. Rodzaj do ro- koniuszków na włosach. Młode zwierzęta mają dżiny łasic (Mustelinae), plemienia mięsożernych też białe lub siwe, długie, szczeciniaste włosy, (Carnivora), a rzędu drapieżnych [Ferae) należący. | w, których bura miękka sierść całkiem się ukry-Daje najpiękniejsze futra, a ciekawy jest też bardzo j wa. Kasłań dorasta 1.5 m. długości (z ozego 30

S. M.

K. J..

K K.

dyi.

And. S.

(Gettynga 1857).

K K.

And. S.

płynu.

cm. odchodzi na ogon), wagi 30 — 40 kilogramów. W lipcu i sierpniu nieco lenieje. Żywi się rakami, mięozakami i rybami drobnemi. Zwierz to łagodny i niegdyś mało bojaźliwy, dziś stał się dzikim i ostrożnym nadzwyczajnie. Pierwszy opisał go Steller w 1741 r. Wielką jego zmyślność, pocieszne obyczaje i rozczulające przywiązanie matek do swych dzieci, oraz różne sposoby polowania na niego szeroko opisuje Brehm (Życie zwierząt, tom 1-szy), na Stellerze] się przeważnie opierając. Zresztą kasłań obyczajami swemi przypomina naszą wydrę rzeczną i nie tylko też w wodzie morskiej, ale i w rzekach niedaleko uść chętnie przebywa; oswoić go jedaak, równie jak Pasek oswoił wydrę , nikomu podobno dotąd się nie udało. Mięso ma mieć dość smaczne, futro kasłania należy do rzędu najpiękniejszych i najkosztowniejszych, przewyższa o wiele bobry zwyczajne. Już w 1741 r. płacono na granioy chińskiej od 80—100 rs. za sztukę, 40 lat temu rocznie dostarczano na rynek do 1 500 skór bobra morskiego, cena zaś pojedyńczej skóry wahała się od 120 do 700 tb. Obecnie zbyt dochodzi do 4 C00 skór rocznie, za summę około 1 000 000 rs. W języku handlowym kasłań nazywa się bobrem kamczaokim. Jeśli zaś polowanie na niego będzie w dalszym ciągu tak wzrastało, jak dotychczas, i przez prawo nie zostanie ograniczone, to czeka go ten sam los, jaki w naszym wieku spotkał krowę morską (Rhytine Stella-n): wkrótce wytępionym zoBtauie.

Enhydros (mineral.). Nazwę tę noszą okazy chalcedonu w postaci migdałów, pochodzące z gór Beri-ci pod Vicenzą, a szczególniej z Uruguayu, zawierające wewnątrz ciecz, składającą się przeważnie z wody z niewielką ilością rozpuszczonych w niej soli, wśród której znajduje się pęcherzyk powietrza atmosferycznego.

Enianie (gr. Ai ni a ne s), lud czysto-helleńskie-go pochodzenia, ukazujący się w rozmaitych miejscowościach już za czasów Homera (II. II, 749), zwłaszcza w Tessalii, na górach: Ossie, Ecie, Otry-sie, w dolinie rz. Spercheiosu (Herod. VII, 132, 198); dopiero przez Etolów a następnie przez Ata-manów ujarzmiony. Stolicą ich była wysoko na płn. stoku Ety położona Hypata, której liczne szczątki i dodziś jeszcze pozostały pod m, Neapa-tra (ob. Te ssał i a).

Enif, nazwa arabska gwiazdy drugiej wielkości w gwiazdozbiorze Pegaza, e Pegaza.

Enigmatyt, Kol bing it, (mineral.). Nazwę tę nadał Breithaupt pewnemu jednoBkośuoosiowe-mu, a podobnemu do epidotu, krzemianowi glinu, żelaza i wapnia z Kangerdluarsuk w Grenlan-

K J.

Eningen, duża wieś i jedna z najpiękniejszych w Wirtembergii, w okręgu Sawarowaldu, o 3 km. na wschód od powiatowego miasta Reutlingen, w prześlicznej dolinie na północnym stoku wyniosłości Rauhe Alb; uprawa wina, wyrób koronek i tkanin wełnianych; 3 500 m-ców. — Niegdyś na św. Jakób i na Boże Narodzenie zjeżdżali się tu handlarze z Sawajcaryi, krajów Nadreńskich i Hollandyi, dla narad z tutejszymi; dziś te, tak

zwane „Eningeńskie kongresy*, straciły wiele ze swojego znaczenia, jednakże handel miejscowemi i obcemi produktami dotąd jest ożywiony

JEnio (’Evoco), bogini od bardzo dawnych czasów stojąca obok Aresa, jako usobienie zgrozy wojennej; razem z nim przewodniczy ona mordom, rabunkom, zniszozeniu. Później przedstawiano ją jako własną matkę, córkę lub mamkę. W ateńskiej świątyni Aresa stała jej statua, dzieło synów Praksytelesa. Przystosowywano też E. do Bellony i do księżycowej bogini Komane. Badacze złożyli dwa napisy, wymieniające E, obok Aresa Enyalios.—Welcker „Griech. Götterlehre“ I, 706

K K.

Enipeus, bóg rzeczny w Tessalii (ob. Eołowie, oraz Owid. XI, 235 sq.). Jest jeszcze tego imienia bóg rzeczny w Elidzie, dokąd dostał się i mit o królewnie Tyro.

Enipeus, Enipev's, inaozej F er salit is, tur. Czanarlü, największy dopływ rzeki Peneios, w greckiej prowincyi Tessalii, spływa z północnych stoków pasma Othrys, wzmacnia się licznemi strumieniami z lewej strony i wpada z prawej strony do rzeki głównej między Laryssą a Trykalą. Według mitologii greckiej, gdy Tyro, córka Almoneu-sa, zakochała się w E-sie, Poseidon wziął na się postać tego ostatniego i spłodził z Tyro bliźnięta: Peliasza i Neleusza.

Enissej, ob. Jenissej.

Enkaustowanie (od greckiego lY**w=wpalam). Tak nazywany bywa pewien sposób przyrządzania przedmiotów z gipsu zrobionych, nadająoy im powierzchnię gładką, błyszczącą, przypominającą wyglądem swym ookolwiek kość słoniową. Robota odbywa się zwykle w sposób następujący: odlew gipsowy, doskonale wysuszony na powietrzu, poddaje się mocnemu rozgrzaniu w piecu odpowiednim, poczem zanurza się go na dwie lub trzy minuty w roztopionej stearynie, albo parafinie. Po-wyjęoiu i ocieczeniu, zbiera się za pomocą miękkiego pędzla nadmiar stearyny, gromadzący się za zwyczaj w zagłębieniach. Po wystudzeniu zupeł-nem cały przedmiot wyoiera się miękką szczotką. Można też stearynę zabarwiać lekko na żółto lub-różowo, dodaj ąc niewielkie ilości g u migu ty, albo krwi smoozej (ob. te wyrazy). Przedmioty gipsowe tak przysposobione nabierają wyglądu piękniejszego i większej trwałości, mogą też być myte mydłem i wodą letnią, jeśli się zabrudzą. Inny sposób, łatwiejszy, chociaż mniej dobry, polega na tern, że przedmioty gipsowe, konieoznie zupełnie suche, pociąga się na zimno stearyną rozpuszczoną w benzynie, albo nafcie bardzo dobrze oczyszczonej. Stosunek zwykle zachowywany w tych razaoh jest: 1 do 2 częśoi stearyny na 10 części

Dr J. P.

Enkaustyka, (gr. ly^aoziiyĄ [s. 1. tźyyrfr od: w pal am). Tak nazywamy sposób malowania, bardzo w starożytności rozpowszechniony, i używany zarówno do zdobienia sprzętów, jako też do sporządzania obrazów właściwych. Grecy posługiwali się E-ą często, począwszy od wieku IV przed nar. Chr., ale znacznie wcześniej znaną

już była Egipcyanom, jak nam dowodzą obrazy mumij, znajdywane dość licznie w El-Fajum; tu wszelako mówić będziemy tylko o E-ce starogrec-kiej, o której nieco wiemy, szczególniej dzięki wzmiankom, spotykanym u Pliniusza i Vitruvius z a. Starożytni, jak wiadomo, nie znali mało wania olejnego, a ślady jego napotykane u Egip-eyan są tak nieznaczne, że na uwzględnienie wcale nie zasługują; w każdym razie w Greeyi malarstwo to używanem nie było nigdy, zastępowała je do pewnego stopnia E., gdyż za jej pomocą rzeczywiście odtwarzać można obrazy z wyglądu do olejnych bardzo podobne. Technika ta zasadzała się na tern, że istoty barwiące, miałko roztarte i zmieszane ściśle z woskiem lub mastyksem (obacz ten wyraz), albo też z obydwoma razem, za pomocą odpowiednich, moono rozgrzanych narzędzi ustalano na danym przedmiocie. Zanim w krótkości Bkreślimy różne sposoby malowania tego, nadmienić wypada, że Gieoy umieli swe farby woskowe tak przyrządzać, iż były one albo przezroczyste i służyć mogły do laserowania (ob. t. wyr.), albo też pokrywały warstwą nieprzezroczystą malowane płaszczyzny. Jeżeli chodziło o pomalowanie posągów, ozdób architektonicznych, albo śoian marmurowych, używano zawsze barwników zmieszanych z woskiem i mastyksem; z mieszaniny tej tworzono laseozki, których końce rozgrzawszy, można było farby rozprowadzać na danym przedmiocie; następnie, żeby warstewkę farby, możliwie równo nałożoną, ustalić i wygładzić, posługiwano się stosownie ukształtowanemi pałeczkami i łopatkami metalów emi (pai xéatpoç), które przed użyciem rozgrzewano należycie; podczas rękoczynu tego wosk rozpuszczał się i wsiąkał cokolwiek w marmur. Do tego rodzaju po-malowań używano zwykle tylko barwnika blado-czerwonego, nadającego posągom zabarwienie cieliste. Na ścianach i słupach stosowano też, rozumie się, kolory inne, a nieraz łączono je ze złoceniem, uskutecznianem za pomocą listków złotych, naklejanych gumą egipską (aàpxoxôXXa). Do zdobienia ścian używano też bardzo prawdopodobnie innego jeszcze sposobu, przypominającego techniką swą t. zw. sgraffitto (ob. t. wyr.) .Na ścianę, powleczoną tynkiem lub stiukiem, należycie gładką, nakładano równo pokład farby woskowej i ustalano go sposobem powyżej podanym, poezem pokrywano go zupełnie drugą warstwą, odmiennie zabarwioną i, nie przygrzewając, jej zeskrobywano za pomocą rylca tyle, ile koniecznem było dla otrzymania rysunku, co uskuteczniwszy, wygładzano na gorąco. Stosując postępowanie to, można było otrzymać malowidła w dwóch kolorach tylko, przypominające bardzo rysunki dwubarwne na glinianych naczyniach staro greckich i etruskich. Sposób ten, odpowiedni bardzo do zdobienia ścian, później też często stosowanym bywał przez Arabów. Z malowideł ściennych, dokonanych za pomocą E-i, niestety, żadne do dni naszych n e przetrwało; tak licznie znajdywane w Pompejach i w Herkulaneum są wszystkie wykonane sposobem innym: dla tego też znajomość nasza E i sta-roźytnej jest bardzo niedokładna i w wielu szczegółach opierać się musi na domysłach i przypuszczeniach. To samo zupełnie odnosi się też do obrazów właściwych: żaden z nich, oprócz wyiej wzmiankowanych malowideł egipskich, nie dochował się, ohociaź, jak wiemy, były one niegdyś bardzo liczne. Dla tego też wszystko to, co o nich powiemy poniżej, nie może być poczytane za bezwarunkowo pewne, i ma tylko za sobą większe, lub mniejsze prawdopodobieństwo, opierające się wyłącznie na skąpych wzmiankach pisarzów starożytnych. Obrazy tedy w znaczeniu ściślejszem malowali Starożytni enkaustycznie na drzewie, metalu i kości słoniowej, posługując się przytem sposobami różnemi, nie używając wszelako do tego nigdy pędzla, jak to wykazały badania hrabiego de Cay-lus, lecz nakładając farby za pomooą łopatek (szpachtli), albo też rozmazując je sposobem powyżej przytoczonym. Najzwyklej prawdopodobnie powlekano całą powierzchnię deski mającej być pomalowaną równomierną warstwą wosku nieza-barwionego; na wygładzonej płaszczyźnie tej wykonywano obrysy obrazu za pomocą rylca, poczem wypełniano je farbami w stanie zmiękczonym, kładąc różne barwy obok siebie, a łącząc i rozcierając je za pomocą rozgrzanych pałeczek metalowych; na zakończenie gładzono wszystko gorącą łopatką, albo innerni, przyrządami nieznanemi nam bliżej. Obraz w ten sposób sporządzony musiał być łudząco podobnym do olejnego. Technika taka wymagała niezwykłej biegłości i wprawy i prawdopodobnie używano jej wyłącznie tylko do tworzenia obrazków niezbyt wielkich. Inny sposób, przypominający mozaikę (ob.) i nadający się lepiej do wykonywania malowideł większych, szczególniej dekoracyjnych, zasadzał się na działaniu następnem: Na tablioy, obwiedzionej dokoła brzegiem wystającym, układano cały rysunek za pomocą krótkich pręcików z różnobarwnego wosku, jednakowo długich, stawiająo je prostopadle i szczelnie obok siebie. Po zapełnieniu całej tablicy, wygładzano powierzchnię silnie rozgrzaną łopatką, przyczem wierzchnie warstwy wosku, topiąc się, zlewały się w jedną całość, co też łagodziło ostrość rysunku, właściwą mozaikom. Oba przytoczone sposoby malowania wskrzeszone zostały znów z powodzeniem przez malarzy spółcze-snych; ale wobec malarstwa olejnego wyjątkowo tylko stosowane bywają. Wspomnieć wypada jeszcze jeden rodzaj, wykonywany wyłąoznie na kości słouiowej, wyglądem swym zbliżony do t. z w. Niello (ob.). Na powierzchni kościanej, gładkiej, wyżłabiano rylcem rysunek kreskowy, w zagłębienia wpuszczano wosk ciemno zabarwiony, wpala-jąc go następnie rozgrzaną pałeczką, i otrzymywano w ten sposób obrazek, podobny do drzeworytu lub miedziorytu niewycieniowanego. — Z pomiędzy mistrzów greckich słynęli z obrazów swych en-kaustyoznych następujący malarze: Pomp il os z Amfipolis, kwitnąoy około r. 360 przed nar. Chr., jeden z filarów szkoły Sykiońskiej, uchodzący nawet za wynalazcę E-i; Pausias z Sykio-nu, uczeń jego, oeniony jako malarz kwiatów

1892).

And. S.

And. S.

And. S.

i zwierząt; współczesny z nim Eufranor należał do szkoły Tebańsko-attyckiej, celował także w malowaniu zwierząt i był autorem zaginionej, niestety, rozprawy o malarstwie; dalej Ni ki as Ateńozyk, czynny w latach 350—320 przed erą naBzą, malował posągi przyjaciela swego Praksytelesa, szczególniej podziwiano jego postaci niewieście, odznaczające się wdziękiem niezrównanym; nakonieo Metrodoros około r. 168 przed nar. Chr. i prawdopodobnie nie wiele później żyjący, T i mo machos, ostatni wielki artysta grecki (por. Qrecya, Malarstwo). —Po obszerniejsze wiadomości o E-ce odsyłamy do dzieł następujących: A. üörling „Geschichte der Malerei“ (Lipsk 1866—67 T. I str. 37 i 39—41); A. Woltmann „Geschichte der Malerei" (1879 T. I); Cros et Henry „L’encaustique et les autres procédés de peinture chez les anciens“ (Paryż 1884); Donnervon Richter „Ueber Technisches in der Malerei, insbesondere in der Enkau-stik“ (Monachium 1885); Tenże „Die enkaustische Malerei der Alten“ (tamże 1888); E. Kroker „Katechismus der Archaeologie (Lipsk 1888 str 157 nast.) i P. Girard „La peinture antique" (Paryż

Dr J. P.

Enkelados, ob. Giganci.

Enkhuizen, miasto w niderlandzkiej prowincyi Hollandyi Północnej, nad odnogą Znider - zee, w miejscu największego jej zwężenia; kilka kościołów, piękny ratusz z r. 1688; warsztaty do budowy statków, połów ryb, handel; do 7 000 m-eów.—Tu urodził się malarz Paweł Potter.—W Średnich Wiekach ludne i zamożne, upadło z czasem z powodu zapiaszczeuia przystani. Projektowana grobla, mająca zamknąć odnogę Zuider-zee dla jej osuszenia, wyohodzi z E. przez wyspę Urk do leżącego na przeciwległym brzegu Kämpen. W wojnie z Hiszpanią było to pierwsze miasto niderlandzkie, które w r. 1572 od niej odpadło.

Enkirch, miasteczko na prawym brzegu Mozeli, w pruskiej prowincyi Reńskiej, regencyi Koblene-kiej, powiecie Zell; piły i młyny parowe, znaczna uprawa wina, 2 500 m-ców.—W okolicy ślady osad rzymskich.

Enklawa (geogr.). Jest to znajdująca się całko • wicie w obrębie danego państwa część terrytoryum oboego państwa, dla którego znów stanowi eksklawę. W Niemczech mnóstwo jest dotąd enklaw, będąoych pozostałością dawnych stosunków państwowych co do lenna, sukcessyi, i t. p. Księstwa Hohenzollern, należące do Pruss, otoczone są zewsząd posiadłościami Wirtembergii i Ba-denu: jest to więc dla Pruss ich eksklawa; też same księstwa w obrębie swoim posiadają terrytoryum wirtemberskie: jest to więc dla nich ich enklawa. Podobnie Morawy mają swoje ekskla wy w obrębie Szląska austryackiego, dla którego są one znowu enklawami.

Enklawa (polit.). Każde państwo do istnienia swego potrzebuje pewnej przestrzeni ziemi, nad którą, tudzież nad zamieszkałą na niej ludnością, wykonywa władzę państwową. Dla państwa ważną jest rzeczą nie tylko wielkość tego terrytoryum, gdyż od tego zależy w znacznej części i wielkość jego ludności, i wogóle siła i potęga państwa, ale i to, żeby terrytoryum to miało odpowiednią figurę geometryczną. Nieodpowiednia konfiguracja kraju jest bardzo niedogodna, zwłaszcza pod względem obrony granic. Dla państwa jest też niedogodnem, jeżeli terrytoryum jego składa się z kilku części, rozdzielonych posiadłościami innego państwa. Do niedogodności też należy zaliczyć tak zw. enklawy, pod któremi rozumiemy pewne przestrzenie ziemi, znajdujące się w jednem państwie i należące do drugiego, i wskutek tego niepodlegające władzy tego państwa, w którego obrębie Bą położone. E-y są niedogodne nie tylko dla państwa, do którego należą, ale i dla państwa, wśród którego się znajdują. W czasie pokoju stanowią one przeszkodę w komunikacyacb, w administracyi, ułatwiają kontrabandę towarów, utrudniają wymiar sprawiedliwości. W czasie wojny krępują działania wojenne. E-y były zjawiskiem zwykłem w państwach średniowiecznych; kiedy jednak państwa te zaczęły dążyć do wytworzenia silnej władzy centralnej, rozszerzającej swą działalność na całe terrytoryum państwaowe, musiały także zmierzać do pochłonięcia i zagarnięcia enklaw, albo do przyłączenia tej częśoi drugiego państwa, która dzieliła prowincye jednego państwa na części. Środkami do tego były dobrowolne układy, a w razie bezskuteczności ich i siła. Przykłady tego spotykamy za Ludwika

XIV-go. We Prancyi Zgromadzenie ustawodawcze przez prawa z 14 września i 4 listopada 1791 r. zniosło E-y; hrabstwa Avignon’u i Venaissin’u, będące posiadłościami papieskiemi, przyłączono do Prancyi. Zniesienie jednak enklaw w najszerszych rozmiarach dokonało się w Niemczech w początkach XIX go w., wskutek tego, iż terrytoryum cesarstwa było wówczas podzielone na mnóstwo drobnych państw i państewek, z których każde podlegało osobnemu panującemu, Landesherr, mającemu wszystkie prawa najwyższej władzy. W początkach bieżącego Btulecia w Niemczech było 72 duchownych i 143 świeckich Landesherrów, oprócz 51 wolnych miast cesarstwa, Reichstädte, tak, że całe terrytoryum było podzielone na 260 państw i państewek. Do tego trzeba jeszczé dodać 350 rodzin, t. zw. freie unmittelbare Reichsritterschaft, szczególnie w Szwabii, Prankonii i nad Renem, które posiadały 1400 mil kw., z ludnością przeszło 4 000 000. Naczelnicy tych rodzin korzystali w całej prawie rozciągłości z praw niezależnych od nikogo z panujących. Ma się rozumieć, iż wiele z tych państewek było E-mi, objętemi ze wszystkich stron posiadłościami innych większych państw, jak np.: Prus, Wirtembergii, Bawaryi i innych. E y te zaczęły znikać wskutek starcia wojennego z Prancyą, kiedy wszyscy panujący w Niemczech, hołdując zasadzie sauve qui peut, starali się zyskać łaskę francuskiego zwycięzcy i za jego protekcyą, nie tylko uchronić się od grożącej im zagłady, ale owszem wzbogacić się kosztem mniej silnych, lub też mniej szczęśliwych Bąsiadów. Początek do tego

A. O.

K. K.

k; k.

licy.

dał art. VII traktatu lunewilskiego z 9 lutego 1801 r., na mocy którego kraje, położone z lewego brzegu Renu, mające rozległości 1150 mil kw., z ludnością 4¹/* milionów, były ustąpione Fran-oyi. Panująoy, którzy skutkiem tego byli poszko-dowani, mieli otrzymać wynagrodzenie na prawym brzegu Renu, za pomocą przyłączenia do ich państw posiadłości mniejszych panujących, którzy w ten sposób byli medyatyzowani, to jest pozbawieni poprzednio słuźąoych im praw politycznych. W wykonaniu tego artykułu, Reichsdeputationsschluss, wyrok delegacyi cesarstwa z 25 lutego 1803 r., zniÓBł wszystkie duchowne niezależne księstwa z pewnemi tylko wyjątkami, tudzież pozbawił niepodległości wszystkie wolne miasta cesarstwa, Reichsstädte, z wyjątkiem trzech miast hanzeatyckich, tudzież Frankfurtu, Augsburga i Norymbergi. Wszystkie te posiadłości medyatyzowane i sekularyzowane były użyte na wynagrodzenie tych panujących, którzy stracili swe posiadłości na lewym brzegu Renu, a nawet na powiększenie państw takich panujących, którzy tam żadnej straty nie ponieśli. Po zmedyatyzo-waniu książąt- duchownych i wolnych miast przyszła kolej na panów świeckich. Stało się to skutkiem traktatu presburskiego z 26 grud. 1805 r., na mocy którego ²/₃ wyżej wspomnianych 350 rodzin, korzystających z praw panujących w swoich posiadłościach, zmedyatyzowano, posiadłości zaś ich przeznaczono na powiększenie Bawaryi, Wirtembergii, Badenii i Wiirzburga. Nowy cios zadało tym państewkom zawarcie w Paryżu 12 lip-ca 1806 roku pod protektoratem Napoleona, przez 16-tu niemieckich książąt, t. z w. związku reńskiego. Na mocy tego 72 niezależnych Reichsritter, princes et comtes actuellement régnans, było znów zmedyatyzowa-nych. Artykuł 25 aktu związku reńskiego stanowił, że każdy z członków tego związku ma przyznaną najwyższą władzę, souverainété, nad każdą E-ą, znajdującą się w granicach jego państwa, należącą do wyżej wspomnianych zmedya-tyzowanych rodzin. Jeżeli E-y były między dwoma państwami, należącemi do związku, to najwyższą władzę wykonywali obydwaj panujący.— Później jeszcze dekret Napoleona z dnia 24 kwietnia 1809 roku z Ratyzbony zniósł zakon niemiecki i posiadłości jego oddał tym panującym, w których państwach się znajdowały. Ile enklaw na mocy wyżej przytoozonych aktów zo stało zniesionych, trudno policzyć. Utonęły one w większych państwach, torując tem drogę do większej koncentracyi i odbudowania jedności Cesarstwa Niemieckiego. Stąd jednak widać, z jaką gorliwością Francuzi pracowali, mimo swej wiedzy i woli, nad odbudowaniem jedności Niemiec. Wprawdzie w czasie kongresu wiedeńskiego w 1815 r. zmedyatyzowani książęta czynili usiłowania w celu odzyskania swej niezależności, u-siłowania tó jednak spełzły bezskutecznie. Udało się im tylko w akcie związku niemieckiego w 1815 r. pomieścić art. XIV, który lepiej określił ich prawa i zabezpieczył od samowoli tych panują-

cyoh, do których państw posiadłości ich zostały przyłączone. W Prusach do 1866 r. były E-y należące do innych państw, tak jak Prusy miały E-y w innyoh państwach. Całe nawet państwo do tego czasu było podzielone na dwie nierówne połowy. Jakie stąd wynikały niedogodności, można pojąć stąd, że od 1819 do 1828 r. toczył się spór między Prusami i księstwem Anhalt - Köthen o to, czy Prusy mają prawo swoją linią celną objąć i to księstwo, które stanowiło E ę w Pru-Bach. Przyłożyło się to do utworzenia związke celnego. Obecnie E y są we Włoszech, jak rzecz pospolita San Marino, księstwo Monaco. Są takiu E-y w niektórych kantonach Szwajcarskich. W dawnej Polsce E-ą były Prusy Wschodnie. Wskutek też tego elektorowie brandenburscy dążyli, w Celu połączenia ich bezpośrednio z innemi swe-mi posiadłościami, do zabrania Prus Zachodnich, a w dalszym ciągu do rozbioru Polski. — Bluntschli »Staatswörterbuch“ (T. IX „StandeBherren“).

Enkomboma. Płaszczyk, służący do owinięcia się, jak wskazuje sam wyraz, pochodząoy od !yx,o|iß0cü. Nosili go na scenie, według Polluksa, niewolnicy, zarzucony na exomis. U Longusa jest to odzież pasterza. Warron woli, ażeby młode panienki, zamiast tog, nosiły chlamidy, E-my i parnacydy. Można stąd wnoBić, że E., równie jak chlamis, zapinała się na lewem ramieniu sprzączką.

Enkomion, łac. e no o mi um; pierwotnie pieśń chwały, towarzysząca uroczystemu pochodowi (ko-mos) na cześć igrzyskowego zwycięzcy w Greoyi, w rozróżnieniu od epikiniké, którą chór wykonywał w świątyni. Później wyraz ten stosował się do każdego artykułu, utworu, wierszem lub prozą, zawierającego pochwałę czegoś lub kogoś. Przeniósł się w tym charakterze aż do wieku Odrodzenia i tym też wyrazem ('Encomium moriae) ironicznie zatytułował Erazm z Rotterdamu swoją obszerną a sławną satyrę obyczajów spółczesnych: Poohwała głupoty.

Enköping, starożytne miasto w szwedzkiej pro-wincyi Svearike, okręgu Upsali, przy drodze żelaznej Sztokholm - Westeras i niedaleko od półaoo-nego wybrzeża jez. Mälar; pamiętne zwycięstwem, jakie Albrecht, książę Meklemburski, odniósł nad Magnusem i jego synem Hakonem r. 1365. W okolicy znaczna uprawa jarzyn, wywożonych do sto-

And. S.

Enkratyci (z grec. iYxpaTstę=wstrzemięźli-wi, zwani także z łacińskiego abstynentami) sekciarze a II w. po Cbr., którzy, przekraczająo granice wstrzemięźliwości, zakreślone przez kościół, uznani byli za kacerzy. Powstania sekty tej dotąd jeszcze należycie nie wyjaśniono i zdania co do tego są sprzeczne: niektórzy utrzymują, że jej założycielem był Taoyan (f 174), uczeń św. Justyna, inni zaś twierdzą, że już istniała dawniej; zdanie pierwsze jest wszakże poważniejsze, gdyż choć nazwa eyxpatsïç istniała dawniej, służyła wszakże nie sekciarzom, ale ascetom prawowiernym. Taoyan był jednym z gnostyków syryjskich i hołdował systematowi Walentyniusza, opartemu

K. K.

K. K.

Ennaëteria, z gr. ennea = dziewięć, etos = rok; w greckiej chronologii okres 8-letni (stąd czasem i oktaeteris zwana), tak, iż właściwie z rokiem 9-tym poczynał się okres nowy. Składała się ona z 2 922 dni, podzielonych na 96 miesięcy zwyczajnyoh i 3 przestępne, i to stanowiło t. zw. wielki rok (megas eniautos). Jest to prawdopodobnie najdawniejszy cykl astronomiczny, według którego obliczano czas, cykl datujący przynajmniej od Solona; przed czem, jeżeli istniała jaka rachuba, to zapewne tryeteria (trzyleoie).

Okresy kalendarzowe.

And. 8.

na zasadzie ścisłego dualizmu Zendawesty, chociaż późaiejsi zwolennioy jago, śoigani jako sekciarze, powoływali się na niektóra wyrzeczenia Pisma św. Tacy an, opierając się na krańcowej sprzeczności między materyą a bóstwem (duchem), uznawał za kon?63zne zupełne ujarzmienie ciała i zaleoał najściślejszą ascezę. Dla tego E. nie pozwalali sobie najmniejszej okazałości w odzieży, żadnych zgoła klejnotów, nie używali mięsa ani wina, nawet w sakramencie ołtarza zastępująo je wodą, (stąd zwano ich także z grec. Hydro para stami, lub z łac. Akwaryanami); odrzucali związek małżeński, jako poddający ducha pod władzę ciała. Różnią się zdania co do tego, azali wszyscy zwolennioy Tacyana byli E tami, chociaż tak się wydaje; wiadomo wszakże z drugiej strony, że nazwę E-tów przybierali także inni sekciarze, jak np. niektórzy z manichejczyków. Sądząc z tego, co pisze Epifaniusz, można wnosić, że ta sekta, która rozszerzona była już nie tylko na Wschodzie, ale także i na Zachodzie: w Gallii, Akwitanii, Hiszpanii i Rzymie, upadła ostatecznie w końcu w. IV; ale jeszcze i później pojawiają się heretycy podobnychźe zasad i obyczajów. Wiedzieć przy tern potrzeba, że pod nazwą E-tów, apotaktyków, bydroparastów i sakkofi ukrywali się manichejczycy, oraz, że doktrynę, podobną do E-tów, mieli Sewe-ryanie, tak, iż wielu uważało ich za jedno z tamtymi, niby jako ludzi severioris vitae (surowszego życia), lecz współczesny im Orygenes świadczy, że sekciarze ci wzięli nazwę od swego naczelnika, Sewera. Co do apotaktyków, zdaje się, że to była tylko druga nazwa E-tów. *

Enkrynity (paleontolog.), ob. E ner in us.

Enna Henna, dziś Castro-Giovanni, stary gród sycylijski (Sykulów) w środku wyspy i stąd też nazywamy bp/paXôç SotsXiaç, pępek Sycylii, nad jeziorem Pergos, dziś Percusa v. Laghitello, przy gościńcu, prowadzącym od Katany do Akragas, w prześlicznej i bardzo urodzajnej (pszennej) oko-lioy; dla tego też główną świątynię swoją miała tu Demeter i stąd, według niektórych wieści, Pluton uprowadzić miał córkę jej, Korę, czyli Persefonę. Dziś okolioa pusta i zapuszczona. Podczas wojny niewolników, za panowania Rzymu, tu była ich główna kwatera (Strabo VI, 272. Owid. ,Metam.“ V, 385). g* |Ennata, domyśl. hiera=uroczystość; ennea= dziewięć. Nabożeństwo za umarłych, w Grecyi staroż. odbywające się w dziewięć dni po pogrzebie; toż samo co u Rzymian sa or a novemdia-1 i a.

Za inioyatora E-ryi uchodzi powszechnie Kleostrat z wyspy Tenedos, między Herodotem a attyckim a-stronomem Metonem; poozątku więc tej rachuby poszukiwać należy w dawnych okresach świątecznych. Jakoż, w kulcie Apollina panuje cykl 8-le-tai (oktaeteris), igrzyska pityjakie i olimpijskie odbywały się pierwotnie w porządku E-ryi. Przez podział tejże na dwie połowy wynikła pentaë-te ris (5-lecie), a przez rozpołowienie jej powstała tryeteris. Pod tą samą nazwą obchodzono też i inne rozliczne uroczystości w terminach roku dziewiątego, jako to: w Delfach, Septeryon, wyobrażenie walki Apollina ze smokiem pityjskim; Herois i Charyla, stykające się wprawdzie z tą samą treścią, ale mające raczej cechę bachiczną. Rzeczy te bliżej opisuje Plutarch (Quaest. grae. 12), a co do powyższych uroczystości, ob, Chary lej e.K- K-

Enneaedekaeteris, okres księżycowy, okres lat 19-tu wprowadzony przez Ateńczyka Metona, około r. 430 przed Chr., ważny dla raohuby czasu u Greków. — Ob. Chronologia, Kalendarz,

S. K.

Enneady (grec., całość z dziewięciu części), wyraz używany zwłaszcza na oznaozenie danego układu bóstw babilońskich, syryjskich, egipskich. E-ami nazywają się pisma Plotinosa w układzie Porfiryusza: w 6 oddziałacy po 9 ksiąg.

Enneapyle, albo Pelasgikon Enneapylon, (dziewięć bram), była to serya szańców i bram, które pierwotnie broniły wejścia do Akropolu ateńskiego. Starożytne te fortyfikaoye były dziełem Pelazgów. Dziewięć bram, ustawionych jedna za drugą, w pewnyoh odstępach, zamykały drogę, wykutą w skale, która się wiła między dwoma mura-mi aż na szczyt płaskowzgórza. Widać jeszoze dotychczas między Propilejami i okolem Artemidy braurońskiej szereg głazów ogromnych, z gruba ociosanych, oraz próg bramy, które prawdopodobnie należały do E-ów pelazgickich. Na 20 metrów przed Propilejami znajduje się drugi mur pelazgic-ki, odkryty r. 1853 przez Beulégo. Portyfikacye te pierwotne były, jak się zdaje, zburzone w końcu w. VI przed Chr. po wygnaniu Pizy straty dó w. Na szczątkach tych murów starożytnych wzniosły się później Propileje; zachowano wszelakoż część drogi, wykutej w skale, którą, jak dawniej, przeciągały processye. I dziś jeszcze tą drogą wstępuje się na Akropol. Od w. V. Pelazgikonem nazywano nie tylko mur północny Akropolu, lecz także cały ter ren przyległy, panujący z tej strony nad dzielnicą Aten, do której wydaleni zOBtali potomkowie Pelazgów.    *

Ennedi, kraina w Afryce, w Sudanie wschodnim, na północ od Dar-Furu i na krawędzi Sahary, do której stanowi przejście klimatyczne; wo-góle górzysta, perycdycznemi tylko zroszona strumieniami, stepowa, mało znana, gdyż zdała od dróg karawanowych położona. Ludność należy do murzyńskiego plemienia Baële, z grupy Negrów Su* dańskich, i podlega władzy sułtana Wahajskiego; żyje w poligamii i fetyszyzmie, trudni się pasterstwem, prowadzi także handel solą.

Ennemoser Józef (* w Sobonau w Tyrolu d,

dargestellt* (Lipsk 1819; w wyd. dru-giem, przerobionem zupełnie, tamże 1844, dzieło to zwie się: „Geschichte des thierischen Magnetismus*; część pierwsza wyszła też osobno p. n. „Geschichte der Magie*), oraz: „Anleitung zur Mesmerischen Praxis“ (Sztutgard 1852). Z dzieł filozoficznych podajemy: „Historisch-psychologische Untersuchungen über den Ursprung und das Wesen der menschlichen Seele überhaupt und über die Beseelung des Kindes insbesondere* (Bonn 1824; wyd. 2-ie Sztutgard 1852, z dodaniem rozprawy o nieśmiertelności duszy; tłóm. włoskie, Wenecya 1853); „Der Magnetismus im Verhältnis zur Natur und Religion* (Sztutgard i Tübingen 1842), oraz „Der Geist des Menschen in der Natur oder die Psychologie in Uebereinstimmung mit der Naturkunde* (Sztutgard 1849). Spis zupełny prac jego znaleźć można w Call is en a „Medicinisohes Schriftsteller - Lexicon* (T. VI str. 83 i T. XXVII str. 463) i w „Allgemeine deutsche

Dr J. p.

Ruhru i Renu; jej dolina malownioza, zwana E n-neper albo Emper-Strasse i przecięta z obu stron dwiema liniami dróg żelaznych, przedstawia nieprzerwany szereg miast, wsi i osad ludzkich i jest jednem z największych ognisk żelaznego przemysłu w Westfalii.

Ennes Antoni (* 1848 w Lizbonie), poeta i publicysta portugalski. Kształoił się w mieście ro-dzinnem, później (1872—77) redagował dzienniki „Gazeta do povo" i „O paiz*. W r. 1886 został dyrektorem biblioteki narodowej; w 1893 piastował krótki czas tekę ministra marynarki, a w 1891 był komisarzem nadzwyczajnym we wschodniej Afryco. Z jego utworów scenicznych zasługują na uwagę: „Oi Lazaristas* (1874), komedya; „Eugenia Milton“ (1874), komedya; oraz dramaty: „Os trovadores* (1875), „O saltimbanco“ (1876), „A emigraçâo* (1878) i „Um divorcio“ (1879). Jako publicysta należy E do stronnictwa postępowego i piórem swojem zasila dzienniki: „O paiz*, „O progresBO*, „Correio da noite* i „Dia*.

Enningdal, wieś w norweskim okręgu Smale-nene, na południo-wschód od Chrystyanii; tu dnia 10 czerwca 1808 wojska norweskie pod Chrystya-nem, księoiem Szlezwidzko-Holsztyńskim, odnioBł/ zwycięstwo nad Szwedami pod generałem Armfel-tem.

And. S

A»d. S.

16 listopada r. 1787 — f d. 19 września r. 1854 w Egein pod Tegernsee), lekarz i filozof niemiecki. W r. 1808 zapisał się na wydział lekarski w Insbruku, ale już w roku następnym przerwał nauki, żeby się przyłączyć do powstauia narodowego pod Andrzejem Hoferem (ob.), następnie kształcił się dalej w Erlangen, Wiedniu i Berlinie. Rok 18<3 i 1814 spędził znów pod bronią jako oohotnik w korpusie Lützowa (ob.), nareszcie w roku 1816, obroniwszy rozprawę p. n. „De montium influxu in valetudinem hominum* został doktorem medycyny w Berlinie. W r. 1819 powołano go do Bonn na profesora nadzwyczajnego, w roku zaś 1828 otrzymał profesurę zwyczajną i wykładał antropologię, medycynę i patologię. Ustąpiwszy w r. 1837 z zajmowanej katedry, przeniósł się do Insbruku, a stamtąd w roku 1841 do Monachium, gdzie zarówno praktycznie jak i naukowo do śmierci był czynnym. W latach 1848 i 1849 wydawał założony przez siebie dziennik „Innsbrucker Zeitung*. E. należał do najzagorzalszych zwolenników Mesmeryzmu czyli magnetyzmu zwierzęcego (ob, te wyra zy), który uprawiać zaczął, będąc jeszcze studentem, i nad którego rozpowszechnieniem czynem i piórem pracował niezmordowanie przez całe swe życie, przyozem często zbaczał z toru naukowego, wpadając na manowce mistyoyzmu. Z licznych prac jego tu wymienić możemy tylko: „Der Magnetismus, nach der allgemeinen Beziehung seines Wesens

Biographie“ (T. VI str. 150).

Ennea Leonard (* 1820 w Schleiden—f 1880 w Kolonii), historyk niemiecki, od r. 1857 archi-waryusz miasta Kolonii. Oprócz wielu drobniejszych studyów, dotyczących głównie dziejów nad-reńskicb, opracował: „Geschichte der Reformation im Bereich der alten Erzdiözese Köln“ (Kolonia

1847); „Frankreich und der Niederrhein* (2 tomy, t źe 1856); „Geschichte der Stadt Köln" (5 tomów, t-że 1863—79) i t. d.

Ennepe, Empe, niewielka rzeka w pruskiej prowinoyi Westfalii, regencyi Arnsberskiej, wpada z lewej strony do rzeki Volme i z nią razem do

And. S.

And. S.

Ennis, stolica hrabstwa Clare, w irlandzkiej prowinoyi Munster, nad żeglowną rzeką Fergus (prawy dopływ dolnego Shannonu) i przy drodze żelaznej Kork - Limerick - Galway; przeszło 6 000 m-ców. Starożytna ta osada ma ruiny dawnego, w r. 1240 założonego, opactwa, którego kościół uważany bywa za najpiękniejszy w Irlandyi. Jest tu szkoła łacińska, pomnik 0'Connella, szpital, młyny, olejarnie, łomy wapienia. Ożywiony handel produktami rolnictwa i bydłem.    s-

Ennisccrthy, miasto w Irlandzkiej prowinoyi Leinster, hrabstwie Wexford, nad żeglowną rzeką Slaney i przy drodze żelaznej Wexford Dublin; gorzelnie, browary, znaczny handel zbożem; około 6 000 m-ców. Kromwell zajął je w r. 1649, a powstańcy irlandzcy spalili w r. 1793.

Enniskillen, stolica hrabstwa Fermanagh, w irlandzkiej prowinoyi Ulster, w miejscu, gdzie rzeka Erne wpada do jeziora Niższego Erne (Erne-lower) i przy drodze żelaznej do Sligo, Dundalk i Londonderry; do 6 000 m-ców. Miasto leży częścią na wyspach, częścią na briegaoh rzeki, ma szkołę łacińską (Portora School), dwa niewielkie forty, stary ratusz; ludność trudni się garbarstwem, koszy karstwem i wyplataniem ze słomy, prowadzi także handel lnem, zbożem i nabiałem. Poniżej i powyżej miasta ruiny dawnych klasztorów i kościołów.

Enniusz (Quintus Ennius), ur. 239 r. przed Chr. w mieście oskiem Rudiae, niedaleko od Ta rentu, w Kalabryi (Cic. Brut. 18, pro Arch. p. 22 Ovid, Ars Amat. 3, 409. Gell. Noct. At. 17, 21) a pochodził, według słów własnych, z królewskie go rodu Messapa (Serv. in Aen. 7, 631; Sil Ital 12, 393). Lubo trudno jest orzeo kategorycznie do jakiej narodowości należał, ponieważ pisarze

starożytni nadają mu nazwę, to Greka (Fest. 293), to nawpół Greka (Suet. gramm. 1), a sam poeta w jednym z fragmentów, przechowanym u Cycero-na (De orat. 3, 168) z dumą nazywa się Rzymianinem, w każdym jednak razie wychowanie, jakie otrzymał w kraju gęsto zaludnionym przez Greków, dało mu możność gruntownego poznania literatury greckiej, o ozem pozostałe fragmenta jego utworów ani na chwilę nie pozwalają wątpić. Władał on trzema językami: greckim, oskim i łacińskim, o czem nas znowu sam poucza u Gel-liusza (Noct. At. 17, 17, 1). Podczas drugiej wojny pnniokiej walczył w szeregach rzymskich; u-dział w wojnie, która wpływ tak potężny na podniesienie ducha narodowego wywarła, nie mógł pozostać bez wpływu na kierunek dalszej działalności E-a. W 204 r. w Sardynii spotkał go Kato i powracając zabrał z sobą do Rzymu (Corn. Nep. Cato 1, 4); wypadek zrządził, iż zwolennik samoistnego rozwoju Rzymu i dawnych italskich obyczajów, zawzięty nieprzyjaciel moralnego wpływu Greków, sprowadził do ojczystego grodu najgorętszego zwolennika i krzewiciela kultury helleńskiej. W Rzymie E. zamieszkał na Awentynie, utrzymywał się z wykładów języków greckiego i łacińskiego, a w chwilach wolnych od tych zajęć uprawiał literaturę. Ciesząc się względami Katona, podzielając z nim wiarę w świetną przyszłość wiecznego miasta, namiętną cześć dla tra-dycyj dawnyoh, miłość dobra i piękna, a nienawiść występku, E. jednak nie należał do żadnego politycznego stronnictwa, miłował i podziwiał w Rzymie wszystko, co było tyoh uczuć godnem, i nie tylko nie żywił nienawiści do arystokracyi, z którą prowadził zaciętą walkę jego protektor, lecz pozostawał w przyjaźni z całym rodem znakomitego zwycięzcy pod Zamą, Soypiona Afrykańskiego, wysławiał jego czyny bohaterskie w poemacie »Seipio⁴*, a na jego grobowcu taki umieścił epigramat:

Hic est ille situs, cui nemo civi’ neque hostie quivit pro factis reddere opis pretium. (Cic. De

[leg. 2, 22, 57).

„Tutaj spoczywa mąż, którego zasług nikt nie mógł należycie ocenić, ani z pośród spółobywateli, ani z pośród wrogów”. W innym epigramaoio Soypio ustami E a tak o sobie mówi: „Poczynająo od miejsc, gdzie słońce wschodzi nad bagnami Meotydy, niema nikogo, kto czynami swemi mógł by mi dorównać. Jeśli jest dozwolonem komukolwiek z ludzi wznieść się w krainy przez bogów zamieszkane, dla mnie jednego stoi otwartą szeroka brama niebios".

A sole exoriente supra Maeoti’ paludes

nemost qui factis aequiperare queat.

si fas endo piagas caelestum ascendere cui-

[quamst,

mi soli caeli maxima porta patet. (Cic. Tubc.

[disp. 5, 17, 49).

E. pozostawał również w stosunkach ścisłej przyjaźni z M. F. Nobiliorem, który w r. 189, będąc

EncykL Powił Uu»t*. Zerz 150. Tom 19-ty.

konsulem, zabrał go z sobą na wyprawę do Etolii (Cic. „Aroh. p." 27, Tuscul. disp. 1, 3; Aur. Viet1 ill. 52, 3); E. uczestniczył w oblężeniu Ambracyi, lecz nie wyniósł stamtąd żadnej za swe męstwo nagrody, prócz eblamidy (Symmach. ep. 1, 21). W kilka lat po powrooie z Etolii, około 184 r., Eaniusz, dzięki synowi M. Fulv. Nobiliora, Kwin-tusowi, otrzymał prawa obywatelstwa rzymskiego i resztę życia spędził w Rzymie, budząc nieskazitelnością swego charakteru powszechny szacunek, a nie ubiegając się ani o bogactwa, ani o zaszczyty w służbie państwowej. Tylko w poglądach na swe zasługi w literaturze E. nie odznaczał się skromnością. B^dąo mocno przekonanym, iż ma w sobie duszę Homera, często porównywał swe dzieła do pieśni wieszcza greckiego, uważał się za największego z poetów rzymskich, prawie zupełnie nie uznając zasług poprze Iników: Andronikusa (ob. Andronicus Liviusz) i Newiusza. Przystępując w 7-ej księdze »Roczników" do opisu pierwszej wojny Punickiej, której poświęcił i Ne-wiusz swój poemat, E. powiada: »Opisali i inni tę rzecz w wierszach, jakie niegdyś śpiewali Fauni i wieszczbiarze, kiedy nikt jeszcze nie wszedł na urwiska muz i nie dbał o piękne wysłowienie”.

scripsere alii rem

versibu’ quos olim Faunei vatesque oanebant, oum neque Musarum scopulos quisquam supe-

[rarat

neo dicti studiosus erat (Ann. v. 226—229, ed.

[Muelleri).

Sam Cyoero, przytaczający te wiersze (Brut. 19, 76), gani w poecie taką pogardę względem poprzednika, zaznaczając jednocześnie, iż E. wiele rzeczy od Newiusza zapożyczył. Oprócz pewnej wyniosłości i dumy, E. miał jeszcze jedną wadę, o której wspomina Horacy (ep. 1, 13, 17): E. pisał swą epopeję w stanie nietrzeźwym (Eunius ipse pater nunquam nisi potus ad arma prosiluit dicenda). Nie przeczy temu bynajmniej wyznanie samego Enniusza: »Wiersze pisuję tylko wtedy, gdy cierpię na podagręu (Priscian. gr. lat. 2, 434 numquara poetor, nisi sim podager). Żył E. lat 70, »tak znosząc biedę i starość, dwie rzeczy u-ważane za najcięższe do zniesienia, iż wydawał się być z nieb niemal szczęśliwym" (Cio. Cato m»j. 14). Umarł w Rzymie w 169 r. (Cio. Brut. 78) na podagrę i łamanie w kośoiaoh (Hieron. Chronic. Euseb. ed. a. 1849); pochowany został w grobowcu Soypionów (Cic. »Arch, p.” 22) na via Appia (Hieron. Chronić. Euseb. ed. a. 1849), zgodnie z wolą samego Scypiona Afr. starszego, który w ten sposób pragnął się odwdzięczyć poecie za wysławienie swoich czynów (Valer. Max. 8, 14), lubo niektórzy twierdzą, że szczątki E-a zostały przeniesione do rodzinnego miasta Rudiae (Hieron. 1. c.). Na pomniku jego umieszczony był epitif, ułożony przez samego poetę, a przechowany u Cycerona (Tusc. disp. 1, 15, 34).

Aspicite, o cives, senis Enni imagini’ formami Hio vestrum panxit maxima facta patrum.

43

Nemo me lacrumis decoret, nee funera fletu Faxit. Cur? volito vivo’ per ora virum.

„Spojrzyjcie, obywatele, na wizerunek starego E-a. On przedstawił wielkie czyny ojców waszych. Niechaj nikt nie czci mnie łzami, niech nikt nie płacze na moim pogrzebie. Dla czego? Ja żywy przebiegam pośród ludzi z ust na ustau. (Według

L. Miillera dwa pierwsze wiersze tego epigramatu nie należą do E-a. Patrz Q. Enni reliq. p. 153).

Nie omylił Bię E., obiecując sobie nieśmiertelność i lubo dzieła jego zaginęły, pozostałe ułamki pozwalają dokładnie określić jego stanowisko w literaturze rzymskiej i w historyi kultury wszechświata. Jest on jedayrn z najwybitniejszych przedstawicieli epoki, w której Rzym, po podbiciu osad greckich w południowej Italii i po zwycięskiej walce z Hannibalem, stawszy się panem wszechwładnym całego prawie Morza Śródziemnego, dąży bo podbicia jeszcze rozleglejszego świata sztuki i idei, a raczej do poddania się jarzmu duchowemu Grecyi, co tak pięknie wyraził później Horacy słowami:

Graecia capta ferum victorem vicit et artes Intulit agresti Latio (Ep. 2, 1, 156).

„Podbita Grecya zwyciężyła surowego zwycięzcę i wniosła sztukę do nieokrzesanego Lacyum”. Nie E. wprawdzie postawił pierwsze na tej drodze kroki: już Liviusz Andrpnikus łacińskim przekładem Odyssei i przeróbką greckich tragedy], Newiusz również przystosowaniem do sceny rzymskiej wielu utworów dramatycznych helleńskich, starali się zbliżyć duchowo te dwa ludy sąsiednie, które, dopełniając się wzajemnie, przekazały później bogatą swą spuściznę umysłową Europie; lecz działalność E a była tak wszechstronną i płodną, iż jemu właśnie przed innymi należy się słusznie zaszczytna nazwa ojca poezyi łacińskiej. Niektórzy krytycy ubolówają nad tern, że narodowa poezya rzymska w zaraniu swego rozwoju stłumioną została przez wzory obce (ob. An dr. Liv.) i sądząc z tego stanowiska, w działalności E a upatrują, nie korzyść, lecz szkodę największą; jednak ubogi dorobek pięciu niemal wieków samoistnego rozwoju literatury rzymskiej najwymowniej świadczy, że naród wojowniczy, dążący do osiągnienia celów praktycznych, nie był zdolny do samodzielności w tym kierunku, a obfite owoce, jakie wydało połączenie się kultury greckiej i rzymskiej, poczynająo szczególniej od epoki Augusta, dowodzą jasno, że droga, po której tak stanowczo kroczył E., była dobrą i do celu wiodącą. Możnaby mu zarzucić, iż, krzewiąc idee helleńskie w swej nowej ojczyźnie, przejmow&ł się więcej sceptykiem Eurypidesem, aniżeli głęboko wierzącym Eachilosem,—ateistą Euhemerosem, aniżeli boskim Platonem; że on wniósł zarodki tej zgnilizny moralnej, która w końcu spowodowała upadek imperyum: ale nie jego w tern wina, lecz wieku, w którym żył i którego upodobania w sobie odzwierciedlał.

E. uprawiał wszystkie prawie rodzaje poezyi, lecz główna jego zasługa polega na stworzeniu wielkiej epopei p. t. „Roczniki” (Annales) czyli „Romais“, obejmującej w 18-u księgaoh dzieje ludu rzymskiego, poczynając od Eneasza do epoki autorowi spółczesnej. Jest to utwór wieku dojrzałego i starości: 12-ta ks. powstała, według świadectwa przechowanego u Qelliusza (Noct. At. 17, 21, 43), kiedy E. miał lat 67. Po zwróceniu się do muz w wierszu uroczystym, wspaniałym, a dźwięcznym „Musae, quae pedibus magnum pul-satis Olympum“ (Muzy, które stąpacie po wielkim Olimpie) i po wyrażeniu pewności, że „pieśni jego daleko po ziemi pośród ludów Lacyum zasłyń ąu, poeta opowiada o śnie cudownym, jaki miał kiedyś: zjawił Bię mu Homer, którego dusza ożyła w nim przez metemp^ychozę (Porphyr, in ep. 2, 1, 50) i natchnął go do pieśni; widać tu ślady nauki Pitagorejskiej, której E. był zwolennikiem i którą wyłożył w poemacie „Epicharmus*. Historyę Rzymu zaczyna E., jak Newiusz, od zburzenia Troi i podróży Eneasza do Italii, lecz bez epizodu dotyczącego pobytu tego bohatera u Dydony. Eneasz, według E a, ma córkę Ilię (według późniejszego podania była ona córką albańskiego króla Numitora, potomka Eneasza), która z Marsem miała dwoje bliźniąt; stąd teź poeta przytacza dobrze znaną historyę Romulusa i Remusa, oraz założenia przez nich miasta; następnie opowiada o porwaniu Sabinek, o powstałej stąd wojnie i o zawarciu przymierza z Sabinami. Opisem zniknienia i apoteozy Romulusa kończy się księga pierwsza. Druga księga obejmowała panowanie Nu-my, Tullusa i Ankußa, 3-ia — dwóch Tarkwiniu-szów i Serviusza, 4-a — dzieje do spalenia Rzymu przez Gallów, 5-a—do wojny z Pyrrusem, 6-a — opis tej wojny, 7-a — krótki opis pierwszej wojny Punickiej, wyłożonej już wcześniej szczegółowo w poemacie Newiusza, oraz wojny z Illirami i Gallami, 8-a, 9-a, 10-a poświęcone były drugiej wojnie Punickiej, 11-a — wojnie Macedońskiej; trzy wierBze pozostałe z 12-ej ks. nie pozwalają sądzić o jej treści; 13-a i 14 ks. zawierały opis wojny z Antyoohem syryjskim i z Galatami; 15-a—wojny z Etolami, 16-a — wojny z Istryą, 17-a i 18-a — wypadki od r. 177 do 172.

W formie E. nie naśladował przekładu Odyssei, dokonanego przez Andronika wierszem saturno-wym (verßus saturnius), lecz sam oryginał. Wprowadzenie heksametru, lubo połączone na razie z nieobliczonemi trudnościami, miało nadzwyczaj ważne i korzystne następstwa dla dalszego rozwoju poezyi i języka łacińskiego (ob. w tym przedmiocie rozprawę G. Ungermanna: „Q. Ennius versu hexametro in litteras Latinas inducto quatenus meritus sit* —Koblencya 1866). Heksametr przede-wszystkiem ujawnił i ustalił iloczas zgłosek, a nadał wierszowi łacińskiemu uroczystość i dźwięczność, przedtem mu nieznane. Ściśle określona budowa wiersza wpłynęła również na zanik niektórych form starych, a powstanie nowych, dźwięczniej szych, oraz na ustalenie etymologicznej i ortograficznej strony języka. Przez wprowadzenie heksametru język łaoiński zoetał przygotowany do przyjęcia najrozmaitszych form metryki greckiej, zupełnie jego duchowi odpowiadającej. Niewątpliwie wierszowi E-a właściwą jest pewna szorstkość, twardość, dające odczuć ciężką rękę żołnierza, nawykłą więcej do miecza, aniżeli do „stylu“; wreszcie trudno było poecie odrazu nagiąć język do nowej formy. Przeniósł on heksametr grecki ze wszystkiemi jego wolnościami, nie zwróciwszy uwagi na to, że pewne cechy, językowi greckiemu właściwe, są zupełnie obce łacinie. Najdziwaczniejsze podziały wyrazów (tmesis), w rodzaju saxo—cere — comminuit—brum (v. 552), odrzucanie końcówek (apocope: replet te laetificum gau—v. 555, divum domus altisonum cael — v. 554, endo suom dô — v. 553, volup zamiast voluptate — v. 303), nieharmonijne zakończenie wiersza to wy razem zbyt krótkim, to znowu zbyt długim, przeciążenie wiersza bez potrzeby spondejami lub połączeniem niemiłych dźwięków i alliteraoyi (o Tite tute Tati tibi tanta ty ranne tulisti—v. 106), wiersze zbudowane wadliwie ze względu na iloczas zgłosek,—nie są bynajmniej rzadkośoią we fragmentach E-a. Znajdujemy jednak u niego, i to w wielkiej ilości, wiersze, którym pod względem budowy i harmonii nic zarzucić nie można, nawet w porównaniu z najwykwintniejszemu wierszami poetów epoki Augusta.

Materyał dla swego pematu E. czerpał prawdopodobnie z niedoszłych do nas, a spółczesnych mu historyków: Q. Fabiusa Pictora i L. Cyncyusza Ali-mentusa, którzy opowiadali w języku greckim dzieje rzymskie od czasów najdawniejszych, oraz z poematu Newiusza o pierwszej wojnie Punickiej, a może nawet z Roczników urzędowych; ostatnie zdarzenia, których był świadkiem, opisywał na zasadzie własnych spostrzeżeń. W układzie tego materyału trzymał się śoiśle porządku chronologicznego, nie potrzebując stwarzać planu, jaki nadały dziełu następująse po sobie wypadki; zadanie poety ograniczało się do estetycznego opracowania szczegółów. Pomimo tego, że w obeo różnicy treści cały układ „Roczników“ różni się zupełnie od epopei Homera, zależność ucznia od nauczyciela w tern dziele jest znaczną; o ile jednak pozwalają sądzić pozostałe szczątki, o wiele mniejszą, aniżeli zależność Eneidy Wergiliusza, który i w układzie, i w treści, i w opracowaniu poje-dyńczych obrazów często ściśle naśladuje Homera. Pierwiastek nadprzyrodzony, żywe zainteresowanie się bogów sprawami ludzkiemi i niemal bezpośredni ich udział w wypadkach, zaznacza E. zaraz w pierwszej księdze Roczników przy opisie zebrania i narady bogów, kiedy Jowisz, nie zważa-jąo na opór Junony, obiecuje Marsowi świetną przyszłość narodu, który z jego krwi powstanie. Pierwsza księga, obejmująca legendowy okres hi-storyi Rzymu, jest najbardziej epicką; w miarę zbliżania się do czasów późniejszych coraz tru-dniejszem staje się pogodzenie zadań poety i an-nalisty - historyka, i pierwszy z konieczności ustępuje miejsca drugiemu; jednak i w dalszych dziejach, lubo na niższym stopniu, występuje niekiedy pierwiastek cudowności, nawet przy opisie spół-czesnych poeoie wypadków drugiej wojny Panic-kiej w 8-ej księdze, gdzie znajdujemy uwagę: „Ułagodzona Juno zaczęła sprzyjać Rzymianom" (Serv. in Aen. 1, 281). Lecz to, co u Homera jest wyrazem szczerych wierzeń religijnych, u tłómacza Euhemerosa daje czczą tylko formułę literacką. Są tam i epitety, i stałe powtarzanie jeJnakowych wyrażeń dla opisu podobnych sytuacyj, i długie mowy, trafnie charakteryzujące bohaterów, i porównania, jednem słowem: wszystkie cecby poezyi Homerowskiej. Moźnaby przytoczyć nie mało wyrażeń, a nawet całych wierszy, wprost przełożonych z Homera: o genitor noster Saturnie, maxime divum (v. 71 = w rcirsp Tćps KpovtSif], meats xpstôvtwv), divum pater atque hominum rex (v. 216 = rcarijp àvSpwv ts •frewv te), insece, Musa, mihi (v. 377 = avSpx p/ji è'vverce, p.oöaa) i t. d Porównanie dwóoh wojsk walczących ze starciem się fal morskich, gnanych przez wiatry przeciwne (v. 488—490) jest prawie dosłownym przekładem z 16 ej pieśni Iliady (v. 765—768). Obrazowość, właściwa całemu poematowi, szczególniej ujawnia się w opisach walk, przedstawionych z ożywieniem i energią, przypominającą Iliadę; czuć w nich żołnierza, który z orężem w ręku zaglądał śmierci w oczy na placu boju i widział krew płynącą. Obrazy, wiernie zdjęte z natury, wskazują, że poeta umiał głęboko odczuć jej piękno.

Pomimo różnorodności opisywanych wypadków i czysto zewnętrznego ich związku, podniosły duch poety ożywia całe dzieło i jedność mu nadaje. W każdym wierszu niemal przebija głęboki pa-tryotyzm autora, przejętego szczerem poczuciem moralnej i politycznej wielkości Rzymu, przechowującego jesźcze cnoty obywatelskie, a przez nie właśnie dążącego do panowania nad światem. Żaden przekład nie jest zdolny oddać głębokiej myśli, zawartej w prostym, a pięknym wierszu „Moribus antiquis res stat Romana virisque (v. 425 — potęga Rzymu opiera się na dawnych obyczajach i na mężach), który Cycero „ze względu na zwięzłość i prawdę* nazywa wyrocznią (De re-pub. 5, 1). Jak rzewnie wyrażają Rzymianie swą boleść w rozpamiętywaniach o dobrym królu Ro-mulusie zaraz po jego stracie: „Romulusie, boski Romulusie, jak dzielnego obrońcę ojczyzny bogowie w tobie zrodzilil Ojcze, rodzicu nasz, krwi, z bogów pochodząca, tyś nas w krainę światła wprowadził* (v. 115—118):

o Romule, Romule die, qualem te patriae custodem di genueruntl o pater, o genitor, o sanguen dis oriundum, tu produxisti nos intra luminis oras.

Wodza Fabiusza Maksyma, przezwanego kunktatorem, E. w tych słowach charakteryzuje: „Jeden człowiek zwlekaniem poprawił nasze sprawy. Nie poświęoał On dobra publicznego dla czczych pogłosek; dla tego chwała tego męża z dniem każdym więcej jaśnieje" (286—288).

Unus homo cunctando restituit rem, noenum rumores ponebat ante salutem, ergo postque magisque viri nunc gloria claret.

O szlachetności autora, umiejącego pomimo całego przywiązania do ojczyzny oddać sprawiedliwość wrogowi, świadczy odpowiedź, jaką wkłada w usta PyrruBowi w kwestji wykupu jeńców rzymskich: „Ja nie żądam złota i nie dawajcie mi okupu. Wszak nie kupczymy wojną, lecz ją toczymy. Żelazo, nie złoto o życiu naszem decydować winno. Z orężem w ręku męstwem doświadczmy, mnie czy waB los wszechpotężny panami uczyni. Słuchaj, co ci pawiem: postanowiłem nieodmiennie darować wolność tym walecznym żołnierzom, których los oszczędził na wojnie. Bierzcie ich; wam ich darmo oddaję, zgodnie z wo lą wielkich bogów (v. 196 — 203).

nec mi aurum posco nec mi pretium dederitis, nec cauponantes bellum, sed belligérantes ferro, non auro vitam cernamus utrique! vosne velit an me regnare era quidve ferat Fors virtute experiamur. et hoo simul accipe dictum: quorum virtuti belli fortuna peperoit, eorundem libertati me parcere certumst, dono ducite deque volentibu’ cum magnis dis.

» Słowa to godne króla i rodu Eaeydów“ — woła Cycero, który te wiersze cytuje (de of. 1, 12, 38). W ułamkach można odnaleźć wiele miejsc, równie uroczystych i podniosłych, pozwalającyoh czytelnikowi oddychać jędrną atmosferą starożytnego Rzymu, wzbudzający oh miłość i cześć ku jego bohaterom. Dla tego właśnie Enniusz, pomimo wielkiej zależności od Homera, uważany był zawsze za narodowego poetę Rzymu, któremu się tak pięknie za swe usynowienie odwdzięczył. Roczniki cieszyły się wśród Rzymian wielkiem uznaniem, i za życia poety, i po jego śmierci. Warguntejusz odczytywał je w pewne dni oznaczone przed tłumnie zebraną publicznością (Suet. „Gram.“ 2); Cycero z zachwytem cytuje z nich całe ustępy; Lukrecyusz i Wergiliusz wplatają do swoich poematów w wielkiej ilości wiersze z Roczników; wszysoy niemal pisarze oddają im należne pochwały, a nawet jeszcze za czasów Antoninów odczytywano je publicznie w teatrze w Puteolach (Gell. 18, 5, 2). Nieodżałowana to strata, że z olbrzymiego dzieła przechowało się tylko 609 wierszy fragmentów, i to przeważnie drobnych. Treść większych ułamków stanowi: wieszczy sen liii (v. 27— 44), rozstrzygniecie przez auspieye sporu pomiędzy Romulusem i Remusem o tron i nazwę miasta (v. 73—93) w księdze 1-ej, i charakterystyka Ge-minusa Serviliusza (v. 294—311) w ks. 8-ej, zawierająca, według świadectwa gramatyka Eliusza Stilona, portret własny poety (Gell. 12, 4, L). E a cytuję wszędzie według edycyi L. Müllera (ob. niżej bibl.).

E. napisał również wiele tragedyj, a powodzenie ich było nie o wiele mniejszem, aniżeli Roczników. L. Müller zebrał około 450 wierszy fragmentów, należąoych do 22-u tragedyj: Alexander, Iphigenia, Telephus, Achilles Aristarchi, Achilles, Hectoris lutra, Aiax, Andromaćha, Hecuba, Telamo, Eumenides, Alcumaeo, Medea exul, Medea, Thyestes, Andromeda, Athamas, Cresphon-tes, Erechtheus, Melanippa, Nemea, Phoenix. Treść ich łatwo odtworzyć, bądź to z oryginałów greckich, bądź z dzieła Hyginusa „Fabularum liber“. W większości tragedyj E. naśladował Eurypidesa; z jednej wzmianki Cycerona (de finib. 1, 2, 4) wnioskować-by można, iż tragedye E-a są dosłownym przekładem oryginałów greckich; jednak porównanie fragmentów tr. „Medea exul“ z „Me-deą" Eurypidesa przekonywa, że E. postępował z oryginałem dość swobodnie i wiele rzeczy zmieniał. 12 wierszy „Eumenidtt przedstawiają wolny przekład tragedyi tegoż tytułu Eschilosa. Co do niektórych tragedyj, np. „Aiax“, można przypuzz-czać, że były wzorowane na Sofoklesie,, co do innych (np. „Achilles“ i „Hectoris lutra“), iż były samodzielnem opracowaniem treśoi, zaczerpniętej z Iliady. W każdym razie zasługa E-a w poezyi dramatyoznej polega na zaznajomieniu Rzymian z arcydziełami muzy greckiej w formie, może mniej wdzięcznej, aniżeli oryginał, jednak poprawnej, a dość wiernie oddającej siłę i ducha oryginału. Niektóre idee Eurypidesa, popularyzowane przez tłómacza, nie mogły zbudować publiczności rzymskiej. Dla przykładu przytoczę dwa fragmenty z tr. „Telamo“; „Ja zawsze twierdziłem i twierdzić będę, iż istnieją bogowie, lecz sądzę, że nie troszczą się, co czyni ród ludzki, gdyby się bowiem troszczyli, to dobrym działoby się dobrze, Łłym — źle, a tego w istocie niema“ (v. 208 — 210, porówn. Eurypid. Hecab. v. 488—490). „Zabobonni przepowiadacze i bezwstydni wróźbiarze, leniwcy, głupcy, lub tacy, których bieda do tego zmusza, innym wskazują drogę, chociaż dla siebie ścieżki znaleźć nie mogą; domagają się drachmy od tych, którym obiecują bogactwa. Niech-że z tych bogactw wezmą dla siebie drachmę, a re sztę oddadzą“ (v. 211 — 215). Podobne zdania przyjmowane były przez Rzymian burzą oklasków (Cic. de div. 2, 50, 104). Zapewne więcej samodzielności ujawnił E. w tragedy ach narodowych, t. zw. „Fabulae praetextae“, do których należały „Sabinae“ (porwanie Babinek), lecz pozostałe fragmenty są zbyt drobne, aby można było o nich wydać sąd stanowczy.

Jako komedyopisarz nie cieszył się E. uznaniem. Wolkaoyusz Sedigitus wymienia go na o-statniem, dziesiątem, miejscu w swym Bpisie ko-medyopisarzy, i to „przez szacunek dla starożytnościr (antiquitatis oausa. Gell. 15, 24). Pozostało zaledwie kilka wierszy z komedyi „Cupuncula“ i „Pankratiaates“. Oprócz tego E. napisał „Satyry” (Saturae). Jest to zbiór utworów najrozmait szoj treści i formy. Do nich należą: 1) „Scipio“, poemat poświęcony wysławieniu zwycięscy pod Zamą. Röper („De Ennii Soipione“ Danzig 1868) zalicza ten utwór do „fabulae praetextae“; 2) „Ambracia“ utwór, opiewający zdobycie tego miasta prźez M. Fulviusza Nobiliora; Ribbeck („Römische Trag.“ p. 207 — 210) zalicza „Ambracyę“ do tragedyj narodowych; 3) „Epicharmua”, poemat treści filozoficznej, który otrzymał swą nawę od poety greckiego, wykładającego w nim tetrame-trem trochaicznym naukę Pitagorasa; 4) „Euheme-

rus* przekład prozą czy też wolne streszczenie „hiBtoryi świętej* (ispà àvotypacpilj) greckiego ateisty Euhemerosa; w dziele tein autor dowodził, iż bogowie są to zwyczajni ludzie, przewyższający innych siłą i rozumem i dla tego czczeni po śmierci; 5) „Protrepticus* (Praecepta) treści dydaktycznej; 6) „Hedyphagetica“, dzieło, poświęcone gastronomii, a wzorowane na pracy tej samej treści Ar-chestratosa (ob.); pozostałe kilka wierszy przedstawiają w heksametrach suche wyliczenie ryb i innych przysmaków; 7) „Sota“ utwór treści niewiadomej, a nazwę swą zapewne otrzymał od versus sotadeus, którym był napisany; 8) „Epigrammata“, już wyżej przytoczone, a napisane dwuwierszami elegiackiemi (versus elegiaci, połączenie heksametru i pentametru); według świadectwa Izydora (Orig. 1, 38) E. pierwszy tego rodzaju wiersze do poezyi łacińskiej wprowadził.

O języku E a trudno sobie wytworzyć dokładne pojęcie na zasadzie nieznacznej, względnie do całości, liczby pozostałych fragmentów, szczególniej wobeo tego, że doszły one do nas w cytatach autorów późniejszyoh, którzy nie zawsze dbali o przechowanie pisowni dawnej; przepisywacze poszli dalej w tym kierunku, wnosząc często do rękopisów ortografię sobie spółczesną. Dzięki jednak światłej krytyce drugiej połowy bieżącego stulecia, można stwierdzić pewne cechy charakterystyczne, które dadzą się streścić w niżej przytoczonych przykładach. Substantivs: volturus (A. 138=vultur), sanguen (A. 117)=sanguis, Alba? Longai (A. 66—gen. sing.),| virei (A. 339—nom. plur.), castras (F. 112—acc. plur.), speres (A. 448 nom. plur. od spes), homonem (A. 138—ac. sing.). Adjectiva: debil (A. 341=debilis), veter (A. 16 vêtus), acris (A. 400, nom. sing. maso. gen.=acer), ctlenmmus (A. 504, 505 = celerrimuB), mortifem (A. 222, genit. sing.). Pronomina: mi: (A. 196 = mihi), sum (A. 99), sam (A. 225), sos (A. 23) w znaczeniu eum, earn, eos, clii zamiast illi w znaczeniu dat. sing. (A. 66), olli w znaczeniu nom. plur. (A. 167), ollis. dat. plur. (A. 361), sis (A. 151) i sueis (A. 374) w znaczeniu suis, quoi—dat. sing. (A. 294), quamde (A. 98) i quande (A. 132), acc. sing.=quam. Numeralia: quattor (A. 90). Verba: siet (A. 283, F. 359) = sit; potissunt (A. 448) = possunt, possies (S. 83)=posses, potesset (A. 235) =posset, nawet passivum potestur (Incertae sedis reliquiae fr. XVI); sonit (F. 137), sonunt (A. 404) =sonat, sonant; prodinunt (A. 158), ferinunt (A. 161) = prodeunt, feriunt; soibam (F. 206), soibas (F. 219), expedibo (F. 226) = seiebam, sciebas, expediam; tetulisti (A. 46) = tulisti, soiciderit (F. 366) = sciderit; nomus (F. 113)=novimus; perf. con. insexit (A. XI 2), capsit (A. 331), faxit (S. 68), mactassint (F. 83) = dixerit, ceperit, fecerit; fiere (A. 9), regredere (F. 103)=fieri, regredi; ulcisce-rem (F. 225)=ulciscerer; opino (F. 223)=opinor; laudarier (A. 584), incendier (F. 84), convestirier (F. 234) = laudari, incendi, convestiri. Adverbia: rarenter (F. 162) = raro, celere (S. 3)= celeriter. Praepositiones: indu (A. 198)=in, również w wy-

razach złożonych: induperator (A. 81), induperan-tum (A. 470), induvolans (A. 446). W ogóle u E-a dostrzegamy, jak u Homera, chwiejnośó w użyciu form gramatycznych, napotykamy formy stare obok nowszych; te same imiona i słowa odmieniają się według różnych deklinacyj i konju-gaeyj. Niekiedy widać w autorze uczonego Greka-pedanta, posiłkującego się formami, opartemi na regułach gramatycznych, bez względu na to, że praktyka inne formy wprowadziła już w użycie. Co się tycze strony leksycznej, E. używa wielu wyrazów archaicznych lub przez siebie samego stworzonych (obvarare, exanclare, augificare, abligurrire, cascus i t. p.); w tworzeniu wyrazów nowych niekiedy naśladuje dźwięki natury, np. tarantara (A. 537), dla oznaczenia odgłosu trąbki wojennej, lub też ogranicza się transskrypcyą wyrazów greckich, np. bradus (A. 436)=ppa§óę. Wyrazy złożone, nie zawsze odpowiadająoe duchowi łaciny, autor często wprost tłómaczy z jęz. greckiego lub według jego zasad buduje (altivolans A. 79, bellipotens, sapientiloquens A. ‘207, dootiloquus A. 209, dente-fabres A. 331). Niekiedy E. nadaje pewnym wyrazom znaczenie odmienne w porównaniu z inne-mi autorami (bene=valde, florena = nitidus, fave-re=velle i t. p.). Pod względem składni język Eaniusza również jest pod silnym wpływem greo-czyzny.

Zasługi E-a w literaturze rzymskiej znalazły powszechne uznanie. Lukreoyusz odzywa się o nim z wielką pochwałą. Cycero nazywa go największym poetą epickim (summum epicum poëtam— de optim. gen. orat. 1, 2), genialnym (ingeniosus poëta, pro. Mur. 14, 30), a twierdzi, iż był-by „wrogiem imienia rzymskiego“ ten, kto by się „Medeą* E-a nie zachwycał (de fin. 1, 4). Wergi-liusz dowodnie wyraża mu swe uznanie — wniesieniem do swego poematu niemałej ilości wierszy z Roczników, lubo, podzielająo właściwą wielu pisarzom epoki Augusta niechęć ku wszystkiemu, co było starem, pewnego razu miał tak się odezwać: „wybieram złoto z nawozu Enniusza* (se au-rum colligere e stercore Eanii—Suet, reliqu. ed. Reifferscheid p. 67). Horacy, jakkolwiek z ironią i niechęcią, zaświadcza, że krytycy nazywali E a „drugim Homerem* (Ep. 2, 1, 50 sqq.) i że E. język łaciński zbogacił (Ep. 2, 3, 55 sqq.). Owidiusz zarzuca mu pewną szorstkość stylu, brak kuasztowności w budowie wiersza, pomimo to, przyznaje mu wielki talent (nihil est hirsutius illis

i. e. Annalibus—Trist. 2, 259, gravis Ennius ore, Ennius ingenio maximus, arte rudis—Trist. 2, 423 sq.). Witruwiusz (IX praef. 16 p. 217 ed. Rjsii) sądzi, iż „ludzie, zdolni do znajdowania przyjemności w literaturze, nie mogą nie przechowywać w swych sercach postaci E a na równi z podobiznami bogówu. Eneida nie zdołała zaćmić sławy Roczników (Eanius est lectus, salvo tibi, Roma, Marone.—Mart 5, 10, 17). Cesarz Hadrianus przekładał go nad twórcę „Eneidy* (Spaitian. V. Ha-driani 16), a Kwintylian tak się o nim odzywa: „Enniusza czcimy tak, jak wiekiem oświęcone gaje, wśród których rozłożyste konary, nie tyle już

Tragödie in Zeitalter der Republik“ (1875); »Geschichte der röm. Dichtung, I Dichtung der Republik“ (Sztutgard 1887); W. S. Teuffel „Geschichte der Röm. Literatur neu bearbeitet von L, Schwabe“ (Lipsk 1890). Oprócz tego w kwestyach spe-oyalnych, dotyczących E a, pisali w róźnyoh wydawnictwach naukowych R. Förster. M. Hoch, Th. Bergk, O. Ribbeck, Mommsen, R. Unger, E. Barrens, Franohen, H. Jordan, L. Havet, L. Quiche-

j. u.

K. K

nęcą wdziękiem swego widoku, ile raczej wzbu» dzają w nas religijne poszanowanie“ (Quint. X, 1, 88). Może w niektórych z wyżej przytoczonych pochwał jest trochę przesady; to tylko pewna, że E., dzięki swej wielkiej uozoności i głębokiej znajomości literatury greckiej w połączeniu z niepoślednim talentem poetyckim i gorącym patryo-tyzmem, zaznajomił Rzymian w dość poprawnej formie z arcydziełami literackiemi ludu pobratymczego, wpłynął przez to wielce na rozwój literatury ojczystej, zbogacił język, ożywił w swych spółobywatelach miłość ku świetnej przeszłości ojczyzny, a wiarę w przyszłość; nie obdarzony jednak geniuszem twórczym, nie odkrył dróg nowych, lecz poszedł w kierunku, wskazanym już przez poprzedników, z większą, aniżeli oni, stanowczością i entuzyazmem, a tern zdecydował o przyszłości literatury rzymskiej.

Bibliogr. Mozolnej pracy zebrania fragmentów, rozrzuconych po wielu dziełach pisarzy łacińskich, dokonali po raz pierwszy Robertus i Hen-ricus Stephanus (1564). Wielkie zasługi w ułożeniu, objaśnieniu i uporządkowaniu fragmentów położył Hieronymus Columna (Neapoli 1590), choć względem Roczników praoa jego ma mniejsze znaczenie, aniżeli względem innych dzieł. Wydanie to rozszerzył i powtórzył Hesselius (AmBtelo-dami 1707). Paulus Merula, który na nowo E-a wydał (Lugduni 1595), lubo zbyt śmiały w domysłach, rzucił wiele światła na mnóstwo kwestyj, dotyczących tego autora, a szczególniej objaśnienia i uporządkowania Roczników; lecz bardzo zaszkodził tej cennej pracy wkluczeniem do utworów E-a wielu wierszy zmyślonych, jak to wykazał Józef Ławicki (J. Lavicki »De fraude Pauli Merulae, Ennianorum annalium editorie", Bonn 1852). Wydanie Meruli, rozszerzone cennemi u-wagami, powtórzył Ernest Spangenberg (1825). Wielkiem uznaniem cieszyło się do niedawna wydanie fragmentów E-a, dokonane przez Vahlena (J. Vahlen „Eanianae poesis reliquiae” Lips. 1854), a na niem głównie oparł świetne swe studyum o Enniuszu M. Patin w „Etudes sur la poéâie la tine“ (Paryż 1868—9, wyd. ost. 1875); lecz i to wydanie, zawierające masę materyału egzege-tyoznego i krytycznego, a z tego względu bardzo pożyteczne, zawdzięcza wszystko niemal, co ma najcenniejszego, Kolumnie i Meruli, lubo wydawca, roszczący pretenByę do samodzielności, odzywa się zbyt lekceważąco o ich pracy (praef. pag. VI), a sam popełnia wiele błędów poważnych, jak to udowodnił znakomity znawca poezyi łacińskiej i B a—Lucyan Müller w nowem, kryty^znem, a nadzwyczaj starannem opracowaniu fragmentów tego poety (»Q. Enni carminum reliquiae" Petropol.

1885). Fragmenta utworów dramatycznych E-a można znaleźć u Ribbecka: »Scaenicae Romanorum poesis fragmenta* t. I »Tragic, lat. reliquiae” (Lips. 1850, wyd. drugie 1871), t. II „Comic, lat. praeter Plautum et Terrentium reliqu.“ (Lips. 1855, wyd. drugie 1873).—L. Müller »Q. Ennius, eine Einleitung in das Studium d. zöm. Poesie“ (Petersburg 1884);    0. Ribbeck »Die Römische rat i inni.

EnnodlhS (Magnus Felix), r. 473 — 521 po Chr., rodem z Gallii, biskup pawijski, oprócz innych prao, nakreślił: nie bez wartości żywot poprzednika swego w Pawii, EpifaniuBza; nieznośnie napuszysty panegiryk króla Teodoryka W., włączony do ManBona „Geschichte des Ostgoth. Reichs* (Wrocław 1824); oraz 9 ksiąg listów. Napisał przytem duże księgi poezyj, formy dosyć udatnej, ale nie wolnej od uchybień metrycznych. — Po najlepszem wydaniu paryskiem, Sirmonda, 1611 r., prace E-a wydał ostatecznie z wielką starannością Vogel, w r. 1885. Prace te, biz względu na skalę wartości literackiej, rzucają sporo światła na stosunki i obyczaje przy złamie starożytnego świata z średniowiecznym.—Por. Fertig ,E und seine Zeit* (r. 1855).

Enns, Ens, 1) E staroź. An as us, słów. En-źa, górski i znaozny dopływ prawy Dunaju w Au-stryi. Powstaje w obrębie księstwa Salzburskiego, z połączenia kilku potoków, które spływają z północnych stoków Nizkioh Turni (Niedere Tauern), zwanych w tern miejscu Rastadzkiemi Turniami. Strumień wyłomową i ciasną doliną dąży ku półnooy aż do Altenmarkt, gdzie wchodzi w dolinę podłużną, ku północo-wschodowi pochyloną i stanowiącą niejako dalszy ciąg również podłużnej doliny Salzachu. Dolinę tę, miejscami obszerną, otacza od południa łańcuch Nizkich Turni, wysyłających ku korytu rzeki liczne konary i uwięzione między niemi potoki, od północy zaś spadają gwałtownie zbocza potężnego pnia Dachsteinu, a dalej gór Kammu (Kammergebirge), Grimminga, Raidlin-ga, Bosrucka i innych. Poniżej Admontu dolina nagle się zwęża i rzeka wchodzi w ciemny, kręty i dziki wąwóz, ścieśniony z południa zboczami Hoohthoru, a z północy stromą śoianą Buchsteinu

1    Tamisoha. Jest to wyłom Ennsu, znany powszechnie pod nazwą »das Gesäuse“; w nim rzeka z podłużnej doliny wchodzi w poprzeczną, ciasną, spadzistemi odroślami gór otoczoną, i zwraoa się zrazu ku północy a następnie ku północo-zachodowi, przy bardzo znacznym spadku. Trwa to aż do m. Steyer, gdzie E. opuszcza góry, wylewa się na dość obszerną równinę i poniżej miasta E. wpada do Dunaju. Ogólna długość rzeki, której od Altenmarkt aż do uścia towarzyszy droga żelazna, wynosi 304 km.; źródła leżą na wysokości 856 m., uście 239 m., spadek przeto 615 m., czyli średnio

2    m. na 1 km. biegu. Szerokość przy uściu 65 m. Od Steyer do uścia, na przestrzeni 31 km. żeglowna; na tejże samej przestrzeni tworzy granicę Austryi Dolnej i Górnej; z tego powodu dwa te kraje koronne noszą także nazwę: Austryi powy-

żej Enns i Austryi poniżej Enns. Z dopływów najważniejsze: Steyer z lewej a Palten i Salza z prawej Btro-ny. 2) E. miasto powiatowe w austryackim kraju koronnym Austrya Górna, na lewy tn brzegu rz.E o 3 km. od jej uścia i przy drodze żelaznej Wiedeń-Linz; 4 5U0 m-ców. Jest to stara, malowniczo położona osada, z dawnemi murami miejskiemi, które ją oddzielają od przedmieść, ze starodawnym ratuszem i samotną wieżą na rynku, zbudowaną z ciosu w r. 1565, z pięknym zamkiem Ennsegg, należącym do książąt Auerspergów, z gotyckim kościołem, i t. p. W starożytności było to Laurea-oum, na którego gruzach Bawarowie w X w. wznieśli twierdzę przeciw Węgrom i nazwali ją Anesburg; około twierdzy powstawała zwolna handlowa osada, która prawa miejskie otrzymała r. 1212. W r. 1336 zawarty został tu pokój między Janem Czeskim a książętami Habsburskimi, mocą którego Habsburgowie otrzymali Ka-ryntyę, a Jan Tyrol. Francuzi i Bawarowie niszczą miasto w r. 1741, zaś d. 5 listopada 1805 r. zaszła tu krwawa, zwycięska dla Franouzów, potyczka z Austryakami.    And* s

Enoch (hebr. Hanoch, Sept.    Vulg.

Henoch lub Enoch) imię biblijne: 1) Syn Kaina, którego imieniem ojciec nazwał wybudowane przez siebie miasto. Położenie tego miasta, zarówno jak i ziemi Nod, w której się miało znajdować, niewiadome. Huetius upatrywał je w mieście Suzya-ny Anuchta, o którem wspomina Ptolemeusz (VI, 3); Hasse zaś (w „Entdeckunken in d. ältest. Erd-und Menschgesohichte“ t. 2, 35) na Kaukazie, w owem miejscu, gdzie byli niegdyś Heni o ch i ci wspominani przez Ptolemeusza (V, 9), Strabona (IX, 752) i Pliniusza (VI, 10).—2) Enoch, syn Madyana, urodzonego z Abrahama i Cetury. 3) E. Syn Rubena i głowa rodziny Henochitów. 1) Enoch, siódmy z kolei w liczbie dziesięciu patryar-chów, syn Jareda a ojciec Matuzala, o którym zarówno w starym, jak i w nowym zakonie utrzymuje się wiara, że nie umarł, ale był wzięty, przeniesiony z ziemi. Naprzód bowiem czytamy o nim w Księgach Rodzaju: „I stały się wszystkie doi Henochowe 365 lat. I chodził z Bogiem, i nie było go widać, bo go wziął Bóg* (V. 23, 24); potem w Ekklezyastyku (IV. 16): „Henoch podobał się Bogu i przeniesion jest do raju, aby dał po kutę narodom*, oraz tamże (XLIX, 16): „Żaden się nie narodził, jako Henoch, bo i ten jest wzięt z ziemie*. Dalej święty Paweł potwierdza tę tradycyę, mówiąc: „Wiarą Henoch był przeniesion, aby śmierci nie oglądał, i nie znajdował się, bo go przeniósł Bóg: albowiem przed przeniesieniem miał świadectwo, iż się Bogu podobał* (List do Żydów XI, 5). Dodajmy wreszoie, że Ojcowie św. i najprzedniejsi kommentatorowie zgodnie utrzymują, że Enoch i Eliasz na to są zachowani przy życiu, aby przed końcem świata wystąpili do walki przeciw Antychrystowi, i że do nich to się odnosi proroctwo w Apokalipsie (XI, 3—11). Starożytne podania wschodnie i greckie, zebrane przez Fabrioiusa („Cod. pseudepigr.“ t. V. 160—223) czynią E-a wynalazcą astronomii, geometryi, pisma i krawiectwa i autorem różnych dzieł, z których wszakże przechował się jeden tylko apokryf, zwany „Księga Enocha“. *— Apokryf ten znanym był już w I w. ery chrz. Cytuje go w swym liście św. Juda Apostoł (w. 14—15) i pisarze następnych wieków. Z łacińskich pisarzy ostatni cytuje E-a św. Hilary (f 366 r. „Comment, in Psal.* 118, 3) i św. Augustyn („De civ. Dei* 1. 15 c. 23; 1 18. c. 38), a z greckich Jerzy Syncellus (ok. r. 790; „Chronograph."), Tekst hebrajski zdaje się, że był znany jeszcze w XIII w. Kto i co o tej księdze pisał do r. 1713 podaje Fabricius („Cod. pseudepigr.* V. T. I 160, 233). Że zaś literatura hebrajska mało była znaną w Europie, przeto po Jerzym Syncellu księga E a była uważana za straconą. Dopiero w początku XVII w. Kapucyn Idzi z Loche (Aegidius Lochensis) przywiózł wieść do Europy, źe Abissyńczykowie posiadają w swym (etyopskim), języku księgę E a. Peiresq, obywatel z Aix (we Francyi), któremu o. Idzi wieść tę przywiózł, nie Bzczędząc trudów i kosztów, nabył rękopism. Ten, po śmierci Peiresqa (ok. r» 1633), zakupiony został przez kardynała Mazzariniego i przywieziony do Paryża. Ludolf Job, biegły w literaturze etyop-skiej, przejrzał rękopism i przekonał się, źe zawiera on wizyę jakiegoś mnicha etyopskiego, Michała Behail. Odtąd zwątpiono o odszukaniu księgi E a i poprzestać musiano na wyjątkach a niej, w największej liczbie u Syncella się znajdujących. Dopiero w r. 1796 Anglik Bruce nabył w Abissynii 3 egzemplarze E-a: jeden przesłał do biblioteki Królewskiej w Paryżu; drugi, znajdujący się w biblijnym kanonie etyopskim, zaraz po księdze Joba, zatrzymał u siebie; trzeci później przez d-ra Douglasa, biskupa z Carlisle, przesłał do Oksfordu. Zanim ten ostatni egzemplarz przybył na swoje miejsce, dr Woide przepisał sobie rękopism paryski, lecz go nie wydał. Z oksfordzkiego dopiero rękopismu dr Rich. Lawrence wydał „The book of Enoch the prophet* (Oxford 1821; wyd. 2-e 1833; 3-e 1838), gdzie dał angielski przekład i krytyczną rozprawę o księdze E a. Jedno i drugie przełożył z angiel. na język łaciński Gfrörer („Prophetae vett. pseudepigr.”, Stutt-gard 1840 s. 169—302), a autor Dykcyonarza apokryfów („Dictionnaire des apocryphes“, éd. Mignę, Paryż 1856—58 I 397...) na francuski. Dillmann wydał tekst etyopski („Liber Henoch aetiopice*, Lipsk 1851). Na język niemiecki przełożył tenże Diii mann („Das Buch Henoch übersetzt und erklärt“, Lipsk 1853) i Hofmann (Das Buch Henoch, Jena 1833—38, z obszernemi uwagami). Cf. Philippi, „Das Buch H.*, Stuttgart 1868; Lücke „Versuch einer vollstäud. Einleit, in d. Offenbar. Johan.*, Bonn 1832 str 52...; Ewald „Das B. Enoch*. Księga E-a w tekście etyopskim dzieli się na 105 rozdziałów, a te na wiersze. Rozdziały pod konieo księgi stają się coraz dłuższemi. Autor opowiada niby objawione sobie przez aniołów tajemnice świata widzialnego i niewidzialnego, mianowicie teorye o biegu Błońoa i księżyca, o wiatrach, o sądzie powszechnym, o losie człowieka pó śmierci, o mającym przyjść MesByaszu. W etyopskim tek-

Dr J. P.

Dr J. P.

K. J.

Dr J, P.

S. M.

ście E-a rzeczywiście są ustępy cytowane przez św. Judę Apostoła i przez następnych pisarzy.

I tat: Judae 14, 15 jest u E-a r. II; szczegół o górze Hermon, przytoczony przez św. Hilarego („Comment, in Paal.“ 133), mamy u E-a r. VII: źe aniołowie, upodobawszy sobie córki ludzkie, weizli z niemi w cielesne stosunki i zrodzili olbrzymów, na 300 łokci wysokich. Aniołów tych, według E-a było 200, zstąpili oni na górę Armon (Hermon) i stamtąd rozeszli się w zaloty. Co ma Jerzy Syncellus, jest u E-a r. VII i nast. aż do X, XV i w XVII, 1—18, 1. Cytacya Tertulliana („De oultu foem.“ 1*2) jest u E-a LXXXI, 2 i t, d. Te inne cytacye przekonywają, źe etyopski tekst księgi E-a jest tym samym, jaki czytali Ojcowie i pisarze kościelni (ob. Gfrörer op. o. 267). Lecz też z drugiej strony mamy u pisarzy chrześciańskich fragmenty z E-a takie, których w tekście etyopskim dziś niema (ib. s. 272). Skąd wniosek widoczny, że tekst etyopski jest przekładem, źe tłómacz etyopski miał inny oryginał przed sobą, niź był w greckim tekście, ża zresztą tekst etyopski jest przekładem z hebrajskiego, przekonywają o tern liczne hebraizmy. Widać w nim nadto religijnego autora starotestamentowego, walczącego przeciw szerzącemu się niedowiarstwu greckiemu. Wyrażenia nawet i obrazy są bardzo często zapożyczane ze Starego Test., zwłaszcza z Daniela. Dillmann (op. c, przedmowa, Schenkel „Bibel-Lexicon* III 13) i inni początek tego apokryfu odnoszą do czasów Jana Hyrkana (ok. r. 130 przed Chr.), inni do czasów Heroda W., i utrzymują, źe jest on zbiorem kilku mniejszych pism, już dawniej pod imieniem Enocha istniejących. W kBźdym razie przyznają wszyscy krytycy, że jest płodem judaizmu; co jeżeli tak jest, to księga Enocha będzie ważnym pomnikiem teologicznych pojęć żydowskich z I wieku przed Chrystusem. Autor często i wyraźnie wspomina o jakiejś naturze, wyższej nad wszystko, która mieszka z Panem duchów, i nazywa ją synem człowieczym (46, 1, 2 48, 2), wybranym (48, 2), Messyaszem (48, 11. 51, 4) i Synem Bożym (105, 2). Ostatniemi czasy znaleziono w Górnym Egipcie, w Achmim, obszerne fragmenty w języku greckim, które wydał Bouriant w tomie dziewiątym, „Mémoires publiés par les membres de la mission archéologique française au Caire* (Paryż 1892 r.), a potem wraz z przekładem Lod’a („Le livre d’Henoch“, tamże 1882). Tekst pierwotny był, jak się zdaje, pisany po hebrajsku lub też po aramejsku, etyopski zaś powstał z greckiego.— „Encyklop. kościelna“; Schürer „Gesckiohte des jüd. Volks im Zeitalter Joeu Christi“, 2 t. (Lipsk 1886); Goldschmidt „Das Buch Henoch, aus dem Aethiopischen in die ursprünglich hebräischen Alfassungssprache zurückübersetzt* (Berlin 1892).

Enoch Jakób Kazimierz (* w Sokołowie, w Kaliskiem, w r. 1785 — f w r. 1847), lekarz polski, syn Hirsza Enocha, lekarza kaliskiego. Nauki lekarskie ukończył w Berlinie, i pomimo wieku młodego, dla wiedzy szerokiej swej, był przez H u f e 1 a n dja (ob.) między innymi przedstawiony na profesora do nowo - utworzonego wtedy uniwersytetu dorpackiego (obecnie jurjew-skiego). Nie ubiegająo się jednak o katedrę, powrócił do kraju i objął obowiązki fizyka powiatu w Warcie, niebawem przeniósł się na takie samo stanowisko w powiatach gostyńskim i ostrowskim, i zsjtnował je od r. 1810 do 1^30. W r. 1833 staraniem i pod przewodnictwem jego zawiązało się towarzystwo, mająoe na celu podniesienie zakładu wód mineralnych w Busku, co się też do pewnego stopnia udało, ale z uszczerbkiem majątku E-a.

Enochin Iwan (• w gub. Kurskiej d. 8 lipea r. 1791 — f w Paryżu d. 24 czerwca r. 1863), lekarz rossyjski. Jako syn popa kształcił się w se-minaryum w Kursku, a skończywszy je, przez dwa lata był w niem czynny jako nauczyciel. W r. 1817 wstąpił do Akademii medyko - chirurgicznej w Petersburgu i skończył ją jako lekarz w r. 1821; dyplom doktorski osiągnął w r. 1832, po obronieniu rozprawy p. n. „Tractatus de medulla spinali*. Początkowo był lekarzem wojskowym w gwardyi, od r. 1832 lekarzem przybocznym ces. Mikołaja I-go, w r. 1849 zamianowano go lekarzem naczelnym wszystkich zakładów naukowych wojskowych w Cesarstwie, a w 1853 naczelnikiem wojskowej służby zdrowia.

Enofit (miner.). Minerał, opisany przez Schrau-fa, stanowiący odmianę serpentynu, zbliżającą się do chlorytu, a znalezioną wśród serpentynu w Krzemźe pod Budziejowioami w Czechach.

Enoftalmus (z gr. Iv = w i Łcp JaXp,óę = oko), zapadnięcie gałki ooznej w głąb oczodołu; powstaje wskutek zaniku tkanek, wypełniających w stanie prawidłowym tę jamę; przeciwieństwem E. jest eksoftalmus (ob.).

Enoplidy, rodzina, a właśoiwie rząd robaków, należący do klasy, właściwie typu, Obleńoów— Nematodes (Wałeczniki, Nitkowce), najbliżej spokrewniony z węgorzykami, do których należy węgorzyk octowy (Anguillula aceti) w occie i w kleju żyjący. Wogóle są to zwierzątka drobne, prawie mikroskopijne, niepasorzytne, ozem, podobnie jak węgorzyki, różnią Bię od innych obleńoów. Żyją przeważnie w morzach; niektóre jednak gatunki w wodaoh słodkich, a także w mule i w ziemi wilgotnej. Otwór gęby otoczony włoskami, lub szozecinkami, oczy maleńkie, gromadkami na przodzie osadzone, gęba bez wyrostków i ząbków nadbrzeżnyoh. Przewód pokarmowy pośrodku z gruczołkiem zazwyczaj. Narząd płciowy u samców zaopatrzony w dwie zakrzywione igiełki chitynowe. Samiczki zwykle od samczyków większe. Wymienimy tylko nazwy rodzajowe:

1) Dorylaimu*; gatunki jego żyją w mule i na korzeniach wielu roślin. 2) Tripyla—w morzach i wodach słodkich, niektóre w ziemi wilgotnej. 3) Trilobus, w mule i na wodnych roślinach. 4) E nap lus, między wodorostami morskie-mi, a także w rzekach. 5) Onoholaimus w morzach.

Enoplopis, ob. Syr o mast es.

S. M.

Dr J. P.

Enoploteutis. Mięczak z rzędu dwa-skrzelnyoh (Dibranćhiata), rodziny Oigopsideae, pokrewnej z wygasłą rodziną Belenmityoów. Gatunki jego żyją w morzach ciepłych.

Enoplus, ob. Enoplidy.

Enos, w starożytności A e n u s, Ainos, mia-sto główne nahii (powiatu), w tureckim wilajecie Adryanopolskim, sandźaku Dede-Agacz, w limanie Bori, do którego wpada Maryca i coraz bardziej go zamula; jest siedliskiem greckiego metropolity, ma cytadelę z czasów bizantyjskich, stadninę suł-tańską i około 8 000 m-ców, trudniących się żeglugą, rybołówstwem i handlem. Przystań tutejsza traci coraz więcej na znaczeniu, jakie miała w starożytności i w Wiekach Średnich. And-s*

Enoßtosls, guz wewnątrz kości. Nazwę tę noszą narośle kostne na powierzchni wewnętrznej czaszki, przewodu pacierzowego i kości długich, posiadającycn jamy szpikowe. Rozpoznanie nowotworów takich najczęściej bywa bardzo trudne, gdyż ani dla wzroku, ani dla czucia nie są dostępne wcale: o ich istnieniu zatem można wnioskować tylko z wywoływanych przez nie objawów. Same w sobie guzy te nie były-by szkodliwe, jednakże, szczególniej w czaszce, ucisk, spowodowany przez ich rozrost, może sprowadzić zaburzenia bardzo poważne i niebezpieczne. Guzy zupełnie tego samego rodzaju, jeżeli znajdują się na zewnętrznych powierzchniach kości, nazywane bywają z grecka eksostozami (ob.).

Enquête, ankieta, śledztwo, przeprowadzone w celu zbadania pewnych okoliczności, stanu pewnej kwestyi polityczno-społecznej. Często zdarza się potrzeba, przed wydaniem pewnego prawa, zbadać dokładnie dane BtoBunki społeczne lub ekonomiczne, które nie zostały jeszcze dokładnie wyjaśnione w prasie peryodycznej lub w dziełach specyalnych. Dla osiągnięcia tego celu rząd lub ciało prawodawcze mianuje komissyę, która za pomocą przesłuchania osób, obeznanych z tętni stosunkami, biegłych, stara się zbadać kwestyę wszechstronnie. Dla postępowania takiego przyjęto we Francyi i Niemczech nazwę enquête, w Anglii enquiry albo e n q u e t e. Od prac statystycznych, mogących także mieć na celu zbadanie pewnych stosunków, ankieta różni się tern, że t t obowiązki wkłada się na wybraną komissyę, która po dopełnieniu swego zadania rozwiązuje się, że ankieta nie powtarza Bię peryodycznie, że zadaniem jej nie jest zebrań e liczebnych danych, odnosząoych się do pewuej kwestyi społecznej, ale dostarczenie obrazu tych stosunków na podstawie żywego słowa, odpowiedzi, udzielanych przez ludzi kompetentnych. Nie można naprzód wskazać wypadków, w których ankieta ma być zarządzona; kiedy jednak idzie o wydanie ważnego prawa, które może dotknąć wielu Btosunków, lub wywrzeć znaczny wpływ na położenie ekonomiczne lub społeczne, pożądanem jest, aby przedtem stosunki te za pomocą ankiety były należycie wyjaśnione. Przeprowadzenie ankiety może być polecone różnym osobom, np.: komissyi, złożonej z urzędników państwowych, jak jest we zwyczaju we Frau-

Encykl. Powił. Uuttt. Zeiz. 151. Tom 19-tr.

cyi i Niemczech, lub komisByi z członków ciała prawodawczego, parlamentu lub innych biegłych, jak się dzieje w Anglii. Jeżeli idzie o zbadanie różnorodnych interesów, byłoby pożądanem, aby na członków komissyi śledczej mianowani byli przedstawiciele różnych interesów. Naprzykład, kiedy idzie o zbadanie stosunków między pracodawcami i robotnikami, powinni w komissyi zasiadać przedstawiciele obydwóch stron. Komissya w akcie swego mianowania winna mieć wskazaną kwestyę, którą ma zbadać. Do tego powinienby być dołączony kwestyonaryusz (Fragebogen), wskazujący poszczególnie okoliczności, na które potrzeba zwracać szczególniejszą uwagę. Kwestyonaryusz ten jednak nie może komissyi krępować ostatecznie: powinna ona mieć wolność badania i takich stosunków, które z góry nie były wymienione, odnoszą się jednak do przedmiotu ankiety i mogą posłużyć do wyjaśnienia istotnego Btanu rzeczy. Winna ona mieć także wolność w wyborze osób, które uważa za zasługujące na zaufanie. Pod tym względem jednak ma obowiązek kierować się tą uwagą, ażeby przedstawiciele różnych interesów byli wezwani do wyłożenia swych poglądów. Dla osiągnięcia tego celu komissya może nawet wezwać, za pomocą ogłoszeń publicznych, wszystkich, mogących lub chcących udzielić objaśnień, do stawienia się. Wezwani mogą być uwiadomieni ustnie lub piśmiennie o przedmiocie, co do którego będą przesłu-chywani. W najwyższym stopniu jest pożądanem, aby przesłuchywanie wezwanych odbywało się na posiedzeniu publicznem komissyi: raz dla tego, żeby rzeczoznawcy ci, zostając pod kontrolą publiczną, byli zmuszeni do mówienia tylko prawdy, drugi raz dla tego, żeby osoby z publiczności, zainteresowane badaną kwestyą lub mogące udzielić objaśnień, mogły same się zgłosić w celu sprostowania mylnie udzielonych informaoyj lub dostarczenia nowych. W Anglii ankiety odbywają się zawsze publicznie, w Belgii zaś, w czasie ankiety z 1886 r. o stosunkach pracy, komissya odbywała posiedzenie na otwartem powietrzu, o-toczona tłumem, składającym się nieraz z 1 500 osób. Komissya może odbywać swe posiedzenie w jednem miejscu, albo w różnych miejscowościach, w miarę potrzeby. W tym celu w Anglii komissya centralna zwykle dzieli się na podko-missye, które mają przeprowadzać badanie na miejscu. We Francyi takie podkomissye rzadko tylko są w użyciu. Tak np. w I860 r. podkomissye, złożone z 5 u członków, objechały wszystkie departamenty w celu przekonania Bię na miejscu o stanie dzieci, zostawionych bez opieki. Ważną też jest rzeczą ogłoszenie drukiem rezultatów ankiety. Pod tym względem w niektórych krajach, jak np. w Niemczech, poprzestają wogóle na o-głoszeniu drukiem tylko sprawozdania z prac bo-missyi, przez nią sporządzonego. W Anglii cały materyał, stenograficzne protokóły z posiedzeń komissyi, wszystkie cyrkularze, zebrane dane statystyczne, są drukowane in extenso i prze-dawane po najniższej cenie, aby mogły być do-stępnemi dla każdego i wywołać spory lub wy-

49

jaśnienia. Nie ulega kwestyi, że ten ostatni spo- r. Ankiety te miały na celu wyjaśnienie rozmai-sób jest o wiele wyższy od pierwszego. Ankiety tych kwestyj, jak np.: pracy dzieci i kobiet w fa-najwcześniej wprowadzone zostały w użycie w A n- brykach, stosunków rzemieślniczych i fabrycznych, g lii, w której też najlepiej się wyrobiły. W kra- przemysłu żelaznego, bawełnianego i płóciennego ju tym, jak tylko powstaje ważna kwestya, po- i inne. Komissye, mianowane do przeprowadzenia trzebująca uregulowania w drodze prawodawczej, ich, po większej części składały się z urzędników, rząd albo parlament naznacza komissyę do prze- którzy za pomocą przygotowanych kwestyonaryu-prowadzenia ankiety. Jeżeli komiesya fankcyonu- szów zbierali piśmienne odpowiedzi i na podsta-je w Londynie, w takim razie odbywa posiedzenie ! wie zebranego materyału układali drukiem ogła-w pałacu westminsterskim, w którym także za- ; szane sprawozdania. Na wzór cesarstwa i poje-siada parlament. Na drzwiach lokalu, przezna- dyńcze państwa, w skład jego wchodzące, urzą-czonego na posiedzenie, wywieszone jest ogło- dzały u siebie ankiety. Pierwszem pod tym szenie, zawiadamiające o godzinach, w których po- ; względem było W. ks. Badeńskie, które w 1883 siedzenia się odbywają. Posiedzenia są publiczne, r. urządziło ankietę rolniczą. Za przykładem tym Członkowie komissyi, oddzielonej od publiczności poszły Wirtembergia, Hessen- Darmstadt i Bawarya. tylko prostą przegrodą, przesłuchują stawiających Wszystkie te ankiety były przeprowadzone przez się, przesłuchanie zaś to ma cechy raozej poufnej urzędników na podstawie piśmiennych kwestyona-rozmowy, niż urzędowego badania. Posiedzenia , ryuszów.—W końcu należy zauważyć, iż ankieta Bą publiczne. Zeznawać zaś mogą nie tylko oso- może być urządzona, nie tylko przez rząd, ale by wezwane, ale i dobrowolnie stawiające się. i przez stowarzyszenia, a uawet i przez osobę Całkowity zebrany materyał drukowany jest w tak j prywatną. Nie ulega wątpliwości, że i taka E. może zwanych Blue Bookes, sprzedawanych po u- | się przyczynić do wyjaśnienia pewnych kwestyj miarkowanej cenie. Nie było od 1830 r. żadnej społecznych i tsm utorować drogę prawodawcy ważniejszej kweBtyi prawodawczej, co do której do przedsięwzięcia odpowiednich środków. Tytu-nie byłaby wprzód zarządzona ankieta. Do rzędu ich łem przykładu można tu przytoczyć ankietę pry-należały, tytułem przykładu: reforma prawa o do- watną, urządzoną przez Williama Steada, redakto-broczynuości publicznej, Poor - law (1832), praca ra „Pall Mall Gazette* (w 1885 N. 2, 6, 7, 8 i 9 dzieci w fabrykach (1833), irlandzkie drogi żelazne lip. 1885), o stanie moralnośoi publioznej w Lon-(1836), praca dzieci w kopalniach (1840). prawo dynie, skutkiem której było wydanie prawa z 14 o dobroczynności publicznej w Szkocyi (1843), a- sierp, tegoż roku, mające na celu powstrzymanie grarne prawo w Irlandyi (1843), opłaty od okrę- rozpusty.—Bibi. Bergmann „Die industriellen Eu-tów (1853), systemat monetarny dziesiętny (1855), queten" (1872); Böhmert „Über die Methoden der prawo o rybołówstwie (1863), zbadanie kwestyi za- socialstatistischen Untersuchungen, besonders die pasów węgla (1866), stowarzyszenia robotnicze, Statistik der Löhne und Preise“ (1874); Cohn Trade Unions (1867), międzynarodowy sy- „Parlamentarische Untersuchungen in England stemat monetarny (1868), prawo o pracy (1875), („Jahrbücher f. d. Nationalökou. und Statistik“, prawo fabryczne i rzemieślnicze (1876), zbadanie 1875); Fallati „Ueber die Einrichtung statischer stanu rolnictwa (1881), mieszkania klas robotni- Enqueten in England, Frankreich und Belgien“, czych (1885), zbadanie przyczyn zastoju w prze- „Zeitschrift für die gesammte Staatswissensohaft“ myślę i handlu (1886), bimetalizm (1887), opłaty (B. III); Herkner „Die belgische Arbeiterenquete górnicze (1889), kwestya praoy (1891).—We („Archiv für sociale Gesetz, und Statistik*, B. II); Francyi pierwsza ankieta została urządzona Block „Diction, de l’administr. fr. (str. 1007); Du w 1828 r. przez ministra handlu, w celu wyją- Barrai „Enquête sur la situation de l’agriculture śnienia niektórych kwestyj z prawa handlowego, en France en 1879 à la demande de Ministère de Później były urządzane ankiety i w innych, na- l’agriculture et du commerce“ (1880).— „Handwör-der ważnych, kwestyach. Tytułem przykładu mo- terbuch der Staatswisseuschaften” (T. III, 243); żna wymienić wielką ankietę, zarządzoną za Na- „Dictionary of Polit. Economy* (T. I, 355: „Com-poleona 111-go, mającą zbadać stan rolnictwa, lub mission of enquiry“).

A. O.

taką samą ankietę, urządzoną w 1879 r. na żądanie Enriquez Gomez Antoni, właściwie Enri-ministeryum rolnictwa, przez Société natio- quez de Paz (* okołó 1600 w Segowii—f 1660 nale d’agriculture i inne. Ankiety Iran- w Amsterdamie), poeta hiszpański, syn wychrzczo-cuskie są rozmaite, mianowioie: 1) sądowe w po- nego żyda portugalskiego. Za młodu służył woj-stępowaniu cywilnem na mocy art. 252—294 Kod. skowo, lecz gdy ściągnął na siebie podejrzenie in-post. sąd. cyw., 2) a dministracyj ne, zarządzane kwizycyi, ratował się ucieczką (1636) do Francyi, przez sądy administracyjne w procesach ich wła- a stąd do Amsterdamu, i tu powrócił otwarcie do dzy podległych, 3) administracyjne, zarządza- wiary swych przodków, za co w r. 1660 podczas ne w sprawach interesu ogólnego, w których mo- auto-da-fe w Sewilli został spalony in effigie że zajść kollizya z interesem prywatnym, jak np. Napisał 22 komedye, mięizy któremi większą ma-w razie wywłaszczenia, irrygacyi, osuszenia i t. p. ją wartość „La prudente Abigail“, Engańar para

4) ankiety r/ kwestyach interesu ogólnego, reinar“ i „Aloque obliga el honor*; w ogóle są które jeszcze mogą być administracyjne i parlamen- słabe pod względem charakterystyki i przeprowa-tarne.—W Niemczech ankiety z rozporządzenia dzenia intrygi, a nadto grzeszą dziwactwami stylu, władz cesarstwa były urządzane dopiero po 1874 Inne utwory jego są: „Las academias morales“

(Rouen 1642, Madryt 1660, Barcelona 1701); „La culpa del piimer peregrino“ (Rouen 1644, Madryt 1735), poemat teologiczno-mistyczny; „El siglo Pitagórico* (Rouen 1644 i 1692; Bruksella 1727); dzieło napisane prozą i wierszem; E. posługuje się w niem nauką o przechodzeniu dusz, żeby podać szereg satyrycznych charakterystyk; znajduje się w niem wstawiona nowella prozą „La vida de Don Gregorio Guadańa“ w stylu Quevedy i Alemana, (przedrukowana w „Biblioteca de autores espańo-les" tom 33-ci); „Luis Dado de Dios* (Paryż 1645); „Politica angelica“ (Rouen 1647) i „El Sanson Nazareno“ (Rouen 1656), poemat bohaterski, małej wartości.—Porówn. Amador de los Rios „Estudios historicos, politicos y literarios sobre los Judios de Espafia" (Madryt 1849) i Garcia Peres „Catalogo de autores portugueses que escribieron en castel-

E. G.

A. Pol.

And. S.

oraz wielkiej kollekcyi godeł i matryo od w. XV do XVII. W r. 1768 wydał pierwsze godne uwagi wzory swoich liter drukarskich: „Proef van letteren, welke gegooten worden in de nieuwe Haarlemsche lettergietery“. W 1777 przyjął do współki dwóch swych synów: Jana (* 1750-f 1799) i Jakóba (* 1753—f 1783), którego miejsce zajął późaiej syn trzeci, Abraham (* 1760—f Î1820). Osobliwie pierwszy z nich, Jan, wstępował najgorliwiej w ślady ojcowskie i wzbo-gaoił też jego bibliotekę licznemi rękopisami i pierw* szemi wydaniami klasyków. Od roku 1777 aż do dzisiejszych czasów firma ta nosi imię Johanes

Hml.

lano* (t-że 1890).

Ens, ob. Enns.

Ensemble (franc.), jako wyrażenie muzyczne, oznacza każdą muzykę zbiorową—zwłaszcza w o-perze, w której wykonaniu bierze udział więcej osób, niż dwie; a więc: tercety, kwartety, kwintety i t. d„ chóry, bądź połączenia chórów z par-tyami solowemi.

Enschede, wymawiaj Ens-chede, miasto w niderlandzkiej prowincyi Overijssel, okręgu Al-melo, w pobliżu granicy Niemieo, jedno z największych w kr8ju ognisk przemysłu przędzalni -czo - tkaokiego; liczne fabryki nici i przędzy, tkanin bawełnianyoh, farbiernie, bielniki i t. p. Po wielkim pożarze w r. 1862 odbudowało się szybko i porządnie; liczy dziś przeszło 15 000 m-ców i ma szkołę przemysłową.

Enschede, rodzina hollenderskich drukarzy, należąca do rzędu najznakomitszych w tym zawodzie. Protoplastą jej był Izaak E. z Groningen, który w r. 1703 założył drukarnię w Harlemie. Zakład ten doprowadził do świetnego rozwoju syn jego, Jan E. (* 1708 w Harlemie—f 1780 tamże). Ten rozszerzył drukarnię, połączywszy z nią odlewnię czcionek i pozyskawszy dla niej słynnego wyrabiacza typów, Jana Michała Fleischmanna, który, oprócz inny oh, wyciął szereg typów sta-rogotyckich, zwanych dziś gotykiem holi en -derskim. R. 1737 Jan E. podjął nakład i wydawnictwo dziennika, założonego w roku 1656, „Oprechte Harlemsche Coraut” i gorliwie zbierał zabytki tak drukarskie, jako też i gisórskie; w ten sposób mianowicie doszedł do bogatej biblioteki inkunabułów,

Enschede en Zonen, a właścicielami jej są: wnuk i dwaj prawnukowie Jana, syna Izaak owego: Adryan Justus E. (* 1829), Johannes E. (* 1851) i Karol E. (* 1855). Obecny zakres zakładów Easchedowskich jest nadzwyczaj rozległy: obejmują one, opróoz drukarni o 33 prasach drukarskich i 15 do odbijania miedziorytów, odlewnię o 22 machinach, pracownie galwanoplastyczne, drzeworytnicze, cynkografiozne i t. d.    *

Ensenada, margrabia de La, właściwie Zenon de Somodevüla J. Bengoechea, mąż stanu hiszpański (* r. 1702 w Hervias, prow. Rioja—f 2 grudnia 1781 w Medina del Campo). Syn ubo-gich rodziców, rozpoczął służbę państwową jako nadetatowy urzędnik w ministeryum marynarki (1720), gdzie, dzięki swym zdolnościom, rychło zwrócił na siebie uwagę zwierzchników. W roku 1732 był zawiadowcą eskadry, wysłanej do Afryki w celu odzyskania Oranu, nieco zaś później intendentem armii która wywalczyła dla infanta Carlosa Królestwo Neapolitańskie: więc też po powrocie z Włoch otrzymał, w nagrodę położonych zasług, tytuł margrabiego de La E. Po śmierci Patińa, swojego protektora, jako sekretarz admiralicyi i intendent, zarządzał faktycznie sprawami marynarki (1737). W r. 1741 brał udział w wyprawie infanta Filipa do Lombardyi; w czasie tej kampanii został zamianowany ministrem wojny i marynarki, wraz z poleceniem zarządzania jednocześnie sprawami Indyj i skarbu, przewodniczenia w gabinecie, eto. Pomimo wzbraniania się, musiał przyjąć te ciężkie obowiązki, które sprawował także i po śmierci Filipa V, pod synem jego, Ferdynandem VI (1746). Zdolny i sumienny administrator, E. położył istotne zasługi dla swojego kraju, troszcząc się o podniesienie jego ekonomicznego dobrobytu i oświaty. Uporządkował finanse, zniósł wewnętrzne komory i rogatki, popierał marynarkę kupieoką oraz stosunki handlowe z Ameryką, powiększył znacznie flotę wojenną; budował drogi i kanały, założył szkołę morską, tudzież arsenały w Ferrolu i Kartagenie, ufundował kolle-gium medyczne i obserwatoryum w Kadyksie. Protegował uczonych i artystów, zarządził opracowanie nowego kodeksu praw oraz ułożenie mapy generalnej Hiszpanii; zawarł w r. 1753 konkordat z papieżem Benedyktem XIV. Na zewnątrz był stronnikiem sojuszu z Francyą, gdy przeciwnie inni ministrowie, jak Carvajal, z pochodzenia Anglik, i Wal, z pochodzenia Irlandczyk, przechylali się na stronę przymierza z Anglią. Intrygom angielskiego stronnictwa udało się wreszcie obalić E-ę: dekretem królewskim z 21 lipca 1754 został on pozbawiony wszystkich urzędów i skazany na wygnanie do Granady; chciano nawet wytoczyć mu proces, ale królowa temu się oparła. W r. 1759 Karol III, wstąpiwszy na tron, powołał E-ę znowu na dwór, dawnego stanowiska wszakże mu nie przywrócił, lubo dość często zasięgał jego rady. Ostatnie lata życia E. spędził w Medina del Campo, zdała od spraw publioznych. Szczegółowy życiorys jego napisał D. Matin Fernandez Navarre-te.—„Gr. Encycl“, Lamirault’a.

Ensenada, stolica departamentu t. im. w argentyńskiej prowincji Buenos - Aires; stanowi port miasta La Plata, położony nad odnogą La Plata;

And. S.

do 3 000 m-ców.

Ensifer (łac. ensis=mfecz i fero=niosę), ob, Miecznik.

Ensisheim, Ensheim, miasto w Alzacyi Wyższej, okręgu Gebweiler, na prawym brzegu rzeki 111, połączone drogą żelazną z Miihlhuzą; ratusz z r. 1535, uważany za najpiękniejszą budowlę świecką Alzacyi; w nim przechowuje się meteor, ważący 55 kg., spadły w r. 1492; więzienie w dawnym klasztorze Jezuitów, przędzalnie bawełny; 2 500 m-ców. — W r. 1444 podpisany tu został pokój między Szwajcaryą a Delfinem Francji, późniejszym królem Ludwikiem XI. — Pod E. r. 1674 odniósł Turenniusz świetne zwycięstwo nad wojskami cesarskiemi pod wodzą Bour-nonville’a; cesarsoy zostawili na placu 3 000 zabitych, 10 dział, 30 chorągwi i mnóstwo jeńców.

And. S.

boskiej.

Ensoph, w filozofii kabalistycznej—imię istoty

Enscr Jerzy (* w 1769 r. w Dublinie—f 3 grud. 1743 r. w Ardress, hrabstwie Armagh). Kształcił się w Trinity College, jakkolwiek zaś był pochodzenia angielskiego, poświęcił się literaturze politycznej, w której skierował swoje pióro przeciwko rządom angielskim w Irlandyi. Zresztą w wielkiej ilości swoich pism politycznych E. bronił wszelkich idei postępowych stylem silnym i sarkastycznym. Czynnego udziału w życiu po-litycznem wcale nie brał, poświęciwszy Bię wyłącznie pracom literackim i publicystycznym. Z wielu jego pism można przytoczyć: „On national Government“ 1810; „An Independent Man“ 1806; „Radical Reform, Restoration of Usurped Rights“ 1819; „Adresses to the People cf Ireland on the Degradation and Misery of their Country“ 1823; „The Poor and their Relief* 1823; „A. Defence of the Irish and the Means of their Redemption“ 1825; „Irish Affairs at the close cf 1825“ 1826; „Letters showing the Inutility and exhibiting the Absurdity of what is called The New Reformation“ 1828; „Antiunion Ireland as she ought to be" 1831; i wiele innych. „Dictionary of National Biography“ T. XVII,

A. 0.

rawii, następnie w górze Brezouard pod Mar-kirch w Wogezach; wreszcie przekonano się, że stanowi istotny składnik skały zwanej schiller-felsem, w górze Baste na Harcu, dalej lercolitu w Pirenejach i inuych skał w oliwin bogatych. Wyżej wspomniane wielkie kryształy E u znaleziono w 1874 wśród pokładów apatytu w norweskiej parafii Barnie, między Kragerö i Langesun-dem; z wierzchu są one pokryte powłoką steaty-tową, powstałą skutkiem przeobrażenia i zawierającą 4.38°/₀ wody. W górze Slunka w okręgu Nordland w Norwegii znaleziono wielkie masy czystego prawie E-u. Najczystszy zaś E. spotyka się w niektórych meteorytach (kamień z Bishopvil-le w Południowej Karolinie, z Goalpara w Assainie, z Busti). Cossa otrzymał sztuczny E. przez proste Btopienie krzemionki z magnezją (produkt zawierał 59.65 krzemionki i 41.50 maguezyi).

Entada (paleoa.). Do rzędu największych strąków kopalnych należą opisane przez U n g r a szczątki pod nazwą E. primogenita, z pokładów dolnych miocenowych w Radoboj, w Kroacyi, iE. Poly-phemi z górnych oligocenowych w Sotzka; jedne i drugie niezupełnie dochowane; pierwsze proste, szerokie, drugie głęboko poprzewęźane, czyści leżące nrędzy przewężeniami okrągłe, połączone krótką i wąską szyjką. Znaczna wielkość tych strąków* skłoniła Ungra do zaliczenia ich do rodzaju żyjącego E.; oba wszelako z rodzajem tym nic nie mają wspólnego i również dobrze mogą być strąkami innych roślin z rodziny Caesalpinieae albo Mimosaceae. W braku należytego materyalu twierdzić przeto nie można, iżby rodzaj E. żył już w Europie w okresie trzeciorzędowym

#g®sf

mP-

K. J.

TC. I.

ml

377.

•'■*•** + ■*'

Enstatyt Kenngott (mineral.). Minerał z grupy augitowej, układu rombowego; kryształy niekiedy bardzo wielkie (do 40 cm. długości i 26 cm. szerokości), o wielkiej liczbie ścian. Lupliwość równoległa do ścian słupa pierwotnego—wyraźna, brachydiagonalna—niezupełna. C. wł. 3.10—3.29; tw. 5.5. Bezbarwny, szarawy, żółtawy lub zielo-nawy; blask perłowy na płaszczyznach wyraźnej łupliwości; nawpół przezroczysty do przeświecającego na brzegach. Chemicznie jest krzemianem magnezu: Mg Si0₃, z 60.03 krzemionki i 39.97 magnezyi, z domieszką, zwykle niewielką, krzemianu żelaza (do 3% FeO) i glinki (niżej 2%). Rod dmuchawką nietopliwy prawie; kwasy nie działają na niego. Znaleziony po raz pierwszy w 1855 r. przez Kengotta w serpentynie góry Źdżar w Mo-

■W&BKSS£$l&

■m

Fig. 12P. Entada gigalobium.

Entada gigalobium DC. {Acacia scandens Willd.) olbrzystrąk, wielkostrąk, osmoka wiel-kostrączna. Krzew z rodź. Mimosaceae (ozuł-k o w a t e), rzędu Leguminosae (strąkowe), o łodydze bardzo długiej, wspinającej się po drzewach, o liściach podwójnie pierzastych, kwiatach białych. Owoc—ogromny stawowaty strąk. — Rośnie w stre-

B. M.

fach podzwrotnikowych Ameryki, niekiedy do 10 stóp długi. Jakób Waga w gabinecie botanicznym przy Uniwersytecie Warszawskim widział część takiego strąka, mającą blizko pięć ćwierci łokcia długości, złożoną z 10 członków, czyli stawów, okrągłych, płasko-wypukłych, brzegiem wystającym obwiedzionych, w średnicy dwa cale mających, brunatnych. W każdym stawie znajduje Bię jedno ziarno wielkości talara, okrągłe, spłaszczone, gładkie i lśniące, kasztanowatej barwy. Prąd zatokowy (Golfstream) niekiedy ziarna osmo-ki zanosi aż do Nowej Zemli. (Figuier „Histo-rya roślin“, dzieło ozdobione 415 wizerunkami. Z francuskiego przełożył Autor „Flory Polskiej“. Warszawa, w drukarni J. Ungra, 1871).

Entail. E. podług prawa angielskiego jest, jak go określa Wharton (Law Lexicon) an estate settled with regard to the rule of its descent, posiadłość ziemska, urządzona ze względu na porządek dziedziczenia. Porządek ten ma na celu utrzymać nieruchomości ziemskie niepodzielnie i dziedzicznie w jednym rodzie. Zapewnienie więo pewnego, raz zdobytego, stanowiska rodowi jest podstawą tej instytncyi, którą z tego powodu należy uważać za polityczną. Początki jej można widzieć w feudalnem prawie zachodniej Europy; kiedy jednak we wszystkioh innych krajach instytucya ta, pod wpływem francuskiej rewolucyi, upadła, zostawiwszy pewne ślady w nielicznych stosunkowo fideikomissach (ob. Fi-deikomis), w Anglii utrzymała się jako ogólna zasada pod nazwą entail. Od fideikomissów entail różni się głównie tern, iż tamie nie są przez czas ograniczone, ale przechodzą do najdalszych potomków podług ustanowionych przepisów, entail zaś teoretycznie istnieje tylko do czasu, przechodzi bowiem tylko do wnuka osoby ustanawiającej, praktycznie jednak, ponieważ może być odnowiony i zawsze się odnawia, ma te same skutki. Dla wyjaśnienia tej kwestyi należy wspomnieć, iż w Anglii pojęcie własności prywatnej nieograniczonej, wytworzone przez prawo rzymskie, pod wpływem feudalizmu zatraciło Bię. Ziemia teoretycznie w Anglii nie może być przedmiotem własności prywatnej, gdyż król uważany jest tam za najwyższego pana, supreme lord, całej ziemi augielskiej. Osoby prywatne mogą mieć do ziemi pewne tylko prawa, estate, ponieważ zaś prawa te są różne, mogą jednocześnie należeć do różnych osób. Wskutek tego na nieruchomościach wolnych, t. zw. freehold, mogą być trzy takie prawa: mianowicie: a) estate in fee simple, b) estate tail i c) estate for life. Pierwsze, albo tak zwane estate to a man and his heirs, posiadłość jednej osoby i jej dziedziców, praktycznie, chociaż nie teoretycznie, równa się prawie zupełnej własności. Posiadacz może swoją nieruchomością rozporządzać jak mu się podoba, nawet w testamencie, bez żadnego ograniczenia. Jeżeli jednak nie zostawił testamentu, co przecież w Anglii, wskutek przyjętego zwyczaju pisania testamentów, nader rzadko się zdarza, nieruchomość przechodzi do Btarszego syna, inni zaś współspadkobieroy dzielą się w równych częściaoh majątkiem ruchomym po potrąceniu V₃ dla pozostałej wdowy. Drugie, t. zw. estate tail albo to a man and heirs of his body, jest posiadłością, przechodzącą dziedzicznie podług wskazanego naprzód porządku. Trzecie, estate for life, jest tylko użytkowaniem doźywotniem. Zwyczaj urządzenia tym sposobem porządku dziedziczenia powstał w XVII w. Na mocy tego właściciel ziemski, ohcący ustanowić taki porządek dziedziczenia, oddawał nominalnie posiadłość swemu najstarszemu synowi, estate tail, zachowując sobie tylko dożywotnie użytkowanie, estate for life. Inne dzieoi ustanawiającego lub żona miały tylko prawo do adziału z majątku ruchomego, z kapitałów, lub nawet z nieruchomości, nieobciążonych entail. W akcie ustanowienia, settlement, mógł być wskazany co najwyżej jeden potomek syna, to jest wnuk ustanawiającego. Jeżeli syn przeżył ojoa, mógł po jego śmierci znieść to ustanowienie i zamienić swoje posiadanie na fee simple, to jest zupełną własność. Jeżeliby zaś w owym czasie miał już pełnoletniego syna, na którego korzyść w akcie ustanowienia entail było zastrzeżone, mógł za jego zgodą znieść ustanowienie. Zwykle jednak działo się inaczej. Syn, nio nie mając za życia ojca, oprócz sperandy, a potrzebując z czasem pewnego wyposażenia, np. w razie ożenienia, się, zawierał z nim umowę, na mocy której, za pewne korzyści obeone, sporządzał nowy akt, ustanawiający entail na rzecz jego syna lub syna i wnuka. W ten sposób posiadłości ziemskie u-wieczniały się w jednym rodzie, przechodząc z syna na wnuka niepodzielnie. Twierdzą, że w ten sposób a/₃ całego kraju w Anglii, V2 w Szkocyi, a ⁵/e w Irlandyi, jest obciążone entailami. (Bu-chenberger „Agrarwesen and Agrarpolitik“ 467). Ze stanowiska ekonomicznego przeciwko temu u-rządzeniu było podniesionych, zwłaszcza w ostatnich czasach, wiele zarzutów, głównie opierających Rię na tern, że naprzód entaile stanowiły przeszkodę do ulepszeń rolnych, a następnie, że utrudniały przechodzenie własności ziemskiej z rąk do rąk. Co do pierwszego, wskazywano, że dożywotnik, tenant for life, miał, w porównaniu z nieograniczonym właścicielem, mniej pobudek do przepro-dzenia melioracyj rolnych, a nawet, gdyby chciał je uskutecznić, mniej do tego środków, gdyż nie mógł rozporządzić swoją własnością na wypadek śmieroi, i własność ta przechodziła tylko ‘ do jednego potomka, inni zaś nic nie otrzymywali. Dla tego dożywotnik był skłonniejszy obracać cały dochód dla siebie lub dla zapewnieuia losu innym swoim dzieciom, a nie na melioracye rolne. Jeżeli zaś w akcie ustanowienia były zastrzeżone pewne korzyści innym jego dzieciom, np. pewna renta, to dochody dożywotnika jeszcze bardziej się zmniejszały. Co do drugiego, widoczną jest rzeczą, iż przy takiem urządzeniu tenant for life nie miał ani mocy, ani pobudki do sprzedania całości lub części majątku. To jednak pociągało za sobą takie następstwo, że własność ziemska pozostawała w ręku osób nieposiadającyoh środków do

A. O.

E. D.

przeprowadzenia melioracyj rolnych, a nie mogła się dostać do takich, które rozporządzały dosta-tecznemi kapitałami i chętnie użyłyby ich na ulepszenia. Stąd także pochodziło nagromadzenie się własności ziemskiej w ręku nieznacznej stosunkowo ilości osób, utworzenie latifundiów i odsunięcie masy narodu od własności ziemskiej. Niższe klasy ludności wskutek tego pozbawione zostały bodźca do energii w pracy i oszczędności, gdyż widziały, iż pomimo nich nie zdołają nabyć na własność kawałka ziemi. Jeżeli zaś w obronie entail ów przytaczano, że korzystne są one dla państwa, to można powiedzieć, że podporą państwa i społeczeństwa przeciwko nieprzyjacielowi zewnętrznemu lub stronnictwom wywrotu nie jest nieznaczna ilość magnackich rodów i fortun, ale masa średnich i drobnych właścicieli ziemskich. Te i inne względy doprowadziły prawodawcę do pewnych usiłowań w celu usunięcia niektórych przynajmniej zgubnych następstw, pochodzących z takiego urządzenia własności ziemskiej. Już i dawniej w dobrze urządzonych entailach była przewidziana i ustanawiana pewna opieka, trustee, z prawem przedawania, zamieniania lub wydzierżawiania części posiadłości, tudzież uskuteczniania ulepszeń kosztem majątku, Władzę swoją opieka mogła wykonywać tylko za zgodą dożywotnika, tenant for life, z uwzględnieniem praw wszystkich osób zainteresowanych. Za panowania król. Wiktoryi wydanych było kilka praw, odnoszących s ę do tego, z których najważniej-szem było Settled Land Act z 10 sierpnia 1882 r. (45 and 46 Vict. ch. 38). Na mocy tego aktu nadano dożywotnikowi prawo, podobne do tych, które do tego czasu wykonywała owa opieka. Doźywotnik otrzymał władzę przedania całości lub części posiadłości, byle pieniądze otrzymane ze sprzedaży obrócił albo na nabycie innych posiadłości ziemskich, albo na uskutecznienie melioracyj rolnych, a nawet na pomieszczenie ich w papierach publicznych, przynoszących procent. Może on także w celach melioracyjnych zaciągnąć długi na majątek. Entail albo settled estate według tego prawa jest uważane, nié tyle za własność ziemską, ile za kapitał, który dotychczas był pomieszczony w ziemi, ale może być zużytkowany inaczej. Doźywotnik ma więc prawo zmienić substancyę majątku, byle tylko zachował kapitał dla rodu. Złemu wpływowi, który entail wywierał na uprzywilejowanego najstarszego syna, starają się obecnie zapobiedz przez dodanie w akcie ustanowienia warunku, na mocy którego doźywotnik może wskazać tego z synów, którego uważa za najgodniejszego dziedziczenia. Pod wpływem prawa z 1882 r. wiele posiadłości ziemskich, obciążonych enta iłami, było przedanych, z tej jasnej przyczyny, że własność ziemska przynosiła tylko 2°/₀ dochodu, gdy tymczasem summa, otrzymana ze sprzedaży i pomieszczona w papierach publicznych, lub akcyach dróg żelaznych, przynosiła 3% lub nawet więcej. Doźywotnik więc był zainteresowany, aby otrzymać więcej dochodu i z przewyżki zabezpieczyć los innych swoich dzie-

oi. Możność jednak sprzedaży, nadana doźywotni-kowi, nie doprowadziła do jednego z celów, który prawodawca miał na oku, to jest: do rozdrobnienia wielkich posiadłości i do ułatwienia średnim i niższym klasom ludności nabycia własności ziemskiej. Przeszkadzał temu naprzód zwyczaj, na mocy którego wielkie majątki przechodzą z rąk do rąk w całości; następnie niezmierne koszta sporządzenia odpowiednich aktów sprzedaży, wskntek których mała własność jest niemi prawie tak samo obciążona, jak i wielka, a wreszcie obecny stan u-padku rolnictwa w ogóle, niezachęcający średnich lub niższych klas do umieszczania swoich oszczędności w ziemi. Wątpliwem więc jest, czy wskutek tego liczba właścicieli ziemskich w Anglii właściwej powiększyła się. Tylko w Irlandyi, a częścią i w kB. Walii, dzierżawcy kupują małe posiadłości ziemskie. Dla tego można przewidywać, iż w dalszym rozwoju prawodawstwa agrarnego prawodawca angielski będzie zmuszony przedsięwziąć inne środki w celu rozdrobnienia wielkiej własności. Można o tern sądzić z praw, mających na celu wytworzenie małej własności ziemskiej, allotment. Do takich należy prawo z 16 września 1887 r. (50 and 51 Vict. ch. 48), (.Annuaire de législation étrangère" XVII, 113) an act to facilitate the provision of Allotment for Labouring Classes, które miało na celu ułatwić robotnikom nabycie drobnej własności ziemskiej, nieprzenoszącej akra. Takie samo prawo z 27 czerwca 1892 r., an act to facilitate the acquisition of small agricultural holdings (55 and 56 Vict. cb. 31) (.Annuaire de législaton étrangère“ 1893, 19), pragnęło ułatwić możność nabycia nie tylko robotnikom, ale i wszystkim bez różnicy, posiadłości ziemskich do 50 akrów ( = 20 hektarów). Takież samo urządzenie jak entail w Anglii wyrobiło się w Szko* cyi, zwłaszcza na mocy prawa z 1865 r. I tam jednak objawił się ten sam, co i w Anglii, kierunek w celu uwolnienia własności ziemskiej od nałożonych przez to na nią więzów.—Bibl. Kenelm Dig-by .History of the EagliBh Law of Real Property"; Williams „Law of Real Property"; Qoodeve „Modern Law of Real Property"; Fr. Pollock .The Land Laws"; Ad. Smith .Wealth of Nations” (B. Ill, ch. 2); Mill .Principles of Political Economy” (B. V, ch. IX); Boyd - Kinnear .Principles of Property in Laud”; Cliff Leslie .Land Systems and Industrial Economy“; Q. Brodrick „English Land and Landlords'; Shaw Lefevre „English and Irish Land questions"; A. Arnold .Free Laud -Kay. Free Trade in Land.“, Ompteda w .Preussi-sche Jahrbücher“ (B. 46, 401).—.Diet, of Political Economy“ (I, 738, Buchenberger 1. c.).

Entalis, ob. Dentalium.

Entasis, nazwa grecka pewnego rodzaju form kolumn, które w rzucie pionowym na rysunku są ograniczone liniami nie prostemi, ale nieco wy-pukłemi na zewnątrz. Forma ta bardzo rzadko jest spotykana w budowlach stylowych ściśle klasycznych, częściej w renesansie i baroku.

Entelechia (èvTeXé)(eia, od èvraX^ç doskonały i

384 sq.).

K, j.

ÏX^V mieć — posiadanie doskonałości). Wyraz u-tworzony przez Arystotelesa (scholast. perfecti-habia), przywrócony do znaczenia przez Leibniza. W 1-ej księdze »Metafizyki” Arystoteles wykłada teoryę swych czterech przyczyn, któremi są: materyalna. formalna, wystarczająca v. ruchowa, i celowa, które to przyczyny odpowiadają kolejno na pytania następujące: Czem jest materya przedmiotu; czem jest forma, czyli zawarowanie bytu; czem ruch przedmiotu; jaki cel jego? Następnie Arystoteles, przez odpowiednie rugowanie, przyczyny te ściąga do dwóch, do materyi i formy, możliwości i bytu, zasady i faktu Owoż, E. jest to forma czyli jaw, fakt, w przeciwieństwie do materyi, możliwości lub zasady. Dla objaśnienia możemy sobie wyobrazić np. roślinę, która przy danych materyi jako gatunek istnieje w zasadzie, w możliwości;— jako drzewo istnieje w formie, w fakcie (in actu), aktualnie. I nie co innego znaczą jego Błowa tekstualnie: Aw|p7]pivoo Ss xa9-’ exaatov ysvoç toô pAv Sovàpisi toö ô’svts-Xs^eia (w gatunku każdym rozróżniaj co jest możliwością, a eo doskonałością). Stąd właśnie duszę określa on raz jako formę (jaw), drugi raz jako E-ę pierwszą wszelkich ciał przyrodzonych, zorganizowanych, bujnych życiem. Stąd też, przy różnicy znacznej, lecz zrozumiałej, ruch nazywa iszczeniem się lub E-ą możliwości, albowiem iszczenie poczyna się równo ze stanem czynnym. E. przeto ma dla Arystotelesa znaczenia różne, lubo w gruncie do jednego się sprowadzające: jest to albo forma, albo aktualność; iszczenie się możliwości albo ruch, w którym materya przybiera kształt i zmierza do jakiegoś celu; albo też oznacza istność samą, wynikająoą z iszczenia się możliwości, posiadającą w sobie samej zasadę jawu i zmierzającej do swego celu. Oto wszystko. Leibniz, monadom swym nadając miano E chii, w tym właśnie punkcie zasadniczym zaznaczył powinowactwo doktryny swej z Arystotelesową. — Por. „Metaphys.“ Arystot. (ks. 9 i 11); Bertereau „De Entelechia apud Leibnitium“ (Paryż 1843). Wykład obszerny i specyalny, w dziele Ravaisso-na „Essai sur la Métaph. d’Aristote“ (t. I, str.

K. K.

Entelodon Aym. Elotherium. Pom. (paleont). Rodzaj kopalny zwierzęcia ssącego z rzędu parzy-stokopytnych, z rodziny Antliracotheriidae. Brodawki na koronie zębów trzonowych tworzą zaokrąglone stożki, pomiędzy któremi są wtórne zaczątkowe Trzonowe szrankowe są pojedyńczemi, wielkiemi i grubemi stożkami, oddzielonemi przez przerwy; siekacze i kły olbrzymie. Z bocznych palców tylko szczątki kości śródnoża. Szczątki tego rodzaju znajdują się w pokładach oligoceno* wych w Europie, w miocenowych i oligocenowych Ameryki północnej. Gatunki: E. magnum Pom., mniejszy od nosorożca, w oligocenie europejskim; E. Mortoni Leidy, tejże wielkości, w oligocenie White River (górne ogniwo), w Ameryce północnej; E. imperator Leidy, w miocenie John Day (dolnym) w Oregonie; wielkości nosorożca.

Enteritis. Tą nazwą chrzci nauka całą grupę chorób kiszek. Dosłownie enteritis znaczy, — zapaleniekiszek. Anatomicznie można podzielić zapalenie kiszek na zapalenie dwunastnicy, zapalenie kiszek cienkich, zapalenie kiszki ślepej, zapalenie wyrostka robaczkowego, zapalenie kiszki grubej i wreszcie zapalenie kiszki prostej. Co do przebiegu odróżniamy: zapalenie ostre, podostre i przewlekłe, wreszcie, względnie do przyczyn oraz zmian patologicznych, rozróżnić należy zapalenia nieżytowe (ostre i przewlekłe), zapalenia toksyczne, powstałe skutkiem użycia trucizn, jak: ar-szenik, fosfor, środki czyszozące żrące, i t. p., zapalenia zakaźne do tej ostatniej grupy zaliczyć należy; przedewszystkiem: zapalenie kiszek gruźlicze, durowe, cholerę, cholerynę, biegunkę krwawą i t. p.; te ostatnie mają swe umiejscowienia specyalne: gruźlica i dur brzuszny—dolny odcinek kiszki cienkiej, biegunka krwawa—kiszki grube; lub też obejmują całe kiszki, jak: cholera i choleryna. — Oto w krótkości zarys systematyki zapaleń kiszek. Zapalenie kiszek nieżytowe ostre może być pierwotne, i wtady występuje skutkiem złego lub nadmiernego pożywienia, przeziębienia, otrucia (arsze-nik, sublimât, środki wogóle żrące), lub wtórne, w przebiegu różnych chorób. Zmiany anatomiczne, jakie znajdujemy na błonie śluzowej kiszek, odpowiadają zmianom w przebiegu zapaleń innych błon śluzowych: więc najprzód silne przekrwienie głównie kosmków, niekiedy wybroczyny krwawe, obrzęk błony śluzowej, powiększenie fo-likułów limfatycznycb, otoczonych jakby wiankiem naczyń nastrzykniętych, niekiedy zauważyć można, przy dłużssem trwaniu cierpienia, owrzodzenie niewielkie skutkiem szybkiego łuszczenia się nabłonka. — Objawy ogólne w postaci gorączki towarzyszą niekiedy cierpieniu; głównym wszakże objawem jest rozwolnienie; stolce są płynne, zawierają śluz, resztki pokarmów, niekiedy nieco krwi, towarzyszy im burczenie w brzuchu, ból, wzdęcie brzucha, utrata łaknienia. Zależnie od tego, gdzie umiejscowiło się cierpienie, objawy te mogą u-legać zmianom, np. w zapaleniu dwunastnicy szybko występuje żółtaczka, bądź skutkiem zatkania ujścia przewodu żółciowego śluzem, oraz osię-ki obrzęków błony śluzowej, bądź też skutkiem przejścia zapalenia na drogi żółciowe. Jeżeli zapalenie umiejscowiło się w kiszce ślepej, na pierwszy plan występują bóle w prawej dolnej części brzucha, rozszerzające się niekiedy na cały brzuch, szczególniej jeśii został zajęty wyrostek robaczkowy; tkanka około niego oraz otrzewna u-legają zmianom i częstokroć zapalenie przechodzi w ropne. Od samego niemal początku występują objawy zadrażnienia otrzewnej: zaparcie stolca, wymioty, wzdęcie brzucha, silne bóle, upadek sił, który niejednokrotnie wywołuje śmierć w dalszym przebiegu choroby. Ostre zapalenie kiszki grubej cechuje się przedewszystkiem silnemi bólami, częstemi wyróżnieniami oraz parciem nieu-stannem na stolec. Zapalenie wreszcie kiszki prostej, prócz innych cech wspólnych zapaleniu kiszek grubych, posiada: bóle w czasie wypróżnień, obfitośó śluzu, niekiedy krwawienia; częstokroć, u dzieci

Dr J. Z.

Dr J. P.

szczególniej, występuje następczo wypadnięcie kiszki prostej. Oto w głównych zarysach obraz o-strego zapalenia kiszek. Z wyjątkiem zapalenia wyrostka robaczkowego, które jest wogóle bardzo ciężką postacią, inne zazwyczaj dość szybko kończą się pomyślnie. — Jeżeli przyczyny wywołujące zapalenie kiBzek ostre były mniejszego natężenia, lub jeśli ostry nieżyt kilkakrotnie się powtarzał, powstać może zapalenie nieżytowe kiszek przewlekłe pierwotne; wtórne powstaje skutkiem chorób innych narządów, jak zastoju w układzie źylnym (choroby wątroby, choroby oddychania, serca i naczyń), jak niektóre cierpienia zakaźne (np. zimnica, suchoty), zapalenie nerek. Powstać również może nieżyt przewlekły skutkiem chorób przewlekłych żołądka, nieprawidłowego ułożenia trzewiów w jamie brzusznej etc.; częstą przyczyną jeBt zatrucie przewlekłe wyskokiem, nikotyną, nadużycie środków czyszczących i t. p., wreszcie robaki i wogóle pasorzyty. Na błonie śluzowej kiszek widzimy w nieżycie przewlekłym obrzęk, ciemne zabarwienie oraz nadmierną ilość śluzu. Barwa bywa zwykle ciemna, niekiedy brunatna, pochodząca od rozpadu barwnika krwi skutkiem długotrwałego przekrwienia, z małemi wybroczynami; naczynia krwionośne, szczególniej żyły, nastrzyknięte. Najwyraźniej zabarwienie występuje na wierzchołkach kosmków; obrzęk błony śluzowej zależy bądź od wysięku, bądź też od rozrastania się tkanki, co niekiedy doprowadza do rozwoju polipów; błona mięsna również ulega niekiedy przerostowi, powodując miejscowe zwężenie kiszek. Óluz, wytwarzany w nadmiernej ilości, jest bądź płynny, bądź bardziej stały, często w przewlekłych nieżytach kiszki grubej wydziela Bię w postaci błon fałszywych lub galaretowatej masy. Skutkiem szybkiego złuszczania nabłonka lub spraw wrzodziejących w folikułaoh, tworzą się bardziej powierzchowne lub głębsze owrzodzenia, szczególniej w kiszce grubej. Przy długotrwałem cierpieniu błona śluzowa po okresie obrzęku i przekrwienia przechodzi w o-kres zwyrodnienia i zaniku, staje się cieńszą, wydzielina jest mniej obfitą. Zanik ten, zmniejszając wchłanialne własności kiszki, jest nader dla ustroju groźnym objawem, tembardziej, że często towarzyszy mu zanik błony mięsnej, a więc i o-słabienie ruchów robaczkowych kiszek. Nie możemy zatrzymywać się długo nad objawami nieżytu przewlekłego; cechą jego są przedewszyst-kiem zaburzenia w wypróżnieniach. Rozwolnienia lub przeciwnie zaparcia stolca, bóle, nieprawidłowe sprawy fermentacyjne w kiszkach, skutkiem czego powstają wzdęcia, złe trawienie wpływające na odżywianie ogólne: oto główne objawy, które za każdym razem lekarz dokładnej musi poddać analizie, nim umiejscowi cierpienia i okres nieżytu odgadnie. Wogóle cierpienie trwać może długo, zależnie od stopnia natężenia; sprowadza jednak w końcu, szczególniej u dzieci i starców, wyniszczenie ogólne.—Jeżeli wystąpią owrzodzenia, sprawa wikła się jeszcze bardziej i staje się niekiedy groźniejszą dla życia.—Leczenia ostrego i przewlekłego nieżytu nie podajemy na tern miejscu, gdyś

zależy ono od wielu wskazań, które przy łóżku chorego czerpać tylko można; najważniejszą rzeczą jest uregulowanie dyety, usunięcie przyczyn wywołujących; dalej już idzie rozumne stosowanie wodoleczenia, elektryzaoya i mięsienie, oraz środki apteczne, które mogą być stosowane tylko bardzo ostrożnie i na mocy ścisłych wskazań lekarskich.— Zapalenia kiszek nie nieżytowe, zakaźne, rozpatrywane są przy oddzielnych chorobach, tak np. zapalenie durowe, ob. Dur brzuszny, — choleryczne, ob. Cholera i Choleryna i t. d.

Enterocele, nazwa greckołacińska przepukliny zawierającej jelita. Ob. Przepuklina.

Enterohelcosis, nazwa niby greoka, zupełnie błędnie urobiona, powinna brzmieć Enterelko-s i s, oznacza owrzodzenie powierzchni wewnętrznej kiszek i jelit; jest rzadko kiedy używana.

Enterolity (od IVcepov kiszka i Xtfi-oç kamień), znaczy kamienie kiszkowe (Darmsteine). Pod tą nazwą rozumiemy twarde, w przewodzie kiszkowym wytworzone konkrementy (stężyny), złożone przeważaie z resztek pokarmowych, przenikniętych przez sole mineralne. Należy takie kamienie odróżniać od kawałków mocno stwardniałego kału (Scybala). U pewnych zwierząt przeżuwających takie kamienie w przewodzie pokarmowym zdarzają się nierównie częściej, niż u człowieka i znane są pod nazwą bezoarów (a arabskiego od badesar odtrutka). Ze względu na budowę odróżniają następne trzy rodzaje kamieni kiszkowych: 1) ciężkie, twarde, zbite konkrementy, które na przekroju mają budowę war-stwowatą. Jądro takich kamieni często jeBt bru-dno-białe, kredo wate, a okalające warstwy na-przemian to jaśniejsze, to ciemniejsze, od koloru mlecznej kawy do barwy czekolady. Te kamienie składają się głównie z fosforanu wapna z dodatkiem fosforanu magnezyi i ammoniaku, a także organicznych składników i wody. W innych tego rodzaju kamieniach najważniejszą część składową, stanowi fosforan magnezyi i ammoniaku. Wszelkie takie kamienie powiększają się bardzo wolno i rzadko dochodzą do wielkości kasztana. Forma ich bywa okrągława, lub owalna. Najczęściej bywa w przewodzie pokarmowym tylko jeden kamień, rzadziej kilka i kilkanaście. Zwykle takie kamienie mają za jądro jakieś oiało obce, jak np. pestkę od owoców, kawałeczek kości, kamyczek żółciowy, niestrawione resztki pokarmów i t. d. Prawie zawsze te kamienie spotykają się u ludzi młodyoh, lub u ludzi w średnim wieku. Takie kamienie u człowieka wytwarzają się głównie w świetle wyrostka robaczkowego i w kiszce ślepej (Typhlolithiasis), a także czasami w woreozko-watyoh zagłębieniach ściany kiszki cienkiej i grubej. 2) Kamienie kiszkowe lekkie, dziurkowate dosyć miękkie, szaro - brunatnawe. Składają się one ze spilśnionej masy niestrawionych pokarmów roślinnych i kału, przepojonych przez sole wapna i magnezyi. Kształt ich zwykle nieprawidłowy, gałęzisty. Głównem siedliskiem takich kamieni jest kiszka ślepa, skąd dostają się one następnie do różnych części kiszki grutej okrężnej. Docho-

Dr E. P.

wnętrznego, a więo chory nagle blednie, rysy twarzy stają się ostre, skóra suchą, wzrok zmęczonym, tętno przyśpieszonem; chory nie dowidzi i uskarża się na szum w uszach,—poczem następują nudności, wymioty, zawrót głowy, zemdlenie i częstokroć śmierć, przyczem za źyoia może w wypróżnieniu nie być ani jednej kropli krwi. W innych razach spotykamy ją bądź to w postaci nitek pokrywających kał, bądź skrzepów, bądź równomiernie |zabarwiającą śluz nai różowo, lub na kolor czerwony, lub też w razie dłuższego zostawania w przewodzie pokarmowym nadającą masie kałowej wygląd dziegciu. Leczenie zależy od przyczyny wywołującej krwawienie. Ogólnie zaleca się absolutny spokój, pęcherz z lodem na brzuch, wino do wewnątrz w razie osłabienia.

E. W. Z.

dzą one do wielkości kasztana i małej pomarań-czy; przeważnie wytwarzają się u ludzi młodych i w średnim wieku. 3) Kamienie powstałe skutkiem długotrwałego użycia pewnych leków, jak np. soli magnezyi, węglanu wapna, bismutu i t. d. I te kamienie głównie tworzą się w kiszce ślepej. Najczęściej są to kamienie małe, od ziarnka grochu do orzecha laskowego, i trochę większe. Kolor ich szaro - białawy, bruuatnawo - białawy lub żółtawy. Twardość przeważnie nie wielka, tak jak kredy. Kamienie bismutowe są lekkie, żółtawe.

EnteropMisis, ob. Suchoty kiszkowe.

Enteropneusta ob. Balanoglossus.

EnteroptOFÎS jest chorobą niedawno stosunkowo opisaną, polega na zmianie położenia trzewiów w jamie brzusznej, na rozluźnieniu więzów, utrzymujących normalną statykę trzewiów i opadnięcie ich ku dołowi. Zwiśnięcie takie trzewiów widzimy przedewszystkiem u kobiet, które kilkakrotnie rodziły, skutkiem rozciągnięcia ścianek brzusznych. Powstaje wtedy to, co nazywamy brzuchemobwi-słym, i trzewia, nie mając podtrzymania ze strony przedniej i bocznych ścian jamy brzusznej, opadają ku dołowi. Widzimy wtedy często zwiśnięcie wątroby, żołądka, śledziony, nerek (częściej prawej) i kiszek. Drugą najczęstszą przyczyną są gorsety, które uciskają klatkę piersiową i spychają wszystkie trzewia ku dołowi; w rzędzie przyczyn postawić również należy nagłe wychudnięcie osób otyłych. Zaparcie stolca, skutkiem nagromadzania się zawartości w kiszce grubej, powoduje również zwiśnięcie kiszek, a w następstwie innych trzewiów. Zwiśnięcie trzewiów należy do liczby cierpień dość częstych, acz mało aż do ostatnich czasów zwracało na siebie uwagi; głównie Gléaard zajmoweł się niem, przypisując mu znaczenie duże w chorobach narządów trawienia i powstawaniu nerwio. Meynert widzi w zwiśnięciu częstą przyczynę blednioy. Nie mogąc na tern miejscu zajmować się dłużej opisem tej choroby, odsyłamy czytelników do pracy dra J. Zawadzkiego „O zaparciu stolca i tak zw. chorobie Glénarda“ (Warszawa 1895). Prócz tego w literaturze polskiej znajdujemy poświęcone tej chorobie prace Chłapowskiego i E. Zielińskiego.    Dr J- z-

Enterorhagia, właściwie enterohaemorrha-gia, krwotok kiszkowy; powstaje WBkutek obecności dłuższej twardych i suchych mas kałowych, ciał obcych przełkaiętych, pasorzytów, przy zatruciach, w razie owrzodzeń błony śluzowej kiszek, obeoności nowotworów na tej ostatniej, wgłobie-nia, pray skrzepach w żyle wrotnej, cierpieniu wątroby, zwyrodnieniu woskowem naczyń, przy zamknięciu światła tętnicy kreskowej, przy cierpieniach ogólnych, jako to: zimnicy, tyfuśie brzusznym i plamistym, cholerze azyatyckiej, posocznicy» ropnicy, ostrych wysypkowych chorobach, plamicy Werlhofa, szkorbucie, uremii, wreszcie przy hemoroidach i dysenteryi. Krwotoki z kiszek najczęściej spotykamy u ludzi w wieku średnim i częściej u mężczyzn, aniżeli u kobiet. Częstokroć krw. kisz, wyraża Bię tylko objawami krwotoku we-

E. Z.

Enterorhaphia, od Ivtspov kiszka i pacpsîv— szyć, ob. Kiszek zeszywanie.

Enterostenosis, zwężenie światła kiszek zależeć może od zmian w zawartości kiszek, w ściance ich, lub w częściach otaczających. Do pierwszej kategoryi mogą być zaliczone: twarde kawałki kału, w dużej ilości spożyte niestrawne pokarmy (strączki, winogrona, szparagi), kamienie żółciowe i kiszkowe, ciała obce połknięte przypadkowo lub umyślnie, pasorzyty. Do drugiej grupy przyczyn należą nowotwory, wyrastające na ściance kiszki, blizny, po owrzodzeniach pozostałe, zaburzenia w unerwieniu kiszek i stąd powstające obrączkowate skurczenie kiszek, wgłobienie i zawrót pętlioy kiszki jednej około drugiej. Wreszcie do trzeciej kategoryi należą guzy wszelkie, u-ciskające zzewnątrz na kiszki, również wysięki, organa wędrujące (nerka, śledziona), nawet przepełniona kałem pętlica kiszki uciskająca sobą drugą niżej położoną. Z E. spotykamy się w każdym wieku, częśoiej u mężczyzn, niż u kobiet. Objawy E. bywają następujące: zaparcie stolca, bóle, zjawienie się hemoroidów, wzdęcie brzucha, burczenie, zatrzymanie wiatrów, nudności i wymioty. Leczenie musi być zastosowane do przyczyny wywołującej zwężenie.

Eaterotomia. E-ą nazywa się operacya chirurgiczna polegająca na przecięciu ściany kiszki, po uprzedniem otwarciu jamy brzusznej. Wykonywa się euterotomię: 1) w celu usunięcia z kiszek ciała obcego, połkniętego z rozmysłem, np. widelca, noża, łyżki i t. p. (przez umysłowo chorych) lub przypadkowo —np. połknięcie zębów sztucznych podczas snu. Przypadki takie dają wskazanie do enterotomii tylko w takich razach, gdy ciało obce zahaczy się gdziekolwiek w kiszce i, albo, zamykając światło kiszki, tamuje cyrkulacyę zawartości, albo grozi przedziurawieniem ścian. W tych przypadkach otwór w kiszce po usunięciu ciała obcego winien być natychmiast zaszyty.— 2) fi., dokonywa się w celu oswobodzenia kiszki od przepełniającej ją zawartości, przy t. z w. niedrożności jelit (ob ). E. ma tu na celu: albo doraźne opróżnienie jelit, dla łatwiejszego wyszukania przeszkody pomiędzy opróźnionemi, a zatem opadlemi kiszkami, i w takim razie rana po enterotomii wiana być

Dz.

By lii.

And. S.

Dr A. P.

Gatunek: E. serratostriata.

Entomolepis (paleont.). Pod nazwą E. cyna-rocephala, opisał Sapor ta kopalną szyszkę z pokładów oligocenowych w Armissan pod Narbonną, którą do rodzaju sosny zaliczyć wypada.

Entomologia, nauka o owadach, ob. Owady.

Entomophagi, grec., ob. O wado żerne.

Entomopbtboreae (z gr. evT:o|).a=owady i rpfiei petv=niszczyć) owadomorki. Rodzina grzybków z klasy phycomycetes (pleśniaki). Wszystkie grzyby do tej rodziny należące żyją paso-rzytnie, przeważnie na rozmaitego rodzaju owadach, rzadziej na roślinach. W ciele „gospodarzy* wywołują one rozmaite choroby epidemiczne, wskutek których owady mrą chmarami. Najbardziej rozpowszechnionym owadomorkiem jest tak z w. Entomophthora muscae (Fres) v.

natychmiast po opróżnieniu zawartości zaszytą, albo też E. ma służyć do stałego odpływu na zewnątrz zawartości kiszek. W ostatnim razie kiszkę przecina się dopiero po wszyciu jej w ranę ściany brzusznej. Utworzony w taki sposób otwór nazywa się sztucznym odbytem {anus artiflcialis s. ‘praeternaturalis) (ob.)—Szczegóły patrz w Podręcznikach chirurgii.

Enterozoa, Eu i oz o a, zwierzęta niższe, żyjące w ustroju innych, ob. Wnętrzaki.

Entheomania=Obłęd religijny. Ob. Obłęd.

EntimUS. Owad z rzędu tęgopokry-wyoh (Coleoptera), rodziny Curculionidae (Ryj-kowcowate, Wołkowate). Z gatunków

jego najbardziej znany E. imperialis. Żyje w Bra-

s. M.

Entlebncłl, piękna dolina w szwajcarskim kantonie Lucerny, zroszona przez rz. Emmę (ob.), dobrze zaludniona i uprawna; nazwę swą bierze od górskiego potoku En tlen, który urwistą i stromą doliną dąży do Emmy i wpada pod osadą E. Ludność trudni się pasterstwem i wyrobem sera, słynie z wesołości, zamiłowania do śpiewu i ćwiczeń gimnastycznych, jest przytem moralną i inteligentną. Pierwotnie podlegała domowi Austryackiemu, później Luoernie, przeciwko której, a raczej przeciwko jej zbyt jednostronnym ustawom, orężnie powstawała, dopóki rewizya zasadniczej konstytu-cyi, naprzód w r. 1798, a potem w r. 1831 nie oswobodziła jej od przewagi i zwierzchnictwa żywiołów miejskich.

W dolinie leży osada lejże nazwy, 734 m. nad p. m. wzniesiona; jest to dobrze od wiatrów północnych zasłonięte uzdrowisko klimatyczne. Entobranchiata, ob. Echinoidea.

Entoderma = blaszka zarodkowa wewnętrzna. Ob. Embryologia.

Entomis Jon. (paleont.). Rodzaj kopalnego skorupiaka z rzędu małźoraczków (Ostracoda), o skorupie z głęboką, po obu stronach zgiętą, bró-zdą poprzeczną, poczynającą się u brzegu grzbietowego, o powierzchni gładkiej lub prążkowanej. Występuje w bardzo dawnych formacyach, od kam-bryjskiej do węglowej dolnej; bardzo obficie w tak zwanym .łupku cyprydynowym“ wierzchniego ogniwa dewoÛ8kiego w Europie środkowej i na Uralu.

K. J.

K. J.

empusa muscae (Cohn)—grzybek na muchach paso-rzytujący. Gdy mucha przez grzyb zostanie zabita, to wówczas jego strzępki wychodzą przez odwłok muchy w trzech pierścieniach, jako nitki prosto w górę się wznoszące. Każda nitka, mocno wyprężona wodą (sokiem komórkowym), nabrzmiewa w wierzchołku w postać karabinowej kuli, i ta część oddziela się od nitki poprzeczną ścianką, tworząc zarodnik (na rys. b i c). Gdy zarodnik już wyrośnie zupełnie, wówczas sok komórkowy nitki tak prze na jej ścianę, że ta wreszcie rozrywa się niedaleko pod szczytem, tak, jakby ją kto wkoło nożem okroił. Ponieważ dzieje się to w jednej ohwili, więc ta plazma, która parła wodę na ścianę nitki i rozerwała ją, wyrzuca jeszcze i zarodnik nad nią stojący w górę, oblewając go wodą i śluzem, z nitki wytrysłym. Dla tego zarodnik ten jest lepkim i jeżeli trafi przelatującą przypadkiem muchę, to się do jej ciała przylepia i zaraz kiełkuje. Przebija skórę muchy i dostaje się pod nią. Tam się powoli rozrasta, a doszedłszy do krwią wypełnionego przestworu, zaczyna się dzielić na komórki, które oddzielają się jedne od drugich, zaokrąglają i z krwią zostają po całem ciele rozniesione. Mnożą się w niej bardzo szybko i wreszcie wypełniają wszystkie przestwory krwionośne. Wtedy mucha zdycha, a komórki zaczynają rosnąć, wydłużać się, otaczają resztę ciała tak, że z niej, oprócz przewodu pokarmowego i skóry, nic nie pozostaje. Wtedy przebijają odwłok w pierścieniach i wychodzą na zewnątrz, tworząc na końcach nitek zarodniki. Zarodniki te, wytryskając z muchy, padają wkoło jej zwłok i tworzą jakby nalot delikatnego białego proszku (na rys. a) a każdy z nich może wyrastać w nilkę, tworzącą na wierzchołku nowy zarodnik, naturalnie, mniejszy, niż ten. z którego powstał. Tym sposobem każdy zarodnik ma dwa razy sposobność zarazić zdrową muchę. Muchy też a nas bardzo często w le-cie wskutek tego pasorzytu umierają. Widać je uczepione jedną nogą do szyby, ramy okna lub ściany a wkoło ich zwłok jakby biały mączny nalot. Są to zarodniki empuzy (na rys. a). O Empuzie pierwszy De Geer wspomina pod koniec zeszłego wieku. Po nim, zacząwszy od Goethego , cały szereg badaczów zajmował się do-kładnem poznaniem choroby, której powodem jest empuza. Dumeril w r. 1835 pierwszy zrozumiał, że to jest grzyb, który powoduje śmierć muchy. Cohn w 1855 r. badał rozwój empuzy wewnątrz owadu; Bail mniemał, że muchy zarażają się em-puzą wtenczas, kiedy najedzą się drożdży; dopiero Brefeld wypowiedział o niej ostatnie słowo. Inne gatunki E. i pokrewne rodzaje zabijają różne owady, lub ich poczwarki w wodzie żyjące, np. poczwarki komarów. Wymienimy tu następujące, lepiej znaue: E. culicis na culex pipiens (komar) przez oałe lato; E. grylli Pres, ma zarodniki kształtu gruszki, 0.003 — 0.034 mm. długie, na świerszczach; E. aphidis (Fres)—zarodniki eliptyczne; 0.026—0.030 mm. długie, na mszycach; E. radicans Bref.; E. sphaerosperma Fres; Tarichium spliaerospermum Cobu,

cL

II

A.

ArĄ

W

1887).

gmentów). Ilość ta u nich waha się w bardzo szerokich granicach. Należą tu rzędy: 1. L i ś c i o-n o g i (Phyllopoda) wraz z Dafnidami (Clado-cera), 2. Małżoraczki (Ostracoda), 3. W i d ł o-n o g i (Copepoda) i 4. Wąsonogi (Cirripedia). Zaliczają tu jeszcze trzy rzędy: 5. Xiphosura (0-s t r o g o n y),    6. Merostomata i wygasły rząd

Trylobitów, stanowiące też według innych oddzielną, trzecią, podgromadę Skorupiakó w—Gigan■ tostraca

K. J.

odkryty przez Brefelda, na liszkach kapustnika (Pieris Brassicae L.); E. megasperma Cohn (Tari-chium megaspernium Cohn), na rolnicach zboźów-kaeh (Agrotis segetum). — Rodzina Owadomor-ków jeszcze w końcu zeszłego wieku zwracała na siebie uwagę botaników. Zajmowali się niemi Nees van Esenbeck, Lebert, FreBeaius, Reinhart, Cohn, Schneider i in. Nie małe zasługi położył także i nasz rodak, dr Leon Nowakowski, znany i ceniony w świecie uczonym botanik, który odkrył kilkanaście gatunków owadomorków, zbadał je dokładnie, oznaczył ich stanowisko, a wyniki

hé fś

S3 l'ÄV

Ili

Fig. 130. Empuza

a) Mucha uczepiona do szyby, a wkoło jej zwłok zarodniki empuzy, jakby biały mączny nalot. b) nitka ("strzępek) grzybni empuzy, c) Wierzchołek tej nitki z dojrzałym zarodnikiem, d) zaroduik. e) kawałek skóry muchy z uczepionemi do niej zarodnikami.

swych badań ogłosił w cennej rozprawie: „Ento-mophthoreae“. Przyczynek do znajomości pa-sorzytnych grzybków, sprawiających pomór owadów“ (Pamiętnik Akademii Umiejętności w Krakowie. Wydział Matematyczno - przyrodniczy. Tom VIII, Kraków 1883). W cennej tej pracy czytelnik znajdzie i literaturę przedmiotu. Prof. J. Rostafiński w artykule: „Wilkołaki świata roślinnego“ popularnie i z wielkim talentem opowiedział historyę empuzy („Ze świata przyrody“ Szkice i opowiadania Serya pierwsza, Warszawa

B. M.

Eatomostraca, Członowe e, podgromtda Skorupiaków (Crustacea), która w przeciwieństwie do drugiej podgromady Malacostraca (P a n c e r z o w c e) nie tworzy całości zamkniętej, lecz obejmuje kilka grup (rzędów), poczęści zdaleka tylko spokrewnionych. Najbardziej wspólną ich ceohą jest chyba to, że nie posiadają typowej ilości kończyn i odcinków pancernych (se-

S. M.

Entoneuron (paleont.). Pod nazwą E. mela-stomaceum opisał Geyler szozątek liścia z pokładów trzeciorzędowych w Borneo, który ma za liść z rodziny Menispermeae; wszelako na takim wątłym szczątku niepodobna opierać należytej dyagnozy.

Entoptyczae zjawiska właściwie polegają na widzeniu przedmiotów, tkwiących w naszem oku, lub też należących do jego składu; entopty czuemi, czyli śródocznemi są one nazwane od siedliska widzianych przedmiotów. Oto niektóre z nich: cienie, rzucane na siatkówkę przez rozmaite drobne cząstki nieprzezroczyste, istniejące wśród środków optycznych; mogą być one wywołane przez cząsteczki śluzu, ciałka tłuszczowe, wreszcie kurz, pomieszany ze łzami, znajdujące się na rogówce, przez zmętnienie rogówki, soczewki, wreszcie męty w ciałku szkliBtem; te ostatnie przy szybkich ruchach oka poruszają się również. Aby wywołać we własnem oku podobne zjawiska, należy zrobić w papierowym ekranie maleńki otworek szpilką, następnie przez soczewkę wypukłą rzucić silne światło przez otwór do oka; ekran należy umieścić w przedniem ognisku oka, t. j. mniej więcej 13 mm. przed rogówką. Wtedy wszystkie ciemne ciała, znajdujące się na drodze promieni światła, rzucają oień na siatkówkę, przedstawiając się nam jako plamy. Z innych zjawisk najwięcej znana jest figura naczyń siatkówki, widzialna również z tego powodu. Naczynia te znajdują się na przedniej warstwie siatkówki i rzucają cień na tylne jej warstwy, najbardziej czułe na światło. Z tych samych względów można dostrzegać czasami ruch ciałek krwi, krążącej w naczyniach siatkówki, lub puls tętnio siatkówki. Do rzędu zjawisk sródocznych zaliczyć należy jeszcze tak zwane fosfeny, wywoływane przez naoisk na gałkę oczną, znane już Arystotelesowi. Pokazują się one na stronie gałki przeciwległej uciskowi. Te zjawiska świetlne można dostrzegać dosyć często po długiem czytaniu lub szyciu o zmroku. Zjawiska podobne powstają również pod wpływem prądów elektrycznych, przebiegających przez oko. Wreszcie przyczyny wewnętrzne, np, zwiększony przypływ krwi do siatkówki, lub nawet ośrodków mózgowych, wywołują najrozmaitsze fantasmy świetlne, czem objaśnić możemy hallucynacye u pijaków, cierpiących na delirium tremens.    Ml

Entorya, córka ziemianina rzymskiego, bohaterka dziwnie tragicznej legendy. Poznał się z nią, bawiąc u ojca w gościnie, Saturn, i dzięki tej znajomości została matką 4-ch synów, których

imiona: Janus Hymnus, Faustus i Felix. Na od-chodnem Bóg wtajemniczył jej ojca w sztukę u-prawy i przechowywania wina, z czem ten znowu pochwalił się przed sąsiadami, którzy, libacyą tęgo podbechtaui, ziemianina zamordowali. Spostrzegłszy to, czterej synowie E-i, powiesili się, matkę zostawiając zupełnie osieroconą. Później nastała w okolicy klęska głodowa, którą gdy po mście Boga przypisywano, Lutatius CatuluB wystawił świątynię, a w niej ołtarz z 4-ma twarzami na opokach Tarpejskich (Por. E. w „Reallex“. Liibkera). Zupełnie podobnej treści legenda odnosi się do greckiego Ikariosa (ob.). Jaką myśl rzeczywistą, rolniczą albo atmosferyczną, ukrywają te le-

K. K.

ze-

Dr J P.

mam

gendy, dociec niepodobna.

Entotyczne szmery, tak nazywanemi bywają różne zjawiska słuchowe, powstające w uchu, bez przyczyn zewnętrznych, słyszalne tylko osobie doznającej ich, jak np. szum w uszach, dzwonienie w uchu i t. p. U osób, umysłowo cierpiących, mogą one stawać się powodem urojeń słuchowych (Hallucinatio), ludzie zdrowi zawsze dokładnie od-różaiają je od szmerów, pochodzących wnątrz.

Entragues Henryka Katarzyna de Balzac d’, margrabina de Verne u il, kochanka króla francuskiego Henryka IV (* r. 1579—f 1633). Henryk IV poznał ją w sierpniu 1599, kiedy niepocieszony jeszcze po stracie Gabryeli d’Estrées (ob.) zajechał podczas jednej z wyoieczek myśliwskich do zamku Malesherbes, gdzie Henryka przebywała z rodziną. Oczarowany jej wdziękami, kochliwy król wnet zapałał ku niej żądzą miłosną. Nieodrodna córka Maryi Touchet, ex-metre-sy Karola IX, Henryka postanowiła wyciągnąć możliwe korzyści materyalne ze słabości monarchy. Oddała się mu dopiero wtedy, gdy otrzymała 100 tysięcy talarów gotówką; co więcej, wyłudziła od niego obietnicę wzięcia z nią jawnie legalnego ślubu w razie, jeśli w ciągu sześciu miesięcy zajdzie w ciążę i następnie urodzi mu syna. Działo się to w toku układów dyplomatycznych o pozyskanie dla Henryka IV ręki Maryi Medycyjskiej, synowicy wielkiego księcia Toskańskiego. Traf, że E. pierwsze swa dziecko poroniła, wybawił króla z ambarasu. Kiedy Włoszka została małżonką królewską, E., świeżo obdarowana tytułem margrabiny de Verneuil, miała czelność jej się przedstawić. Dało to początek burzliwym scenom, które pożycie domowe Henryka IV zamieniły niebawem w istne piekło. Sprawy wzięły szczególnie zły obrót, kiedy na jesieni 1601 r. Marya Medycejeka i Henryka d’E. obdarowały króla każda tęgim chłopcem. „Florentynka ma syna", krzyczała Henryka, „ja zaś mam delfina. Kroi jest moim mężem: w ręku jego obietnicę". A gdy Henryk IV wyraził życzenie, aby nowonarodzony wychowywał się w Saint-Germain razem z innemi jego dziećmi, odrzekła hardo: »Nie chcę. aby on był w towarzystwie tych bękartów“. Ze złości jęła popierać, uknuty przeciwko królowi przez księcia Sabaudzkiego i marszałka Biroua, spisek, do którego przyłączyli się także jej ojciec, tudzież brat przy-

rodni, Karol Walezyusz hrabia O irernii. Spisek został wykryty i Biron zapłaoił głową za swą ambicyę, ale Henryce i jej rodzinie uszło to bezkarnie. Henryk IV kochał wciąż tę niegodziwą, jakkolwiek usiłował przezwyciężyć swą ku niej namiętność i umyślnie w tym celu zawiązywał stosunki z innemi kobietami, jak z panną de Bueil, którą mianował hrabiną de Moret, i z panną des Essarta, wyniesioną do godności hrabiny de Romorantin. Stosunki te były jednak przelotne, i E. nie przestawała wywierać na króla dziwnego uroku. Oto jak się wynurzał on pewnego dnia z tego powodu przed swym ministrem Rosny’m (późniejszym księciem Sully): »Kiedy chce, jest ona (E.) tak przyjemną w towarzystwie! Potrafi zawsze znaleźć jaki wesoły koncepcik, który mnie szczerze ubawi. Tego woale nie znajduję u mej żony. Nie odpowiada ona mojemu żywemu usposobieniu, ani mym gustom... Ilekroć zbliżam się do niej, by ją popieścić, przjjmuje mnie do tego stopnia ozięble, że, jak zmyty, idę szukać szczęścia gdzieindziej“. Dopiero w końcu roku 1608 Henryk IV zerwał ostatecznie z margrabiną, która też skwapliwie uohwyciła się swej wolności, miała bowiem wówczas inne utajone plany. Ona-to była duszą tych knowań i intryg, w których szukać należy tragicznego końca króla Henryka. Dzięki temu, że zamach się udał, ani ona, ani jej wspólnicy, Epernon i GwizyuBzowie, nie zostali pociągnięci do odpowiedzialności. Ale ta bezkarność była już ostatnim jej tryumfem. Gorące jej pragnienie zostania żoną księcia Gwizyusza, nie ziściło się. W pogardzie i osamotnieniu spędziła ostatnie lata swego życia.—De Lesoure „Les amours de Henri IV“; Loiseleur »Problèmes historiques du XVII-e siècle“ i „Ravaillac et ses complices“; Hector de La Ferrière »Henri IV; le roi, l’amoureux"—L. Mariet w „Gr. Encycl.“ La-miraulta.    Hml*

Entrains, miasto w departamencie francuskim Nièvre, okręgu Clameoy, u źródeł rz. Nohain (prawy dopływ Loary) i na granicy z departamentem Yonne; zamek z parkiem, ruiny świątyni starorzymskiej; 2 500 m-ców.    And‘ s>

Entrecasteauz, wyspy, cieśnina i przylądek, ob. D’Entrecasteaux.

Entrecaßtsaux Józef Antoni Bruni, kawaler d’E,, marynarz francuski (* roku 1739 w Aix, w Prowancyi — f 1793 na morzu, w pobliżu wyspy Jawy). W r. 1791 z polecenia Zgromadzenia Narodowego wysłany został w podróż około świata, w celu odszukania zaginionej wyprawy La Perouse’a (ob.). Zwiedził Nową Kaledonię, wyspę Timor i zbadał około 300 mil francuskich nieznanego przedtem wybrzeża południowo - zachodniego Nowej Hollandyi. Padł ofiarą Bzkorbutu, nie osiągnąwszy właściwego celu swej wyprawy. Są trzy relaoye z jego podróży: dwie (La Billar-dière’a i Rossel a) przeznaczone dla speoyali-stów, i trzecia, Fréminville’a (Brest 1838), na użytek szerszego ogółu.    HmL

Entre-DeilX-Mers, tak nazywa się we Franoyi część departamentu Żyrondy, między dolną Dor-

And. S

A. Pol.

And. S

And. S.

And. S-

And. S.

dogne a Głaronną; jest to żyzny, zdrowy, dobrze uprawny obszar ziemi, wydający w obfitości dobre, zwłaszcza białe, wina.

Entre Douro e Minho, prowincya w Portugalii, ob. Minho.

Entrée (franc.) włos. Ent rat o, hiBzp. Entra-da, wyr. muz.; tak dawniej nazywano wstęp, prze-grywkę do oper lub uroczystości muzycznych. Jako taniec (najczęściej w takcie ⁴/fl), É. miało takie samo znaczenie, jak polonez dzisiejszy; w serenadach instrumentalnych stanowiło zwykle część jej pierwszą.

Entremes, nazwa hiszpańska, nadawana pierwotnie jowialnym przedstawieniom mimicznym, pomiędzy daniami na ucztach, podczas festynów, turniejów i t. p. uroczystości; przedstawienia te, odpowiadające łacińskim interludia, angielskim interludes, francuskim entremets, w Wiekach Średnich spotykają się już w XIII stuleciu, nawet podczas processyj religijnych. Ale już w początkach rozkwitu dramatu hiszpańskiego, Timoneda (w drugiej połowie w. XVI) nazwę E. przeniósł na utwory sceniczne, zwane pas os, i odtąd służyła ona dla drobnych utworów dramatycznych z mało rozwiniętą intrygą, albo nawet dla oderwanych dya-logów uciesinych, wysnutych z życia prostaczków, pisanych językiem ludowym, już-to prozą, już wierszem ze śpiewkami, niekiedy z muzyką i tańcami. W dobie rozkwitu dramatu, a więo w w. XVII, takie entremeses odgrywano jako rozrywkę w przerwach pomiędzy dobami (jornadas=rakty) większych utworów scenicznych; jeżeli zaś wystawiano auto (ob), to E. poprzedzało je zaraz po lao (ob.). Układali je wszyscy niemal poeci dla swoich dramatów, jak np. Lope de Vega i Calderon, albo dla cudzych, jak np. Cervantes. Jako poeta, który głównie uprawiał ten rodzaj dramatu, zasłynął Ludwik Quinones de Benavente. On też niektóre z nich nazwał saynètes, a nazwa ta z czasem wyrugowała nazwę E. i do dziś dnia się utrzymuje. W nowszych czasach uprawiali E. szczególniej Ramon de la Cruz y Olmodilla i Jan Ignacy Gonzalez del Castillo,    E- G-

Entremont, Val d’E., dolina w szwajcarskim kantonie Wallis, przecięta środkowym źródłowym strumieniem rzeki Drance (lewy dopływ Rodanu); dolny jej kraniec leży pod osadą Sembrancher, gdzie wpada od wschodu dolina Bagne, górny zaś sięga przełęczy W-go św. Bernarda, powyżej słynnego schroniska, kędy wiedzie ścieżka z doliny Ferret do przełęczy Fenêtre. Wspaniałą tę doliuę Alpejską otaczają od wschodu potężne szczyty olbrzymiego pnia Monte Rosy, jak Grand Combin (4 317 m.), M-t Velau, Aig du Midi i t. p,; ich ogromne lodowce zsuwają się w poboczne doliny, których dolina Valsorey odznacza się stromością zboczy i dzikośoią krajobrazów. Droga z doliny Aosty i zlewiska rzeki Po w dolinę E. i zlewisko Rodanu, przez przełęcz W-o św. Bernarda, znana już była Rzymianom. Najważniejszą osadą w dolinie jest Liddes, a najwyżej położoną La Pierre (1633 m.). Ludność katolicka, pochodzenia francuskiego. Droga bita dla wozów dochodzi tylko do La Cantine de Proz; wyżej jest tylko ścieżka dla pieszych lub mułów.

Entre Rios (»między rzekami*), prowincya w Argentynie, między Urugwajem i Paraną. Żyzna ta mezopotamia obejmuje 75 457 km. □ powierzchni i w r. 1889 liczyła blizko 250 000 m-ców; przedstawia ona obszerną nizinę, sfałdo-waną niewielkiemi, bezdrzewnemi pagórkami, zwa-nemi Cu chill as; pagórki te do 300 m. wzniesienia nad p. m. nie dochodzą; wód obfitość wielka, gdyż prócz rzek głównych mnóstwo tu ich dopływów, z których najważniejszy Gualeguay, płynący z północy na południe i wpadający do Parany. Z powodu nizkiego położenia okolic nadrzecznych zdarzają się częste i groźne powodzie w porze dżdżystej. Klimat zdrowy, umiarkowany, sprzyja uprawie wszelkich zbóż i traw, właściwych tej strefie; wszakże obszary, będące w kulturze, zajmują dotąd niewielką przestrzeń w stosunku do ogólnej rozległości. Daleko większe znaozenie ma hodowla zwierząt domowych, zwłaszcza bydła rogatego i owiec; ona też stanowi najważniejsze zajęcie ludności i główne jej źródło bogactwa. Północną część prowincyi pokrywają lasy. Administracyjnie dzieli się E. R. na 12 departamentów i ma stolicę w m. Parana; najbardziej handlową osadą jest Gualeguaychu w pobliżu Urugwaju. Dochody prowincyi, jako samodzielnego stanu, wynosiły w 1888 r. 2 202 000, a wydatki 2 198 000 peset.

Entreroches, niewielka osada w szwajcarskim kantonie Waadt (Vaud), o 18 km. na północo-za-chód od Lozanny. W r. 1650 rozpoczęto tu budowę kanału E., mającego połączyć rzekę Vénoge, wpadającą do jez. Genewskiego, z rz. Thiele (Toile), wpadającą do jez. Nefszatelskiego, czyli innemi słowy Rodan z Renem, lecz ludność miejscowa stawiła opór dalszej bubowie, która też przerwaną została. Wszakże północna część kanału zdatną jest do żeglugi.

Entresole, ob. Antresole.

Entrevanx, twierdza górska w departameucie francuskim Alp Niższych, okręgu Castellane, nad rz. Var i na samej granicy z departamentem Alp Morskich; jest to stolica kantonu; niegdyś było tu siedlisko biskupa; uprawa oliwek i wina, wyrób sukna grubego, 1 500 m ców.

Entropia (z grec, en-tropein=zwracać), według Clausiusa ta część energii wewnętrznej (ob.) danego ciała lub danego u-kładu ciał, która już w pracę meohaniczną nie może być przeobrażoną. Ciepło, mianowicie, w tym tylko razie pracę mechaniczną (np. za pośrednictwem motoru parowego) wytwarzać może, gdy przechodzi z ciała o temperaturze wyższej do ciała o temperaturze niższej, z pary do wody o-ziębialnika. Zasadę tę wykazał Sadi Carnot w słynnej rozprawie: »Réflexions sur la puissance motrice du feu* (1821), przyczem działanie mechaniczne ciepła porównał z działaniem wody, która również wtedy tylko pracę wykonać może, gdy z poziomu wyższego opada na niższy. Zachodzi tu wszakże różnica, że przy spadku tym ilość wody pozostaje niezmienną, ciepło natomiast

S. K.

w części niknie jako takie, przeobrażając się w równoważną ilość pracy. Mogło się to stać jasnem dopiero wtedy, gdy poznano zasadę równoważności ciepła i pracy, co stanowi pierwsze prawo zasadnicze teoryi mechanicznej ciepła (ob. Ciepło, E n e r g i a), a Clausius (1850), rozwijając dalej za« sadę Carnota, wykazał, że na to, aby ciepło z ciała zimniejBzgo przejść mogło do cieplejszego, zachodzić muBi współcześnie przeciwne przeprowadzenie ciepła z ciała cieplejszego do zimniejszego, albo też dokonaną być musi praca, która przeprowadzeniu takiemu odpowiada (drugie prawo zasadnicze teoryi mechanicznej oiepła, ob. Termodynamika). Ciepło samo przez się nie przechodzi nigdy z ciała cieplejszego do zimniejszego; aby je do tego znaglić, użyć trzeba pewnej ilości pracy. Pomiędzy ciepłem więc a pracą i innemi rodzajami energii zachodzi istotna różnica; praca bowiem w każdym razie daje się zupełnie, przez tarcie, uderzanie i t. p., zamieniać w ciepło, natomiast wszakże wszystkiej ilości ciepła niepodobna już nawzajem w pracę przeobrazić, gdyż przy tern zawsze pewna jego ilość przenosi się do ciał zimniejszych. Praca więc, jaką wykonać może energia w ciele zawarta, zależy od wąrunków otoczenia. Gdy ciała otaczające ogrzewają się kosztem ciepła, które ciało uważane traci, maleje też zasób jego energii do przeobrażeń gotowej, wzrasta zaś jego E. Gdy ciało to wraz z całem jego otoczeniem jako systemat w sobie zamknięty uważamy, to przy tych przeobrażeniach ogólna ilość energii zmianie żadnej nie ulega, ani się wzmaga, ani obniża; E. natomiast całego systemu wciąż wzrasta, bo przy ujednostajnieniu temperatury coraz mniejsza ilość energii do rozporządzenia zostaje. Zasadę tę rozciągnąć można i do świata całego, który przecież właściwie jeden tylko syBtem ciał stanowi, a w takim razie powiedzieć można, że entropia świata dąży do wartości coraz większej, do maximum, gdy współcześnie ilość energii do przeobrażeń gotowej coraz maleje. Wzmaganie się entropii równoznaczne jest zatem z rozpraszaniem się energii, przy ujednostajnieniu bowiem temperatury świata niknie też możność przeobrażania energii, a tern samem następuje też kres wszelkiej działalności we wszechświecie. Jak pierwsza zasada teoryi mechanicznej ciepła,

t. j. równoważność ciepła i pracy, daje się uogólnić w twierdzeniu, że „energia wszechświata jest wielkością stałą", tak też najwyższe uogólnienie zasady drugiej streszcza się w wyrażeniu Clau-siusa: „Entropia wszechświata dąży do największości“. — Dodać jeszcze należy, że niektórzy fizycy, jak Thomson, Tait, Maxwell, przyjmują nazwę entropii w znaczenia wręcz przeciwnem, rozumieją bowiem pod nią tę część energii ciała, która się jeszcze w pracę przetworzyć może. W znaczeniu tern zatem „entropia świata dąży do zera", co wszakże jest równoznaczne z powyższem wyrażeniem Clausiusa i oznacza również ciągłe rozpraszanie (dyssypacyę), czyli zniżanie (degradacyę) energii.

Entropium. Pod nazwą tą rozumiemy zawinięcie powieki brzegiem ku tyłowi, ku gałce ocznej. Znajdujemy je na jednej lub obu powiekach: w pierwszym przypadku najczęściej na dolnei powiece. Bywa ono całkowite, znacznie rzadziej częściowe. Wskutek zawinięcia powieki skóra powiekowa, a z nią i rzęsy, dotykają gałki ocznej. To powoduje podrażnienie gaiki, połączone ze światło wstrętem, łzawieniem i Bkurczem powiekowym; w końcu i rogówka staje się siedliskiem sprawy zapalnej i łuszczki z dalszemi zgubnemi dla wzroku następstwami. Zawinięcie powiek należy odróżniać od wrostn powiek (trichiasis), przy którym rzęsy rosną w fałszywym kierunku, brzeg jednak powiek leży prawidłowo. Odpowiednio do Btosunków przyczynowych rozróżniamy dwie postaci zawinięcia powieki: skurczowe (entropium spasticum) i organiczne (entropium organicum). Zawimęoie pierwszego rodzaju bywa wywoływane przez skurcz mięśnia okrężnego. Ten składa się z trzech części: zewnętrzna działa tylko przy bardzo silnem zaciśnięciu powiek i tu nie wchodzi pod uwagę; część środkowa ma za zadanie przyciskać powieki do gałki ocznej, wreszcie część wewnętrzna przebiega najbliżej wolnego brzegu powiekowego i służy, nie tyle do przyciskania go do gałki ocznej, ile do zamykania powiek. A zatem przy skórczu mięśnia okrężnego widzimy podwójne jego działanie: zwężenie szpary powiekowej i nacisk powiek na powierzchnię gałki. Inaczej jednak dzieje się, jeżeli z przyczyn mechanicznych ta lub inna część mięśnia zaczyna przeważać i w ten sposób powieka w jednem miejscu jest silniej przyciskana do gałki, niż w drągiem. Jeżeli przewagę osiągają pęczki mięśnia, położone bliżej brzegu powiekowego nad zewnętrznemi, to brzeg powiekowy zawija się w tył i powstaje E. Jeżeli zaś na odwrót, silniejsze jest działanie włókien, leżących bliżej brzegu oczodołowego, to brzeg powiekowy zawraca się na zewnątrz, tworząc ektropium (Odwinięcie powiek; ob. ten wyraz). W taki sposób stosownie do okoliczności ściąganie się mięśnia okrężnego może wywołać dwa zupełnie przeciwne sobie stany: entropium i ektropium. Zawinięcie powiek zdarza się najczęściej u osób ze skórą powiek rozciągłą i z oczyma głęboko osadzonemi. Dla tego też przedewszystkiem spotykamy je u osób w wieku podeszłym, u których i skóra jest mniej elastyczna, i oczy, wskutek zaniku tłuszczu w jamie oczodołowej głęboko zapadłe; powstaje ono także prawie zawsze po usunięciu gałki ocznej. Głębokie położenie gałki w oczodole tłómaczy nam, dla czego niektóre rasy, np. tatarska, do zawinięć nader są usposobione, a u Czuchońców nadbałtyckich cierpienie to do liczby bardzo częstych należy. Jasnem jest, iż zawinięcie powiek powiększa się przy kurczu mięśnia okrężnego (blepharospasmus), lub jeżeli nacisk, jaki wywierają mięśnie, powiększony jest przez nacisk zewnętrzny, np. opatrunku. Dla tego też spotykamy wcale nie rzadko zawinięcie powiek po operacyach, wykonywanych na oczach starców. Tego rodzaju zawinięcie powieki ma miejsce prawie bez wyjątku na dolnej

M.

warzystwie Bilnie odrzynały się od dawniejszego pokolenia panien, uprawiającego bezbarwność słowa, niezdecydowanie myśli, odpowiadanie jedynie na zadane pytania. Zuchwałemu wygłaszaniu własnych przekonań towarzyszyły zazwyczaj namiętne dysputy i liczne przeciw t. zw. dobremu tonowi wykroczenia. „Te zapalone młode głowy, jak powiada Żmichowska, czuły nieprzezwyciężoną do dobrego tonu odrazę, brzydziły się jego dro-biazgowCmi fałszami i układnością, podsycającą niedołęstwo kobiece. Podówczas przywilej przemawiania w towarzystwie wraz z czepkiem i brylantami dla mężatek wyłącznie był zachowany; każdego więc trochę obrażało, gdy głosem pewnym, spokojnym, bez skromnego na licach rumieńca, jaka ośmnaato lub dwudziesto - letnia panienka zagajała milczące przy herbacie posiedzenie, a jak jeszcze wyoiągnęła na stół rozprawę o jakich kweätyach z rewolucyi francuskiej, jak Schillera i Goethego w grobie poruszyła, to jej nigdy tego nie przebaczono* (Dzieła Żmichowskiej, tom V artykuł pod tytułem: „Słowo przedwstępne do dzieł dydaktycznych pani Hoffmanowéj", str. 563).

powiece. Druga postać zawinięcia powiek, organiczna, powstaje wskutek skurczenia się łącznicy, a z nią i chrząstki, z powodu tworzenia się blizn przy jaglicy, dyfterycie łącznicy, oparzeniach łącznicy i t. p. Leczenie zawinięcia powiek skurczowego polega przedewszystkiem na usunięciu przyczyny: tak, przy braku gałki ocznej, należy nosić sztuozne oko, aby powieka miała odpowiednie dla siebie oparcie. Jeżeli opatrunek był powodem cierpienia, należy go usunąć, a w razie niemożliwości uczynienia tego, kłaść na dolną powiekę w pobliżu brzegu oczodołowego wałeczek z waty lub szarpi, przytwierdzając go kilku paskami plastra lepkiego; na to zaś nakłada się zwykły opatrunek. Przy nieznacznych i świeżo powstałych kurczowych zawinięciach powiek, a także przy zawinięciu star ozem, można próbować zaradzić złemu, wywołując kurczącą się bliznę przez przyźe-ganie, ligaturę, lub wycięcie kawałka skóry około brzegu powiekowego. Przy kurczu mięśnia okrężnego wystarcza często rozszerzenie szczeliny powiekowej za pomocą kantoplastyki. Zawinięcie powieki organiczne nie ustępuje przy wyżej wskazanych środkach; daje się usunąć tylko na drodze operacyjnej. Pierwszą metodę operacyjną przy zawinięciu powiek podaje już Cel sus. Następnie podawano i zaleoano mnóstwo najrozmaitszych zabiegów; wszystkie one w lżejszych przypadkach polegają na wycięciu kawałka skóry z częścią mięśnia okrężnego lub bez niego, w cięższych zaś, gdzie nastąpiły już zmiany w chrząstce, należy nadto wyciąć klinowaty kawałek chrząstki.

Entuzyaści, sekta religijna, ub. Messalianie.

Entuzyastki. Tak nazwano grono kobiet pol-skicn, które głównie między r. 1841 a I860, nie łącząc się éciélejszêmi węzły z emancypantkami, a tem mniej z „lwicami", pragnęło podniesienia skali oświaty naukowej wśród niewiast, wywalczenia pewnych swobód towarzyskich i zmiany pewnych przepisów prawnjch, regulujących stosunki między małżonkami. Nié wiążąc się w towarzystwo, nie przybierając żadnych godeł, nie nadając sobie żadnych nazw (bo i nazwa E k dopiero w czaBach późniejszych została dla nich obmyślona), nie wywieszając żadnego sztandaru, wspólnością jednak myśli i dążeń, upodobań i wstrętów, wywołanych jelnakowemi okolicznościami, tworzyło to grono, początkowo złożone z 4-ch osób: Narcyzy Żmichowskiej, Wincenty Zabłockiej, Anny z Sokołowskich Skimborowieżowej i Kazimiery z Jaczewskich Zietnięckiej, całość dosyć jednolitą, występującą co raz śmielej w towarzystwie. Przedewszystkiem kobiety, do tego grona należące, nie mogły ścierpieć konwenansowych formułek i obłudy w nie obwiniętej. „Młode ich serca tak się oburzały martwotą, bezmyślnością, ospalstwem, zepsuciem wreszcie, które dokoła nich zalegało, niczyjej nie zwracając już uwagi, tak się oburzały wszystkiem, co, niestety, już z wy czaj-nem się stało, że koniecznie zapragnęły myślą, słowem i uczynkiem z tą powszedniością się rozgraniczyć*. Jaskrawość wyrażenia, bezwzględność wygłaszanych zdań, zabieranie głosu w to

Treścią myśli i rozmów E-k były zawsze najwyższe zagadnienia ludzkości: doskonałość, postęp, wiedza, miłofcć, szczęście, zbawienie, Bóg. Myśl tych kobiet chorowała na „przekrwienie kosmologiczne", jak się wyraża Żmichowska, same wszechświatowe zajmowały je kwestye, same szerokie poglądy, same „niebotyczne szczytności", poddmuch-nięte potężnem tchnieniem poêzyi romantycznej. Jakkolwiek kobiety z tego grona różniły się nieraz zasadami, mianowicie religijnemi, tak, źe or-todoksya spotykała się tu z herezyą, a wielko-światowóśó z surowym ascetyzmem; wspólnie jednakże żądał) większego zakresu wiedzy, większej swobody w ruchach, więcej niezależności w społeczno - prawnych stosunkach.

Z takiego usposobienia wynikało szczere, a niekiedy nawét namiętne, zajęcie się kwC3tyami filo-zoficzaCmi, które naówczas tak siluie i tak ogniście podnieśli polać/ myśliciele: Trentowski, Cieszkowski, Libelt. W najbliższórn otoczeniu E-k, w redakcji „Przeglądu naukowego”, filozofia zapalonych liczyła zwolenników (Edw. Dembowski, ob ). E. miały już wteiy odpowiednie swoim dążnościom grono wysoko ukształconych mężczyzn, z które ml u Skimborowiczów się spotykały. Oprócz obu redaktorów „Przegl. naukowego”, do grona tego należeli: Jan Majorkiewicz, Dominik Szulc, Aleksander Ty-szyński, Feliks Jezierski, Henryk Kamieński, Bohdan Dziekoński, ks. Józef Wyszyński, Władysław Wężyk, Karol Baliński, Teofil Lenartowicz i wielu, wielu iimych, którzy, chociaż bezpośrednio filozofią się nie zajmowali, wysokiemi prze-oież zagadnieniami ludzkości żywo się interesowali. (Skimborowicz art. „Gabryela i Entuzyastki* w „Bluszczu" 1880 N. 10).

Największe wtedy wzięcie miał Trèntowski. Jakkolwiek bowiem odstraszał dziwaczną terminologią i jakkolwiek dość nizko umysł kobiècy oceniał i filozofię niewiastom odradzał, odsyłając je do zajęć gospodarskich; E. jednak łatwo mu przebaczały takie niemile dla sienie wyrażenia z tego już powodu, że ojciec Bronisław tak gorąco, tak natarczywie do samodzielności duchowej pobudzał; Dembowski i Kamieński z6 swoją „filozofią twórczości” także n?6 mało zwolennicrek liczyli.

Była jèsiczè prócz tego jedna cecha wspólna wszystkim entuzyastkom, tak samo, jak wogóle gronu kupiącemu się około .Przeglądu Naukowego“, a mianowicie: gorące pragn 6n?e polepsienia losu włościan.

W postępowaniu towarzyskiem chciały té kobiety przeprowadzić zasadę szczerości, prawdy u-cztcia, niezależności, śmiałości w czynach, a skromności w ubiorze. .Znajoma znajomej, przyjaciółka przyjaciółki byłaby się wstydziła okropn'ê, gdyby się jej pochwycić dała na jakiej towarzyskiej obłudzie, lekkomyślnej zalotności lub zbytku wykwintnym". Byliśmy nieraz — powiada Żmichowska — świadkami zabawnych bardzo w tym rodzaju przechwałek: jedna nad drugą wywyższała oszczędności i abnegacye swoje; ta najmniej darła trzewików, ta wcale nie używała rękawiczek w lecie, tej suknia dwanaście tylko złotych kosztowała, tamta mówiła, że sobie cśmiozłotową Bprawi. Gdyby tak dłużej potrwało, weszłyby w modę taniość i stoicyzm; ale grunt był za świeży. Namowa, pochwała, czasem prośba tylko brata, męża lub narzeczonego, wszelką skwapli-wość dalszych wyrzeczeń powstrzymywała. Były i między kobietami prócz tego głosy rozsądku, w imię estetyki wzywające do umiarkowania zbyt skorych zapędów. Ostatecznie też na tern się skończyło, że więcej używano perkalików, niż tybetów, więcej tybetu niż jedwabiu, a bez aksamitów zupełnie się obchodzono. Całkiem gładka i niezbyt obcisła Buknia bjła ich zwyczajnym u-biorem.

Gdyby się chęć wyróżnienia na tern ograniczyła, pogadanoby może trochę i dano pokój ówczesnym śmielszym kobietom. A?e te dobitniej jeszcze różność swoją od pospolitości wyrazić chciały: zaczęły sobie włosy krótko obcinać. Jak nas objaśnia Żmichowska, jedne obcinały je dlatego, że im na prawdę znudziło się co rano przed lustrem po pół godziny siedzieć, a niepo-rządnie uczesamj głowy na karku nosić nie chciały, nieporządku zaś do rzędu swobód społecznych nie liczyły; inne znów obcinały włosy dlatego, że im 8 tern było bardzo ładnie; inne przez naśladownictwo, a jeszoze inne przez rozbudzoną chętkę wyszczególnienia się od ogółu. Więcej jednakże było takicb, które do wszelkiej liberyi wstręt głęboki czując, i tej liberyi, niby jakiegoś poniżenia, wcale nie lubiły. — Z chęci sprzeciwiania się dobremu tonowi wypłynęło palenie cygar, a nawet fajek — papierosów wtedy jeszcze nie znano. W Warszawie nie było to tak rażącem i widocznem; lecz na prowincyi każdemu wpadało w oczy i stawało się przedmiotem drwin, a nawet oburzenia. Ze zgrozą i niedowierzaniem patrzano na dziewczynę z krótkiemi loczkami i cygarem w ustach, gdy fi-lozoficane książki przeglądała, gdy się zresztą romansami społecznemi Eugeniusza Sue lub Sanda zachwycała.— Powslały tsź niebawem wśród reszty kobiet, należących do klas niby wykształconych, plotki, przycinki, których i mężczyźni nie szczędzili.—Lecz to były, konieo końców, drobnostki, które u współczesnych obudzały wprawdzie szyderstwo, a niekiedy rzeczywiste oburzenie, które cieniem śmieszności zakrywały ideę samodzielności kobiety; lecz które dzisiaj poczytujemy już za rzecz małoznaczącą. Ważniejszym był zarzut, jaki słusznie robiono niektórym z ówczesnych kobiet wykształconych, co do zamętu wprowadzonego w życie rodzinne. — Drażliwą tę sprawę przedstawić musimy słowami Żmichowekiej, pisańemi na krótko przed śmiercią. Słuszności ich nikt dotychczas nie zaprzeczył, nio zatem zmieniać w nich nie wypada. — .Kobiety, o których mówimy — powiada Żmichowska — poczytywały sobie za nieuchylony obowiązek właBne postępki do głoszonych wlasnemi ustami przekonań zastcsowywać. Bywa to czasem cnotą, bywa czasem szaleństwem. Niejedna też z młodych kobiet ówczesnych po tej drodze zastosowania na manowce się zbłąkała i wielu może tragicznym podejrzeniom dała wrzekomą podstawę. Tak np. wszystkie rozumne, poczciwe, wykształcone kobiety, wszystkie już wtedy za kardynalną prawdę uznawały, że miłość tylko powinna kojarzyć małżeństwa. Nikt tej zasady przynajmniej zerwaniem rodzinnych węzłów nazwać nie może: a przecież jej właśnie do ich zerwania użyto. Były żony, co istotnie przez rycerską jakąś honorowość sądziły, że koniecznie powinny zadość aforyzmowi uczynić, cboó już z braku doświadczenia lub zdrowych pojęć moralnych przełamały jego ustawę. Nie mogły na nowo iść za mąż z miłości, lecz porzucały swych mężów dlatego jedynie, że ich nie kochały. Podobne wypadki wszelako liczyły się zawsze do nadzwyczajności; daleko pospoliciej opuszczały ich dlatego, że się zakochały w kim innym. Wielkie moralne nieszczęście, wielki społeczny występ ekl Nic on w gruncie łącznego nie miał z dążnościami najśmielszych nowej generacyi przodownic; zdarzał się od nie-pamiętnj ch ciasów, zdarzał wczoraj i dzisiaj zdarza; tylko wczoraj i dzisiaj tajemnicą przyzwoitości, wstydu, obłudy zresztą i kłamstwa, lecz zawsze tajemnicą przysłonięty. Ówczesne kobiety (ma się rozumieć mówimy li o wyjątkach, moralnemu nieszczęściu podległych), oszukiwały same siebie, że nie popełniają społecznego występku, lecz naprawiają społeczne zboczenie; głębokim wstrętem przejęte do wszelkiej skrytości i wszelkiego fałszu, w imię miłości wywoływały sceny nienawiści, wrzaski, zgorszenia, potępiającą nawet dla czystszych uczuć opinię publiczną. W jakiś czas potem, gdy już dość nawarzyły niepokoju, zamąceń; gdy już dość naszkodziły spółwy-znawczyniom i współwyznaniu swojemu: dramatyczna historya kończyła się zwykle rozwodem kościelnym, albo rekollekcyami i nawróceniem grzesznicy, to jest po prostu: zawiązaniem nowej

str. 252—273).

lub spojeniem rozwiązującej się rodziny. Żeby stanowczo na mooy jakiejś, choćby nowej, zupełnie świeżo pomysłowo skomponowanej, moraluośoi, odrzucał kto u nas formę rodzinną, zwłaszcza też, żeby kobieta ją odrzucała—o tern nigdy nie słyszeliśmy jeszcze". —Ażeby sprawiedliwie i jasno określić stanowisko „entuzyastek“ * ówozesnem społeczeństwie naszem, należy pamiętać, że obok nich były jeszcze .lwice“ i .emancypantki*. — Lwio było nie wiele; kółko ich składało się po większej części z pań bogatych. Rej między niemi wodziła cudzoziemka z im enia, rodu, wyznania i męża; przez matkę Polkę weszła w stosunki z naszemi kobietami. Zabawy ustawiczne, u-biór oryginalny, palenie cygar, swoboda zupełna w postępowaniu z mężczyznami, intrygi miłosne, prowadzone jawnie i z rozgłosem, zawracanie głów młodzieży: to były cechy lwic, udających pochwytanemi frazesami, że się lubią zajmować głębszą nauką. Emancypantki znowuż, chociaż wogóle niżej stały od entuzyastek, przewyższały wszakże lwice i czystością obyczajów, i istotnem P'agnieniem wiedzy. Miały swe śmieszności i małostki; wyłamywały się często w sposób zbyt rażący z form powszeobnie w towarzystwie przyjętych; nie grzeszyły wszakże w tem, w co brnęły lwice: nie rozwodziły się z mężami, nie miewały adonisów, nie wyprawiały swobodnych, a raczej swawolnych biesiad z szampanem, ani też uczestniczkami ich nie były; słowem, odznaczały się w gruncie rzeczy skromnością, stały mocno przy istotnych cnotach. Niektóre uczyły się naprawdę. Jedna np. z nich brała lekcye historyi od Dominika Szulca, chemii od Seweryna Zdzitowieckiego; słuchała wykładów logiki, estetyki, pedagogiki. Publiczność, nieznająca różnych odcieni, jakie istniały wśród tych kółek kobiecych, wyróżniających się od ogółu, bardzo łatwo przenosiła błędy jednego kółka na drugie. Były, rozumie się, i fałszywe siostry, co, udając zamiłowanie filozofii, nauki wogóle, rozprawiając głośno o samoistneśoi kobiecej, szukały jedynie zadowolenia próżności i namiętnych uniesień.

Takie objawy najwięcej zaszkodziły ówczesnym zwolenniczkom prawdziwego postępu, gdyż naganne wybryki jednostek, kierujących się właściwie tylko temperamentem, opinia publiczna uważała za Bkutki postępowych teoryj i nabierała jaknajgorszego pojęcia o całym ruchu kobiecym w kraju. Najświetniejsze czasy entuzyastek trwały krótko, bo lat kilka zaledwo. Wtedy, ż)jąc w otoczeniu intelligentnej a zapalni j młodzieży, mało zważały na zaczepki postronne. Rozprawiały, działały, pisały, stosownie do swoich zdolnośoi i usposobienia. Słyspąc krytykę swogo postępowania, długo milczały zupełnie, gardząc niejako zarzutami, których słuszności w duszy swojej nie czuły. Miały one przy tem niejaką otuchę w coraz żywiej agitującym się ruchu demokratycznym, z którym nie jedno przekonanie z zapałem dzieliły. — Dopiero po smutnem wykolejeniu się ruchu demokratycznego w r. 1846, same sobie zostawione, musiały wystąpić z obroną swych dążności i obronę tę prowa-

Kncyklop. Powi*. Unito. Zen. 151. T. 19-ty.

dziły z różiym skutkiem między 1847 a 1819 r. W roku 1849 rozproszyły się i każda pozostawiona była sama sobie. Dopiero w 1860 miały sposobność ponownego skupienia się. Wtedy-to pokolenie kobiet, już wzrosłe pod wpływem star-szyoh entuzyastek, miało możność rozwijania swojej działalności. Zbierano się na tak zwanem Miodogórzu, to jest w kamienicy Grabowskich przy ulicy Miodowej, gdzie wówczas mieszkała Źmi-chowska. Po roku 1863 w świecie niewieścim pojawiły się też same, co w piątym dziesiątku naszego stuleoia, dążności, pojawiło się nadto, spowodowane przemeźnemi okolicznościami, żądanie ekonomicznej niezależności, o której poprzednio wspominać nie widziano jeszcze potrzeby. Dążności te i żądania stały się przedmiotem dys-kussyj prywatnych i publicznych; a nawet powoli w rzeczywistość przechodzić zaczęły. E. znowu się wzięły do dzieła. To też w ostatnim roku swej działalności literackiej ze spokojem już przedstawiła Żmichowska dzieje entuzyastek i zaznaczała z pewną dumą, że im właśnie zawdzięczają dzisiejsze kobiety pewne zdobycze towarzyskie; że mogą same po ulicach chodzić, koleją jeździć, w zebraniach głos zabierać i rozmawiać o czem zechcą, czy o rozumnych książkach, czy o nierozumnych plotkaoh.⁻ — My ze swej strony dodać winniśmy, że entuzyastkom zawdzięczają dzisiejsze kobiety uznanie potrzeby gruntownej dla nich nauki, nie wyłączając takich nawet gałęzi umiejętności, o których dawniej wyjątkowo tylko wspomioano (np. fizyologia); zawdizęczają dalej ten zwrot umysłów, że już nie ze zgrozą, ale z podziwieniem i szacunkiem powtarzane bywają imiona tych kobiet, co się medyoyny nawet u-czą i do uniwersytetów uczęszczają; zawdzięoza-ozają im wreszcie tę zasadę pedagogiczną, że je, nie na .ozdobę męża" ale na .człowieka*, tak samo jak mężczyznę wychowjwać zaczynają.—(ob. Piotr Chmielowski „Autorki polskie wieku XIX go*,

P. Chm.

Entuzjazm (po grecku èvfi-ooaiîcap,ôç od l'vdeoç, ściągnięte evfi-otx; = pełen Boga), w dzisiejszem rozumieniu oznacza stan nadzwyczajnego wzruszenia duszy, podniecenia rozumu, uczucia i woli, wywołany bądź potężnym porywem samej wyobraźni do jakiegoś wielce upragnionego celu, bądź też jakiemś zewDętrznem, silnem wrażeniem. W naszym języku blizkozuaczue są z B em: natchnienie, uniesienie, zapał. Starożytni wyrazem tym oznaczali stan duszy wieszczków, uważająo ich za natchnionych przez boga. Platon użył go w „Fe-drze" dla określenia nastroju umysłu Sokratesa, nawiedzonego (opanowanego) przez wielkie prawdy, których nauczał. Arystoteles posługuje się nim dla oznaczenia stanu duszy, przeniknionej gorącą miłośoią prawdy. Właściwością E u jest to, że owłada duszą, wydziera ją samej sobie, odbiera n'ejako przytomność, panowanie nad sobą temu, kogo nawiedzi. Podobnym jest w tej mierze do namiętności nieokiełznanej, lecz gdy namiętność, opanowująo człowieka, kazi i poniża jego naturę, E., przeciwnie—uzacnia ją, wywyższa; namiętność

ll

zbydlęca, E.—zbóstwia. Dla tego-to właśnie sta- j oduczanie go w swoim czasie od urynowania rożytni upatrywali w nim uczestnictwo bóstwa.

Rys charakterystyczny E-u stanowi to, źe przedmiot jego jest idealny, wzniosły, powszechny: znamy E. patryotyzmu, poświęcenia, cnoty. W ogólności rzec można, źe żadna wielka sprawa nie daje się dokonać bez E-u, szczególniej zaś żadna sprawa bezinteresowna, w której nagroda jest jedynie zadowolenie moralne. E-u nie należy brać za jedno z przemijającemi podnietami wyobraźni, dającej się porywać jakiemś urojeniem, jakiemś złudzeniem. Podniety te znikają wraz ze zniknięciem złudy, która je wywołała. Podnietą E-u powinna być koniecznie idea, prawda, nie narażająca na zawód. To też cechą E u jest nie tyle uniesienie, co trwałość. Powinien on być przede-wszystkiem wewnętrznym,—silnym ogniem zapalać wolę, a nie ulatniać się w błyskach zewnętrznych.    *

Entymemat — s y 11 o g i z m, w którym opuszczoną jest jedna z przesłanek, mianowicie mniejsza. Nie jest to zatem jakiś osobny rodzaj syllogizmu, lecz syllogizm zwyczajny, używający wyrzutni, pomijający zdanie, którego łatwo domyślić się można. Np. jeżeli powiadamy: „ponieważ w pewnych ra-zaoh nagroda za dobry uczynek posłużyć może za zachętę dla innych, to Jana wypada nagrodzić“; opuściliśmy łatwo domyślną przesłankę: ,a Jan spełnił dobry uczynek“. Tak to E. rozumie nowsza logika; jednakże Arystoteles pod tym wyrazem rozumiał, zdaje się, co innego, mianowicie syllogizm, nie absolutny, leoz oparty na prawdopodobieństwie, którego zatem przesłanka większa nie jest bezwarunkowo pewną, lecz tylko prawdopodobną.

s. M.

bi).

E. W* Z*

(T. 1. 298“).

Enygrus Wagi. E. (przebywający w wilgoci, w wodzie żyjący). Jest to gad z rzędu Węży ( Ophidii), plemienia niejadowitych (Pero podes, Colubriformia), rodziny Boidae, a zatem blisko z wężem boa i olbrzymim Eunactesem spoktewniony. ZreBztą sam niewielki: jedyny znany gatunek, E. carinatus (E. wręgo w a ty), dochodzi 55 Cm. dł. Odróżnia się od innych z tej ro dżiny tem, źe łuski na nim są niegładkie, z wręgami odstrjącemi. Głowa pokryta też łuską. Otwory nozdrzowe po bokach z jedną tylko tarczką pośrodku. Dołków wargowych nie ma. Z wierzchu brunatny, z linią wzdłuż grzbietu, jasno, lub ciemno prążkowaną i z gęateni centkami po bokach.

K. K.

Entzia, rodzaj bardzo osobliwych pierwotniaków (Protozoa), z rzędu korzeuiono-gów (IMzopoda), odkryty przez Daday’a 1884 r. Jedyny gatunek, E. tetrastomella, wyróżnia się przedewszyetkiem, tern, że nie żyje wwodzie morskiej, zbliżony formą pancerza swojego do Rota lii, rodzaju koizenionoga z rodziny Globigerinideae, grupy wielootworkowych (Perforata). Zamiast jednak wielu drobnych otworków posiada jeden duży dla wysuwania swoich nibynćżek, i tym sposobem zbliża się znowu do rodzaju Tro-ehammina z rodziny Lituolidów, grupy j e-dnootworowycb (Imperforała). Osobliwie to żyjątko, przechodnia forma między dwiema giu parni korzenionogów, znalezione zostało w słonjch jeziorkach w Deva w Transsj lwauii.

Enukleacya (od łać. nux, nucleus=orzecb, jądro), wyłuszczenie członka ze stawu za pomocą przecięcia części miękkich, utrzymujących go w położeniu właściwem. Tak samo nazywauem by »a usunęcie zupełne gałki ocznej (enucleatio bul-

Dr J. P.

Enuresis, mimowolne oddawanie moczu. Rozróżniamy trzy formy: Enuresis nocturna, spastica i paralytica. E. nocturna bywa wjłącznie niemal u dzieci, do lat 12-u najpóźniej, poczim sama przez się ustaje. Jako przyczyny mogą bjć uważane: złe wychowanie dziecka (nie-w łóżeczko), pozwalanie objadania się na noc dużą ilością szczególniej płynnych pokarmów, przykrywanie ciepłe mi kołlrami lub pierzyną, podrażnienie dróg moozowych obecnością polipów, kamieni moczowych, stanów zapalnych, dostawaniem się pasorzytów z kiszki stolcowej do przewodu moczowego, ma stu rb a t i o, konstytucya nerwowa dziecka, padaczka, bezkrwistość ogólna, krzywica. Leczenie ma za zadanie usunięcie jednej z powyżej wymienionych przyczyn. W każdym razie trzeba zachować następujące przepisy bygie-niczne: 1) zmuszać dziecko do oddawania uryny w pewnych stałych odstępach czasu we dnie i w nooy,

2) kolacyę spożywać na dwie godziny przed pójściem spać, przycrem nie pozwa'aô na picie dużej ilości płynów, jedzenie owoców, potraw korzennych, 3) posłanie winno być twarde, kołdra nie rozgrzewająca, 4) w łóżku dziecko niech zasypia na boku, nigdy na wznak.—E, spastica wyraża się mimowohiem kapaniem moczu i występuje wskutek skurczu (spasmu) mięśnia śoiskacza pęcherza (detrusor vesicae). Cierpienie to częściej spotykamy u kobiet; najczęściej bywa ona pochodzenia nerwowego, chociaż może być wywoła-nem przez obecność w pęcherzu nowotworu, kamienia, lub zapalenia. Wskutek tych samych przyczyn powstaje iE. paralityoa w razie porażenia mięśnia zwieracza pęcherza (sphincter ves i ca e).

Envari, poeta perski, ob. Anvar i.

Envoyé. W języku dyplomatycznym envoyé oznacza w ogóle posła, wysłanego przez naczelnika jednego państwa do drugiego. Envoy ó, poseł, jest zwykłym, ordinaire, kiedy został wyBłany z mis-syą stałą, albo nadzwyczajnym, extra-ordinaire, kiedy został wysłany z missyą czasową, z powodu jakiego szczególnego wypadku lub ze szcze-gólnem poleceniem, np. z oznajmieniem o wstąpieniu na tron, urodzeniu, zejściu panującego, w celuassysto-wauia przy pewnym obrzędzie, jak koronacyi i t. p. Tacy posłowie, mający tylko dopełnić pewnych form etykiety, nie mogą się zajmować interesami dyplomatycznemu Ponieważ jednak posłowie nadzwyczajni zwykle traktowani są z większemi względami aniżeli zwyczajni, przeto członkowie ciała dyplomatycznego oddają im pierwszeństwo w cere moniach dworskich.—Calvo „Diet. du droit, intern,“

a. o.

S. M.

ny

And. S.

ind. S.

And. S.

Hml.

Spód ogona czarny, z trzema dużemi białawemi plamami. Żyjó na Jawie, w Amboinie, w Nowej Gwinei, w miejscowośoiaoh bagnistych, na wybrzeżach rzek i mórz.

Enz, lewy dopływ Nekary, powstaje z połączenia kilku strumieni górskich w Szwarowaldzie, na granioy Badeńsko-Wirtemberskiej, płynie śród malowniczej doliny na Neuenburg i Pforzheim, wchodzi potem w kraj pagórkowaty, żyzny, bogaty w wino i owoce; uśeie ma pod BeRigheim; długi 112 km.; spławny; obfituje w ryby, a zwłaszcza pstrągi. Z dopływów najważniejsze: Nagold i Glems z prawej, a Eyach, Matter i Zaber z lewej stro-

And. S.

Eliza, rzeka z prawego dorzeoza Po, we włoskiej prowiaoyi Emilii, powstaje na północnym stoku Apenninu Etruskiego, z pod góry Succiso, płynie ku północo-wschodowi, śród okolicy górskiej, tworząc na całej Bwej długości granicę departamentów Parmy i Reggio, pod S. Polo wylewa się na równinę rzeki Po, przed nśoiem łączy sie z ramionami rzeki Parmy, długa 112 km.; dopływy nieznaczne, niespławna.

Enzelióska odnoga, na południowo-zachodniem wybrzeżu m. Kaspijskiego, w perskiej prowinoyi Gilan; od morza oddzielają ją dwa wązkie, ku sobie zwrócone, półwyspy; na zachodnim leży miasto Enzeli, będące portem handlowego, w głębi zatoki położonego, miasta Reszt.

Enzersdorf 1). Gross E, miasto powiatowe w Austryi Dolnej, na lewym brzegu Dunaju, o 2 mile na wschód od Wiednia, wprost wyspy Lobau; ma dawne bramy i baszty, piękny kościół, sąd powiatowy; około 1 700 m-ców; ożywiony haudel zbożem. W r. 1809, podczas bitew pod Aspern i Eisling, Gr. E. było podstawą operacyi Napoleona.—2). E. am Gebirge, inaczej Maria E., osada w Austryi Dolnej, powiecie Badeńskim, przy drodze źelazuej południowej (Südbahn), niedaleko od Mödlingu, jedno z bardziej ulubionych miejsc letniego pobytu Wiedeńczyków; winaice; klasztor Franciszkanów z kościołem, założonym w r. 1454, słynnym z pielgrzymek pobożnych; w pobliżu na wyniosłości zamek L:e.'htenstein.

Enzio (zdrobniałe imię włoskie, urobione z niemieckiego Heinz, Henryk), król sardyński, syn naturalny cesarza Fryderyka II go Hohenstaufa (* około r. 1220 — f 14 marca 1272 w Bolonii). Otrzymawszy w r. 1238 rękę księżny sardyń-skiej Adelazyi, wdowy po Ubaldzie Viscoutim, która wniosła mu w poBagu ziemie Torre i Galluro, przybrał tytuł króla Sardynii. Ty tut ten zachował do końua życia, jakkolwiek fiktycznie już w r. 1243, wskutek rozwodu z Adelazyą, utracił swe prawa do wyspy. W Sardynii zresztą E. bawił zaledwo parę miesięcy, gdyż od roku 1239 przebywał stale w górnych lub środkowych Włoszech, biorąo tam najczynniejszy udział w walkach ojca swego z papieżem i Gwelfami. Jeszcze w roku 1239 rozpoczął, pomimo rzuconej nań klątwy papieskiej, podbój Marchii ankońskiej; w roku 1240 oblegał i zdobył Rawennę i Faeuzę; r. 124 L udał się do Tußcyi i 8 maja odniósł na morzu około

wysepki Monte Cristo, w pobliżu Elby, świetne zwycięstwo nad flotą genueńską, przyczem wziął do niewoli trzech legatów papieskich oraz ze Btu arcybiskupów, biskupów i opatów, którzy dążyli na koncylium do Rzymu. Od roku 1242 walczył w Lombardyi jak najdzielniej. To też było niezmiernie ciężkim ciosem dla oesarza, kiedy E, w potyczce z Bolończykami nad rzeczką Fossaltą, 26 maja 1249, dostał się do niewoli, z której nie sądzono mu już było wyjść na wolność. Więziony przez 22 lata, umarł jako jeniec stronnictwa Gwelfów. Wyznaczono mu na mieszkanie pałac podesty w Bolonii i traktowano go ze względami, na-leżnemi jego wysokiemu stanowisku. E, obcował z arystokraoyą bolońską; atoli opowiadanie późniejszych pisarzy o nawiązanym przezeń w niewoli stosunku miłosnym z piękną Łucyą de Via-dagola, któremu zawdzięczać ma swe pochodzenie znakomity ród Bentivoglio, nie jest wiarogodnem. Również do rzędu anegdot należy często powtarzana opowieść o tern, jak dwaj przyjaciele E-a: Pietro d’Asinelli i Rainerio de Gonfaloniero, usiłowali go uprowadzić z niewoli w beczce od wina, i jak go zdradził pukiel jasnych włosów, wystający przez otwór od szpuntu. E. pozostawił trzy córki, z których dwie prawdopodobnie były nieprawego łoża. Ciało jego zostało złożone z królew-skiemi honorami w kościele Dominikanów w Bolonii, gdzie dotychczas stoi pomnik, po prawej stronie cd głównego ołtarza. Tragiczny los E-a dostarczył E. Raupachowi wątku do tragedy i, zaś A. Dulkowi do opery (w układzie Aubera). Grossmann „König E.u (Berlin 1883); Blasius „König E.” (Wrocław 1884).

Enzsocya (Enzootia). Eą nazywamy chorobę, wywołaną miejscowemi warunkami, szkodliwie wpływającemi na organizm zwierzęcy. Każda z chorób, tak zaraźliwych, jak i niezaraźli-wych, może być enzootyczną, czyli miejscowo panującą, jeżeli przyczyny ją wywołujące spoczywają w miejscowych warunkach. Przyczyną taką mogą być własności pokarmu pewnej okolicy, rozwój pasorzytów i zarazków, szkodliwość gruntu i klimatu i t. p. W niektórych okolioach z pastwiskami leśnemi corocznie na wiosnę zjawia się choroba u bydła, zwana leśną, a powstająca wskutek zjadania pączków drzewnych i wogóle części roślin, zawierających pierwiastki balsamiczne. W innych zaś miejscowościach mogą powstać choroby wywołane rośliuami trującemi, właśoiwemi pewnej okolicy. W nizinach rozwijają się zarodki pasorzytów, a między niemi najważniejszą gra rolę motylica wątrobowa, tak często zdarzająca się u owiec i bydła rogatego. Oprócz pa-sorzytów mogą rozwijać się w wilgotnym gruncie chorobotwórcze bakterye, a szczególniej bakterye karbunkułowe. Bakterye takie, dostawszy się do ziemi, czy tj razem z wydzielinami chorego zwierzęcia, czy też, co najczęściej bywa, z padliną karbuukułową, rozmnażają się i stają się przyczyną, przez długie lata, chorób karbunkułowych, miejsoo wo - panujących w tej okolicy. Fizyczae własności gruntu również mogą dać powód do

powstania enzootycznych chorób. W okolicach z gruntem wapiennym pył unoszący się na drogach drażni łącznicę oka i wywołuje zapalenie; w bagnistych zaś okolicach, wskutek ciągłej wilgoci, zjawia się różowe zapalenie nóg, które ró wnież enzootycznem nazwane być może. Wogóle wszystkie ohoroby zwierząt domowych możnaby nazwać chorobami enzootyczne m i, jeśli przybierają charakter objawów panujących w całej danej miejscowości.    M> źór-

Enzymy czyli fermenty nieorganizowane, fermenty rozpuszczalne—są to ciała organiczne, o składzie chemicznym zawiłym, wytwarzane przez komórki roślinne i zwierzęce a odznaczające się tern przedewszystkiem, że bardzo drobne ich ilości w odpowiednich warunkach sprowadzają pewne określone przeobrażenia chemiczne, zaliczane do szeregu t. zw. fermentacyj (ob.). Stąd też pewne podobieństwo E-ów do fermentów organizowanych, czyli najdrobniejszych tworów jednokomórkowych, mikrobów, których funk-cye fisyologiczne przywiązane są do określonych ściśle przeobrażeń, najczęściej do rozkładów materyi organicznej. E,, według ich sposobu działania, podzielić można na następujące grupy: 1) E. diastatyczne czyli zcukrzające mączkę, 2) E. peptonizujące białko, czyli zamieniające białko nieroz puszczalne na odmianę rozpuszczalną; 3) E. inwertujące, czyli zamieniające cukry składu C₁₂H₂₂On na cukry C₆H₁₂Oc; 4) E. rozszczepiające glukozy-dy; 5) E. rozszczepiające materye tłuszczowe. Prócz tych pięciu grup, w których mieszczą się E. sprowadzające dobrze poznane przemiany che miczne, znamy inne jeszcze E. specyficzne, których jednak bądź wyosobnić należycie, bądź też działania ich dostatecznie poznać się nie udało. Gdy wszakże mówimy wogóle o wydzielaniu E-ów, nie należy tego pojmować w tern znaczeniu, jakoby materye te były znane, jako dobrze określone jednostki chemiczne. Najtroskliwsze metody izolacyjne nie pozwoliły dotąd uzyskać przeświadczenia, źo istotnie E jest ciałem, dającem się scharakteryzować co do fizycznych i chemicznych własności tak, jak to potrafimy uczynić dla prawdziwych związków chemicznych. Skład chemiczny E ów jest nadzwyczaj zbliżony do składu ciał białkowych, lecz trwałość ioh w ogóle jest tak chwiejna, że zwykłe czynniki, jakiemi posługujemy się do poznania związków chemicznych, uiszczą je niezmiernie szybko. Tyle tylko napewno powiedzieć możemy, że udaje nam się, przestrzegając pewnych warunków, otrzymać z komórek roślinnych i zwierzęcych taki a materye, które, już w małych użyte ilościach, zdolne są sprowadzić pewne przemiany, reakcye chemiczne. W wielkiej części owe sprowadzane przez E. reakcye chemiczne podobne są do przemian, znanych skądinąd jako skutki działania wody przy ogrzewaniu słabych, rozcieńczonych kwasów lub alkaliów, albo jako skutki działania wysokich temperatur. Nowsze badania wszakże odkrywają co raz większą liczbę E-ów, działających i w innych kierunkach ohemicznych. Tak więc poznano cały szereg ma-teryj, obdarzonyoh własnościami E-ów, a działająoyeh utleniająco; wielka liczba ciał, wytwarzanych w ciele zwierzęcem przez bakterye chorobotwórcze, również własnościami zbliża się do E-ów. E. są łatwo rozpuszczalne w wodzie i tylko w obecności wody są czynne, w stanie zaś suchych proszków działania żadnego niej wywierają. Metody otrzymywania E-ów polegają ogólnie na dwu własnościach, wspólnych prawie wszystkim E om. Z roztworów mianowicie dają się one strącić przez osady opadające w tych roztworach; powtóre zaś, jakkolwiek są dobrze rozpuszczalne w wodzie, dzielą z ciałami t. zw. koloidalnemi (klejowa-terni) własność nieprzenikania przez błony zwierzęce, t. j. nie dyfundują. Wreszcie wszystkie E. są nierozpuszczalne w alkoholu, opadają przeto z roztworu za dodaniem alkoholu. Tak więo np. roztwór pepsyny, E-u peptonizującego białko a wytwarzanego w gruczołach błony śluzowej żołądka, otrzymać można w sposób następujący: Błonę śluzową żołądka wiepizowego, po posiekaniu i obmyciu wodą wytrawia się przy 4-88° rozcieńczonym kwasem fosfornym póty, póki większa ozęść masy się nie rozpuści. Przefiltrowany roztwór zobojętnia się wodą wapienną; opada przytem nierozpuszczalny fosforan wapnia i porywa z sobą na dno naczynia pepsynę. Po zebraniu i przemyciu o-sadu, można go rozpuścić w rozcieńczonym kwasie solnym; tworzy się chlorek wapnia, kwas fo-sforny i roztwór pepsyny. Gdy następnie roztwór ten pozostawić na dializatorze, po pewnym czasie przedyfundują: chlorek wapnia i kwas fosforny, w dializatorze zaś pozostanie roztwór pepsyny, posiadający w słabo kwaśnym ośrodku (0.2 — 0.4°/0 kwasu solnego) własność rozpuszczania białka, t. j. zamieniania go ze stanu skrzepłego na tak zw. pepton. Pepsyna, jak widać, działa tylko w kwaśnym roztworze; inne E. działają także w pewnym tylko odczynie, już kwaśnym, już alkalicznym, lub obojętnym. Tak np. trypsyna, E. wytwarzający się w gruczole trzustkowym a posiadający własność peptonizowania białka, jednocześnie zaś również zcukrzania mączki i rozszczepiania tłuszczów, działa tylko w roztworze słabo alkalicznym. E. peptonizujące białko (pepsyna, trypsyna, papaina roślinna i t. d.), bardziej są rozpowszechnione w organizmach zwierzęcych, niż w roślinnych. Skrzepłe, koloidalne lub nierozpuszczalne w wodzie ciała białkowe i podobne do białka, zamieniają one na peptony, mało różniące się od właściwych ciał białkowych składem chemicznym, lecz rozpuszczalne w wodzie i nieścinająoe się pod wpływem ciepła oraz dyfundujące dobrze przez błony. Prawdopodobnem jest wielce, że przemiana ciał białkowych na peptony polega, takża jak i zcukrzanie, na uwodnieniu, przyłączaniu wody (hydrataoyi, hydrolizie). Znamy cały szereg produktów pośrednich pomiędzy białkiem rodzimem a peptonem, tworzących się podczas peptonizowania czyli trawienia białka; są to tak zw. album ozy. E. diastatyczne, ożyli zoukrzająoe mączkę, więoej są rozpowszechnione w świecie roślinnym, niż w zwierzęcym. Najlepiej z nich pozna-

i t. d.

ną jest diaßtaza, wytwarzająca się w kiełkujących ziarnach jęczmienia. Również dokładnie jest zbadana ptyalina, zawarta w ślinie i także zeukrzają-ca mączkę. Przemiana chemiczna, jakiej ulega mączka pod wpływem tych E ów, może być ogólnie wyrażona przez równanie:

^6 ^10^5 “ł* H₂0=C₆ H, g Oj.

Dokładniej wsaakże tę reakcyę zcukrzania mączki ilustruje równanie:

C24H40°20+3H2°=C₆H₁₀O₅ (dekstryna) -f3C₆H₁₂0₆. Na czele E-ów inwertujących czyli zamieniających cukry C₁₂H₂₂On (np. cukier trzcinowy, burakowy), na cukry C₆H₁₂0₆ (cukier gronowy) stoi inwer-tyna, zawarta w drożdżach (Saccharomyces cerevi-siae). Podobne E wykryto w ciele pszczół, a także w niektórych roślinach. Sprawiane przez nie przemiany chemiczne dadzą się wyrazić równaniem:

C₁20₂₂Oii-j-H₂O=C₈H₁₂O₆-j-C₆H₁₂O₆.

Z E-ów rozszczepiających glukozydy najważniejszym i najlepiej zbadsnym jest e m u 1 s y n a, zawarta w migdałach gorzkich. Znamy dużą liczbę podobnych E-ów, zwłaszcza obficie występujących w święcie roślinnym. Pod ich wpływem przyłącza się woda do ciał chemicznych, dość zawile złożonych a objętych ogólną nazwą glukozydów; rozpadają się ohe w tym razie na kilka związków, z których wszakże jednym jest zawsze glukoza, cukier, najczęściej cukier gronowy. Glukoayd, zawarty w migdałach, amygdalina, rozszczepia się w ten sposób, dając cukier, benzaldehyd (olejek migdałów gorzkich) i kwas pruski (cyano - wodorny): C2#H₂₇NOu (amygdalina) -+- 2H₂0 = 2C₆H₁₂0₆ (cukier) + C₇H₆0 (benzaldehyd) -\- HCN (kw. pruski). E., rozszczepiające materye tłuszczowe, dotychczas nie są zbadane z pożądaną dokładnością. Działają one na tłuszcze tak, jak rozcieńczone kwasy i alkalia lub woda w temperaturze wysokiej, t. j. rozkładają je na ich obadwa składniki: glicerynę i kwas tłuszczowy, np.: C₃H₆(C₁₆H₈₁0₂)₃ (palmity-na)-f-3H₂0.=C₃H₈0₃ (gliceryna)-j-3C₁₆H₃₂0₂ (kwas palmitowy). Z innych jeszcze mniej zbadanych E-ów wymieniamy t. z w. chimozynę, E. podpuszczki, ścinający białko; dalej Enzym sprowadzający krzepnięcie krwi, E., którym przypisują własność emulgowania tłuszczów, cały szereg E ów utleniających, wreszcie wspomniane już liczne E., wytwarzane przez bakterye chorobotwórcze. Wpływ czynników fizycznych na E. przejawia się w sposób podobny do wpływu tychże na żywe fermenty, mikroby. Zwłaszoza charakterystyczne jest w tym względzie działanie ciepła. Czynność E-u jest ściśle przywiązana do temperatury w niezbyt odległych granicach. Ogólnie, powiedzieć można, najlepszość (optimum) dla działania E-ów wynosi 30° do 35°C. Gdy temperatura ta w jednym lub drugim kierunku będzie przekroczoną, natężenie działania Btopniowo słabnie. Jednakże dia-staza działa jeszcze doskonale przy -(-60° i przy +5°, inwertyna przy 0®, a i pepsyna, choć powolnie, działa także przy 0°. Wspomniano już, że E. dla działania swego wymaga określonego ośrodka ohemicznego: kwaśnego, zasadowego lub obojętnego. Nadto obecność rozmaitych jeszcze związków chemicznych działać może szkodliwie na przebieg fermentacyi, przez E, wywołanej. Do szeregu ciał przerywających działanie E ów należą w ogóle t. zw. ciała antyseptyczne, które, jak wiadomo, hamują również fermentacye, dokonywane przez mikroby. Są jednak i takie związki (np. kwas salicylowy, ohloroform), które zabijają fermenty organizowane, natomiast nie przerywają działania E-ów. Prócz właściwych związków antyse-ptycznych, jak silnych kwasów i alkaliów, soli ciężkich metalów (ołowiu, rtęci, miedzi, srebra i t. d.) i niektórych połączeń węglowych (kreozot, alkohol i t. p.), szkodliwie oddziaływają na E. w ogóle bardzo energiczne czynniki chemiczne, już to utleniające, już rozkładające w inny sposób ciała o tak zawiłej budowie, jakiemi są E. Tutaj wymienić należy np. chlor, brom, arszenik

Dr M. F.

Eobanus Hessus Heli u s (właściwie Eoban Koch; nazwał się on Heliusem od dnia urodzenia swego w niedzielę [dzień słońca, po grec. ^Xioç], a od kraju rodzinnego—Hessus), słynny poeta łaciński (* 1488 we wsi heskiej Halgehausen — + w Marburgu); nauki początkowe pobierał pod kierunkiem Jakóba Horlänsa we Frankenbergu, od roku zaś 1504 odbywał wyższe studya w Erfur-oie, gdzie wszedł w blizkie stosunki z humanistą Konradem Mutianusem i już tam dał się poznać jako najcelniejszy poeta łaciński w owych czasach. Od roku 1509 do 1513 przebywał w Riesenburgu, jako sekretarz i wierszopis przygodny na dworze biskupa pomorskiego, Joba Dobenecka, który, poznawszy się na wysokich jego zdolnościach, chciał go w służbie polskiej zatrzymać. Wziął go też z sobą do Krakowa i zalecił królowi, który za przypisany sobie przez niego wiersz p. t. „Encomium nuptiale divo Sigismundo, Regi Poloniae“ (Kraków 1512) hojnie go wynagrodził. W Krakowie E. wszedł w przyjazne stosunki z wielu u-czonymi i znakomitymi panami, między innymi zaś z poetą Janem Dantyszkiem, późaiejszym biskupem warmińskim, w którym się bardzo rozmiłował i sławił go potem w wielu swych pismach. Późaiej Dobeneck wysłał go swoim kosztem na studya prawa do Frankfurtu nad O Irą i do Lipska; po roku wszakże E, sprzykrzył sobie ten zawód i wrócił do Erfartu, gdzie w r. 151/ został profesorem poezyi i retoryki. Wykłady jego o literaturze łacińskiej cieszyły się powodzeniem nie-zwykłem i ściągały mnóstwo słuchaczy. Gdy wszakże, wskutek zamieszek religijnych, studenci wy wędrowali do Wittenbergi i uniwersytet erf uroki zamknięto, E., ledwie nie do nędzy doprowadzony, jął się dla ohleba medycyny, i w krótkim czasie tak wielkie w niej uczynił postępy, iż wydał traktat o dyecie, który taką wziętość pozyskał, iż był kilkakrotnie przedrukowany. Chętnie wszelakoź rzucił zawód lekarski, otrzymawszy w roku 1526 zaproszenie na profesora wymowy i poezyi do nowozałożonego w Norymberdze gi-mnazyum, gdzie wykładał aż do roku 1533, w którym, na zawezwanie rady miejskiej, powrócił na swe stauowiaku dawniejsze w otworzonym ponownie uniwersytecie erfurckim. Nowe wszakże stoBunti rychło go zniechęciły, przeniósł się zatem w roku 1536 do Marburga i tam aż do zgonu nauczał. Jako poeta, nie mniej się odznaczający w improwizowaniu, jak i w pisaniu, nazwany przez Marcina Lutra rex poëtarum, w sposób zdumiewający umiał panować nad językiem łacińskim, ale brak równowagi duchowej nie pozwalał mu swych pomysłów pogłębiać. Charakter jego narażał go na różne pokusy: rad szukał podobnych sobie towarzyszy do kufla i wesołej hulanki. Do reformacyi przystał od samego początku, bardziej wszakże z powodu osobistych korzyści, niż z przekonania. Utwory jego poetyczne prawie wszystkie zebrane są w „Eobani Hessi o-perum farragines duae* (Schwäbisch - Hall 1539).

W części pierwszej znajdujemy tam dawanaście ele-gij (epice di a) na śmierć niektórych sławnych współcześników poety; „Bucolicorum Idilla XVII* (naśladowanie Vergilego, Owidiusza, Stacyusza); „Heroidum Christianarum lib. III* (listy świętych, począwszy od N. Panny Maryi aż do Kunegundy, żony Henryka 11-go, między innemi list Boga Ojca do N. Panny, list N. Panny do Boga Ojca, Maryi Magdaleuy do Jezusa Chrystusa i t. p., które zjednały mu przydomek „Chrześciańskiego Owidiusza), wreszcie „Silvarum libri IX“ (poezye ró-źuej treści i formy). Część druga obejmuje opis poetyczny Norymberg); poemat na szczęśliwy wynik wyprawy wojennej landgrafa heskiego Filipa do Szwabii; wyjątki z Iliady; dwa utwory poetyczne treści lekarskiej, epigrammata na obrazy sławnych lekarzy i Muz, oraz kilka elegij. W o-statnich czasach znaleziono w klasztorze św. Marcina w Erfurcie nową elegię Eobana „De vera nobilitate”, liczącą 344 wiersze (K. Krause „Cen-traibłatt für Bibliotekswesen” 1894 r.). Wreszcie wspomnieć należy udatne E-a przekłady metryczne Teokryta (Hagenau 1530), Psalmów (Marburg 1537 i 40 wydań późniejszych) i całej Iliady (Ba-zyleja 1540). Listy E-a wydał Drako (Marburg 1543) i Camerarius (Lipsk 1557, 1561 i 1568).—

M. Herz „Helius Eoban Hesse” (Berlin 1860); Schwertzell „Helius Eoban H. eia Lebensbild“

(Halla 1874); Krause „Helius Eoban H. sein Leben und seine Werke“ (Gotha 1879 2 tomy). *

Eoconowa formacya (geolog.). Formacyę tę stanowią najstarsze, czyli najdawniejsze osady trzeciorzędowe, przedstawiające dwa typy, nader wybitnie różniące się od siebie, a mianowicie: typ północny i typ południowy. Pierwszy z nich, wy-stępujący szeroko w Anglii, Franoyi, Belgii i północno-zachodnich Niemczech, znanym jest już od czasów pierwszego badania OBadów okresu trzeciorzędowego; drugi, później zbadany, występuje bardzo obszernie w Pirenejach, Alpach, Apeninach,

Ka! patach, Bałkanach, na wybrzeżach północnych afrykańskich, w Krymie, na Kaukazie, w górach środkowej Azyi, sięgając Chin i Japonii. Różnią się one od siebie, tak pod względem petrograficznym, jako i paleontologicznym. Typ północny stanowią po większej części skały kruche, nieuległe przeobrażeniu (metamorfizmowi), warstwy ich leżą poziomo, bez śladów zaburzenia następnego w ich położeniu pierwotnem. Typ południowy, który od-dawna już otrzymał nazwę formacyi nummu-litowej, od obfitości licznych w nim korzenionó-źek, czyli otwornic z rodzaju Nummulites, składa się a potężnych pokładów skał zbitych, z których wapień, przeobrażony mniej lub więcej w marmur, spiętrza się często w wysokie góry. Północny typ, stanowiący anglo- francuskie zagłębie eocenowe, zalega wielki obszar w półuocno zachodniej Fran-cyi. Na północ od Paryża wynurza się on szeroko i nieprzerwanie, wszelako w miarę zbliżania się ku cieśninie Kaletahäkiej uległ widocznie znacznemu rozmyciu, występuje już bowiem tylko w postaci wysp oddzielnych i przez cieśninę przechodzi do Anglii, gdzie znowu nieprzerwanym ciągiem dochodzi do Londynu, leży wzdłuż koryta Tamizy, jak niemniej w środku południowego wybrzeża przed cieśniną. Jakkolwiek wątpliwości nie ulega, że tak francuski, jak i angielski eocen są osadami jednego i tegoż samego zagłębia, wszelako przedstawiają one pewną różnicę litologiczną. Wśród osadów franćuskich przeważnie występują bądź wytwory życiowej działalności organizmów zwierzęcych, bądź chemiczne osady z roztworów; osady zaś londyńskie mają charakter wyłącznie osadów mechanicznych. Eocen francuski północny, którego środkiem jest Paryż, składa się z szeregu leżących naprzemian osadów wód słodkich i sło-nawyeh, spoczywających na pokładach górno-kre-dowycb, a po większej części bezpośrednio na wapieniu grocbowcowym (pizolitowym) piętra duńskiego. Wśród całej masy pokładów eocenowyeb, pewne poziomy czyli piętra wyróżnić się dają. Na samym ich spodzie leżą margle Me u do nu (Marnes strontianifères de Meudon) i dolne piaski Bracheux, czyli warstwy margli, zawierających do 20% węglanu Btrontu, oraz białych piasków i margli z mięczakami wód słodkich, nad któremi leżą szare piaski morskie. W pokładach tych natrafiają się szozątki najdawniejszego trzeciorzędowego zwierzęcia ssącego: Arctocyon primaevus Następny poziom stanowi glina plastyczna, lignit i piasek Paryża, Soissonnais i Laonnais, w których z mięczaków znajdują się: Melania inąuinata Cy rena cuneiformis, Ostrea bellovacina; tu także znaleziono kośń ptaka Gastornis parisiensis, który dochodził wielkości dzisiejszego strusia. Dwa wymienione poziomy stanowią dolny eocen francuski. Na nich leżą z kolei dwa piętra środkowego eooenu, a mianowicie: piaski nummu-litowe Cuise (Cuise Lamotte blizko Compiègne), u dołu częścią mikowe, częścią glaukonitowe, w środku wapienne, obfitujące miejscami w szczątki organiczne, z których najczęściej występują: Nummulites planulatus Turritella hybrida, Nerita conoidea, a u góry Venericardia plmicosta Wyższe piętro tworzy tak zwany gruby wapień Paryski (Calcaire grossier) w pokładzie na 2 )—30 metrów grubości; jest to wapień piaskowaty, glau-konitowy lub marglowaty, zawierający w dolnych warstwach obfite szczątki: Nummulites laevigatas, N.

numismalis, Ostrea flibellnla] w środkowych: Ceri-thium gigmteum₁ którego osobniki dochodzą do 0.7 metr. długości, Turritell , imbricataria, Conus de-perditus, Cassis cancellata Jerithium hexagonum, Fusus bulbiformis\ w górnych: Cerithium lapilum, Ger. crista-tum, Ludna saxorum i Cardium obliquum. Środkowe części tego wapienia grubego noszą niekiedy natwę wapienia miliolitowego, składają się bowiem prawie wyłącznie ze skorupek otwornic (foraminife-rów) wielkości ziarnka piasku i są doskonałym punktem wytycznym dla oryentowauia się w pokładach trzeciorzędowych paryskiego zagłębia. Skorupy rodzaju Cerithium, którego przeszło 150 gatunków znaleziono w powyźszem zagłębiu, wypełniają nie-kiedy sobą całkowicie pokłady wapienia grubego. Tu znaleziono również pierwsze szczątki tapira i form mu pokrewnych: Lophiodon i Palaeotherium. Ostatecznie formacya ta kończy się tak zwanym średnim piaskiem morskim, albo piaskowcem z Beauchamp (sables moyens, grès de Beauchamp); jest to piasek kwarcowy z lioznemi mięczakami morskiemi, obok których spotyka się często drobne nummulity (JSf. variolarius), a nad nim jeszcze leży wapień wód słodkich z St. Ouen z mięczakami lądowemi. Dwa te ostatnie pokłady stanowią wierzchni eocen francuski. W Anglii południowej osady eocenowe rozpoczynają się również piaskami i piaskowcami, znanemi pod nazwą piasku teneckiego (Thanet sands), a leżącemi bezpośrednio na kredzie białej; piaski te uważa nauka za równoczesne piaskom Bracheux, z fauną wyłącznie morską. Nad niemi leży szereg osadów, dochodzący do 30 metrów grubości, a składający się z warstw gliny plastycznej na-przemian z warstwami piasku białego i żwiru krzemiennego; szereg ten znany jest pod nazwą osadów wulwickich i ridingeńskich {Wo olwich and Beading beds); w nich spotyka sięlignit i mięczaki: Cyrena, Cerithium, Melania, Melanop-sis i Paludina, a więc mieszkańców wćd słodkich i słona wy ch. Charakterystycznemi tu skamieniałościami są: Cyrena cuneiformis i Melania inąuinata. Dwa te piętra, stanowiące uolny eccen angielski, geologowie tamtejsi, a z niemieckich Schimper i V. Koenen, oddzielają od eccenu i uważają za samoistne piętro, które zowią paleocenem. Nad niem średni eocen rozpoczyna potężny pokład gliny londyńskiej (London clay\ dochodzący do 200 metrów grubości, zwykle barwy szarej albo brunatnej, z septaryami. Glina ta zawiera mnóstwo szczątków organicznych: liści i owoców roślin zwrotnikowych, kości ryb, węża morskiego (Palaeophis toliapicus), dwóch gatunków krokodyla, żółwi, ptaków (Lithornis, Dasornis, Argillornis, Odontopteryx * zębami kosmemi), wreszcie ssących (Cotyphodon, Topirus Didelphys); szczątki te dowodzą, że glina londyńska osadzać się musiała w pobliżu lądu, z którego szczątki te przez rzeki unoszone były. Obok wymienionych srczątków spotyka się tu muszle wielu gatunków rodzaju Pleurotoma, Conus, Voluta, Cypraea, Nucula, Aturia, świadczące, wraz z innemi szczątkami, o zwrotnikowym klimacie, podówczas w Anglii panującym. Najcharaktery-styczniejszemi skamieniałościami gliny londyńskiej są: Nucula amygdaloides Sow., Voluta nodosa Sjw,, Bostellaria macroptera Brand., Aturia ziczic S)w. Na londyńskiej glinie leżą pokłady piasków be-dżockich i brakleszamskich (Bagehot and BraHesham sandj, dochodzących niekiedy w okoli-cicli Londynu do 200 metrów grubości. Żółte te kwarcowe piaski zawierają niekiedy glaukonitowe i piaskowate warstwy gliny łupkowej; miejscami niema w nich wcale skamieniałości, gdzieindziej znaleziono zęby rekinów, kości gawialów i żółwi. Dalej ku południu średnie te piaski, zwane tu właściwie pokładami Brakleszamskiemi, zawierają bogatą faunę mięczaków. Obecność ich tutaj dowodzi współczesności osadów tych z grubym wapieniem paryskim. Charakterystycznemi tu skamieniałościami są: Venericardia planicosta, Murex asper, Conus deperditus, Cypraea inflata, Nummulites laevigatus; zęby rekinów: Carcharodon angustidens, Otodus obli-quus. Na tycb pokładach na koniec leży nowy szereg warstwowanych gliną bartońską, dochodzącą do 100 metrów grubości; jest to ciemna, piaskowata glina z nerkami sferosyderytu, stanowiąca górne ogniwo eccenu. Zawiera ona skamieniałości: Nummulites variolarius Lam., N. pla-nulatus Chama squamosa Eichw Car dit a sulcata Brug,, Crassctella sulcata Sow., Voluta athleta, Te-rebellum fusiforme Lam.

Eocen południowy przedstawia to samo zjawisko, jakie widzimy w jurajskiej, a jeszcze wyraźniej w kredowej formacyi, a mianowicie, że obszary ich południowe posiadają ogólne cechy zupełnie odmienne od północnych. Czem w formacyi kredowej są ciekawe grupy rudistów i ka-protyn, charakteryzujące alpejską jej odmienność, tem w formacyi eocenowej staje się niemniej obo-bliwy rodzaj nummulitów, których nagłe wystąpienie w niezliczonem mnóstwie nadaje szczególną jej postać. Bardzo często bowiem stanowią one wyłączny materyał potężnych mas skalnych, zwanych nummulitowemi, a będących twardemi, w części krystalicznemi wapieniami, tworzącemi niera* wspaniałe geolog!cane zjawisko, bo potężne ich pokłady złożone są wyłącznie prawie ze skorup otworn'c, wielkości od soczewicy do rubla, jakie niegdyś żyły w niezmiernej mnogości osobników, by zniknąć całkowicie po krótkim stosunkowo czasie. A jak szerokie zajmowały one obszary! Skały, miejscami wyłącznie prawie z ich skorupek zbudowane, tworzą pas rzadko przerywany, począwszy od Hiszpanii i Marokka, wzdłuż obu brzegów morza Śródziemnego, przez całe Alpy i Karpaty (dolina Kościeliska w Tatrach), Apeniny, Grecyę i Turcyę, przez Afrykę północną, Egipt (Piramidy) i Azyę Mniejszą, przez Persyę i Indye Wschodnie aż do Chin, Jawy, Sumatry, wysp Filipińskich—słowem: od końca do końca starego Świata. Wzięły one udział w budowie najpotężniejszych łańcuchów górskich, a przy ich wydźwignieniu i powstaniu uległy takim zaburzeniom i tak gwałtownemu przemieszczeniu pierwotnego układu swego, że się je obecnie spotyka w niesłychanie zagmatwanem uwarstwieniu na wyso-

K. J.

K J.

kościach 3 000 do 5 000 metrów. Pokłady te po większej części stanowią zbite, szare, żółte lub czerwone wapienie, przepełnione nummulitami, a uawet stanowiące istne skupienia niezliczonych ich skorup, tuż przy sobie leżących. Nie rzadko masa wapienia, stanowiąca zlep pojedynczych skorup, bywa zastąpiona przez piasek, tworząc wtedy istny piaskowiec nummulitowy. Obecnie znana jest znaczna ilość gatunków nummulitów, pozwalających rozróżnić kilka poziomów geognostycznych w eocenie południowym, a najważniejszemu, wedle wielu, gatunkami temi są: Numm. planulałus d'Orb., Kumm, laevigatus Lam., Numm. perforatus ri’Oib., Numm. complanatus Lam., Numm. intermedins d’Arch. Gatunkami karpackiemś, głównie występu-jacemi w dolinie Kościeliskiej i w Zakopanem, są: Numm. Puschii d’Arch , Numm perforatus d’Orb., Numm. scaler o’Orb. i Numm. Brogniartii d'Ar-chiac. Obok nummulitów Bpotyka się jeszcze w wapieniach tych liczne muszle małżów i brzu-chonogich, znanych w poi ładach północnego typu (Biarritz u podnóża Pirenejów, Ronca w Górnych Włoszech, Kressenberg w Alpach bawarskich).

Oprócz tych skał nummulitowych, południowy typ eocenu występuje jeszcze w postaci innego, szczególnego rodzaju pokładów: tak zwanego fly-s z u, którego powstawanie poczęło się już w okresie kredowym a trwnło przez pewien przeciąg czasu w okresie trzeciorzędowym, eocenowym, i dolnym oligocenowym. Flysz ten stanowi potężną grupę pokładów łupków i piaskowców, barwy ciemnej, wapienia gliniastego i łupku marglowego, tak obfitujących w morszczyny (Chondrites intricate, Ch. Targionii, Ch. furcatus), że często pokrywają one całkowicie powierzchnie uławioenia tych pokładów (pokłady fukoidowe). Do tej formacyi dyszowej należą także czarne łupki kantonu Glarus, słynne obfitością w nich kości rybich. Ostatecznie, flysz ów, którego grubość pokładów 300 metrów przenosi, przepełniony miejsoami wodorostami morskiemi (morszczynami), a z wyjątkom łupków glarneńskich ślady zaledwie szczątków zwierzęcych okazujący, leżąc bezpośrednio między utworami skalnemi, przepełuionemi skorupami mięczaków, jest w każdym razie osobliwem zjawiskiem, wielce charakteryzującem eocen alpejski.

W Ameryce północnej, na obszarze pomiędzy Górami Skalistemi a Górami Wasatch, zalegają szerokie pokłady niezmiernej grubości, bo 3 000 metrów przechodzącej, osadów z wód słodkich, wypełniających zagłębie wielkiego eocenowego jeziora. Powierzchnia ich tworzy obecnie rozległe, dzikie i płonne płaskowzgórze, przez wyżłobienie wodami i zmycie pokrajane w tarasy i przekształcone w o*ęści na fantastyczny skalny krajobraz, stanowiący tak zwane złe ziemie (Bad Lands). Utwór ten eooenowy odznacza się obfitością skie-Ietów zwierząt kręgowych, a szczególniej ssących i dzieli na cztery piętra, z charakterystyczną fauną dla każdego. Najniższy, dolny systemat pokładów, na 1 800 metrów mniej więcej gruby: grupa Pu er co i Wasatch, zawiera między innemi szczątki rodzajów Coryphodon i Phenacodus (kopytowe pięciopalczaste). Następna nad nią grupa Green River zawiera przeoiwnie same tylko ryby, podobne do szczątków ich z Monte Bolca we Włoszech. Wyższa jeszcze bezpośrednio, grupa Bridger, mająoa 800—900 metrów grubości, jest znowu siedliskiem olbrzymiego Dinoceras i Loxo-lophodon, oraz Tillotherium (olbrzymiego gryzonia), wreszcie podobnego do tapira Lophiodon i małpo-ziierzy (Adapis). Ostatnie wreszcie produkty osadowe pierwotnego jeziora Wasatch tworzy dolno i środkowo oligocenowa grupa Uinta z fauną zwierząt SBących, o gatunkach obcych całkowicie europejskim pokładom trzeciorzędowym (Diplacodon, Amynodon).

Eocidaris paleont. Rodzaj kopalnego jeżowca morskiego, o budowie foremnej promienistej, z rodziny Cidaridae, który żył już w okresie paleo-zoiczuym, jak tego dowodzą jego szczątki, występujące w pokładach dewcńskich i permskich.

Eoetvoes Józef, autor i mąż stauu węgierski, ob. Eötvös.

Eohippus Marsh, (paleont.). ob. Hy raco thorium Owen.

Eol (gr. Ajolos) Hippotades, syn Hippote-sa, jeźdźca. Zawiadowca wiatrów (taptCijc; àvép.wvL przebywająey na morzu Zachodniem, na jedutj z w\ sp Eolskich, otoczonej miedzianym murem i wysokiemi skałami. Ulubienieo bogów, tu miesz ka on w bogatym domu, z żoną, sześciu synami i 6 córkami, połączonemi małżeństwem z braćmi. Gośoinnie podejmuje u siebie Odysseusza, a na od-jezdnem d^je mu zamknięte w miechu wszystko wiatry przeciwne, na żaglu zaś osadza wiatr pomyślny. Tymczasem, kiedy Odysseusz, w śnie pogrążony głębokim, już dopływał do raiejso ro-dzinnyoh, towarzysze przez ciekawość roztworzyli miech, z którego dalejże wyskakiwać wiatry, i okręt znów przez nie zapędzony został pod wyspy Eolskie; ale wówczas jui E. pomocy okrętowi odmówił, zmiarkowawszy, że załoga nienawistna jest bogom (Odyss. X 1, sq,). Iliada i Hezyod n:e wspominają woale o Eolu i nigdzie też on w Gre-cyi nie doznawał kultu; nawet u Homera nie występuje jako formalny bóg: tak, iż wygląda raczej na flkcyę poetycką. Ubożyazcza go niejako dopiero Wergiliusz (Eneida I 52; rtx ventorum), gdy Juno z prośbą do niego się zwraca, niby do równego, a Neptun gromi go wprawdzie wobec wiatrów, lecz jako kolegę, który, burząo morze, wdaje się w nieswoje rzeczy (regiąue dicite ve-stro, non illi imperium pelagi...). Późniejsi też poeci wszyscy podają go za króla wiatrów, mieszkającego na wyspie Liparze albo Strongili, jednej z Eolskich. Z berłem w ręku, siedzi E. na szczycie skalistej góry i trzyma na uwięzi wiatry, zamknięte w pieczarze (Werg. „Eneida“ I 52, 140 VIII 416; Owid. „Metamor.* I 262). Ten demon wiatrów pierwiastkowo nie stał w żadnym związku z praszczurem plemienia Eolów; ale go późniejsi niejednokrotnie z nim zamieniali i mieszali. Wymieniają Eola I-go, syna Hellena; Eola II go, syna Hippotesa, króla Eolskiego (Tucyd. III

102) w Etolii; nareszcie Eola IH-go, wnuka poprzedniego a prawnuka Hippotesa, który z matką swą, Arne, oraz bratem, Beotosem, żył w Meta-pontyonie; tam zabił swą żywicielkę, Antolikę, i umknął na wyspy położone na m. Tyrreńskiem, od imienia jego Eolskiemi nazwane, gdzie założył też miasto Liparę.

wolnili matkę i pomścili ją, zadając śmierć macosze o Żelaznem sercu (s i d e r o s=żelazo). Taką patetyczną opowieść podstawił Sofokles pod proste podanie Homeryczne, które po wypadku z Posei-donem czyni ją żoną Kreteusa i matką licznego potomstwa.

' Salmoneus w postępowaniu swem okazał się wielkim bezbożnikiem. Przybrał imię i tytuł Zeusa, sobie przeznaczał obiaty bogu temu Bkładane; naśladował błyskawice i gromy, jeżdżąc tam i sam z miedzianemi kotłami, poprzyczepianemi do wozu, a gorejące pochodnie rzucając ku niebu. Zuchwalstwo takie ściągnęło nań wreszcie gniew Zeusa, który raził go piorunem, a miasto przezeń zbudowane, wraz z mieszkańcami, w przepaść pogrążył (Apollod. 1, 9, 7). Badacze nie zgadzają się co do miejsca, w którem leżało miasto Salmoneusa: w Pizatydzie, Elidzie lub Tesealii; ale wzmianka o Enipeusie przemawiałaby raczej za Tessalią.

Neleus i Pelias rozłączyli się przy podziale królestwa Jolkosu w Tessalii. Objął je w posiadanie Pelias, przebywając tam wśród pomyślności i bogactwa; ale obraził Herę, na jej ołtarzu zabijając macochę, gniew zaś bogini objawił się w stosunkach jego z krewnym, Jazonem (Odyss. XI, 280—Apollod. I, 9, 9), o ozem niżej.

Neleus opuścił Tessalię, przybył do Peloponezu i tam założył królestwo Pylos. Dzięki wspaniałym podarunkom, zaślubił piękną Chlo-rydę, córkę króla Orchomenosu, Amfiona, i miał z nią 12 synów, tudzież 1 córkę (Dyodor IV, 68), uroczą Pero, o którą różni z różnych krain ubiegali się gachowie. Ale Neleus „najdawniejszy ze wszystkich żyjących“ (Odys. XV, 228), żadnego z nich nie przyjmował, oświadczając, że temu tylko odda córkę, kto mu przyprowadzi, z Pylake w Tessalii, woły Iflklosa. Było to rzeczą niełatwą! stworzeń tych, cenionych wielce, pilnie strzegli, nietylko wolarze, ale pies taki, który nie dawał do siebie przystępu, ani ludziom, ani zwierzętom. Jednakże Bias, syn Amitaona a wnuk Kreteusa, więc synowiec Neleusa (p. w.), szalenie rozkochany w Peronie, namówił brata swego, Me-lampa, ażeby gwoli przyjaźni podjął dlań ten trud. Zgodził się Melamp, pomimo, iż będąc jasnowidzącym, wiedział, że powodzenie przyjdzie mu okupić cierpieniem i długą niewolą. Próbując zabrać woły, został ujęty i wtrącony do lochu, skąd wyszedł dopiero dzięki darowi proroczemu. Usłyszał nad głową, siedząc w lochu, rozmowę wołów, które czyniły uwagi, iż krokwie nad oborą są zupełaie spróchniałe i lada dzień dach runie. Rozumiejąc język zwierząt, ostrzegł o tern stróżów więziennych i prosił, aby go przeniesiono gdzieindziej. Wróżba spełniła się, a ojciec Ifi-klosa, Fylak, zdumiony tym darem proroczym, kazał Melampa natychmiast wypuścić. Co większa, nie-rad, iż Ifiklos nie może się doozekać potomstwa, oświadczył, iż jeśli Melampos coś przeciw temu zaradzi, to on daruje mu woły. Przelatujący sęp podał Melampowi na to sposób, i wkrótce urodził

K. K.

Eol, syn Hellena, założyciel dynastyi Eolidów oraz plemienia Eolczyków, ob. Eolidzi.

Eolida. ob. Eolidzi.

Eolidzi, Eol czy cy, AîoXslç, jedno z czterech wiólkich plemion Helleńskich (Achaj o wie, Jończycy, Dorowie i Eolowie), powstałych jeszcze w czasach mitycznych. — Według Apollodora (I,

7, 3), założycielem a zarazem eponimem tego plemienia miał być jeden z synów Hellena, Eolos (AloXoç). Jednakże podania, dotyczące Eol ów, czy Eolidów, nie wszystkie usprawiedliwiają ten rodowód; a nadto imię Eola w legendzie wyprzedza Hellena, o ile Eola spotykamy w Iliadzie (VI, 154) i w Odyssei (XI, 234). Bądź co bądź, Eol występuje jako panujący w Tessalii, ojciec zrodzonych z Enarety 7 synów: Kreteusa, Syzyfa, Atamasa,

Salmoneusa, Dej ona, Magnesa i Peryeresa, oraz 5 córek: Kanaki, Alcyony, Pizydyki, Kalicy i Pery-medy. Oto dynastya, niezmiernie w swych rozgałęzieniach i emigracyach zwikłana, w mnóstwo legend rodowych i osobistych zaopatrzona,—dynastya, dająca początek wielu oddzielnym władz-twom, pod różnemi nazwiskami, ale zjednoczonych wspólnemi wspomnieniami rodu i wspólnem mianem plemiennem, Eolów. Jako dynastya, bohaterowie eolscy mają w mitologii tę osobliwość, że wciąż plącze się między nimi bóg Poseidon, a nadto, iż rozdyma ich zarozumiałość i pycha, wiodąca aż do wyzywania bóstw i równania się z niemi.

Przystąpimy więc, na podstawie tekstów, do rozpoznania tych legend, które się przyczepiły do rodzeństwa Eola i dalszych potomków, a dla u-łatwienia sprawy przejrzymy osobno dzieje synów, osobno córek.

Synowie Eola. Salmoneusa córka, Tyro, zakochała się w Enipeusie, najpiękniejszym ze wszystkich na ziemi potoków; ozęsto błąkała się po jego wybrzeżach, z czego skorzystał Poseidon, i, przybrawszy na się jego postać, żądzę swą ku niej zadowolnił. Ze związku tego powstali dwaj bliźniacy: Pelias i Neleus. Następnie Tyro wyszła za stryja swego, Kreteusa, z którym miała trzech synów: Ezona, Feresa i Amitaona, których imiona zasłynęły w bohaterskich legendach. Przygody Tyrony stanowiły osnowę jednej z zaginionych tragedyj Sofoklesa, medług której Salmoneus przedtem jeszcze pojął był drugą żonę, imieniem Si-dero, której niecne rady skłoniły go do ciężkiego ukarania córki za stosunki z Poseidonem. Obcięto jej wspaniałe włosy, bito ją, znęcano się nad nią w rozmaity sposób, nareszcie skatowaną wtrącono do okropnego lochu. Nie mogąc sama zająć się dziećmi, zaraz po urodzeniu puściła je w łódzee na prąd Enipeusu: ocalały dzięki dobroci pasterza, a do- I się Ifiklosowi syn, Podarkes. Tym sposobem szedłszy do wieku męskiego, Pelias i Neleus u- j wieszcz otrzymał i przyprowadził do Pylos woły,

62

Encykl. Pewtz. IUuatr. Zauyt 151. T llMy.

za które Biss otrzymał rękę Perony (Odys. XI, 278; XV, 233— Apollod. I, 9, 12).

Z 12-u synów Neleusa, oprócz wielce Bławnego Nestora, jeden jeszcze, Peryklimenos, odznaczył się i czynami i cudownemi zdolnościami. Boski ojciec tego pokolenia, Poseidon, udzielił mu mocy dowolnego przekształcania się w ptaka, czworonoga, gada, owada (Owid. „Met.“ XII, ku końcowi). Często on używał tego środka z powodzeniem, w obronie rodziny swej przeciw straszliwemu Heraklesowi, który, oburzony na Neleusa, źe mu odmówił obrządku oczyszczenia po zabójstwie Ifita, napadał na Nelidów w Pylos. Dzięki swemu przywilejowi zmian postaci Peryklimenos przedłużał opór; ale przyszła i na niego smutna kolej, skutkiem wdania się Ateny, która wskazała go Heraklesowi, podczas gdy w postaci pszczoły siedział na jego wozie. Owidyusz (Le.) inaczej tę rzecz przedstawia: mianowicie, źe Herakles zabił go z łuku, gdy pizelatywał w postaci orła. Wtedy Herakles odniósł zwycięstwo zupełne, i nietylko zabił Peryklimena, ale wziął górę nad Poseidonem, Herą, Aresem i Hadesem, raniąo nawet troje ostatnich, biorących udział w obronie. Jedenastu synów Neleusa poległo z jego ręki: jeden tylko Nestor, jeszcze wówczas młodzieniaszek, bawiąc zdała od ojca, w Gerenie, ocalał (Apollod. II, 7, 3.—Hezyod Tarcza Herak. 360.— Pindar Olimp. IX, 32).

Dumny dom Nelidów ograniczył się tedy do jednego Nestora, ale ten do chwały jego wystarcza. Występuje on nietylko jako obrońca Py-losu, które pomścił za zuchwalstwo i drapieztwo Epejczyków, sąsiadów swych z Elidy, ale jako pomocnik Lapitów w ich strasznej walce z Centaurami, oraz jako towarzysz Tezeusza, Pirotoosa i innych wielkich bohaterów legendowych, którzy poprzedzili wyprawę Trojańską. W późnej starości stracił on wprawdzie dawną biegłość we władaniu orężem, ale czynnym był niezmiernie jako agitator i doradzca, w wojnie i pokoju, a mądrość jego w radzie starszych Btała się przysłowiową. (Od niego aż do dziś, każde ciało społeczne ma swego Nestora, jak krytyka naukowa swego Arystarcha). On - to, nietylko agitacyą swą jednoczy różnych wodzów greckich w uzbrojeniu się przeciw Troi, przebiegając od dzielnicy do dzielnicy po całej Helladzie razem z Odysseu-szem, ale bierze czynny udział w samem oblężeniu i jest v<ielką pomocą Agamemnonowi. Po zdobyciu Hiouu wraca szczęśliwie do swych posiadłości. Tam, sędziwy młodzieniec, sprawia dalej rządy w Pylos, czczony i kochany, w otoczeniu dzieci i poddanych; z berłem władzy w ręku, siada na kamiennej ławie przed domem, sprawiając obiatę Posejdonowi, jak ojciec jego Nelej, o-płakując tylko śmierć ukochanego syna Antylocha, zabitego pod Troją (Iliada I, 260; II, 370; XI, 640.—Ody SB. III, 5, 110, 409).

Po Nestorze linia Nelidów zawiera imiona mało znane: Boros, Pentylos, Andropompos, trzy ko lejne pokolenia aż do Melantosa, który podczas najścia Heraklidów na Peloponez opuścił

PyloB i udał się do Aten, gdzie został królem. Syn jego, K o d r o s, był ostatnim władzcą Aten, a jeden z synów tegcż, Neleus, wspominanym jest jako główny przy wódzca emigracyi, zwanej J o risk ą, z Aten do Azyi Mn. (Hellanicus „Fragm." JO, wyd. Didota Herod V, 65.—Pauz. VIII, 2, 3.— Strabon XIV). Jest rzeczą pewną, Ż3 w epoce historycznej, nietylko królewski ród Kodrydów w Efezie, Milecie i innych grodach jońskicb, ale i niektóre znaczniejsze rodziny w Atenach samych wywodziły się przez Neleusa aż od Poseidona, a legendy, dotyczące Nestora i Peryklimena, przyjmowali Qrecy z wiarą i uczuciem powszechnem. Kodrydzi w Efezie, a zapewne i w niektórych innych miastach jońskich, zachowywali tytuł i honorowe pierwszeństwo, nawet po utracie władzy rzeczywistej. Śmiało przypuszczać możemy, żs ten bohaterski kult Nelidów istniał i w jońskim Milecie, i w italijskim'Melaponcie (Strab. VI. Herod V, 67).

Przeprowadziwszy linię Salmoneusa i Neleusa’ aż do końca jej okresu legiendowego, wracamy do drugiego Byna Eola, do K r e t e u s a. I tu nasamprzód spotykamy wnuka jego (po synu Fe-resie, eponimie m. Fere, w Tessalii), Admeta, który żeni się z piękną córką Peliasa (ob. A d-m e t o B).

Ale najpamiętniejszą ze wszystkich tej linii legend, jest ta, która się odnosi do Jazona, wnuka Kreteusa (przez Ezona), a prawnuka Eola. Wiadomo już uam (p. w.), że w Jolkosie panował Delias (brat Neleusa), który, zapytawszy wyrocznię o trwałość władzy swej tamże, otrzymał odpowiedź, aby się strzegł człowieka przychodzącego w jednym sandale. I właśnie tak mu się przedstawił Jazon podczas obrzędu na cześć Poseidona: drugi sandał zgubił on, przechodząc wbród przez rzekę Anauros. Zaraz też zrozumiał PeJias, że to jego wróg, lubo bratanek. Dla odwrócenia niebezpieczeństwa, poleca on Jazonowi sprowadzić do Jolkosu złote runo, runo tego barana, który po-niósł Fryksosa z Achai do Kolchidy, a pozostawione tam przez tegcż bohatera w charakterze ofiary dla boga Aresa (zob. Argonauci). Wyprawa trwała długo: Pelias więc, przekonany, ża załoga przepadła, zadać kazał śmierć rodzicom Jazona i ich małemu synkowi. Tymczasem Jason powrócił, sprowadzając nietylko złote runo, ale i żonę, Medeę, córkę króla Kolchidy, niewiastę sławną z biegłości w sztukach czarnoksięskich, bez której pomocy runo nie byłoby zdobyte (ob. Argonauci). Jazon postanowił zemścić się na Peliasie, ale wiedział, że dokonać tego może tylko podstępem. Pozostał więc z towarzyszami nieopodal od Jolkosu, a do miasta przybyła tylko sama Medea (udając, jakoby dla złego z nią obchodzenia się uciekła od męża), i weszła z zażyłość z córkami Peliasa a ukazywała im sztuki czarnoksięskie, zyskała nieograniczony wpływ na ich umysł do tego stopnia, iż wmówiła w nie mcżliwcść odmłodzenia ojca. W tern przekonaniu, idąc za jej wskazówkami, córki pokrajały ojca na kawałki i członki umieściły w kotle, z którego miał powstać młodzieńcem. Medea, oświadczając, iż ku temu potrzebne jest jeszcze wezwanie do księżyca, weszła pod tym pozorem na szczyt domu i zapaliła pochodnię: znak umówiony między nią i Argonautami. Wtedy Jazon z towarzyszami wpadł do miasta i zajął całe; lecz, poprzestając na tej zemście, pozostawił władzę nad Jolkosem synowi Peliasa, Akastosowi (ob), a sam z Medeą udał się do Koryntu. Tym sposobem bogini Here zadowoliła gniew swój przeciw Pelia-Bowi (p. w.) przez pośrednictwo jego bratanka (Apolon. Rod. I, 14; II, 1134; IV, 242, — Hygin. Fab. 13.—Waryanty podania: Euryp. ,Medea“ 491 — Ąpollod. I, 9, 27. — Diod. IV, 60. — Owid. „Met.“ VII, pas. — Pauzan. VIII, 11, 2). Córki Peliasa (imion niepodanyoh lub niepewnych), skazały się na dobrowolne wygnanie do Arkadyi, a Akastos ustanowił na cześć ojca wspaniałe uroczystości żiłebne, odbywane dorocznie, opiewane przez wielu poetów Grecyi, jeszcze przez Piutar-cha pośrednio wspominane.

Jazon i Medea w Korynoie przebywali lat 10; syna ich, Medejosa, wychowywał centaur Chiron w okolicach Pelionu (Hez. „Teog.“ 998); inni, Mermeros i Feres, porodzili się już w Koryncie. Aż po 10 u latach: Jazon zakoobał się w Glauce, córce Kreona, króla Koryntu; a ponieważ ojciec zgadzał się wydać ją za niego, Medea zatem otrzymała rozkaz natychmiastowego opuszozenia Koryntu. Boleśnie tą zniewagą dotknięta, przyozaiła się do zemsty: sporządziła bowiem zatrutą szatę i posłała, jako podarunek ślubny, Glauce, która ją bez namysłu przywdziała. Jad zrobił swoje: nieszczęsna oblubienica padła ofiarą żaru; Kreon, chcąc córkę ratować i zedrzeć z niej gzło, także spłonął. Tryumfująca Medea schroniła się na wozie, przez skrzydlate węże ciągnionym, którego jej dostarczył dziadek Helios. Oddała się pod opiekę Egeusza Ateńskiego i miała z nim syna, im. Me-dos. Co do dwóch Jazona synów, tych zostawiła w Koryncie, w świętym obrębie Hery Akrej-skiej, ufając, że ich świętość miejsca ocali; lecz Koryntyanie, przeciw niej za śmierć króla i królewny osrcżeni, wydarli dzieci z ołtarza i zamordowali. Nieszczęśliwy Jazon zabity został odłamkiem własnego okrętu, Argo, spadłym nań podczas snu. Taka jest opowieść o losach Jazona, Medei i ich dzieci, według Apollodora (I, 9—-27) i Dyodora (IV, 54). Eurypides w „Medei" ją samą czyni zabójczynią dzieci, zkąd powstają wielce patetyczne rysy tej pięknej tragedyi (ob. przekład Józ. Łabuńskiego). Oskarżano go też, że pieniędzmi przekupili go Koryntyanie, ażeby taki obrót nadał biegowi tragedyi, a tym sposobem odsunął od ich przodków posądzenie o czyn barbarzyński. Czy to prawda? W każdym razie prawdą jest, że Koryntyanie odprawiali peryodyoznie obiatę błagalną na cześć Hery Akrejskiej, Mermerosa i Feresa, za grzech popełniony zgwałceniem przybytku ołtarzowego (Por. Sehol. do Medei Euryp., gdzie Dydymos przytacza opowiadanie ze starego poematu Kreofiia; Pauzan. II, 36; oraz schol. Dyodora IV, 55 do 1876 wiersza Medei Euryp.).

luny syn Eola, Syzyf, dał początek osadnictwu w Efirze, czyli Koryncie; nie miał zaś równego sobie w podejściach i wykrętach. Zamykał drogę wzdłuż międzymorza; zabijał zapuszczających się w nie cudzoziemców, zwalając na nich wielkie głazy z gór nadbrzeżnych. Mógł iść o lepsze nawet z arcy-złodziejem, Autolikosem, synem Hermesa, który od ojca otrzymał środek zmieniający barwę i postać przedmiotów skradzionych, tak, iż były nie do poznania: Syzyf, poznaczywszy owce swe pod racicami, odkrył dokonaną u niego kradzież przez Autolikosa i zmusił go do zwrotu. Przebiegłość jego przeniknęła stosunek Zeu-sza z nimfą Eginą, córką rzecznego boga Azopa. Zeus przeniósł ją na wyspę Enonę (późniejszą E-ginę); niecierpliwie poszukujący jej ojciec, zapytał Syzyfa: ten zaś opowiedział mu, co zaszło, pod warunkiem, że Asopos zaprowadzi wodotrysk na szczytach Akrokoryntu. Zagniewany na Syzyfa Zeus za to objaśnienie, skazał go w państwie Hadesa na toczenie wielkiego pod górę głazu, który, po dojściu do pewnej wysokości, wciąż opadał napo-wrót, pomimo wszelkich wysiłków skazańca (Odyss. XI, 692.—Apollod. I, 9, 8; III, 12, 6. — Pauz. II, 5, 1.—Hygin, fab. 60, inną przytacza legendę Syzyfa z Tyroną. Syzyf wreszcie uchodzi za przodka Odysseusza; lubo Heyne, w objaśnieniu do Apollod. I, 9, 3, innego tu widzi Syzyfa).—Jakkolwiek liczne teksty ród Eola w osobie Syzyfa stawiają na czele Koryntu, stary przecież poeta tego grodu, E u m e i o s (ob.), odkrywa lub samowolnie mu wymyśla inny rodowód, od Eola niezależny (ob. Korynt).

Syzyf miał dwóch synów: Glaukosa i Ornytyo* na. Z Glaukosa rodzi mu się piękny B eHero f o n (ob.), którego wnukowie, Glaukos i Sar-pedon (syn siostry jego Laodamei i Zeusa), walczą po stronie Troi przeciw armii Agamemnona (II. VI, 165—210).

Inny jeszcze Eolowy syn, Atamas, niemniej głośnym jeBt, zarówno jak jego ród, z przejść smutnych i tragicznych, szeroko urozmaicanych przez poetów. — Był to znowu król Orchomenn, który z bogini Nefole miał dwoje dzieci: Fryksosa i Hellę. Po niejakim czasie porzucił Nefelę, a pojął nową małżonkę, Ino, córkę Kadmosa, z którą miał dwóch synów: Lear cha i Melicerta. Ino nie cierpiała Fryksosa i chciała się go pozbyć. Namówiła służebne, ażeby przypaliły zboże przeznaczone do siewu, które posiane nie wydało plonu, tak, że głód zaczął się szerzyć. Atamas posłał po radę do Delf, zkąd, skutkiem zabiegów Inony i porozumienia się jej z wyrocznią, odpowiedziano, że dla zaradzenia bezpłodności ziemi należy Fryksosa ofiarować Zeusowi. Klęska publiczna skłoniła Aiamasa do zastosowania się, i FryksoBa już zawiedziono pod ołtarz ofiarny. Ale ocaliła go moc matki rodzonej, Nefeli, która, przez pośrednictwo Hermesa posłała mu barana o złotem runie, i na nim, tak on, jak i jego siostra, Helle, umknęli przez morze. Baran zwrócił się na północ ku Euksynowi i Kolchidzie; ale kiedy przebywali przez cieśninę, Helle wpadła

w wodę, która też skutkiem tego wypadku nazwę przybrała od jej imienia (Hellespont). Wtedy ba-ran, mający dar słowa, pocieszył przerażonego Fryksosa i bezpiecznego przywiódł do Kolchidy, gdzie król Eetes (ob. A j e t e s) przyjął go łaskawie i dał mu za małżonkę córkę im. Chalkiope.

rycydę. Z pomiędzy nich EpejoB, jako zwyoięzóa na wszystkich igrzyskach, otrzymuje od ojca tron, a lud od jego imienia nazywa się Epejanami. Nie ma on potomka męzkiego, przeznacza więc tron po sobie siostrzeńcowi, synowi Eurycydy i Poseidona, Elejosowi, od którego znowu lud przezywa się E lej a na mi. Jego to synem jest słynny A u g i a s (ob.), który pomimo niepowodzeń z Heraklesem, pozostawił tron synowi, File-josowi. Brat Epejosa, Etolos, po zabiciu Apisa, syna Foroneja, zmuszony był wynieść się z kraju: przepłynął zatokę Koryncką i OBiedlił się na gruncie, zwanym wówczas K u r e t i s, ale który on przezwał Etolią (Pauz. V, 1, 3—6.—Apollod. I, 7, 6). Okolicę tę (na półn. zatoki Korynckiej, między rz. Euenos i Acheloos), objął on w posiadanie dopiero po zabiciu Dorosa, Laodokosa i Polipesa, synów Apoliina i Ftii, a pozabijał ich, lubo doznał od nich dobrego przyjęcia. Z Pronoi, oórki Forbasa, miał on dwóch synów: Pleurona i Kalidona, i od nich to przezwane zostały dwa główne miasta E-tolii. Pleuron zaślubił Ksantyppę, córkę Dorosa, i miał z nią syna Agenora, z którego narodzili się: Porteus i Demonika; tej zaś ostatniej i boga Aresa dziećmi byli: Euenos i Teatios (Apollod. I, 7, 6).

Porteus miał trzech Bynów: Agriosa, Melasa i Eneusa (Oivsôç): w liczbie dzieci Testiosa znajdują się: Altea i Leda, imiona wprowadzające nas w interesujący zwrot historyi legiendowej. Leda zaślubia Tyndareusa, zostaje matką Heleny i Dioskuró w (ob.); Altea ma męża Eneusa, ale syn jej, Meleagros, pochodzi od boga Aresa, có.ka zaś, Dejanira, od Poseidona (Apollod. I, 8,1.—Euryp. „Meleagr.“ fragm.). Jej też synem jest Tydeus, ojciec Dyomede8a: słowem, rycerska wyższość o-raz niedole tragiczne udziałem są tej pamiętnej gałęzi pnia Eolidów.

Co do Altei i Melegara dość będzie odesłać czytelnika do naszego art. Althea. Tu jednak musimy się bliżej zatrzymać nad faktem, znanym w mitologii pod nazwą wyprawy na „dzika Kalidońskiego“, w którym Meleagros ma przeważny udział. JeBt to jeden z czterech wielkich wypadków, czyli zbiorowych dramatów życia helleńskiego, jak: wyprawa Argonautów, oblężenie Teb, zdobycie Troi,—wypadek, te trzy poprzedzający.

Fryksos, przez wdzięczność, zabił barana na ofiarę Zeusowi, a złote runo zawiesił w świętym gaju Aresa, skąd zabrać je potem przyszli A r g o n a u-c i (ob.). Po tym fakcie Atamas dotknięty został przez Herę obłąkaniem, w którego przystępie zabił syna, Leaic'ia, a byłby zabił i Melicertesa, gdyby mu go żona z rąk nie wydarła. Uciekła więc z dzieckiem, przebiegła przez ziemię Mega-rejską, przez górę Geraneję dostała się na skałę Moluris, sterczącą nad zatoką Sarońską, a ujrzawszy ścigającego ją Atamasa, wraz z dzieckiem rznc ła się w morze. Została też boginią morską, pod imieniem Leukotei. Ciało Melicertesa wyrzu-c.ły fale na wybrzeże Schoinosu; pc chował go stryj, Syzyf, i otrzymał zlecenie od Nereid, aby mu oddał cześć bohaterską pod imieniem Pale-mona. Igrzyska Istmijskie, jedne z najświetniejszych, na c 'eść Poseidona ustanowione, łączą się z imieniem Palemona jako bohatera. Atamaą o-puścił swój kraj i osiadł w okolicy sąsiedniej, nazwanej też od niego A tam an c y ą, lub doliną At a-mantyjską. Ale dalsza legienda łączy go znowu z miastami: Alos (w Achai Ftiotyjskiej), z Koro-neją w Beocyi i Haliartosem, gdzie przez wnuczkę swą, Euippę, zaślubioną miejscowemu królowi AndreuBowi, zakłada nową dynastyę. Z bałamutnych tych wieści widać tylko dwie rzeczy ważne: 1) plemię Eolów rozciągające się coraz dalej po Helladzie; 2) krwawe ofiary z ludzi przywiązane do osoby Atamasa i do miejscowości z jego imieniem związanych (ob. art. Alos, A-t a m a s; tudzież por. Grote’a „Hist. Gr.“ t. I, roz. 6, sekc. 1; oraz K. F. Hermanna „Gottesdienstliche Alterth. der Griecb.“ sekc. 27). Słowem, pisarze późniejsi, zwłaszcza Pauzaniasz (IX,

34), tudzież Eforos (Fragm. 68 u Marxa) ciągną dalej rodowód Atamasa, w osobie naprzód Eteo-klesa, jego prawnuka po kąddeli, i innych, łącząc Koroneję i Haliartos z dynasiyą Orchomcńską, co rozpatrzymy już na gruncie realniejszym pod dziejami miasta Orchomenos (ob.).

Meleagra, Eneu3, władzca Kalidonu, odmówił raz obiaty Artemidzie, składanej innym bóstwom na podziękowanie za winozbiór, rozgniewana bogini zesłała na kraj klęskę w postaci olbrzymiego a Brogiego dzika, który nietylko zniszczył winnice Eneusa, ale wszędzie niweczył płody, z korzeniami wyrywał drzewa, nie oszczędzał zwierząt i ludzi. Była to, słowem, klęska powszechna, pierwsza, która wywołała wspólność i solidarność obrony i działania współziomków; dla tego też, na zawołanie Meleagra, który stanął na czele obławy, a raczej wyprawy, obok Etolów z Kalidonu stają też Kureci z Pleuronu. Oprócz miejscowych przy-

//. Córki Eola. Do nich przywiązane są ró- Kalidon jest to miasto i okolica w Etolii, na pra-wnież pamiętne wieści rodowodowe i mityczne, wym brzegu Euenosu, na wyskoku Aracynt, nie-ubarwione poezyą. Losy A1 c y o n y opisuje art, opodal od Pleuronu, stolicy kraju. Kiedy ojciec A 1 k i o n e (ob.). Druga córka, Kanake, miała z Posejdonem dwóch synów: Epopeusa i Aloeu-sa, którego to drugiego żona, Ifimedea, ze skandalicznego zwiąsku z Poseidonem miała także dwóch synów, Otosa i Efialtesa, Aloidami zwanych, którycn dzieje podaje artykuł Aloido-w i e (ob.)

Rodowód trzeciej córki Eola, K a 1 i k i, KaXóx.7j, przeprowadza nas z Tessalii do Elidy i do Etolii.

Zaślubia ona Aetliosa, który wyprowadza z Tessalii osadę i sadowi się na gruntach Elidy. Z niej też rodzi się E n d y m i o n (ob.), mający trzech synów: Epejoea, Etolosa i Peona, oraz córkę Eu-bywa też zdała na wieść o wyprawie wyborowa . wówczas występować. Wypadła z niej Kleopatra, młódź rycerska: Kastor i Polluks, Idas i Linkejos, j .nadobna małżonka“ Meleagra, a miejsce jej za-Pelóus i Telamon, Tezeusz i Pirytoos, Ankajos i jęła .wroga Afrodycie“ Atalanta, która zabrała i Cefeus, Jazon, Amfiaraos, Admetos, Eurytyon, z sobą do Arkadyi głowę oraz inne szczątki dzi-Nestor i Feniks, wszyscy, którzy później jeszcze ka, i tam przez Bzereg wieków spoczywały one, za-świetnieją rozgłosem rycerskim. Do nich przyłą- wieszooe w świątyni Ateny, w m. Tegei: olbrzymie oza się też znakomita łowczyni arkadyjska, A t a- kły dzika, długie na trzy stopy, tudzież odpo-1 a n t a (ob.), która pierwszy zadaje cios dzikowi, wiedniego rozmiaru głowa. Wspomina tam o nich co staje się przyczyną zakocbania się, a pośre- Kallimach (Hymn do Artemidy, 2L7); ale co tych dnio i śnrerci Meleagra; dwie jej wersye przytoczo- szczątków szczególniejszą wykazuje wartość w o-ne są w art. Althea (ob. Iliada IX, 529 sq ; czach ogółu, to, że ces. August z owej tegejskiej II, 641; XIV, 115 sq. Pauzan. X, 31, 2. IIXsov- ¹ świątyni zabrał te kły razem z posągiem Ateny, pomat, zaginiona trag. Frynicha). Oprócz poe- przewieść kazał do Rzymu i umieścić wśród cie-tów i sztuka illustrowała ten narodowy dramat, kawości publicznych. Nawet w półtora wieku po-zwycięstwo, okupione źyoiem przewódzcy. Poda- tem, kiedy Pauzaniasz zwiedzał tę część Grecyi, jemy tu odbicie starożytnej wypukłorzeźby i wil- pokazywano mu skórę, przez czas zużytą, i nie-li Albani w Rzymie, wyobrażające śmierć Melea- zapomniano o owym rabunku kłów, dokonanym gra, gdzie po prawej stronie, u wezgłowia umie- przez Augusta, rającego młodzieńca, stoi zapłakana Atalanta (fig.

Szczątki dzika nie były też jedyną w Tegei

131). — Oprócz opowieści Homera (w ustępach pamiątką po bohaterskiej na niego wyprawie. Na wyżej wskazanych), faktu tego dotykali i inni poe frontonie świątyni Ateoy Alei, nieporównanym

'A

fi

¥//

\E

SI

Sltafi

w,

r)'

j-"

zł)

Ki

*#•

//

'i

i ■■

Ir

0-

fSŁ

Big. 131.

ci w różnej formie i pod różnemi tytułami, lecz j w całym Peloponezie co do wielkości i piękuo-z tego wszysikiego pozostały tylko wzmianki, nie- ści pomniku, sławny rzeźbiarz, Skopas, wykonał co treści z drugiej ręki, lub okruoh jaki. I tak: ! jedną ze swych najdoskonalszych płaskorzeźb, Istniał osobny poemat Stezychora („Fragm.“ 12); przedstawiającą to polowanie. W pierwszym rzę-istniała trag. Eschilosa „Atalante“, z której nie zo- dzie nacierających byli: Meleager i Atalanta; An-stało nic (Bothe: .Aeschyli Fragm.“ IX); z krytyki keusz zaś, śmiertelnie rażony kłami (Ferecyd. Pliniusza (,Hist. nat," 37—2, 11), dowiadujemy i „Fragm.“ 81, u Did.), padał w objęcia brata, E-się, że Sofokles opisał lament po śmierci Melea- ! pochosa, Stąd i Pauzaniasz (VIII) palmę pierw-gra sióstr jego, które następnie zamienione zostały ! szeństwa pomiędzy wszystkimi Arkadyjczykami, na .meleagrydy”, ptaki, znane u nas pod nazwą dzięki Atalanoie i Ankeuszowi, przypisuje Tegej-.perlic“, a łzy ich nieustanne przemieniły się I czykom w wyprawie Kalidoóskiej. Można z tego w bursztyn. Niektórzy późiiejsi poeci także Ata- brać miarę, jak powsłechną i gorącą była na-lantę brali za przedmiot utworów (por. Brandstae- iwna wiara w historyczną rzeczywistość tych roter .Gesoh. Aetoliens”, str. 65). Ta, jakkolwiek mantycznych wydarzeń. Lecz istotnem miejscsm sama przez się interesująca, stanowi    przecież    tyl-    urodzenia Atalanty    jest Arkadya, gdzie jeszcze za

ko wtręt, i to dość niewłaściwy,¹ do    opowieści    Ho-    czasów Pauzaniasza    (VIII 35, 8) pokazywano tor,

merycznej: o obławie na dzika Kalidońskiego, po którym biegała do mety, pod m. Metydryon, a gdzie już inna kobieta, mianowicie: Kleopatra, za- który był też miejscem śmierci niejednego z ubie-jęła pierwszy plan. Ale ta późniejsza wersya    gających się o jej    rękę. Atalanta bowiem, nieprzyjęta się w całej Greoyi i miała    za sobą    do-    chętna małżeństwu,    oświadczyła, że za tego tylko

wody, przeciw którym mało kto życzyłby sobie . wyjdzie, kto ją prześcignie w biegu, a każdy zwy-

, 2, 4; Grote „Hist sek. 3).

K. E.

ciężony współzawodnik poniesie śmierć. I wielu znęcony oh do takiego ryzyka pięknością lekkomyślnej łowozyni z życiem nie wyszło z toru. Dopiero Melanion, próżno usiłujący pozyskać jej względy, mnóstwem przysług wyświadczanych na łowach, zapuścił się w niebezpieczny tor, ale uzbroił się w pewien podstęp. Z łaski Afrodyty o-trzymał on był trzy złote jabłka z ogrodu Hesperyd, które kolejno rzucał jej pod nogi. Znęcona pięknością owocu, Atalanta zatrzymała się dla podjęcia i tym sposobem przegrała. Jako małżonka Mela-niona została matką Arkadyjczyka, Partenopeja, jednego z 7 wodzów, którzy zginęli przy oblężeniu Teb (ob. Eschilosa .Siedmiu pod Tebami*). Wa-ryanty tej ciekawej historyi ob. u Apollod. (III, 9,

2); u Hygina, fab. 185; u O wid. „Metam.“ X, 5b0—700; u Propercyusza I, 1, 20; i t. d. Na skrzynce Kypselosa (ob. C y p s e 1 u s) także wyobrażony był Melanion, stojący obok Atalanty, trzymającej jelonka. O innej słynnej kobiecie z rodu Eneusa, Dejanirze, wieści unieśmiertelnił Sofokles, w prześlicznej tragedyi tegoż imienia (ob. Dej an ira).

JeBzcze to wszystko nie wyczerpuje szczegółów, dotyczących Eneusza i jego rodziny, uświetnionej, zwłaszcza wśród Etolczyków, już - to kultem religijnym, już też pochwałami poetycinemi, a stanowiącej ulubiony przedmiot, nietylko niektó rych poematów Hezyodycznych, ale i innych eposów dawniejszych, jak: Alkmeouis, poemat Cykliczny, Tebais. Z innego małżeństwa miał Eaeusz syna Tydeusza (ob.), o którym obiega tyle poetycznych wieści. Z małżeństwa znów jego z córką króla Argosu, Deifidą, rodzi zię słynny pod Troją bohater Dyomedes. Po wyjściu Tydeusza z Kalidonu, Eneuszowi odebrali władzę synowie Agriosa. Wpadł on w ostatnią nędzę, z której wywiódł go dopiero Dyomedes po powrocie z Troi (Hekat. „Fragm.‘ 31, u Did.). Cierpienia jego oraz pomoc i zemsta Dyomeda stanowiły przedmiot jednej z tragedyi Eurypidesa, dziś zaginionej, a same żarciki, jakie sobie z niej Ary-Btofanes stroi, wskazują, że musiała być wysoce patetyczną.—Lubo powyższy rodowód Eueusza ma za sobą w części powagę Homeryczną i ogólnie przyjętym został przez mitografów; jeden wszakże tylko Hekateusz, polegając zapewne na jakim starym poecie, wyprowadza Eneusza nie od Eola, lecz od syna Deukaliona, Oresteusza, który pierwszy miał przybyć do Etolii i zdobyć panowanie.

Tyle, mniej więcej, w głównych zarysach mówi mitologia o przodkach jednego z plemion greckich, Eolach v. Eolczykach. Zarówno jak i inne plemiona, nie utworzyli oni jednolitego, na jednej przestrzeni ziemi zbitego państwa, ale rozchodzili się, czepiali gdzie im było dogodniej, zakładali pojedyńcze władztwa, ale nigdy nie zatracili wspólności plemiennej, wiedzieli wzajem o swem pochodzeniu i wiedziano o nich. Jak widać z powyższego wykładu, punktem ich wyjścia była Tes-salia; różność przytaczanych tu miast wskazuje dalszy pochód na południe. Jakoż, w czasach historyczny cli Eolczycy stanowią główną ludność

Grecyi środkowej, oprócz Attyki; a zatem: Beocyi, Lokrydy, Fooydy, Etolii, Akarnanii. Nie dosyć na tern: Herodot zawiadamia nas, że w r. 500 przed Chr., cała okolica w Azyi Mn. na wybrzeża od Dardanos aż do przylądka Lekton (obejmującego i m. Ilion), a od Lektonu na wschód aż do Adra-mytu, stała się Eolską, lub zajęta była przez Eo-lów, równie jak środkowe miasta, Skepsis i Ke-brena. Jakim to sposobem się stało? Oto emi-gracya eolska poprowadzoną być miała tam przez Pelopidów. Pierwotna wieść zdaje Bię podawać, że sam Orestes, syn Agamemnona, stał na czele pierwszej partyi osadników; a Pindar (Nem. XI, 43) i Hellanik („Fragm.“ 114) jeszcze zachowują tę wersyę. Ale wieści bardziej upowszechnione dopiero potomkom Orestósa przypisują przodownictwo wypraw eolskich, jako to: pobocznemu synowi jego, Pentylosowi, którego miał z Erygony, córki Egista (Rzeczywiście, Pentylidzi istnieli na wyspie Lesbos, w czasaoh historycznych, por. Aryst. „Po-litica“ V, 10,    2). Oprócz Pentylosa prowadził

tam osadników eolskich syn jego, Echelatos, i wnuk tegoż, Gras, a nadto Klewes i Malaos, potomkowie Agamemnona z innej linii. — Według podania Strabona (XIII), emigracyę rozpoozął Orestes, ale umarł po drodze w Arkadyi; zastąpił go syn, Pen-tylos, i poprowadził wychodśoów długą drogą lądową, przez Beocyę i Tessalię, aż do Traoyi; stamtąd syn jego, Arcbelaos, powiódł ich przez Hellespont i usadowił w Dassylionie nad Propon-tydą. Syn jego, Gras, udał się na wyspę Lesbos i zajął ją. Kienes i Malaos na czele innego oddziału dłużej odbywali podróż i dłuższy czas zatrzymali się pod górą Frycyonem, w Lokrydzie; przybyli nareszcie morzem do Azyi i zajęli Cymę (Kó[rq), na płd. zatoki Adramyttion, najważniejszą ze wszystkich dzielnic eolskioh na lądzie azya-tyckim. Z Lesbos dopiero i z Cymy wywiąaywa-ły się inne mniej znaczące osady eolskie, rozmieszczające się w okolicach góry Idy i po całej Troadzie, wraz z wyspą Tenedos. Lubo napotykamy znaczne różnice w szczegółach, podania zgodnie jednak przedstawiają te osady Eolskie, jako zakładane przez Aehajczyków, wychodzących z Lakonii, a to pod kierunkiem wydziedziczonych Pelopidów (ob. Achaj a, Agamemnon; por. Veil. Patero I, 4; Pauz.

Gr.* I, rozd. 6, II, rozdz.

Eolipila (Aeolipila, t. j. bania Eola), dawny przyrząd fizyczny, służący do wykazania działań mechanicznych pary wodnej (fig. 132).. Przyrząd ten, opisany przez mechanika aleksandryjskiego w dziele „Pneumatica“ (około 120 r. przed Chr.), składa się z wydrążonej kuli metalowej, opatrzonej dwoma wylotami, osadzonemi na końcach jednej średnicy i mającemi otwory boczne, zwrócone w Btrony przeciwne, tak, że razem tworzą postać głoski Z. Kola osadzona jest na osi, albo raczej między dwoma czopami, tak, że się swobodnie o-bracać może. Kuliste to naczynie napełnia się caęśoiowo wodą i ogrzewa nad lampką, a wskutek reakcyi czyli oddziaływania wyrywającej się pary, kula przechodzi w obrót, w stronę przeciwną

■Y.

Fig. 132.

Eolipila,

S. K.

ceae).

A. Pol.

względem kierunku wypływu pary. Działa więc tu taż sama zasada, co w bardziej znanym młynku wodnym Segnera i w ogólności w turbinach. E. ma pewne znaczenie historyczne, jako pierwszy przyrząd, w którym ruch obrotowy wywołany został przez siłę, czyli raczej prężnośó pary; do praktycznego wszakże zastosowania pomysł ten nadawać się nie mógł, przy znaczniejszych bowiem nieco wymiarach, choćby ilość wylotów uwielokrotniono, knla bardzo opieszale mogłaby obrotowi ulegać, a w ogólnośoi prężność pary daje się bardzo słabo wyzyskiwać, gdy działać ma wskutek reakoyi.— E-ą nazywa się także przyrząd używany w pracowniach chemicz-

-4 )

■ ^=vri

Fig. 183.

nych i farmaceutycznych do lutowania, gięoia i wydymania szkła za pomocą płomienia spirytusowego (fig. 133). Jest to kociołek metalowy, napełniony alkoholem i ogrzewany od spodu lampką; wywiązująca się para alkoholu uchodzi rurą, osadzoną w górnej pokrywie kociołka i zaginającą się ku dołowi, tak, że wydobywająca się z niej para napotyka płomień lampki, zapala Bię, wydając długi i silnie grzejący płomień, w którym szkło mięknie i łatwo urabiać się daje. I ta zresztą E. obecnie z użycia wyszła, daleko bowiem dogodniej i potężniej działa płomień gazu oświetlającego, który wszystkie pracownie do rozporządzenia mają.

Eolirion Schenk (paleont.). Nazwa nadana przez Schenka pewnym szczątkom roślinnym z piętra urgońskiego, czyli najwyższego pokładu ogniwa neokomijskiego dolnej formacyi kredowej, z Wernsdorf w Morawii. Sszczątki te sam Schenk zalicza obecnie do rodzaju Phoenicopsis Heer z rodziny iglastych, rzędu cisowatych (Taxa-

K. J.

Eolomelodykon(Aëolomelodicon)lub Choraleon, narzędzie muzyczne zbudowane w Warszawie, w pierwszej ćwierci wieku bieżącego, przez mechanika Brunnera, według pomysłu Hoffmanna, nauczyciela, również w Warszawie zamieszkałego. Jest to rodzaj małych organków, opatrzonych piszczałkami stroikowemi, w kształcie trąbek. Spe-oyalny przyrząd miechowy pozwalał zmiejszać i zwiększać siłę tonu do woli. Stosownie do tej siły, zmieniał się koloryt dźwięków; przy grze piano E. wydawał dźwięki, zbliżone do zwyczajnego melodykonu, przy forte—do krzykliwego klarynetu, nakoniecprzy fortissimo —do brzmienia trąb, wal-torni i puzonów. Ponieważ E. okazał się niepraktycznym w zastosowaniu do potrzeb kościelnych, przeto rychło wyszedł z użycia. Tu nadmieniamy, âe został on niewłaściwie opisany w Encykl. niniejszej, pod wyr. Aëlopantalion (str. 187), tę bowiem nazwę nosi inne narzędzie muzyczne, wynalezione i zbudowane 1825 r. przez Długosza, fabrykanta fortepianów w Warszawie. Aëlopanta-lon ów był połączeniem fortepianu (pantalon) z Eolomelodykonem Brunnera (stąd nazwa instrumentu). Na nim popisywał się w 1825 r. piętnastoletni Chopin przed cesarzem Aleksandrem 1-ym, i wówozas-to został obdarzony przez tego monarchę kosztownym pierścieniem brylantowym.

Eolska arfa (niem. Windharfe, Wetterharfe, lub Geisterharfe), instrument strunowy, jedyne z narzędzi muzycznych, które bez pomocy ludzkiej, bez żadnego mechanizmu specyalnego, lecz tylko przez bezpośrednie działanie nań prądu powietrza atmosferycznego, wydaje dźwięki. Poozątek tego instrumentu sięga, jak się zdaje, głębokiej starożytności. Pierwszą wzmiankę historyczną o nim znajdujemy w oskarżeniu, wymierzonem przeciw św. Dunstanowi (f w Anglii 988 r.) o czarnoksię-stwo, z powodu,’ że zbudował taką arfę, która sama przez się dźwięki wydawała. Opis szczegółowy tej arfy nie doszedł do naszych czasów, równie jak zbudowanej w XVII w. przez uczonego Jezuitę, Atanazego Kirchera, wspomnianej przez niego w dziele .Phonurgia nova eto.*. Pierwszy, dość nawet dokładny, opis arfy eolskiej, spotykamy dopiero w kalendarzu Getyndzkim na rok 1792, podany przez Popego. Według tego opisu arfa eolska składała się ze skrzynki rezonansowej, prostokątnej, zrobionej z cienkich desek sosnowych, długiej od 3—6 stóp, 8—14 cali szerokiej, na

3—6 cali głębokiej. Na jednej stronie skrzynki była wydrążona dziura, nad którą przechodziło

8—12-tu strun zwierzęcych, silnych, lekko (nie w wysokiej oktawie) naciągniętych jednakowo, to jest w unisonie. Tak zbudowaną arfę stawiono w o-knie otwartem, w drzwiach, bądź w jakiemkolwiek miejscu, gdzie silny prąd powietrza (przeciąg) działał. Powietrze, przeciągająo przez otwory skrzynki, wprawiało struny w ruch. Te, z początku wibrująo nieznacznie, wydawały różne—z powodu niejednakiej swej grubości—brzmienia; następnie, wibrując silniej, wydawały tony już wyraźne, a w końcu i całe szeregi dźwięków alikwotowych (ob. wyr. A lik w ot), wywołanych przez drganie każdej struny. Z tych dźwięków i alikwotów wytwarzały się przeróżne kombinacye akordów w przestrzeni od 4-ch do 6-ciu oktaw, nawet pewnych zwrotów melodyjnych, przypadkowych, a to z powodu niejednostajnego brzmienia strun, wprawdzie jednakowo nastrojonych, ale nie jednakowej grubości, więc niejednakowego natężenia w wibracyi. Rzecz prosta, że jeśli niektóre struny arfy nie były czysto nastrojone w unisonie, wówczas wydawały alikwoty, wprawdzie czyste względem swego tonu zasadniczego, ale dyssonujące ze strunami, oraz ich alikwotami, nastrojonemi inaczej; wówczas brzmienie tak różnorodnych dźwięków wytwarzało

cia.

A. Pol.

istną kooią muzykę. Stosownie do stopnia siły przeciągu powietria zmieniało się kolejno i natężenie dźwięków, od najcichszego piano do najpotężniejszego forte,—co, jeśli tylko arfa była nastrojona czysto, wywoływało efekt czarujący, rozmarzający słuohaczy. Mimo pewnego ulepszenia przez Kocha (około 1800 r.), arfa eolska (właściwie arfa Eola), jako instrument, będący raczej milą zabawką dla dusz poetycznych i wrażliwych na fizyczną piękność dźwięków, aniżeli prawdziwem narzędziem muzycznem, zupełnie wyszła z uży-

A. Pol.

Eolska gramatyka, ob. niżej Eolski dya-e k t.

Eolska tonący a v. Eolski tryb; tak zwali Grecy starożytni gamę, zbudowaną na tonice a bez znaków przygodnych, a więc: a-h—c-d-e - f—g—a. Wynalazcą jej miał być, według Plutarcha (rcepl p.ooaix7j<;), sławny muzyk grecki, Terpander z Lesbos, żyjący około 700 r. p. Chr. Niektórzy pisarze greccy zwali tę tonacyą także hypofrygijską, a najczęściej hypodorycką.

Eolski dyalekt. Wyrażenia tego już gramatyoy greccy używają w różnych znaczeniach: najczęściej stosują je do narzecza Eolów Azyi Mniejszej, niekiedy rozciągają na język Beotów i Tessalów, czasami nawet na gwarę Elejów i Ar-kadów, posiadającą, o ile sądzić można z pozostałych pomników, bardzo mało cech wspólnych z dyalektem eolskim. Najściślej nazwa ta połączoną została u Greków z narzeczem Eolów Azya* tyckich, t. j. ludności północno • zachodniego wybrzeża Azyi Mn., wysp Lesbosu, TenedoBU i „He-katonnesoi* (‘ExaxôvvTjooi). I nowożytni uczeni odróżniają również dyalekty: eolski, beocki i tes-salski, charakteryzując każdy z nich z osobna. Pomnikami literackiemi eolizmu, w ścisłem tego słowa znaczeniu, są ułamki utworów lirycznych Alceusza i Safony; poniekąd Erynny, trzy idylle Teokryta (28, 29, 30), następnie 5 epigramatów, u-mieBzozonych na nogach t. z. posągu Memnona w E-gipcie, a należących do Balbilli, która była damą dworu Sabiny, żony cesarza HadryaDa; wreszcie pojedyńcze formy eolskie napotykamy dość często w poezyi epickiej, poczynając od Homera; w liryce, szczególniej Alkmana i Pindar a, oraz w bukolikach Teokryta. Z nadpisów, doszłycb w tym dyalekcie, tylko dwa napisane są alfabetem archaicznym; z pozostałych najstaroźytniejsze pochodzą z IV-go w. przed Chr. Najważniejsze cechy charakterystyczne Ego d-u są następujące: J) Pod względem akcentu Eolowie byli ßapora-xo(, t. j. unikali, o ile można, akcentu na ostatniej zgłosce, kierując się przy tern następnemi zasadami: a) wyrazy trój- i więcej- zgłoskowe są proparoxyton a, jeśli ostatnia zgłoska jest krótką (TcôxafJiûç, f'EXsva, eipr^a), lub par oxytona, jeśli ostatnia zgłoska jest długą (’A)(tXXsoę, ßaoi-Xsoç); ó) wyrazy dwuzgłoskowe są properispo-mena, jeśli ostatnia syllaba jest krótką, a przedostatnia długą (Xsôxoç, fiójjioę), i paroxytona w każdym innym razie (aócpoę, o£oę); c) wyrazy jednozgłoskowe są perispomena, jeśli ta zgło-ska jest długą (rctwS, Zsôç), w przeciwnym razie, oxytona (rcàv—a w tym wyrazie u Eolów jest krótką). — 2) Pod względem fonetyoznym: a) w przysłówkach Eolowie mają suffiks ta (ora, aXXoxa, róm) i fia (irpÓGfia imcfia) zamiast zwykłych te i fis(v); b) zamiast ogólno-greckiej a pojawia się niekiedy s (xpéxoç) lub o (cxpôtaYoç, bv-fisp,svai=àvafisp.svai, Topiaç Ssxoraç); c) o zamiast ogólno-greek, o (opioio? ôsôpo), niekiedy zamiast a (^źoaopsę=T£'ctaps<:); d) s zamiast t Mpxoç, IIsp-papLoę^TptToę, ilpiapLoę); e) i zamiast a ^1'tJjoę, 7<|nrj-Xoę); f) pierwotna a długa przechowuje się bez zmiany, jak i w dyal. doryckim: 58oç, arâoaL, ’'EXXavaç, a^ov, Tip.5ato, cpwvàeaaa, axpÔTaYoç); g) 7] zamiast st (^Vjpzr^etp); h) i zamiast si (xp(ę Tpstę); i) tak zw. iota suscriptum u Eolów opuszcza się (to) Yopwaottû, tä ßöXXa); k) przy spotkaniu płynnych spółgłji-ek X, ji, v, p ze spirantes j, F, a następuje assymilacya w stronę dźwięku płynnego lub spirans i na tern zatrzymuje się dyalekt eolski; w innych zaâ dyalektach jedna ze spółgłosek wypada, a natomiast przedłuża się poprzedzająca ją samogłoska, np. eol. Scpawa (powst. z l'tpavoa)=dor., północno-greek. ecp<xva=at. scpr₍va; eol. cpfiéppwv (powst. z cpO-spjcov) = ark. <pfiVjptov = ion., at. œfisipcov; eol. fcévvoç (powstałe z £svFoę)= dor. Çfjvoç = Horn. £sîvoç; eol. <p5svvoę (powst. z tpasavôç) = dor. (pavjvôç = at. cpasivôç; l) w razie jeśli przy spotkaniu spółgłosek v i vx z o—v lub vt wypada, w eol. dyal. a przechodzi w at, o w ot; s w st, np. eol. rcataa (powst. z 7rivxGa)=at. rcâaa; eol, àxoôaatç (powst. z axoôaavrç) = at. axoôaaç; eol. îcpoa^xotoa (z Trpoa'/jxov'caa) = at. rrpoa^xooaa; eol. stę (z svç)=dor. ïjç; m) nie używa się spiritus asper (cpiXcoatç); n) znaną jest digamma (F), jak w wielu innyoh dyalektach; w eol. przed p w początku wyrazów niekiedy prżecbodzi ona w ß, np. ßpoSov, ßpatShos = at. pó8ov, patSfwç; o) 8t przed samogłoską przechodzi w Ç iCäßaxog = Staßaxo?, Zôvvoaoç = Aiôvoaoç). — 3) W deklina cy a ch: w norain. sing. 1-ej dekl. à skraca 8:ę (’AtppóStta, stpïjva); rzeczowniki rodź. męsk.

1-ej dekl. kończą się w nom. sing, na a (afy-p.7]Ta), w gen. sing, na a długą (’'Epjia, aYwvofisxa), w genit. plur. na av (rcoX(xav); w accus, plur. temata na a i o kończą Bię na atę i otę (talę ap)(atç, xaXotç); dat. plur. dekl. 3-ej bardzo często kończy się na éoot (tpspôvxsoat); zaimki o-sobowe SYCOV i aó w liczbie mnogiej tak się odmieniają: ap.[Jtsę àtipitov, apijAi (5p.p.«Giv), ap.(Jte, o[X[jlsç, opipicov, o(i(u. ö{jtp.s, — 4) Cecby odmienne konjugaeyi u Eolów wypływają przeważnie z odmiennych zasad ich fonetyki; dodać należy iż verba oontracta odmieniają się zwykle według wzoru słów na ju.

Bibliografia. Henricus Ahrens: „De Grae-cae linguae dialectis", lib. prim. „De dialectis Aeolicis et Pseudoaeolicis“ (Getynga 1839); Giese „Ueber den äolischen Dialekt* (Berlin 1837); A-Führer „Ueber den lesbischen Dialekt” (ArnBberg Progr. 1881); Richard Meister „Die griechischen Dialekte“ 1 Band; Asiatisch-äolisch, Böotisoh, Thes-salisch (Getynga 1882; (gruntowne to dzieło opie-

J. U.

j. u.

K. J.

Dla zwalczania herezyi E-a po-

Nie-

Hml.

ra się głównie na wyżej wymienionej pracy Ahren-sa, lecz autor uwzględnia w niem materyał obfity, jaki dają nadpisy i nowe krytyczne wydania autorów); G. Meyer „Griech. Gram.“ (wyd. 2-ie, 1886 r.).—W kwestyacb specyalnych pisali: Th. Ameis „De Aeolismo Homerioo“ (Halla 1865); G. Hinrichs „De Homericae elocutionis vestigiis Aeo-licis“ (Jena 1875); Walther Volkman „Quaestio-num de dialecto Aeolioa capita II“ (Halla 1879).

Eolski wiersz. Nazwa ta obejmuje różne rodzaje wierszy, używane przez liryków eolskich (Alceusza, Safonę i inn.), a zastosowane przez Horacego do poezyi łacińskiej. Do nich należą: 1) wiersze daktyliczne, zbudowane w ten sposób, że właściwy takt rytmiczny poprzedza tak zw. „basis“ (ßaai<;) t. j. dwie syllaby, stanowiące jakby preludyę; może to być spondeus (— —), iambus ( u —), trochaeus (— v ), a nawet pyrrichius ); 2) wiersze składające się z choriambów (Choriambus — ^ ^ —); 3) wiersze logaedyczne (versus logaoedici), t. j. połączenie daktylów z tro-cbeami (ob. Logaedyezny wiersz).

Eolskie wyspy, ob. Liparyjskie wyspy.

Eomys Pomel (paleont.). Drobne kopalne zwierzątko ssące, z rzędu szczurowatyoh (Rodentia), o 4 zębach trzonowych w obu szczękach i grubych, nizkich brodawkach na ich koronie; szczątki jego znaleziono w tak zwanych fosforytach z Quercy w południowej Francy i, należących do formacyi oligocenowej.

Eon de lEstoile (Endo de Stella), szlachcic bretoński i kacerz z Xll-go wieku (* w Loudéac— f roku 1148). Podanie mówi, że w owym czasie w Bretanii wyraz łaciński „eum” wymawiano jak ,éon“; otóż E,, usłyszawszy raz w kościele śpiewane słowa: „Per eum qui venturus est judicare vivos et mortuos“ zastosował je do siebie i uroił, że jest Synem Bożym, powołanym sądzić żywych i umarłych. Przebiegał Bretanię, Gwiennę i Szampanię, głosząc wszędy nową wiarę i występując przeciwko sakramentom, hierarchii i powadze kościoła widzialnego. W krótkim czasie pozyskał licznych zwolenników. Miejscem zebrań ich były lasy, skąd plądrowali klasztory. Uczniom Bwoim E. nadawał rozmaite godności: jedni byli Aniołami, drudzy — Apostołami; jeden zwał się „Sądem“, drugi „Mądrością“, inny „Panowaniem“ albo „Wiedzą“, słany został do Nantes w r. 1145 legat papieski Alberyk d*Hostie, zaś arcybiskup w Rouen, Hugo, uapisał przeoiwko niemu książkę pod tyt.: „Dog-matum christianae fidei contra haereticos sui tern-poris libri très“. Zdaje się jednak, że nie mieli oba-dwaj wielkiego powodzenia. Nawet żołnierze, wysłani przeciwko E-owi, nie poważali się podnieść ręki na niego. Uczniowie jego opowiadali o cudach, dokonywanych przez mistrza, wówczas gdy przeciwnicy uważali go za czarodzieja, który potrafi wyjść cało z każdego niebezpieczeństwa, mniej wszakże udało się go wreszcie schwytać. Sobór w Rheims w r. 1148, pod prezydencyą papieża Eugeniusza Iii-go, uznał E-a za szaleńoa i skazał go na wieczne więzienie, gdzie E. wkrótce potem umarł wskutek okrutnego obchodzenia się z nim jego stróżów. Sporą liczbę jego uczniów spalono żywcem i sekta E-a rychło całkiem zniknęła.—Ch. Schmidt „Histoire et doctrine de la secte des Cathares“ (Paryż 1849. 2 t.). — „Gr. Eneycl.“ Lamiraulta.

Eon Karol Ludwik August de Beaumont d’ (* 5 października 1728 r. — f 21 maja 1810), agent dyplomatyozny i pisarz a raczej pam-flecista francuski, jeden z głośniejszych awanturników politycznych zeszłego wieku, obfitującego w tego rodzaju postaci, nienajgorszy z nich wszakże pod względem charakteru, awanturnik więcej z zamiłowania, z niespokojnego temperamentu, z pragnienia rozgłosu, aniżeli dla wyzysku, jak większość jego owoczesnych sobowtórów, osławio-ny głównie z tego powodu, iż przez długi czas, jeszcze po jego śmierci nawet, nie było wyja-śnionem, do jakiej płci właściwie należał, ozy był mężczyzną, czy kobietą. Urodzony w miasteczku Tonnerre, uczył się w kollegium Mazarina, pozyskał stopień doktora praw, wniesiony został na listę obrońców przy parlamencie paryskim, ogłosił niektóre pisma w zakresie ekonomii politycznej i, dzięki protekoyi ks. Conti (ob.), wszedł w stosunki osobiste z królem Ludwikiem XV. Król w owym czasie, w obeo słynnego „odwróoe-nia aliansów“, t. j. zawarcia przymierza z Austryą (1755 i 1756) przeciw Prusom, które następnie doprowadziło do przymierza z Rossyą i całą politykę franouską, dotychczas idącą od wieków przeciw Austryi i Rossyi, skierowało na nowe zupełnie tory, po za plecami ministra, Choiseula, a wbrew swojej nowej polityce urzędowej, zaprowadził własną dyplomacyę tajną, znaną pod naz-zwą „Sekretu króla“, działającą raczej w duchu dawniejszych zasad polityki franouskiej, przede-wszystkiem zaś w duchu osobistych zachoianek i upodobań królewskich. Do tej dyplomacyi tajnej, kierowanej przez Br o g li eg o (ob.), użyto także i E-a. W 1755 r. E., razem z niejakim Douglasem, wyprawiony został do Petersburga, gdzie podobno pojawił się w stroju kobiecym. W rzeczy samej, jakkolwiek otrzymał wychowanie męskie, a nawet odznaczał się odwagą i wielką zręcznością we wszelkich ćwiczeniach ciała, której dał dowód w licznych krwawych pojedynkach, jednak z twarzy bez zarostu, z całej postaci, z głosu, zupełnie robił wrażenie kobiety. W 1756 roku wrócił do Petersburga już w stroju męskim i w u-rzędowym charakterze sekretarza ambasady. Brał tutaj udział we wszystkich najzawilszych i najniebezpieczniejszych intrygach; w szczególności prowadził kampanię podziemną z kanclerzem Bestużewem i dworem wielkoksiążęcym, działająo zarazem na szkodę stolnika litewskiego, Stanisława Augusta, który wtedy, pod protekcyą Bestużewa i młodego dworu, dobijał się znaczenia i budował sobie przyszłość. W 1760 r. E. opuścił Petersburg, i w stopniu kapitana dragonów wsląpił do armii franouskiej, biorąc czynny udział w wojnie Siedmioletniej, assystując jako adjutant marszał-

A.

s. U.

K. J.

S. M.

owi Broglie w niefortunnych kampariach prze-w Fryderykowi II; dał przy tej okazyi wielokro-nie dowód odwagi osobistej i kilka razy był ranny. W 1762 r. po śmierci cesarzowej Elżbiety znów wyprawiony do Petersburga, nie znalazł łaskawego przyjęcia u Piotra III*go, przeoiw któremu dawniej był intrygował i który zreBztą, jak wiadomo, był ślepym wielbicielem króla pruskiego. Tegoż roku E. ukazuje się w Londynie, gdzie pod kierunkiem posła, ks. Nivernais, przyczynia się do układów pokojowych, które doprowadziły do pacyfikacyi paryskiej 1763. Nagrodzony został za swoją ruchliwą w tym okresie działalność krzyżem św. Ludwika i mianowany pełnomocnikiem francuskim w Londynie, dokąd atoli jednocześnie wyprawiony został w charakterze ambasadora, hr. Guerchy, Pomiędzy ambasadorem, reprezentującym politykę urzędową ministra Choiseula, a E-m, działającym w interesie .sekretu króla“, kierowanego przez Brogliego, niebawem zaczęła się zacięta walka, która wkrótce przybrała rozmiary wprost skandaliozne. W tej aferze, gdzie oprócz ręki Choiseula, znać również rękę pani Pompadour, kochanki królewskiej a przyjaciółki ministra, wielce zawziętej na E-a, dwupłciowy pełnomocnik niemałych doświadczył kłopotów i ledwo głowę całą uniósł; zemścił się, wynosząc tę sprawę przed sądy angielskie, czem nadał jej rozgłos skandaliczny. Jednak powierzonych sobie papierów tajnych nie chciał sprzedać rządowi angielskiemu, który podobno ofiarował mu za nie milion liwrów. Odwołany przez Ludwika XV-go, który się go formalnie wyparł, lecz jednocześnie wyznaczył mu sporą pensyę, zapewne, aby okupić jego milczenie, E., zwolniony od Błuźby politycznej, oddał się piśmiennictwu, przesiadując na-przemiany w Anglii i Hollandyi. Dawniej już był o-głosił pretensyonalne „Considérations historiques sur les impôts des Egyptiens, des Romains ect... et sur la France par rapport aux finances depuis rétablissement des Francs dans la Gaule jusqu’à présent“ (2 t., 1760); interesujące, jako dokument historyczny „Lettres, mémoires et négociations particulières du chevalier d’E.“ (2 t., 1763—4), oraz długi szereg pamfletów przeoiw Guerchemu (Londyn, w drukach spółczesnych). Obecnie zebrał razem wszystkie swoje dawniejsze pisma, przydał do nich mnóstwo nowych, które płodził niezwykle obficie, jak równioź wiele rzeczy, będących po-proBtu plagiatem z najrozmaitszych źródeł, i wydał wszystko razem pod tytułem ogólnym: „Loisirs du chevalier d’E. sur divers sujets d’administration pendant son séjour en ADgleterrô“ (Amsterdam, 13 t., 1775 sq,). W tern zbiorowisku niestrawnych elukubracyj, gdzie mieści się i „History a papieży“ i Szkocyi, i Indyi, rozprawy o marynarce, dzieciach nieprawych, finansach i celibacie, zasłaguje na uwagę rzecz p. t. „Mémoires sur la Russie et son commerce avec l’Angleterre“. Znajduje się tu również cały prawie tom p. t. „Recherches politiques sur la Pologne", zawierający wcale niezgorsze informacye o urządzeniach politycznych i stosunkach wewnętrznych Rzeczypospo

litej czasów saskich; lecz okazuje się, iż cała ta książka jest dosłownym plagiatem z rzeczy p. t. „EsBai politique sur la Pologne“ (Warszawa 1764; drukowane właściwie, nie w Warszawie, lecz w Paryżu, ob. „Gott, gelehrte Anzeigen“ 1765, I, 336). Wszakże zajęcia publicystyczne w Londynie nie wystarczały E-i; chciał powrócić do Fran-cyi, lecz postawiono mu dwa warunki: aby wydał tajne papiery, jakie miał w swem posiadaniu, oraz, aby do Francyi wrócił nieinaczej, jak w charakterze—kobiety. Dla uskutecznienia dziwacznych z tego tytułu układów wyprawiono do Londynu Beaumarchais’go (ob.), sławnego autora Wesela Figara, a niemniejszego od E-a awanturnika. Wrócił E. do Paryża 1777 r„ lecz w spódnicy. Dalsze dwuznaczne jego przygody za Ludwika XVI-go, za które kilkakrotnie odsiadywał w więzieniu, ostatecznie zamknęły dla niego ka-ryerę dyplomatyczną. Doczekał się rewolucyi, e-migrował w 1792 r. do Anglii, otrzymywał przez czas jakiś pensyę od rządu angielskiego, ostatnie lata żył w zupełnej nędzy, zmarł w późnym wieku. Na trupie ośmdziesięcioletniego starca dokonana autopsya wykazała, iż mimo znacznych zboczeń hermafrodytycznych, wypadało go zaliczyć do płci męskiej. — Por. „Pièces autenthiques poor servir au procè3 criminel intenté par le chevalier d’E. contre le comte de Guerchy“ (1765); „Pièces relatives aux démêlés entre mademoiselle d’Eon et le sieur Caron dit de Beaumarchais" (1778); Gailiardet „Mémoires du chevalier d’E.a (2 t., 1836, główne źródło do biografii E-a); Boutaric „Correspondance secrète de Louis XV” (2 t., 1866); Broglie „Le secret du Roi'⁴. (2 t., 1879) i Vandal „Louis XV et Elisabeth“ (1882; pasBim), oraz rozrzucone wzmianki we wszystkich prawie pamiętnikach francuskich z okresu Ludwika XV go i XVI-go.

Eonianie, ob. Eon (Endo de Stella).

Eophona, rodzaj ptaków z rzędu śpiewających (Passeres), rodziny wróbli (Fringilli-nae),— Chiński Krzyżodziób (Loxia melanura). Wzrostem nieco większy od naszego gila, dziób wielki, żółty, głowa w czarnym kapturku, grzbiet brunatny, podbrzusze rude, ogon czarny, skrzydła pstre, czarno - białe. Żyje w Chinach, w Japonii, w południowej Syberyi. E. personata odznacza się przeważnie czarnem zabarwieniem.

Eophyton (paleont.). Nazwę tę nadawano pewnym odoiskom znalezionym na piaskowca najdawniejszym (dolnym kambryjskim) z Lugnaas w Szwecyi, które uważają za ślady czołgania się pierwotnych krąźkopławów (Acalephae). Stur znowu tak nazwał pewne niedawno opisane Bzcząt-ki rzekomych morszczyn z formacyi sylurskiej, które podobniejsze są raczej do źle dochowanych szczątków roślin wyższego ustroju.

Eopsaltria. Rodzaj ptaków z rzędu śpiewających (Oscines), zbliżony bardzo do licznej rodziny Dzierzb (Laniidae). Gatunki jego żyją w Australii i na Polinezyi, odróżniają się zaś od naszych dzierzb niezmiernie żywemi barwami swoich piór. Osobliwie piersiami i brzuchem jaskrawo-żółtym.

K. J.

I, str. 2176).

Eopteris Sap. (paleont.). Rodzaj kopalnej paproci, jednej z najważniejszych, o listowia pojedynczo lub podwójnie pierzastem, łodyżce cienkiej, obłej; piórkach przeciwległych, poziomo odstających, owalnie wydłużonych, lub przewrotnie jajowatych, ku osadzie zwężonych, całobrzeżnych; blaszki mię-dzypiórkowe okrągło lub owalnie społowione, nerwy liczne, wychodzące z podstawy, wielokrotnie rozdzielone i w lekkich łukach do brzegn dochodzące. Znaleziony w dolno syluryjskich łupkach dachowych pod Angers przez profes. Mori ère’a z Ca en {Eopteris Morieri Sap.), a przez hr. Sapor tę po raz pierwszy w 1877 r. opisany. Od tego czaBU inne jeszcze odciski tego samego typu znalezione zostały przez H. Crié w łomach łupku dolno-syluryjskiego w Trelazé, na południo wschód od Angers, które Siporta uważa za drugi gatunek (Eojjt. Griéi). Odkrycie paproci tej w dolnym sy-lurze tern jest ważniejsze, że dotąd nieznane były szczątki rośliny lądowej z tak dawnego czasu.

Eos (Aurora=s*jutrzenka). Według Teogonii Hezyoda, córka Hyperiona i siostry jego, Thei, rzymscy pozornie rozwijają tylko pojęcie, jakie o Jutrzence utworzyli sobie Grecy, jednakże, idąo za nimi, niebardzo się oddalali od swych tradycyj narodowych. Tradycye te wspólny miały początek u obu narodów i im głębiej idą w przeszłość, tern bardziej się mieszają. Stare pieśni italij-skie czynią Aurorę córką słońca; oryginalne pomniki italijskie, przedstawiające Aurorę, w niczem istotnem nie różnią się od pomników pochodzenia czysto-helleńekiego. Ani u Greków, ani u Rzymian, niema żadnych śladów kultu tej bogini. Ubóstwione, jak tyle z początku fenomenów naturalnych, świetne to zjawisko, poprzedzające wschód słońca, a od słońca zaraz oddzielone uosobiło się tak wszechstronnie, źe późniejsi poeci nie mogli już snadź nio dodać do legend dawnych.— (Preller: „Griech. Mythol.“ I, str. 359. Tenże: „Rom. Myth" str. 287. Stoli: w Realencykiopädie,

K. K.

Eos bardzo często ukazuje się w dziełach sztuki starożytnej. Na wazaoh występuje najczęściej w scenach przedstawiających bój Me-

Si

rS2-

'M

iff?

■i

.7-4

mm

im

Fig. 134.

mnona z Achillesem, albo porwanie Cefalosa. Typ jej, jako bogini skrzydlatej, znajdujemy na at-tyckich monumentach .Cefalosa, gdzie wyobrażona jest unoszącą prześlicznego młodzieńca. Taką też była na glinianym akroterze w Caere, na zwierciadłach etruskich i w sztuce jońskiej (np. na tronie, rzeźbionym przez Bathyklesa w Amyklach).

IV przed Chr., na wazie, odtworzonej w „Monu-menti del Institute* (X. 39, 3). Ostatnią przedstawicielką tego typu jest grupa na akroterze świątyni w Delos. E. unosi wysoko lewem ramieniem Cefalosa, a na lewo od niej widać ucie- * kającą nimfę, na prawo—nimfę i psa Cefaloso-wego (fig. 134). W podobnyź sposób, jak w scenach porwania Cefalosa, przedstawiona jest E.,

Fig. 135.

siostra Heliosa (słońca) i Seleny (księżyca). E. uosabia różane blaski poranka: stąd Homer nazywa ją „Jutrzenką o palcach różanych (rhododńk-tylos E.“). Co rano, wychodząc z posłania małżonka, Ty tona, na wozie ciągnionym przez dwa bystre rumaki, imieniem Lampos i Faeton (pojęcie blasku i światła), E. występuje z Oceanu i wznosi się w powietrze, jako poprzedniczka Heliosa. Dawni j Ten-to typ przejęła i dalej rozwijała sztuka at-poeci greccy widzieli w niej też nietylko jutrzen- { tycka w wieku piątym przed Chr. (Grupa E., uno-kę, ale środek dnia i cały dzień, pod nazwą He- szącej Cefalosa, na dachu stolicy królewskiej w A-mera. Przedstawia się ona jako bogini wiecznie | tónaoh). Do rzędu zachowanych monumentów te-młoda i żywa, lubująca się we wszystkiem, co go rodzaju należy jeina gliniana płaskorzeźba młode i dzielne, jak ona. Choć miała męża, przy- j attycka i dwie wazy z czerwonemi figurami. piBywano jej różne miłostki, z podmowy Afro- i Z tymże typem spotykamy się jeszcze w wieku dyty: porywała śmiertelnych i miała z nimi dzieci—z Cefalem Faetona, z Astrejem Zefira, Bo-reasza i Notosa (wiatry). Mąż Tytoń uczynił ją matką Memnona i Emationa. Uzyskawszy od Zeusa nieśmiertelność dla męża, zapomniała dlań prosić i o wieczną młodość: zestarzał się też i zgrzybiał Tytoń, tak, że zbrzydziwszy go sobie,

E , zamieniła go w konika polnego. — Lubo poeci

Altertums“ (I

*

B. D.

K. J.

dźwigająca zwłoki syna swego, Memnona, albo też podnosząca je z ziemi („Wiener Vorlegeblätter“, sery a VI, tab. 7). Często też E. bywa wyobrażana z rozpostartemi skrzydłami i z wyciągnięte mi obu rękoma, goniąca chyżo za Cefalosem, uciekającym od niej. Cefalos zwykle bywa przyodziany w chlamydę, na głowie ma petases (rodzaj płaskiego kapelusza pilśniowego^), w ręce jeden lub dwa oszczepy. Taka scena często się daje widzieć na wazach z końca V i w IV w. przed Chr. („Comptes-rendus“ 1872, str. 130; O. Jahn „Archeol. Beiträge“, 93). Jako bogini światła E. w starszej sztuce nie występuje; typ ten ukazuje się dopiero w w. V przed Chr., w postaci oskrzydlonej dziewicy. Jako boginię zorzy charakteryzuje ją siata obsypana gwiazdami i dya-dem, lub promienna korona, niekiedy zaś pochodnia wj ręce (fig. 135). Miewa ona często także rydwan, taki jak heli'os, zaprzężony w dwa albo cztery dzielne rumaki (fig. 135), czasem oskrzydlone. Bywa wyobrażana jadącą przed rydwanem Heliosa lnb się wynurzającą z oceanu, albo też biczem i cuglami powodującą swoje rumaki. Taką widzimy ją na wazach, zwierciadłach, gemmach i monetach.—Roscher „Ausfürliches Lexikons der griech. und röm. Mythologie“ (I 1278); Baumeister „Denkm. d. klass.

482).

Eosander Jan Fryderyk, zwany Goethe, architekt niemiecki (* w Gotlandyi—f 1729 w Dreźnie). W r. 1692 przybył de Berlina, gdzie jako architekt nadworny był czynnym, głównie w dziale dekoracyjnym. Dla królowej pruskiej, Zofii Char-lotty, wystawił zamek Monbijou, a po Schliiterze kie rował robotami zamku w Charlottenburgu, od roku zaś 1707 także i berlińskiego: jego to dziełem jest tameczna brama, podobna do Laku Konstantyna w Rzjmîe. E. obok tego zajmował wysokie godności wojskowe, w armii pruskiej był pułkownikiem a w wojsku szwedzkiem generał majorem. Brał czynuy udział w wydawnictwie, prowadzonem przez jego teścia: „Theatrum Europaeum“ i napisał dz:'eło „Kriegsübung oder der deutsche Soldat”.

Eosforyt Brush i E. Dana, (mineral.). Minerał układu rombowego, występujący w drobnych kryształkach, zwykle źle i na jednym tylko końcu wykształconych, oraz w zbitych masach, z wyraźną łupliwością makrodiagonalną. C. wł. 3,134; tw. 5; blado-róźowy do bezbarwnego, od przymieszek zielonawy; blask szklisty. Rozbiory dały przeciętnie: 81.05 kwasu fosfornego, 22.19 glinki, 7.40 tlenku żelaza, 23.51 tlenku manganu, 0.54 wapna, 0.33 sody, 15.60 wody, z czego wypada wiór empiryczny: R₂'Al₂)P₂O₁₀-|-4H₂O, odpowiedni więc oałkowicie wzorowi childreuitu, w którym tylko FeO przeważa nad MnO. Ogrzewany, trzeszczy i wydziela wodę, płondeń dmuchawki barwi na blado - zielono i topi się dosyć trudno na czarną masę magnetyczną. Rozpuszcza się w kwasie solnym i azotnym. Wraz z innemi fosforanami manganu spotyka się gniazdami w albicie granitu z Branchville, w hrabstwie Fairfield w Connecticut.

Eosin. ob. Fluorescein.

EÖtvÖS Józef, pisarz i mąż stanu węgierski (* września 1813 w Budzie—f 3 lutego 1871 tamże). Ukończywszy w Budapeszcie studya uniwersyteckie, został notaryuszem w Belehradzie Stołecznym (Stuhl-Weissenburg); w r. 1835 wstąpił na Błuźbę do węgierskiej kancelaryi nadwornej, w 1836 został kon-cypientem nadwornym, a wreszcie assesorem okręgowym w Przerowie (Eperies). Zawód swój literacki rozpoczął od przekładu Goethowskiego Gö-tza z Berlichingen, wszelako go nie wydał. PierwBzem jego wystąpieniem publicznem była komedya „A kritikus Apotheasisa“ (Apoteoza krytyka), wymierzona przeciwko    Baj aie, po której

nastąpił szereg poezyj lirycznych i artykułów literackich, umieszczanych po różnych czasopismaoh, oraz kilka utworów dramatycznych, jak np. „A bazamlók“ (Narzeczeni, komedya, Peszt 1833); „Bosszü“ (Zemsta, tragedya, Peszt 1834). W r. 1835, porzuciwszy służbę publiczną, oddał się całkowicie zawodowi literackiemu. Przygotowaniem do niego była podróż, którą odbył 1836 — 1837 po Niemczech, Szwajcaryi, Hollandyi, Fran-cyi i Anglii. W podróży tej poznawszy i oceniwszy naleźyoie wysoki stan kultury zwiedzonych krajów, po powrocie do Węgier przyłączył się do stronnictwa młodo-madiarskiego, które za cel sobie było obrało zupełne przekształcenie ustroju swej ojczyzny. W Bzeregach rzeczonego stronnictwa walczył E. o ograniczenie władzy municypalnej f jej przestarzałych już przywilejów, o wzmocnienie władzy centralnej, o ulepszenie prawodawstwa cywilnego i kryminalnego, o równouprawnienie wyznań i narodowości, i sprawom tym całkowicie pióro swoje poświęcił, nie tylko w publicystyce, lecz także i w powieściach społecznych. Jednym z pierwszych tego rodzaju utworów była „A Carthausi“ (Kartuzi), słusznie za utwór klasyczny w literaturze węgierskiej uważana (Peszt 1838—41), która w przekł. na jęz. niemiecki miała aż osiem wydań (oßtatnie, 1890, w Wiedniu). Jednocześnie w zakresie studyów sooyalnych i prawnych ogłosił „Veleméiy o foghàziovitâi ugyé bei“ (Myśli o poprawie więzień, Peszt 1838). Rozprawa ta ściągnęła nań uwagę władzy krajowej i sejm go w r. 1840 zamianował członkiem komissyi do reformy systematu więziennego, w której się odznaczył jako wyborny mówca, obstając za systematem amerykańskim. W tymże roku, wespół z przyjacielem swym, Władysławem Sza-layem, założył, na wzór angielskich reviews, kwartalnik, p. t. „Budapesti Szemle“, do którego pisywał artykuły z dziedziny polityki i prawodawstwa. Skutkiem zastałośJ umysłowej ówczesnego społeczeństwa węgierskiego czasopismo to po wyjściu dwóch zeszytów upadło. Z umieszczonych w niem prac E-a na szczególniejszą zasługują uwagę: „Szegenÿsék Irlandban“ (Pauperyzm w Irlandyi) i „Zsidók emancipaciója“ (Emancypacya żydów). Na sejmie r. 1843—44 należił do grupy wybitnych członków rozumnej oppozycyi. W roku 1844 znów do współki z Szalayem założył dziennik „Pesti Hirlap“, w którym rozwijał swoją polityczno - reformatorską działalność, zmierzającą do zaprowadzenia konstytucyjnego życia parlamentarnego na zasadach nowoczesnych. Zbiór jego systematycznie opracowanych artykułów w tym duchu wyszedł w Lipsku r. 1846 p. t. „Reform“, a potem, w 1868, w Peszcie. I inne jego prace literackie zmierzały do odrodzenia społecznych i politycznych stosunków w Węgrzech, mianowicie zaś komedya p. t. „Elien az egyenlöseg" (Niech żyje zgoda! 1844); „A fału jegyzöje“ (Wiejski nota-ryusz, powieść w trzech tomach, Peszt 1846 i 1864, przełożona na język polski r. 1855) i „Ma-gyaroiszâg 1614-ben* (Węgry w r. 1514, powieść). Rewolucya 1847 — 48 ziściła większą ozęść idealnych dążeń E-a, a on sam objął w pierwszem ministeryum węgierskiem wydział wyznań i oświecenia publicznego. Na stanowisku tem wprowadził bardzo pożyteczne zmiany, tak w gimnazyach, jak i w uniwersytecie. Po zgnieceniu rewolucyi udał się do Monachium, gdzie do r. 1853 zajmował się przeważnie studyami fi-lozofioznemi i historycznemi. Do owego czasu należy jego traktat niemiecki „Ueber die Gleichberechtigung der Nationalitäten“ - (Lipsk 1850), po którym wkrótce nastąpiło główne jego dzieło „A XIX szâzad eszméinek befotyâsa az âlladolomra" (Wpływ idei w. XIX na państwo, 2 t. Peszt i Wiedeń 1851—54; przekład niemiecki—Wiedeń i Lipsk 1854). Przez te dzieła E. Btanął w rzędzie filozofów indywidualistów, jak Wilhelm Hum-bold, Tocqueville i t. p., którzy, głównie opierając się na doświadczeniu wynieBionem z rewolucyi francuskiej, ostrzegali przed niebezpieczeństwem scentralizowanej demokraoyi, prowadzącej tylko do despotyzmu. W utrzymaniu samorządu, rozwoju historycznego narodowości, uznaje on rękojmię nie tylko wolności osobistej, lecz także, i to głównie, postępu cywilizacyi.—Podobneż myśli wypowiedział i we wspomnianym wyżej traktacie o równouprawnieniu narodowości, szczególniej pod względem stosunków narodowościowych węgiersko-austryaokich. Wszelako pomienione poglądy E-a nie znalazły pożądanego odgłosu pomiędzy jego rodakami, i gdy w r. 1853 wrócił do kraju, a proponowane przez jego stronnictwo warunki ugodowe kilkakrotnie odrzucone zostały w Wiedniu, to stanowisko jego wobec autonomistów nieprzejednanych coraz się trudniejszem stawało. W tym-to czasie ogłosił on swą pracę „Die Garantien der Macht und Einheit Österreichs“ (cztery edy-cye, ostatnia w Lipsku 1859 r.), w której wystąpił w sprawie opieki nad żywiołami stanowemi, i przywrócenia rządów prowincyonalnych w krajach austryackich. Kiedy się później Deakowi u-dało doprowadzić do skutku zgodę pomiędzy Austryą a Węgrami, ohętnie się przyłączył do niego E. i z całą żarliwością na sejmie węgierskim nad jej zatwierdzeniem pracował, a po dokonaniu się ostatecznem tego aktu niezmiernej wagi, w lutym 1867 r. wstąpił do gabinetu Andrassego, znowu jako minister wyznań i oświecenia publicznego. Najpierwszem i najgorliwszem staraniem jego było podniesienie stanu szkolnictwa, ozego zdołał dokonać energioznemi i szczęśliwie pomyślanemi środkami, jak: zaprowadzenie przymusu szkolnego, usunięcie ze szkół konfessyonalizmu, założenie se-minaryów nauczycielskich, towarzystw pedagogicznych, bibliotek i t. p. Zamyślał także o reformie szkół średnich i uniwersytetu peszteńskie-go, gdy śmierć nagle kres położyła jego czynności, tak| bardzo pożytecznej dla kraju. Nakreślony przez niego projekt, zapewniający wszystkim obywatelom kraju całkowitą wolność sumienia, wszedł dopiero w życie po jego zgonie. Od r. 1856 E. był drugim, a od 1866 pierwszym prezesem nanowo zorganizowanej przez siebie Akademii węgierskiej, i aż do śmierci zwolennikiem i protektorem nauk. — Obok tak ważnych obowiązków, które spełniał jako mąż stanu, znajdował E. dosyć czasu na prace poetyczne, filozoficzne i polityczne, z których tu wymienimy: „A nôvérek” (Siostry, powieść w 2 tomach, Peszt, wyd. 2 e I860); ,Elbeszé!ések* (Opowiadania,

PPL"

Fig. 1^6. Eötvö3 Józef.

Peszt 1859); „Koltemćnyek“ (Poezye, 186ty; „Gon-dolatok“ (Myśli, 1864); „Die Sonderstellung Un-gars“ (Lipsk 1860); „Nemzetiségi kérdéi“ (Kwe-stya narodowości, Peszt 1865). Mowy E-a a-kademickie wyszły w Peszcie 1868 r., polityczne wydał Stefan Toldy, a potem Rath w zbiorze wszystkich dzieł jego, p. t. „E. József beszédei“ (Peszt 1874, 2 tomy). E. należy do rzędu najprzedniejszych budzicieli i kierowników swego narodu, w którego dziejach przez działalność swą polityczną i literacką trwale i chlubnie się zapisał.    *

Eozoiczne formaoye (geolog.), inaczej Azoicz-ne formaoye (ob. ten wyraz).

Eozoon (paleont.). W 1858 r. geolog amerykański Mac Cu 11 och w pokładach wapienia ziarnisto krystalicznego, należącego do formacyi laurentyńskiej, czyli gnejsów pierwotnych, blizko Wielkiego Kalu-metu, nad rzeką Ottawą w Kanadzie, a w następnym 1859 r. Logan w innej miejscowości kana-

cego.

K. J.

fet

.i

€>

>i

B. M

dyjskiej, w takim samym wapieniu, znaleźli szczególny utwór, podobny do sylurjjskiej skamieniałości Stromatopora rugosa. Utwór ten stanowią zwykle szczególne sekrecye serpentynu w postaci pasów, wstęg, niekiedy gwiazd, występujące w owym wapieniu. Dawson i Carpenter, poddawszy taki wapień badaniu mikroskopowemu, doBzli do wniosku, źe sekrecye te są szczątkami olbrzymiej ko rzenionóźki (Bliizopoda), która tworzyła obszerne rafy w okresie laurentyńskim, a więc najstarszym z osadowych, i dali jej nazwę Eozoon canadense. Motywami ich wniosku było to, źe jeżeli oszlifować blaszkę podobnego wapienia i oszlifowaną powierzeń nię poddać działaniu słabego kwasu solnego, to przy niewielkiem juź powiększeniu dają się widzieć pod mikroskopem rurki albo drobne kanały, wy chodzące z dużych komór, podobnie jak to widzieć się daje u żyjącej obecnie korzenionóźki Ti-noporus. Otóż według Carpentera, prążki serpen tynu, rozdzielone od siebie warstwami wapienia, są szeregami połączonych z sobą komór, wypeł nionyeh obecnie serpentynem, otoczonych cień kiemi warstewkami o budowie włóknistej, które on uważa za właściwe ścianki zwierzęcia, pozostałe z ustroju jego; same komory, dziś wypełnione serpentynem, wypełniało niegdyś ciało zwierzęcia, rurki zaś łączyły komory jednego z komorami drugiego szeregu. Podobneź odkrycia następnie porobiono i w Europie. Puzyrewski znalazł eozoona w wapieniach Hopunwari w Finlandyi, Giimbel w Bawaryi, HochBtetter w Czechach. Favre w Alpach, a Garrigou w okolicach Ar riège w Pirenejach. Ale w miarę coraz nowszych odkryć zaczęły pojawiać się i wątpliwości co do organicznej jego przyrody. Występowanie eozoona w skałach tak dawnego pochodzenia, uważanych przez większość uczonych za skały metamorficzne (przeobrażone), łatwość zmiany skał wapiennych pod wpływem przesiąkającej przez nie wody, znie wala do uważania eozoona, nie za organizm zwierzęcy, ale raczej za wytwór mineralny, za sekrecye (wydzieliny) serpentynu i aktynotu w ziarni-sto-krystalicznym wapieniu. W istocie, przy bada niu pod mikroskopem blaszek podobnego wapienia łatwo przekonać się można, źe prawidłowe ść w układzie komór, na którą powełuje się Carpenter, daje się widzieć w nader rzadkich tylko wypadkach; komory owe przedstawiają zwykle bardzo nieforemną, najczęściej kątowatą, postać; podobnież i rurki czyli drobne kanały przypominają raczej drobne szczelinki, wypełnione serpentynem. W świetle całkowicie spolaryzowanem łatwo dostrzedz można, że serpentyn wypełniał stopniowo próżnie istniejące w wapieniu oddzielne-mi warstwami, i źa tak zwane śoianki właściwe zwierzęcia są po prostu wydzieleniami włóknistego aktynotu lub innego minerału z grupy horn-blendowej, którego włókna układają się pionowo do ścianek komory, jak to dosyć często widzieć się daje w minerałach o budowie włóknistej (azbest, gips i 4. p.) przy wypełnianiu przez nie próżni i szczelin, czyli przy tworzeniu sekrecyi i żył. Wszystko to zachwiało w ostatnich czasach wielce

ufneść do Eozoon canadense, bohemicum, bavaricum

i t. p., jakkolwiek niektórzy uczeni wierzą jeszcze w jego przyrodę zwierzęcą i uważają go za protoplastę całego dzisiejszego świata zwierzę-

K. J.

Eozyt Schranf. (mineral). Minerał bardzo rzadki, występujący w drobnych kryształkaoh cie-mno-różowej barwy na piromorficie i cerussycie z Leadhille; jest to molybdan ołowiu P₆Mo0₄, zawierający wanad.

Epacridacsae, Nastroszowate, nieliczna rodzina, do której botanicy zaliczają około 320 gatunków, przeważnie drzew i krzewów, rosnących niemal wyłąoznie w Australii i na wyspach do niej przyległych. Rodzina ta ma znaczne powinowactwo z wrzesieniowatemi (ericaceae). Kielichy nas'roszowatych są zwykle zabarwione i trwałf,

Étéi

'S as

gra

ii

Mr

Fig 137. Epacris grandifolia. a) gałązka kwiatowa, b) kwiat, c) pc dłużny przekrój kwiatu.

korona zrosłopłatkowa, rozmaitej postaci, wielkości i barwy, na pięć foremnych działek wcięta; pręcików pięć, pylniki ich są zawsze jednokomo-rowe i otwierają się podłużnie. Celniejszy gatunek, zwany nastroszem wielkolistnym (epacris grandifolia Willd.), ma liście sercowate, śpicza-ste, twardawe; koronę piękną, na cal długą, u duła szkarłatną, z wierzchołka żółtawą.

Epafras, Epaphras, ’Ercacppap, prawdopodobnie rodem z Kolossów (Colos. 4, 12), w temże mieście ogłaszał naukę Chrystusową (ib. 1, 7), później towarzyszył św. Pawłowi do Rzymu, podczas pierwszej jego niewoli (Philem. 23). Ponieważ św. Paweł w tymże czasie z Rzymu wysłał listy: do KolosBan, do Filemona i do Filipensów i w 2-ch pierwszych mówi o Epafrasie, w trzecim zaś o Epnfrodycie (Epaphrodituß), również współwięźniu swoim, jak E. (Philip. 2, 25 — 30, 4, 17): przeto można sądzić, źe E. i Epafrodyt są jedną osobą i że pierwsze imię jest tylko skróce-

j. u.

Epagomeny, t. j. dodatkowe, dnie przybyszowa w kalendarzu; w szczególności zaś w kalendarza narodów, które przyjmują dwanaście mie* cięcy 30-dniowych, E. oznaczają 5 dni dodatkowych, koniecznych do uzupełnienia 365 dni roku słonecznego.

Epakto, ob. Lep anto.

Epakty, t. j. liczby dodatkowe, liczba dni, juka upływa od ostatniego nowiu w roku do dnia 1 stycznia roku następnego; E. wskazują zatem wiek księżyca w dniu nowego roku. Jeżeli np. ostatni nów roku przypadł dnia 20 grudnia, to E-a wynosi 31—20 = 11; jeżeli nów przypada 31 grudnia, to E. (do północy liczona)= 1, a jeżeli nów następuje dnia 1 stycznia, E=0. E. te mają znaczenie przy obliczaniu kalendarza, a w szczególności przy oznaczaniu daty Wielkiej-Ob. Kalendarz, Okresy kalenda-

S. K.

niem drugiego. Przynajmniej we wszystkich 3-ch listach wspomnianych nie można znaleźć nic takiego, coby się temu przypuszczeniu sprzeciwiało. Wprawdzie w Colos. 1, 7 E. nazwany jest nauczycielem Koloseńczyków, a Epafrodyt w Philip. 2, 25, apostołem Filipensów; lecz być mogło, że jeden i ten sam Epafrodyt (v. Epafras) opowiadał Ewangelię naprzód u Koloseńczyków, potem u Filipensów. Niektórzy nawet kommentatorowie (ob. Estius, Comment, ad Phil. 2, 25) utrzymują, że tytuł apostolus, jaki daje św. Paweł Epafrodytowi, znaczy tu tylko legata od pewnego kościoła. Epafrodyt przeto w tym charakterze mógł przebywać przy św. Pawle, niosąc mu od Filipensów zasiłek, a być zarazem przełożonym kościoła w Koloseach.—„Enc. Kość.“.

Epafos, syn Zeusa i Ijony, protoplasta rodów Danaosa i Egyptosa, otrzymał to imię, według podania, od wyrazu greckiego epafan (èîrarpâv), co znaczy „dotykać“, ponieważ powstał z dotknięcia Ijony przez Zeusa w mieście egipskiem Kanobie (Aescb. Prometh. 845 et sqq , Supp. 40 — 46, 300 rqq.). Wszczął on raau pewnego spór z synem Heliosa, Faetonem, o jego pochodzenie i w ten sposób poniekąd przyczynił się do jego śmierci (Ovid. Metamorph. I, 747 sqq ). Później E. został królem Egiptu i poślubił córkę Nilu, Memfis; z nią miał córkę Libię, od której otrzymała nazwę A-fryka. Według Herodota (II 38, 153; III 27), Grecy imieniem „Epafos“ nazywali boga egipskiego Apisa.

S. K.

nocy. -rzo we.

Epaminondas, Epameinondas, wódz, polityk i patryota grecki, ur. ok. 418 w Tebach—f w lip-cu 362 r. na polu bitwy pod Mantineją. Był synem Polymnisa, który mimo niezamożności używał poważania z powodu ogłady umysłowej i dążności obywatelskich. W domu jego znalazł gościnność Pytagorejozyk Lysis, wygnany z Tarentu, i zajął się nauczaniem młodzieńca. Obaj przylgnęli do siebie: młody przekładał towarzystwo nauczyciela nad zabawy z rówieśnikami; stary dał mu z siebie swą wiedzę wraz ze zdrową idealistyczną filozofią życia, a pokochawszy go, adoptował za syna. On zapewne uczył go i wymowy;

prawdopodobne też jest ćwiczenie się u sofisty ateńskiego Gorgiasza, który w wieku młodzieńczym E-a bawił w Tebach. Do całości wykształcenia należała wówczas gra na lirze, na flecie, śpiew, taniec: wszystkie te sztuki młodzieniec posiadł, ale żadnej nie oddawał się z takim zapałem, jak mocowaniu się i bieganiu, zapasom gimnastycznym (îraXatarpa), które później za przygotowanie do sztuki wojennej uważał. Podczas pobytu w Atenach słuchał Platona; niektórzy nazywają go nawet przyjacielem wielkiego filozofa. Znał się blizko ze strategiem ateńskim, Chabrya-szem. W bitwie pod Mantineją r. 385, ocaliwszy życie Pelopidasowi, złączył się z nim trwałą do śmier-oi przyjaźnią. Nie ożenił się w wieku miłości i całe życie już bezżennym pozostał; podania o żonie i synu (Stesimbrotos), to znowu o głośnej kochance, są błędne; nie braknie też bałamuctwa o Btosunkach odmalowanych praez Platona w „Sym-pozyonie“: wszystko to fałsze. E. ok. 40-m r. ż. dopiero wszedł na widownię publiczną. Zajął się od-razu gromadzeniem i ćwiczeniem w obywatelstwie i wojskowości zdolniejszych młodzieńców, którymi później zasilał się historyczny „święty hufiec“ te-bański, założony przez Gorgidasa, a dowodzony przez Pelopida. Już w młodośoi E-a Teby rozpoczęły były odrodzenie się swoje duchowe i polityczne i zacierały pamięć haniebnej swej przeszłości, kiedy-to po bitwie pod Platejami Pauzaniasz musiał na Tèban wyruszyć jak na zdrajców. Stronnictwo arystokratyczne, na krótko w środku V w. pozbawione władzy w całej Beocyi, po kilkunastu lataoh odzyskawszy ją, srogość wewnątrz i zewnątrz, tu zwłaszcza przeciwko Platejom, zrównanym z ziemią (r. 427), wpisało na czarną kartę dziejów Grecyi. W wojnie Peloponeskiej Teby trzymały ze Spartą. Hegemonia lacedemońska przygaiatała ich rozwój, a pokój Antalkidasa (r. 387) zamienił uległość w słuźebnictwo. Arystokracya gnębiła każdy ruch demokratyczny, wraz z pragnieniem wolnośoi dla Teb niosący i drgnienia ogólnego hellenizmu politycznego. W r. 382 fakcya arystokratyczna pod Leoncyadesem śoiągnęła do Teb, z pochodu na daleki Olynthos, wodza spartańskiego, Foibidasa, przeciwko doszłym już do władzy demokratom: przewódzcę ich, polemarcha (władzca w bitwie), uwięziła i sprawiedliwością swoją zamordowała, w Kadmei, cytadelli tebańskiej, dobrowolnie wydanej Spartanom. Pelopidas poszedł wtedy na wygnanie. E. jeszcze się czynną polityką nie zajmował; ale ucisk właśnie dał mu podnietę do czynu. Kiedy emigracya tebańska z Aten, jak na 25 lat przedtem odwrotnie ateńska z Teb, przygotowywała wyzwolenie grodu macierzystego, E. należał już wraz z bratem swoim, Kafeisiasem, do sprzy-siężenia, ale nie zgadzał się na gwałt nieuchronny. Demokratom miejscowym przewodził pośrednik mię-dty obu ogniskami ruchu, Fyllidas, sekretarz po-Iemarchów arystokratycznych, Archiasa i Filippo-sa; duszą związku był Pelopidas. Przyszło wreszcie do wybuchu (r. 379); okazał się on nadspodziewanie pomyślnym. Spartańska załoga Kadmei dała się zaskoczyć rewolucyi, nie wystąpiła wcale w mieście, przytulała tylko do siebie uciekających arystokratów. Nazajatrz po wybuchu E. stanął obok Gorgidasa już na czele ludu zbrojnego, w szyku bojowym. Na konstytucyjnem zgromadzeniu ludowem przodował; zalecał łagodność; ale odrazu dostrzegł konieczność rozpostarcia nowego porządku na całą Beocyę i przemawiał gorąco za ustanowieniem beotarchów, którzy też odtąd władzę na terrytoryum dawnego związku beockiego sprawowali. Po ogłodzeniu Kadmei przy pomocy posiłków ateńskich pod Domofonem przyciągnął król spartański Kleombrot do Megary; nie odważył się wszakże na dalszy pochód i pozostawił tylko Sfodriasa w Thespiach. Po najściu tego harmouta (namiestnika) na Attykę, prawdziwym kunszcie dyplomatycznym Teban, stanęło przymierze ich z Atenami i oba grody zaczęły się zbroić na wojnę ze Spartą. E. zamienił Teby w obóz oszańcowany; Ateńczycy przysłali Chabryasza z kilku tysiącami piechoty i jazdy. W lecie 378 roku nadciągnął Agesilaos, przedarł się przez zasieki zewnętrzne, ale szturmu do samego miasta zaniechał i odstąpił od oblężenia. W odwrocie obwarował Thespie i wzmocnił ich załogę. Wkrótce Tebańozycy zdobyli ten gród warowny; harmost spartański, Foibidas, legł w boju. Na wiosnę (r. 377) nowa wyprawa—nowe niepowodzenie. Następnego roku drugi król, Kleombrot, nie przekroczył nawet Kytheionu: wąwozy obwarowali sprzymierzeńcy Teb. W wojnie pomiędzy powtórnym związkiem morskim pod hegemonią Aten a Spartą i Koryntem, w latach 378—5 Tebanie pod wpływem Pelopidasa i E-a podtrzymywali w Atenach duoha wojennego namowami dyplomatycznemi, a tymczasem organizowali się u siebie i w Beo-cyi, gdzie w czterech jeszcze punktach stały załogi spartańskie. Na naradach dyplomatycznych w Atenach w r. 374 E. zmierzył się z ateńskim mówcą i wodzem, Kallistratosem, i sprawił wrażenie istotnej siły. Raz postawiwszy sobie hegemonię Teb za dogmat, jako filozof chciał ją wszczepiać spokojnie, ale jako polityk—-spokoju tego wyrzec się musiał; nie widać, aby się opierał srogiemu postąpieniu z Platejami, z Tanagrą, z The-spiami (w latach 374—368(7). Zgładzenie Piątej z powierzchni ziemi rozsroźyło Ateńczyków: postanowili pogodzić się z Lakedaimonem i ustalić wreszcie pokój powszechny. Na kongresie w Spareie w czerwcu 371₁ roku pod prezydenoyą Age-silaosa wznowiono traktat Antalkidasa w jego punkcie zasadniczym, ale uczyniono to w taki sposób, że, odpychająo myśl jakiejkolwiek władzy centralnej, wyraźnie zastrzeżono swobodę przymierzy wewnętrznych, oo zamieniało ten kongres pokoju w naradę przedwojenną. E., już beotarch, na kongresie op%rł się dopuszczeniu miast fceoc-kich do traktatu i zażądał prawa zastąpienia położonego już na akcie podpisu Teb nowym — w imieniu całej Beocyi. Na pytanie króla:—„Kiedyż nareszcie uznacie udzielność grodów fceoc-kich?“ — odpowiedział: — „Kiedy wy wyzwolicie miasta, które trzymacie jak swoje (w Peloponezie)*. Król porwał się z miejsca i imię Teb zupełnie z aktu usunął. Wtedy wybuchła wojna. Drugi król (Kleombrot) stał w Focydzie, w sąsiedztwie Beocyi; posłano mu posiłki i na pewno spodziewano się zwycięstwa. E. stanął w 6 000 w Koronei na zachód od jeziora - bagniska Kopais. Był z nim Pelopidas na czele Świętego Hufca. La-cedemończycy mieli prawie dwa razy większe siły (Diodor błędnie ,24 000*). Oba wojRka zeszły się w pierwszym tygodniu lipca 371 r. (d. 6—8) na zachód od Piątej pod miasteczkiem Leuktrą (dziś Lef-ka, Leuka). Przeciw odwiecznej falandze Lacede-monów, nacierającej całym a nad miarę wydłużonym frontem, E. obmyślił był nową taktykę: układał wojsko swe w kształt wielkich klioów i rozłupywał niemi falangę, przenosząc największą siłę na kraniec. Był to t. zw. „szyk skośny” (Xo£tj rpAXctf!;). Beoci zajęli wzgórza północne Leuktry; Spartame, przybywszy z nad morza, od Kreuzy—południowe. Obie linie rozciągnęły się od zachodu na wsohód. Na radzie wojennej trzech beotarchów było za odwrotem; ale E. i Pelopidas przeważyli szalę na stronę boju. Wódz tebański wezwał swoich do wierności dla sztandaru; wahającym się pozwolił odejść: odeszli Thespianie. W obozie beockim wrażenie słabości liczebnej zacierano sobie pogłoskami o cudach, wróżbami szczęśliwemi, wiarą w Heraklesa, który niezawodnie sam we własnej osobie śpieszy już z pomocą. Przed bitwą wysłuchano dawniejszej wyroczni i złożono ofiarę bogom w pobliżu grobowca dwóch dziewic, zhańbionych ongi przez Spartan. Beoci, zwłaszcza sami Tebanie, do ważnego dziejowego aktu, jakim jest ta bitwa, jedna z najznakomitszych w historyi wojen, przystępowali w wielkiem podniesieniu duoha; Spartanie dobry nastrój, jaki im dawała już przewaga liczebna i pewna nadzieja posiłków, przed rozprawą zakropili sobie jeszcze hojnie winem. Oni też pierwsi, już po południu, ruszyli na nieprzyjaciela, cienką (12 ludzi w głąb kolumny), ale długą i jak wraz do oskrzydlenia nieprzyjaciela nadającą się falangą. E. z lewego skrzydła rzucił najpierw jazdę swą tessalską i beocką, nieliczną, ale bezwarunkowo wyższą od lacedemońskiej, na lecącą już naprzód jazdę nieprzyjacielską: Spartanie pierzchli i wpadli na własną piechotę. Prawe ich skrzydło, gdzie stał sam Kleombrot, łamać się zaczęło. Wtedy E. zakreślił lewem skrzydłem swej piechoty łuk ku zaohodo - południowi, z czoła tak przesuniętej kolumny wytworzył głęboki na 50 ludzi klin, uderzył nim w środek Spartan, pomimo wytrwałego oporu rozbił, prawe skrzydło zupełnie odłamał od tułowia, a najbliższą część środka odepchnął pod wzgórza południowe. Oba wojska w pierwszej ohwili tak ściśle się zwarły, że kolumna tebańska, nacierając, poruszyć się wcale nie mogła. Wtedy - to wyszedł z piersi E-a historyczny okrzyk: — „Niech mam choć krok jeden przed sobą, a pobiję". I pobił, bo dzielna jego piechota przeparła chwilowy zator. Jednocześnie ruszył i Święty Hufiec z rezerwy na lewym krańcu i nacisnął Kleombrota tak, że mu żadnej nie zostawił nadziei: król, śmiertelnie raniony, jeszoze podozas bitwy duoha wyzionął. Sto-

tnych wojnach przez Spartę wyludnionej i spustoszonej. Na wniosek E-a rozesłano wszędzie posłów z wezwaniem do powrotu. Do działania przeciwko Spareie zachęcały i ruchy demosu, na całym półwyspie po za obrębem Lakonii ośmielonego klęską spartańską, a w Arkadyi juź wręcz żądza wyzwolenia się z pod Lakedaimonu. Rozpędzeni przed kilkunastu laty Mantinejczycy odbudowywali teraz gród swój prastary i, nie zważając na upomnienia Agesilaosa, jęli otaczać go murem. Sparta na wszystko spokojnie patrzeć musiała, aż dopiero krwawa rewolucya w wiernej zawsze Tegei, gwałty spełnione na arystokratach, wytrąciły polityków nad Eurotasem ze spokoju. Agesilaos szedł juź na Mantineję kiedy nagle wieść o zbliżaniu się wojsk tebańskich i sprzymierzonych z północy zawróciła go z drogi. Wojska te w końou roku 370 przekroczyły międzymorze; zasiliły się miej-scowemi zastępami z Argolidy, Elidy, Arkadyi i Stanęły w Mantinei, w ogromnej na owe czasy sile 70 000. Nieprzyjaciela nie było juź na placu; ale E. poszukał go we własnej jego kryjówce. Był to hazard, bo władza jego już ustawała; we dwóch wszakże z Pelopidasem wzięli wyprawę na swą odpowiedzialność. Na początku r. 369 stanęli na prawym brzegu Eurotasu, na wprost Sparty. Od sześciuset lat, od powrotu Heraklidów, nie widziano tu nigdy obcego wojska. Spartanie bronili mostu; E. odszedł w dół rzeki, przeprawił się na wprost Amyklai, o parę kilometrów na południe od stolicy, i podstąpił pod miasto. Nie wyjaśnione są dotychczas przyczyny i powody: dla czego nie tylko go nie zdobył, ale nawet i nie obiegł, choć, nie mając murów, mogło znaleźć obronę tylko w ludziach. Niewyćwiczenie sprzymierzeńców, samowola i zbie-gostwo, przy tak ogromnej liozbie nie tłómaczą dostatecznie faktu, który każdego uderzać musi. Prawdopodobną jest niemożność wyżywienia się. Wypadkową tych lub owych przyczyn był odwrót. E. pociągnął w dół ku morzu, pustosząc całe po-rzeoze Eurotasu; w Gytheionie nadmorskim, Wool-wichu Sparty, zostawił załogę tebańską; wreszcie wtargnął do Messenii. Tu już zastał wraoających wychodźców, a ludność niewolną, helotów Sparty, powstałą przeciwko panom. Hasło wolności rozżarzało dusze. Z uroczystą prostotą dokonał patryota helleński wskrzeszenia starej stolicy dla zmartwychwstającego państwa: Messene u stóp góry Ithome. Wiele miast i przystani upadłych odżyło. Na opuszczonych gruntach osiadali nowi właściciele. Powstawały kolonie beockie, jak: Koronę i Leuktra nad zatoką Messeńską. Organizowały się władze. Messenia z Arkadyą miały wytworzyć na zewnątrz jedną polityczną całość. E. był wszędzie, wszędzie myślą swą i energią wskrzeszał tradycye, wzmacniające narodowość i poczucie sa-moistności Z radami swemi i wskazówkami stał u kolebki rodzącego się związku arkadyjskiego; doglądał nawet budowy przyszłej jego stolicy, Megalopolis (MsyAXy] tcoXlç), którą Arkadowie zaraz po Leuktrze na południu, nad Helissonem sami zakładać sobie zaczęli. Na tych trudach zeszła E. druga połowa zimy 370 — 69 r.; z wiosną wra-

jący na lewem skrzydle zaczęli juź okrążać Te-bańczyków, ale niepowodzenie w środku i na krańcu przeciwległym rychło ich odrętwiło: co-fuęli się (na wzgórza. I tak po krótkim boju wojsko spartańskie miało juź środek zachwiany, w połowie rozbity, prawe skrzydło zmiażdżone, a na lewem — sprzymierzeńców (Korynt, Sycyon), którzy, nie widząc juź wodza, sami wznawiać boju nie mieli ochoty. Bitwa była skończona. E. kazał ratknąć znak zwycięstwa; rada wojenna lace-demońska, cofnąwszy wojska do obozu, poprosiła o pozwolenie pogrzebania ciał. Wódz tebański dał pierwszeństwo sprzymierzeńcom Sparty; już i w boju ich oszczędzał, jednająo dla swej polityki. Żniwo śmierci wśród nich było małe; za to straty lacedemońskie ogromne: 400 obywateli Sparty, 1000 lacedemończyków. Prócz króla w boju legło trzech jeszcze barmostów (Kleonymos, Dinon i Sfodrias). Straty beockie nie wyniosły nawet 400 ludzi. E. nie czuł się wszakże dość silnym na zdobywanie obozu spartańskiego. W nocy eiohaczem Spartanie odeszli. W Megarze juź spotkali ciągnącego im na pomoc ArchidamoBa, syna drugiego króla, Agesilaosa.—E. i Pelopidas z pola bitwy rozesłali posłów o zwycięstwie. Ateny przyjęły wieść ozięble, z zawiścią, dochowywaną stale aż do upadku potęgi tebańskiej. Jazon tessalski (z Ferai) przybył na pobojowisko z wojskiem, gotów do zawarcia przymierza, którego potrzebował dla daleko sięgających swych zamysłów. Nie znając człowieka, a widząc go tylko na Wysokiem stanowisku, ofiarował E i 2 000 sztuk złota; zmyty, broń przekupstwa porzucił. Za jego pośrednictwem stanął pokój między Spartą a Tebami. Tak zakończył się ostatni juź najazd Spartan na Grecyę środkową; nigdy już potem nie wychylili się z Peloponezu.—Zupełne powalenie Sparty śtało się celem E-a, dążącego do nowego zorganizowania Grecyi na zasadzie federalizmu: w amfiktyonie, ulegające twórczej hegemonii miejscowej. Środkową Grecyę przeznaczał dla swego grodu macierzystego, w którym teraz, po Leuktrze, wyrabiać juź sobie zaczął stanowisko Peryklesa w Atenach. Przedewszyst-kiem Beocya musiała stać się na wskroś tebań-ską: Beoci gorliwie to wykonali, burząc Orchomenos i Thespie. Układy o amfiktyonię, zawiązane zaraz po zwycięstwie w roku następnym (370), wydały z siebie związek grodów beockich z ziemiami sąsiedniemu Focydą, Malidą, (Herekleją), Lokrydą, gminami w górach Oite, od zachodu przystąpiły do niego Akarnania i Etolia, od wschodu Eubeja. Stolicą zostały święte Delfy; założono w nich i skarb związkowy. Hegemonią miały Teby. Stronnictwa i frakcye spartańskie poznikały. Przyszła kolej na dosięgnięcie Sparty w samym Peloponezie. Polityk tebański dokonać tego zamierzył, nie samą tylko siłą oręża, lub intrygami, ale, i to głównie, powołaniem do nowego życia tłumionych przez Spartan żywiołów miejscowych. Była to myśl wspaniała, zarazem patryotyczna i polityczna, aby zebrać wychodźtwo messeńskie, rozproszone po Wielkiej Grecyi, Sycylii i Afryce i wprowadzić je napo wrót do krainy macierzystej, w trzech okru-

Kneyklop. Powtz. B«itr. Zcsz. 1K1. T. 19-ty.

64

caó musiał, bo i Ateny już w obronie Sparty zbroiły się groźnie, i skończył już był dawno konstytucyjny czas beotarchatu. Przesmyk koryncki przebyło wojsko wracające bez walki; na linii dalszego pochodu E. za karę spustoszył Attykę. Wracał jako mąż, któremu Teby miały do zawdzięczenia nie tylko urok, ale i rzeczywiste stanowisko mocarstwa, przodującego całej Grecyi. To teź daremnie oskarżał go zawistny demagog, Menekleides, o pogwałcenie prawa: sąd bez trudu dał się przekonać argumentem położonych zasług. Bohater z pod Leuktry stanął teraz u szczytu swej wielkości. Pozwolono mu prowadzić dalej prawnie, co sam zaczął był bezprawnie. Jeszcze w r. 369 powtórnie zjawił się w Peloponezie, do którego z wielką zręcznością przedarł się pod Le-chajonem, zmusiwszy Spartan do zanieobania walki. Zwrócił się na Sycyon i zniewolił go do połączenia się ze związkiem beookim. Po daremnem nacieraniu na Korynt, gdy grodowi temu z pomocą jeszcze pośpieszył Dyonyzyusz syrakuzański, zjednany przez Spartę — E. musiał wracać, zaledwie wtargnąwszy na półwysep. Teraz już nie wybaczono mu tègo, że wracał bez zwycięstw: lud odjął mu polemarchię, a z nią i beotarchię i zamianował go telearohem. Stało się to w r. 368. Pe-lopidas walczył był już wówczas w Tessalii przeciwko Aleksandrowi z Ferai, następcy zamordowanego Jazona. Później, z poselstwa w Macedonii, wracając przez nieostrożność dostał się w moc tyrana (pod Farsalos). Tebanie mieli wysłać przeciwko Aleksandrowi kilka tysięcy ludzi. Zdegradowany bohater jak prosty wojak poszedł pod rozkazy Kleomeue-sa. Gdy wyprawa się nie udała, a dowódzcy potracili głowy, wojsko, nie bacząc na karę przytłaczającą E-a, okrzyknęło go wodzem, a lud i beo-tarchowie restytucyę tę potwierdzili, jemu tylko bowiem zawdzięczyć mogli ocalenie wojska. Jego też postawili na czele nowej wyprawy dla ukrócenia Aleksandra a oswobodzenia Pelopidasa i lśnienia-sa. Wyprawa podwójny ten cel osiągnęła. Tymczasem w Peloponezie otwarła się przed E-m dawniejsza widownia czynów. Państewka powołane przez niego do życia nie umiały się zorganizować. Prowadząc wojnę podjazdową i rabunkową ze Spartą i jej stronnikami, zapominano o zespoleniu się i tej pracy dla przyszłości, do której E. tak gorąco nawoływał. Sparta odzyskiwała sprężystość woli,—i wierna swej tradyoyi, poszukała sobie orędownika na Wschodzie, w perskim satrapie, Aryobar-zanesie. Zamierzył on na mocy traktatu Antałki-dasa zwołać kongres państw greckich, dla przy* wrócenia Messenii i Arkadyi Spartanom. Polityka tebańska nie dała się wszakże [ani zastraszyć, ani przekupić, do kongresu nie przyszło; ale Spartanie i bez niego zyBkali nowe zobowiązania w Atenach przeciwko Tebom, 2 000 najemnych za pieniądze perskie, oraz Celtów przysłanych przez Dionysiosa. Wtedy odnieśli w r. 368 t. z. „zwycięstwo bez łez", w którem według podania nie padł ani jeden Lacedemończyk, a tysiące Arkadów, Messeńczyków i Argiwów usłały pole bitwy. To wzmożenie się potęgi spartańskiej oddziałało na politykę Teb: postanowiono zrobić pierwszy krok do króla królów. W r. 368 pojechało do Suzy poselstwo od Teb, Ateńczyków, Elijczyków i Arkadów. Sparta miała tam stałego rezydenta. W nadzwyczaj nem poselstwie tebańskiem pojechali Pelopidas i Ismenias. Nie ma dowodu, aby E. przeciwny był przedsięwzięciu, które stało się dyplomatycznym, lecz nie narodowym, tryumfem Teban. Artaxarxes II uznał wprawdzie niepodległość Messenii, ale na programie politycznym Teb wycisnął piętno perskie, nakazał Atenom zburzyć flotę wojenną, a ateńską Amfipolis wziął pod swoją opiekę. Od pokoju Antalkidasa, który sam tych machinacyj już nie dożył, nowy układ w Suzie nie różnił się swoją gatunkową wartością: jak pierwej Sparta, tak teraz występnemi były Teby. Zwołany do grodu Kadmosa po powrocie posłów z Suzy kongres rozchwiał się w samym początku, głównie dzięki wystąpieniu arkadyjskiego Ly-komodesa: hegemonią trzeba było znowu zdobywać czynami. W r. 367 lub 6, E. po raz trzeci wyruszył do Peloponezu. Arkadya burzyła się przeciw Tebom i cokolwiek-by później przedsięwziąć wypadało, na razie interes nakazywał rozszerzyć zakres wypływu politycznego na półwyspie. E wkroczył na południowe pomorze zatoki Korynckiej i roztropną działalnością swoją zjednał dla Teb arystokratyczną Achaję. Powstał zaraz wielki krzyk w Arkadyi i w samy oh Tebach; zabrano się gorączkowo do naprawienia tego, co E. zepsuł: powypędzano arystokratów, powprowadzano załogi tebańskie. Tego samego dokazała furya demagogiczna i w Sy-cyonie. Ostatecznie Teby w tem no wem rozprężeniu się swojem wydarły Atenom Oropos, a podstawiając się na miejsce Sparty, wzięły pod swój protektorat Korynt i Flius. Brak ciągłości w polityce, może z winy samego E-a, zwiększał zło, zasiane przez owo poselstwo do Suzy. Wpływ na Peloponez malał coraz bardziej i myśl E-a mroczyła się i cichła. Wojny domowe Bzarpały te dzielnice, które pod tarczą Teb miały znaleźć żyoie i porządek. Arkadya rozpadła się na: mantinejską i tegej-ską, arystokratyczną i demokratyczną—wiązała się przeciwko Tebom, nawet świętość Olimpii znieważała krwi rozlewem (Lipieo 364). Władza związkowa aikadyjska omdlała, a połączenie z Messenią stoło się urojeniem. Sam E. odwrócił wzrok od południa, w wytwórczy jego proces polityezno-naro-dowy wglądać przestał, a zbyt jednostronnie zapatrzywszy się w ideał Teb jsko mocarstwa, zamarzył dla nich o talassokracyi (morzowładztwo). Lud przyjął jego wnioski i pozwolił zbudować 100 nowych tryer. Do owego czasu Beocya floty wojennej nie miała. Wielkie było zdziwienie, kiedy w r. 364 E. na czele kilkudziesięciu statków ukazał się na morzu Egejskiem. W roku następnym, płynąc aż do Byzantionu, na wodach Eubei odpędził admirała ateńskiego, Lachesa. Daleka kolonia wraz z wyspami Chios i Rhodos przystała do związku morskiego z Tebami. Był to przecież tylko krótkotrwały przebłysk, z imieniem E-a złączony. Sprawy lądowe dopominały się wytężenia woli i siły. Peloponez trzeba było na nowo odzyskiwać. Dowódzca załogi beookiej iw Tegei przyśpieszył wybuob: porwał w nocy arystokratów, nieprzyjaznych Tebom. Mantineja wydała krzyk trwogi. Poszły wici po Arkadyi — chwytano za oręż. Harmost ustąpił: więźniów wypuścił; ale Arkadowie czynu jego nie przestali uważać za gwałt i udali się do Teb po sprawiedliwość. Przyjął ich E., bardzo ostro, jak nigdy; filozoficzny spokój go opuścił. Słusznie wyrzucił posłom wiązanie się z Atenami; ale nie mógł nie rozgniewać Mantinejczyków zdaniem, że harmost lepiej robił wtedy, gdy więził, niż gdy na wolność wypuszczał. Skutek nie zawiódł: Manti-nejczycy związali się już jawnie przeciwko Tebom z Atenami i wciągnęli do przymierza Elidę i Acha-ję. Arkadowie północni szli z nimi; a samo z siebie wynikało i współdziałanie Sparty. Tebom pozostała tylko południowo-zachodnia Arkadya i Mes-senia i dalsza już Argolida. Tak praca z zimy r. 370—69 poszła na marne. E. dotrzymał zapowiedzi danej owym posłom: w lecie 362 ze znacz-nemi siłami pociągnął na południe. Pod Nemeą zatrzymał się, by rozbić Ateńczyków, ale złudzony pogłoskami, że płyną morzem, zaniechał nawet obsadzenia przejść w przesmyku. W samym końcu czerwca stanął w Tegei, czekając na sprzymierzeńców; gdy przybyli, miał 30 000 piechoty i 3 000 jazdy. Nieprzyjaciel — ale jeszcze bez Ateńczyków — stał już w Mantinei i w okolicy. E, niespodziewanie powtórzył pierwszy pochód swój na Spartę, teraz ogołoconą z wojska. Zdrada udaremniła zamiar zajęcia miasta bez walki: AgeBilaos pośpieszył na odsiecz. Wojsko tebańskie dostało się do miasta, ale w mieście zaBtało syna królewskiego i zasieki, i kobiety i starców, stojących na dachach, i kamienie przygotowane na głowy napastników. E-i udało się dotrzeć na rynek. W ogólnym szturmie Spartanie odpierali napadających aż nad rzekę, gdzie wielu ginęło. E. po dotkliwych stratacb, nic nie sprawiwszy, nakazał odwrót czemprędzej, aby zaskoczyć Mantineję, słabo zapewne bronioną, gdyż można było mniemać, iż sprzymierzeni pośpieszą Spareie z odsieczą. Bardzo szybkim marszem nocnym stanął nazajutrz w Tegei i wysłał silny podjazd do Mantinei. MiaBto istotnie było bezbronne; ale jednocześnie z jazdą tebańską nadciągnął hufiec posiłkowy Aten. Jazda obu stron się zmierzyła: Tebanie, pobici, umknęli do Tegei. Wrócili tymczasem i sprzymierzeni, odciągnięci cd Mantinei przez napad na Spartę. D. 3 lipca 362 roku E. wyruszył z Tegei na północ traktem o-koło 15 kil. długim, od lasu Pelagos zwróoił się ku wzgórzom w północno - zachodniej stronie mia-Bta, zajął je i nieznacznie przygotowywać się zaczął do bitwy. Wojska sprzymierzonych, 20 tys. piechoty i 2 000 jazdy, były już do boju sprawione, gdy nadchodził; teraz mniemano, że umyślnie uskoczył w bok, aby się nie bić. Szyk bojowy tebań-ski ciążył ku lewemu skrzydłu, które E. w wielki klin sformował i rezerwą wsparł, a przed klinem jazdę ustawił: prawe skrzydło miało tylko nacieraniem i oskrzydlaniem unieruchamiać nieprzyjaciela. Wojsko sprzymierzonych stanęło tyłem do miasta, na prawo Mantinejczycy, na lewo Ateńczycy. Rozpoczęła bój jazda tebańska, zanim jeszcze pie-cbota zeszła ze wzgórzy. Pierwsze to natarcie już wywołało zamęt i ciężkie straty. Gdy E. poruszył całe wojsko i ów klin wielki wbił w miąższ nieprzyjaciela — odrazu prawe jego skrzydło było już rozbite, środek w popłochu, — zwycięstwo odniesione. Wódz sam wiódł do ataku, nie dbająo o życie, i w żarze walki pierś o pierś — otrzymał śmiertelną ranę. Wyniesiony na poblizkie urwiska skaliste, zapytał:—Jak stoi bitwa, kazał przywołać do siebie dwóch wodzów, którym już wówczas ziemia krew piła, i zalecił grodowi macierzystemu— pokój z wrogiem. Potem dopiero pozwolił sobie wyjąć ostrze z rany. Ujście krwi wkrótce sprowadziło śmierć. Pogrzebiono go na pobojowisku. Wraz z jego skonem skończyła się świetność Teb. —Epaminondas jaśnieje czystością duszy; nie widać w nim wcale chciwości, próżności i pychy, a miłość prawdy i sprawiedliwości, serdeczna względność dla ludzi uczyniły go postacią posągową. Przyjaźń ze starszym latami Pelopidasem, zawiązana w tragicznej chwili na polu bitwy, nie zamieniła się nigdy w zawistne spółzawodnictwo, jakie np. rozdzielało Arystydesa i Themistoklesa. Kryształowej cnoty obywatelskiej dowiódł zwycięzca pod Leuktrą, gdy po drugiej wyprawie pe-loponeskiej, przeznaczony na dozorcę czystości ulic tebańskich (takie były obowiązki te le ar cha), nie tylko nie szemrał, ale gorliwością w tych funkcyach tak podrzędnych zadziwił współobywateli. Wyjątkowo obdarzone przez los dwoma tymi wyższymi ludźmi, Teby z ich śmiercią (Pelopidas — f pod Far-saloa 364 r.)—nie zdobyły się już na siłę, zdolną je na pan - helleńskiem stanowisku utrzymać. W 24 lata po zgonie E a już Filip, w młodości uprowadzony do Teb przez Pelopidasa jako zakładnik macedoński, deptał ziemię grecką. —Bibliografia, Najogólniejszem źródłem jest Cornelius Nepos w „De excellentibus ducibus etc.“. Dużo również dobrych wiadomości ma Plutarch w żywotach Agesilaosa i Pelopidasa, w „Apofte gmatach" i w dyalogu o Daimonipnie Sokratesa; jego „E." zaginął. Dyodor Syc. *w ks. XV zachował wiele użytecznych wskazówek Eforosa („Hist. graec. fragmenta” Paryż 1842), ale z chro-nografa tego nie skorzystał dość porządnie; ma i wiadomość z innych źródeł (Kallisthenes z Olyn-thu). Xenofon w „Hellenikach“ jest w ogóle Te-banom i Ei niechętny, przytem nieścisły, nawet nierzetelny (E. Curtius). Pauzaniasz w swej wędrówce (Periegesis) w ks. IX-ej sporo mówi o E-e. Dotykają jego działalności i charakteru mówcy ateńscy. Polyaenus zajmuje się strategią i taktyką E-a (wyd,. najn. Melbera „Polyaeni stra-tegematon libri VIII etc." Lipsk 1887).—W literaturze nowoczesnej wielkie dzieło Grote'a zajmuje się E em w T. X. Bardzo dobry obraz działalności daje E. Curtius w ks. VI ej „Griechische Geschichte“, a z bujniejszem jeszcze tłem Francke w Encyklopedyi Ersoha i Grubera (Sekcya I, T. XXXV). Z dawniejszych, wartości jeszcze nie utraciło dzieło (Sieversa „Gesch. d. Griechen v. Ende d. peioponesisohen Krieges bis zur Schlacht bei Man-tinea“ (Kiel 1840).—W świetle najaowszej krytyki

rum" 1852.

ukazują E-a m. in.: Abbott E. „A history of Greece* (Londyn 1888); Allcroft »Sparta and Thebes etc.* (Londyn 1895); Baloch Jul. „Gr. Gesch.* T. II (Strassburg 1896). Taktyka i strategia: Droysen H. »Heerwesen u. Kriegführung d. Griechen* (Freiburg w Br. 1887 nst.); E. w Tebach wystę-stępuje w Fabriciusa »Theben. Eine Untersuchung etc.* (Freiburg w Br. 1890).—Systematycznych opracowań, monografij nie wiele wskazać możemy: Bauch ,E. u. Thebens Kampf um d. Hegaemonie* (Wrocław 1834); Pomtow »D. Leben d. E.“ (Berlin 1870).—Przy ubóstwie własnych prac swoich o Gre-cyi, nie mamy ani jednej o B e. Za to Stanisław Konarski napisał tragedyę E-y w szlachetnym trzymaną nastroju (wydana pnez dra Franciszka Nowakowskiego w T. III »Archivum do dziejów literatury i oświaty"). Poważnym wierszem uczcił Asnyk skon pod Mantineją (»Poezye“ Warsz. 1898, T. II, Btr. 150).—Por. Beocya, gdzie data bitwy pod Mantineją—»27 czerwca*.    *•

Epanagoge    too vóp.oo), nazwa po

wtórnego wydania greckiego podręcznika p. t. îrpô/eipoç vo[u>ę, ułożonego z rozporządzenia cesarza Basiliusza Macedona( między 870 a 879 r.). E-i nie mamy w całości. Wydał ją Zachariae w »Collectio librorum juris graeco-romani inedito-

T. D.

Eparcha. Eparchia jest to naiwa jednostki cywilno-administracyjnego podziału kraju w Cesarstwie Wschodniem. Konstanty W. podzielił był imperyum na cztery prefektury, z których każda dzieliła się na kilka dyecezyj, każda zaś dyeceezya składała się z kilku okręgów czyli prowincyj, zwanych po greoku eparchiami, rządzcy zaś ich tytułowani byli eparchami. A ponieważ, począwszy od w. IV-go, cywilno - administracyjnemu podziałowi Cesarstwa odpowiadał też podział ko-ścielno - administracyjny, przeto nazwę E-i przyjęto i dla kościelno - administracyjnego okręgu, na czele którego stał najstarszy z biskupów jego — metropolita. W starożytności biskupi nieraz znajdowali się nie tylko po miasteczkach, ale nawet i po wsiach. I tak np. w w. IV, w Azyi Mniejszej, na obszarze dwóch zaledwie prowincyj (E-j cywilnych) liczono aż 400 biskupów. Takie biskupstwa nie zwały się E ami, ale X“Pa a^° nzpomia, później ivopia. W Grecyi dzisiejszej E. w podziale cywilno - administracyjnym kraju stanowi część nomu, odpowiadającą naszemu powiatowi. W dawnej Rusi kościelno-administracyjne okręgi zarządzane przez biskupów były nadzwyczajnie rozie głe, tak, iż nieraz obejmowały oałe księstwa; obecnie w Państwie Rossyjskiem odpowiadają guberniom i obwodom. Wyjątek pod tym względem stanowią: Królestwo Polskie, Gubernie nadbałtyckie, Północno - zachodnie i Finlandya, w któryoh wszystkie gubernie kraju zostają pod zarządem jednego zwierzchnika eparchialnego, noszącego tytuł arcybiskupa. Za czasów św. Włodzimierza wszystkich E-ij w Rossyi było 8, w połowie w. XIII—15, po podziale Rossyi na dwie metropolie, Kijowską i Moskiewską — 19, po urządzeniu pa-try ar cha tu — 22 (naturalnie, bez E-j metropolii

kijowskiej), w r. 1721 — 20, obecnie zaś w Rossyi jest E-ij 60.    •

Epée Karol Michał de 1’, ksiądz, . filantrop francuski, założyciel pierwszego instytutu głuchoniemych (* 25 list. 1712 r. w Wersalu — f d. 23 grudnia 1789 r. w Paryżu). Był synem budowniczego królewskiego. Po ukończeniu kollegium »des Quatre - Nations“ w Paryżu, czując powołanie do stanu duchownego, odbył studya teologiczne, atoli święceń kapłańskich nie otrzymał z powodu, że nie chciał złożyć na piśmie wymaganego oświadczenia o niepodzielaniu zasad Jansenizmu. Zdał egzamina prawnicze i już miał zostać adwokatem przy parlamencie paryskim, gdy biskup z Troyes, synowiec słynnego Bossueta, oświadczył gotowość wyświęcenia młodego teologa, ofiarując mu jednocześnie probostwo w swojej dyecezyi (1738). Przez lat kilka E. kierował wzorowo i przykładnie swoją owczarnią, lecz po śmierci swego opiekuna, przeniósłszy się z Troyes do Paryża, został przez arcybiskupa de Beaumont zawieszony w czynnościach kapłańskich. Odtąd rozpoczyna się jego nowy, najszczytniejszy zawód. Mając przypadkiem powierzoną sobie opiekę nad dwojgiem głuchoniemych dziewcząt, sióstr rodzonych, począł uczyć je wyrażania swoioh myśli za pomocą stosowanych metodycznie znaków mimicznych, aby tym sposobem ułatwić im porozumiewanie się z bliźnimi. Na pomysł ten ksiądz E. wpadł całkiem samodzielnie, nie wiedząc o podobnych próbach, czynionych przedtem przez Hiszpana Pereirę. Gdy przy pomocy tej metody, z każdym dniem ulepszanej, osiągnął w krótkim czasie świetne rezultaty, postanowił działalność swą rozszerzyć i otworzył w tym celu własnym kosztem zakład dla głuchoniemych, gdzie wyoho-wańcy jego, przeważnie ze sfer najuboższych, mieli, oprócz nauki, opiekę i bezpłatne utrzymanie (1760). Z niezmordowaną gorliwością troszczył się o rozwój swego zakładu, w który włożył cały swój skromny m jątek osobisty i któremu poświęcił odtąd wszystek swój czas i siły. Wyczerpawszy własne fundusze, odwoływał się do ofiarności publicznej i kołatał o pomoc ze strony rządu; ale we Francyi mało znalazł współczucia dla swojego dzieła. Cudzoziemcy lepiej ocenili doniosłość usiłowań księdza E.; cesarzowa Katarzyna II i cesarz Józef II, który odwiedził go osobiście, usilnie wzywali go do siebie, proponując świetne warunki, filantrop jednak odrzucił te oferty. Tylko dzięki dobroczynności księcia Penthièvre, oraz niewielkiemu zasiłkowi pieniężnemu, udzielonemu prywatnie przez Ludwika XVI-go (od r. 1783), mógł już utrzymać byt zakładu aż do swej śmierci, przekazawszy dalsze prowadzenie jego księdzu Si-cardowi. Dekretem Zgromadzenia Narodowego z r. 1791 instytut księdza E. został przyjęty na koszt narodowy. Posłużył on za wzór do urządzenia podobnych zakładów w innych krajach. Na głośnym procesie, jaki E. miał z możną rodziną hrabiów Solar, dochodząc praw wydziedziczonego ich potomka, a swojego wychowanka, Bo u ill y osnuł dramat: »L’Abbé dé l’Epée* (przerobiony przez

Hml,

Dr Ant. K.

S. M.

55.8 km. □.

And. S.

Kotzebuego na scenę niemiecką pod tyt.; „Der Taubstumme”). Sam E. ogłosił drukiem: „Institution des sourds et muets” (Paryż 1774); „Institution des sourds et muets par la voie des Bignes méthodiques“ (1776); „La Véritable Manière d’instruire les sourds et muets“ (1784; są to poprawne edycye jednego i tego samego dzieła), oraz „Dictionnaire général des signes employés dans la langue des sourds-muets“, dokończony przez Si-carda. W r. 1843 wzniesiono księdzu E. pomnik na jednym z placów publicznych Wersalu. — Ferdynand Berthier „L’abbé de l’E., sa vie, Bon apostolat, ses travaux, sa lutte et ses succès avec l’historique des monuments" etc. (Paryż 1852).

Epełra diadema, ob. Krzyżak.

Epejos w mitologii greckiej: 1) E., syn Pano-peosa, uczestniczył z 80 okrętami w wojnie Trojańskiej; na igrzyskach pogrzebowych na cześć Pa-trokla zwyciężył Euryala w walce na pięści, lecz nie dotrzymał placu przy ciskaniu żelazną kulą i był wyśmiany. Największą wszakże zdobył sławę jako budowniczy owego konia drewnianego, przy którego pomocy Troję zdobyto. W Italii miał jakoby założyć Pizę, czy tei Metapont, gdzie pokazywano narzędzia, któremi rzeczonego konia sporządził.—2) E. syn Endymiona, zwyciężył braci swoich w pieszym wyścigu i otrzymał w Elidzie władzę po ojcu. Poddani jego zwali się wrzeko mo Epejczykami, później dopiero, od Elejosa (Ele-usza) syna siostry jego i Poseidona, Elejczykami (Elej-ami), ob. Elida.    *

Ependyma (gr. epi=na i endyein=:przyo-d ziewać), inaczej neur a epithelium, jest to warstwa komórek pochodzenia nabłonkowego, wyściełająca kanał środkowy rdzenia kręgowego oraz komory mózgowia. Wchodzi ona w skład t. zw. neuroglii, tkanki, stanowiącej jakby rusztowa nie narządów ośrodkowych układu nerwowego. Komórki E-y mają ciało podobne do komórek na błonka cylindrycznego (ob. art. Epithelium), a różnią się od nich tern, ża u podstawy posiadają długie, rozgałęziające się wyrostki, które roz chodzą się ku obwodowi danego odcinka rdzenia lub mózgowia, docierając prawie do jego po wierzchni. Powierzchnia komórek, zwrócona do światła jam, wysłanych E-ą, u osobników młodych posiada rzęski migawkowe, co nadaje epen dymie postać nabłonka rzęskowego (ob. E pith e 1 i u m).

Epeolus. Rodzaj owadów z rzędu błonkoskrzydłych (Hymenopterai), z rodziny pszczoło waty ch (Apidae). Odwłok matowo-czarny, biało nakrapia-ny. E. variegatus, czarny, z białemi centkami i kreseczkami, gładko owłosiony, nogi rdzawo-czerwone. Długi 8 mm. W lecie i w jesieni można go spotykać na kwiatach roślin z rodzaju Starca [Senedo jacobaeu i S. crudfolius). Gąsienice jego żyją paBorzytnie ws zapasach składanych przez inne owady pszczołowate z rodzaju Collet es.

Eperies, ob. Prebzów.

Eperhay, stolioa okręgu w departamencie fran-c uskim Marny, na lewym brzegu tej rzeki i w węźle dróg żelaznych do ReimB, Châlons s. M., Troyes i Paryża. Ważne to ognisko produkcyi wina szampańskiego leży w punkcie, gdzie rzeka z wyżyny Szampanii i z formacji kredowej wchodzi w trzeciorzędową kotlinę Paryską i w dolinę erozyjną, która oddziela wyniosłości Reims na północy od pagórków Vertus na południu. Tędy, kotliną Marny, wiodła droga fze starożytnego Du-rocatalauni (dzisiejsze Châlons s. M.), do Lutecyi (dzisiejszego Paryża); w Średnich Wiekach, jako Sparnacurn,posiadało ono zamek, zburzony w r. 923 przez Normannów. Zwolna około zamku powstawało miasto, którem władali hrabiowie Szampanii. W roku 1544 spalił je Franciszek I; zaledwie odbudowało się, gdy w epoce Ligi zdobyli je i zniszczyli Hiszpanie, dopóki w r. 1594 Henryk IV miasta nie odebrał; w r. 1641, drogą zamiany za Sedan, dostało się księstwu Château -Thierry i było kasztelanią. Obecnie jest to bardzo porządne i zamożne miaBto, liczące około 20 000 m-ców. Z gmachów publicznych wyróżnia się kościół parafialny w stylu włoskim z doryc-kim portykiem (zbudowany w r. 1828—32), pałac sprawiedliwości, ratusz, kollegium, teatr, biblioteka publiczna. Przemysł dośó rozmaity i rozwinięty: są tu warsztaty mechaniczne, garbarnie, fabryki piwa, tkanin wełnianych i wyrobów dzierganych, naczyń glinianych (Terre de Champagne), a prze-dewszystkiem przyborów do opakowania wina, jako to: korków, skrzyń, beczek i t. p. Handel winem ma dla E. znaczenie pierwszorzędne; odróżniają wino miejscowej produkcyi, czyli vin de la rivière, od okolicznego; wywóz jednego i drugiego dosięga rocznie 6 mil. butelek, wartości 20 mil. franków. Do przechowywania wina służą rozległe piwnice, wykute w przyległych skałach kredowych i tworzące istny labirynt; mieści się w nich blizko 5 mil. sztuk butelek. Przedmie* śnie La Folie zamieszkane jest przeważnie przez bogatych producentów wina, którzy posiadają tu wspaniałe, zbytkownie i ze smakiem urządzone wille; najpiękniejsza z nich, zbudowana w stylu czystego renesansu, należy do firmy Perrier.—0-krąg E. ma 2 136 km. □ powierzohni i w roku 1891 liczył 99 067 m ców; pod winnicami było

And. S.

Epernon, miasto w departamencie francuskim Eure et Loir, okręgu Chartres, przy drodze żelaznej z Paryża do Chartres i na samej granicy z departamentem Seine et Oise; 2 500 m-oów. Piękny kościół z XV wieku, oraz ciekawy budynek z XIII w., zwany „La Diane“; stolarnie, wyrób mebli, łomy kamienia, garbarnie, fabryki cementu, handel zbożem, winem i bydłem. W Średnich Wiekach było to Sparnonum, należało do rodziny Burbonów i stanowiło baronostwo; Henryk III podniósł je do godności księstwa na rzecz syna Ludwika de la Valette; później przeszło do rodziny de Noailles.

Epernon Jan Ludwik de Nogaret, książę d’ (* r. 1554 w Tuluzie—f 1642 w Loches), był jednym z tak zwanych „pieszczochów* („mignons“) zwyrodniałego Henryka III Walezyusza, którego

Hml.

B. M.

't.

jeden złoty.

względy zyskał jako młodzieniec o gładkioh licach i wykwintnych manierach. Wyniesiony do godności księoia d' E., oraz zaszczycony tytułem pułkownika generalnego piechoty, piastował pod koniec panowania tego króla urząd gubernatora ośmiu naraz prowinoyj francuskich. Trzeba oddać mu sprawiedliwość, że umiał być wdzięcznym swemu panu. Oddalony bowiem ze dworu w przystępie złego humoru kapryśnego jak kobieta Henry ka III (1588), pośpieszył mu jednak pierwszy na pomoc, gdy ten podczas rozruchów ludowych w Paryżu (12 maja 1588) musiał uciekać do Blois. Po zamordowaniu Walezyueza przez Jakóba Clément E. odmówił posłuszeństwa Henrykowi 1Y jako hugonotowi, i dopiero w r. 1595 pojednał się z nim pozornie. Nie przestał mimo to zachowywać wyniosłej podstawy wobec nowego monarchy, a potajemnie knuł przeciwko niemu spiski i należał do liczby tych, którzy kierowali zbrodniczą ręką Ravaillaoa. Po ogłoszeniu Maryi Medycejskiej re-gentką, E. zawładnął całkiem sprawami państwa, ale butą swoją zraził wkrótce królową i musiał ustąpić miejsca Conciniemu. Nie mniej wszakże wziął czynny udział w uwolnieniu Maryi, kiedy ją po zgładzeniu Conciniego z poduszczeń Luynes’a internowano w Blois (1617). Pozbawiony przez Richelieugo wszystkich gubernatorstw, oprócz Gwien-ny, oBiadł w Bordeaux, gdzie spędzał czas w ustawicznych zatargach z parlamentem i arcybiskupem. Z małżeństwa swojego z Małgorzatą de Foix, hrabianką de Candale, miał trzech synów: Henryka i Bernarda, książąt d’ E,. oraz Ludwika, kardynała de La Valette.—Bernard (* 1692—f 1661) tytułujący się z początku księciem de La Valette, był ożeniony z córką Henryka IV i Henryki d’ Ehtragos (ob.), a po jej śmieroi (1627), zadanej podobno w sposób gwałto wny, ożenił się powtórnie z siostrzenicą ks. Richelieugo, Maryą Combont. Ściągnąwszy jednak na siebie gniew wszechwładnego ministra, musiał ratować się od wyroku śmierci ucieczką do Anglii, skąd wrócił dopiero po skonie kardynała. Mianowany gubernatorem Gwienny, zostawił tam po sobie, przez swą butę, chciwość i rozpustę, jak najgorszą pamięć. — Montbrison „Le premier duo d’ E.* (Paryż 1874).

Epeus, ob. E p e j o s.

Eph... wyrazy od tej zgłoski zaczynające się, ob. także pod Et.

Ephebe, rodzaj roślin skrytokwiatowych niższych z rodź. Byssaceae\ stanowi ogniwo między porostami a grzybami.

Epheby, eb. Efebi.

Ephedra L. bezlist ziele, przęśl przęst-ka, rodzaj z rodziny gniotowatych (gnetaceae). Przęśle w całej okazałości występują na stepach meksykańskiob, szczególnie w okolicach słonych jezior, bo w ogóle lubią grunta pustyniowe, wilgotne i słone. Zarośle przęśli, według opowiadania podróżnych, całej okolicy nadają pozór dziki i ponury, zarośle bowiem takie wyglądają niby las mioteł, których pęki sztywne, nagie, sterczą jedne nad drugiemi. I w Europie napotkać można niektóre gatunki przęśli, szczególnie w bliskości morza Śródziemnego, na Węgrzech, w Tyrolu, a nawet koło Odessy. Przęśle są to rośliny oddziel-no-płciowe, gałązki mają WBtawowate, liście niewielkie, owalne, całobrzegie, o nerwach rozchodzących się pierzasto, kwiaty drobne, często w kłos lub w kupki zebrane. Z pomiędzy wielu gatunków najbardziej znane są: E distachya, efedra, przęśl dwukłosa; jest to bardzo gałęzisty bezlistny krzów, dochodzący 0.6 m. wysokości, z wejrzenia bardzo do skrzypu podobny, rośnie na brzegach morskich południowej Europy i Ązyi-E monostachya L. przęśl jednokłosa, wyrasta w Węgrzech, Tauryce, S/beryi i okolicich Odessy. E. alata Decais, przęśl [skrzy deł ko w ata, w Egipcie i Arabii SkaFstej. Użytku z przęśli

ft

■im

li

*V1

Fig. 138. Przęśl (efedra). Osobnik ieżski z jagodami.

niema. Niektóre z powyższych gatunków E-y dają jagody jadalne, które wedle zapewnień podróżników (Gmelin) mają smak przyjemny, orzeźwiający. Oßtatniemi czasy E distachya, pod nazwą „Ku-zmiczewa trawa“, pozyskała w Rossyi szeroką sła-*ę, jako panaceum na wszelkie choroby, w tej liczbie i na te, które dot) cli eras zwalczano ze skutkiem tylko merturyuszem. To też „Ku-zmiczewą trawę' sprzedają w Rossyi od 3 — 5 rubli za funt, wtenczas kiedy w naszych aptekach i składach aptecznych funt efedry kosztuje

B. M.

Ephedra - Ephedrites (paleont.). Pod nazwą Ephedra (Ephedrites Unger) Sotzläana opisano szczątki gałązek dosyć często spotykających się w polładach trzeciorzędowych; jako E. Johniana

K. J.

S. M.

S. M.

S. M.

Göpp. i E. Mengeana Göpp. gałązki z kwiatkami źeńskiemi z bursztynu Samlandyi, wreszcie takież szczątki z jury Syberyi wschodniej, jako Ephedri-tes antiąuus Heer. Wszelako wielce jest wątpli-wem, czy w istocie szczątki te można zaliczyć do rodziny Gnetaceae.

Ephedrismos, gra u Greków, ob. Efedryzm.

Ephemerideae (Jętki). Rodzina owadów z rzędu prostoskrzydłych (Orthoptera), według innych zaś wraz z ważkami, termitami, mrówkolwem, chróścikiem i t. p. zalicza się do rzędu Żyłkoskrzy-dłych (Neuroptera). Są to zwykle owady małe, o cztereoh cienkich skrzydełkach, z których tylne są o wiele mniejsze niż przednie. Części gębowe owada doskonałego są szczątkowe; odwłok w tyle z trzema długiemi członkowanemi nićmi. Larwy żyją w wodzie i podobnie jak larwy ważek posiadają zamknięty układ dychawek i opatrzone są blaszkowatemi lub rozgałęzionemi skrzelami i dy-cbawkowemi, ułoźonemi w szeregu wzdłuż ksżiej strony odwłoka; posiadają zaś też same trzy nitkowate wyrostki, co i owad doskonały. Larwy mają dobrze rozwinięte części gębowe; są żarłoczne i drapieżne; niektóre grzebią sobie przewody na wybrzeżach wód. Osobliwością jest w tej rodzinie owadów to, że larwy ich, przekształcając się na owada doskonałego i opuszozająo wodę, opatrzone są słabemi, lecz w każdym razie używalnemi skrzydłami, wkrótce atoli podlegają po raz ostatni wy-linieniu i zjawiają się ze skrzydłami zupełnie roz-winiętemi. Ten-to kształt, w którym owad jest zdolny do lotu, choć nie jeBt jeszcze zufełnie rozwinięty, nazwano Subimago. Jako owady doskonałe, jętki nie przyjmują już żadnego pokarmu, a nie które gatunki w tern ostatniem siady urn rozwoju żyją zaledwie kilka godzin w nocy (przeobrażenie ich bowiem kończy się wieczorem), inne żyją kilka dni, gdy tymczasem jako larwy, niektóre przynajmniej, dosięgają kilku lat wieku. U nas znajduje się kilka gatunków. Z tych: Ephemera — rodzaj, Jętka, Dniówka („Jacica") pierwsze członki nóg ma o wiele krótsze od następnych. Larwy, długie, cylindryozne, żyją w małych rzeczułkach i w mule wydrążają sobie przechody. Trzy są gatunki europejskie.—U nas E. vulgata, tułów ma ciemnobrunatny, odwłok żółtawy z szerokiemu ciemnemi, podłogo wato schodzącemi się plamkami, z wierzchu, na ozterech tylnych obrąozkaCh. Długość 16 mm., długość zaś nici ogonowych u samca 23 mm. u samiczki 14 mm. Pospolita w lipcu i sierpniu w całej Europie prócz Sardynii i Korsyki. Z innych rodzajów wymieniamy: Talin-v genia, Hektagema, Cloë\ Caenis (G. luctuosa 3 mm. \ długości). W Europie około 40 gatunków. Ryba cy łowią je w nocy nad rzekami przy pomocy światła, na przynętę dla ryb, a także na pokarm dla drobiu i świń.

Epheßtia, ob. P hyc i s.

Ephetes, ob. Efeci.

Ephialtes, rodzaj z rzędu ptaków Drapieżnych (Raptatores), z rodziny sów (Strigidae), z tak zwa-nycn sów dziennych (Słriges diurnae) najbliżej spokrewniony z puhaczem (Bubo maximts) i po-

dobnież ozdobiony dwoma pęczkami piór na głowie. Wyróżnia się zaś ogonem z wystającemi piórami, nagiemi palcami i delikatnem, krótkiem upierzeniem lotek. Znanych jest 30 gatunków w Australii i w krajach południowych. U nas i wogóle w Środkowej i Południowej Europie żyje E. scops, Puhaczyk, Sówka, Uszatka, Syczek, małego wzrostu (17 cm. długości). Upierzenie szare: zmieszaue białe z rdzawo- źółtem z plamkami i kreskami cieinnemi, z dwiema zaś plamami jasno-rdzawemi na grzbiecie. Przebywa najchętniej w okolicach górzystych i leśnych.

Ephialtes jest też nazwą rodzajową owadu z rodziny gąsieniczników (Ichneumonidae), należącej do rzędu błonkoskrzydłych (Eymenoptera). Tułów nie ma fałdek poprzecznych, odwłokowe zaś pierścienie pogarbione lub drobno pomarszczone. Znanych u nas kilka gatunków. Larwy ich żyją paserzy tnie na różnych owadach. E manifesta-tor, największy z naszych gąsieniozników: czarny, nogi zaś i uda czerwono-żółte. Doohodzi 3 cm. długości. Nie żyje towarzysko. Larwy jego przebywają pasorzytnie w różnych wielkich pędrakach owadów tęgopokrywych, a mianowicie koziorogów. E. tuberculatus, nieco mniejszy od poprzedniego i rzadszy, nogi ma brunatne. Gąsienice jego ź>ją pasorzytnie w larwach koziorogów (Ceramby-cidae) i Ryjkowcowatych (Curculionidae). E. carbonari u s, 16 mm. dł., żyje znowu pasorzytnie na larwach koziorogów z rodzaju Sapedra.

Ephialtes, (E fi altes), Ateńczyk, żył w IV w. przed iN. Chr., przeciwnik Macedończyków, na żołdzie perskim. Po wzięciu Teb przez Aleksandra Macedońskiego, przeniósł się do Azyi Mniejszej i zginął przy obronie Halikarnasu.

Ephialtes (E fi alt es), Grek z Melos, żył w V w. przed N. Chr., znany jedynie ze zdrady pod Termopilami. Gdy zastępy Kserksesa po całodziennej zaoiętej bitwie nie mogły złamać zjednoczonego wojska greokiego pod wodzą króla spartańskiego, Leonidasa, E. wskazał Persom górską ścieżkę, po której ci przedostali się przez grzbiet góry Ety (Oite)i uderzyli z tyłu na Leonidasa.

Ephialtes (E fi alt es), syn Sofonidesa (* około r. 500—f około 456 przed Chr.), mówca i wódz ateński, jeden z przewódzców partyi demokratycznej i przyjaciel Perykiesa. Historycy grecoy wystawiają go jako człowieka bezinteresownego i nieskazitelnego. Publiczna działalność jego była skierowana przeciw partyi arystokratycznej. Tak, gdy Spartanie prosili Ateńczyków o pomoc przeciw Helotom i Messeńozykom, którzy, korzystając z zamieszania, spowodowanego w Sparoie trzęsieniem ziemi, podnieśli oręż (3-a wojna messeńska, 464 r. przed Chr.) i Cymon, przewódzca partyi arystokratycznej, przeciwnik Peryklesa, gorąco poparł tę prośbę, E. wystąpił z energicznym, ale bezskutecznym protestem; Cymon sam poprowadził posiłki (Plut. Kim. 16-a E.; Thucyd. 1, 102). Najważniejszem dziełem E a była reforma areo-pagu (ob.). Najstarsza ta, czysto arystokratyczna instytucya, najwyższy trybunał gardłowy, z u-działem w prawodawstwie i administracyi, z wła-

dzą cenzorską (phylax nomon kai episkopos pan* ton), skutkiem rozwoju demokracyi traciła swe znaczenie. Solon pozbawił ją prawa mianowania arcbontów, nadawszy prawo wyboru ludowi; Klei-stenes zrefoimował i powiększył znaczenie sędziów z ludu (dykasteryj), mianowicie wydziału roślin, spraw przeciwko państwu i religii; Arystydes dopuścił do sprawowania urzędu arcbontów, a więc i do areopagu, czwartą klasę obywateli (tetów).

Nakoniee E.. korzystając z nieobecności Cymona, wniósł i przeprowadził swój projekt przez głosowanie (w 466 r. przed Cbr.), przy poparciu Pery-klesa i partyi demokratycznej, ale w 456 r. padł ofiarą zemsty arystokratów z ręki Aristodikosa z Tanagry (Aristot. „Athenaion politeia“). U sta roźytnych pisarzy nie znajdujemy wyraźnych wskazówek, jakich mianowicie praw został wtedy pozbawiony areopag. Ani Teopompos, ani Eforos nie określają tego dokładnie, nawet Arystoteles ogólnikowo tylko powiada, że E. odebrał wszystkie te przywileje, przez które areopag był stróżem ustroju państwowego, nadawszy je w części radzie Pięciuset (senatowi=bule), w części ludowi (ekklezyi) i sędziom z ludu (dykasteryom). Ściślej wyraża się Filochoros' »Ephialtes mona katelipe te ex Arejoupagou boule ta hyper tou somatos“

(Phil. Photios). E. pozostawił areopagowi jedynie tylko sprawy gardłowe. Na zasadzie tego Forch-hammer (De Areopago, Kiel. 1828) utrzymuje, że areopag zachował tylko »Dikai fonikai“ t. j. ju-rysdykcyę w sprawach gardłowych (o zabójstwo). Prawdopodobnie jednak areopag zachował próoz tego swą kompetencyę we wszystkiem, co tyczyło się kultu i religii — tego bowiem E., dążący tylko do ustalenia demokratycznego ustroju, nie miał powodu dotykać. Areopag zachował dozór policyjny nad budowlami i jurysdykeyę w Bprawach o podpalanie; inne prawo, t. j. prawo odrzucania uchwał ekklezyi, cenzurowania urzędników i osób prywatnych, nadzoru nad wychowaniem młodego pokolenia i wreszcie jurysdykcyę w sprawach politycznych i cywilnych — utracił. Wskutek tego lud posiadł najwyższą władzę, ale zarazem wyrwał jednę z dwóoh kotwio (areopag i senat), które, podług słów Solona, miały utrzymywać w równowadze okręt państwowy podczas burzy. — Forchhammer »De Areopago“ Kiel 1828; Schümann »De Areopago et Ephetis“ Greisw. 1833; »Griechische Alterthümer“ 1897; Oncken »Athen und Hellas, I-es Band Ephialtes*; Philippi „Der Areopagus und die Epheten“ Berlin 1874.

Ephidrosis, pocenie się nadmierne, osobliwie na górnej części ciała, wrodzone niektórym osobom; tak samo też nazywane bywają poty bardzo osłabiające, które występują jako objaw w czasie trwania niektórych chorób.

Ephipium (Siodlarka?), rodzaj o wadu z rzędu dwuskrzydłych (Diptera), rodziny Stratiomyidae.

Wyróżnia się tern, ,:że tułów jego ma z wierzchu po obu stronach po jednym wyrostku kolcowatym, oczy włoskami okryte, odwłók pięeio-obrączkowy, krótki, okrągły, o wiele szerszy od tułowiu. Jedyny gatunek europejski.—E. thoracisum: czarny,

Dr J. P.

S. M.

gęsto pilśniowaty, skrzydła rdzawo-brunatne, prze-zmianki {kälteres) żółte, długość 10 mm. W lecie dość pospolity. Lata niechętnie i ociężale. Częstokroć długo przesiaduje na tym samym liściu. Gąsienice jego przebywają w miąższu gnijących

S. M.

Ephippiger. Rodzaj owadów z rzędu prosto-skrzydłyoh (Orthoptera), z rodziny pasikoników (Locustidae). Cechuje się zupełnym zanikiem skrzydeł dolnych i bardzo krótkiemi, wzdętemi pokrywami, tudzież grubym wielkim odwłokiem, zakończonym u sarnio jajowodem długim, szablastym. Gatunek E. vitium (Locusta Epkippiger), 20 do 25 mm. długości. Całkiem zielony, pospolity we Francyi. E. bitterenis, znaoznie od poprzedniego mniejszy, robi szkody w winnicaoh w Langwedocyi—nazywają go tam »Cousi-cousi“; poprzedni zaś gatunek jest klęską winnic we Francyi północnej. Oba gatunki stanowią prawdziwą szarańczę; napadają jednak w większej ilości, nie co rok, lecz w dość długich odstępach czasu.

Ephod (nazwa biblijna), ob. Efod.

EphorimiS (błędnie nieraz zwany Efory-nem albo nawet E f o r e m), Anzelm, lekarz polski. Urodził zię we Fryburgu na Ssląsku, w pierwszych latach wieku XVI. Przybywszy dzieckiem jeszcze do Krakowa, wcześnie zapisał się w poczet uczniów uniwersytetu tamtejszego. O-siągnąwszy w r. 1522 bakalaureat, w 1527 został magistrem i rozpoczął w tejże akademii wykłady dyalektyki i logiki. Głównymi nauczycielami jego byli podobno: humanista Rudolf Agri-cola, filozof i matematyk Mateusz z Szamotuł i słynny w swoim czasie lekarz, Cypry an z Łowicza. Polecony przez Jakóba Arciszewskiego, kanonika krakowskiego, Sewerynowi Bonerowi, kasztelanowi bieckiemu, został nauczycielem i wychowawcą synów jego, Jana i Stanisława, i podróżował z nimi dłago po Niemczech i Włoszech. Podczas pobytu za granicą pracował też dalej nad wykształceniem własnem i zawiązywał stosunki z licznymi uczonymi, z pomiędzy których wyróżnić wypada szczególniej Erazma z Rotterdamu, z nim bowiem łączyła go znajomość bliaka i przyjaźń ściślejsza. Przebywając w Padwie, uzyskał dyplom doktora medycyny, a cesarz Karol V obdarzył go szlachectwem dziedzicznem. Powróciwszy do Polski, osiadł w Krakowie, gdzie z wyboru współobywateli został rajcą i pierwszym fizykiem miasta. Kiedy żywota dokonał, wiadomem nie jest. Zasłużył się jako wydawca niektórych ksiąg Pliniusza (ob.), które w objaśnienia opatrzył; wyszły one w Krakowie u H. Viet ora (w r. 1526 i 1538), oraz u Scharfenbergera (r. 1527). O prócz tego S. Kośmiński wymienia go, jako autora dzieł następujących: »De utilitate artis medicae“ (B. w. m. d. 1538); »Médicinale compendium ad amplissimum ac prudentissimum Senatum regiae urbis Cracovieusis“ (Kraków 1542, Vietor) i „Remedium contra pestem“. Ostatnie z dzieł wymienionych ma się znajdować w Bazylei. — Por. L. Gąsiorowski »Zbiór wiadom. o

Dr J. P.

And. S

S. M.

Sparta* w „Rhein. Mus.“ 1879).

S. IL

S. M.

hist, sztuki lek. w Polsce“ (T. I str. 23L)i S. Ko-ś miński „Słów. lek. pols.M (str. 111).

Ephraemios, historyk bizantyjski z w. XIII, autor historyi cesarzów od Cezara do Miohała VIII (1261), pisanej wierszami jambioznemi. Wydał ją, Mai (Rzym 1828) i J. Bekker (Bona 1848).    *

Ephrat, Ephrata, Efrata, nazwa druga osady Betleem (ob.).

Ephron, miasto biblijne w północnej części Perei, na wschód od Jordanu, w pobliżu dzisiejszego miasta Tajibeh; zdobył je i zburzył Juda Machabeusz.

Ephyridae, rodzina typu zwierząt jamochłon-nych (Goelenterata), z rzędu Meduz - Krążkopławów (Acalephae). Pozbawione są ramion gębowych, gęba kwadratowa. Znanych 12 gatunków, 8 zaś rodzajów; z tych Nausithoe punctata, nie wielka meduza koloru białawego, błękitnawego lub czerwonawego. Żyje w morzu Sródziemnem.

Epibaoi (’Empâtai), Epi bates, nazywali Grecy każdego, co w jakikolwiek sposób wyruszał konno, wozem, słoniem, nawet okrętem; ale użyty w liczb, mn., wyraz ten zawsze oznacza wojsko morskie, w rozróżnieniu nietylko od wojsk lądowych, zabieranych na okręty, lecz i od majtków. W Atenach jednak E. byli to zwyczajni hoplici regestrowi i wyjątkowo tylko, raz, w r. 415, ścią-gniono ich z pośród tetów. Mało wiemy o ich u-zbrojeniu; prawdopodobnie jednak zdaleka używali strzał i pocisków, zblizka—dzidy i miecza. Liczba E-tów zabieranych na statki wojenne była różną i zmniejszała się zapewne w miarę doskonalszej żeglugi; stosowała się też prawdopodobnie do rozmiaru okrętów i regulaminu poszczególnych grodów i respublik. Wiemy tyle, iż trójwiosłowce attyckie pod Salaminą dźwigały po 18 E-w, śród nich 4 łuczników; w czasie Wojny Peloponeskiej tylko po 10. Później 8-wiosłowiec Lizymacha liczył 1 200 E-w; 5-wiosłowce w pierwszej wojnie Punickiej miały po 120; a okręt unoszący Ptolo-meusza liczył ich 2 850-ciu. E.f przynajmniej w Atenach, pobierali miesięczny żołd, równy żołdowi hoplitów. Stali zapewne pod naczelnem dowództwem tryerarchy i mieli oficerów własnych. W Spareie wyjątkowo pod tą nazwą istnieją też ku końcowi V-go w. w marynarce oficerowie wyżsi. Kto ioh mianuje, ilu ich jest, jak długo służą—nie wiemy. To pewna, że są to oficerowie regularni, z attrybucyami określonemi; że jeden jest tylko obok nauarcha i że go nie można mieszać z epiat oleusem (ob.). Takiego E-ta powoływano do zadań bardzo ważnych, stawiano go na czele licznych sił zbrojnych. Jakoż epibat nauarcha Min-derosa, Agezandrydas, z 42-ma okrętami pobił w r. 411 flotę ateńską pod Eretryą i zajął Eu-beję; tenże sam później dowodzi w podobnych warunkach na wybrzeżach Tracyi. Tégo samego roku, Leon, epibat Antystenesa, z 36*ciu okrętami wydaje bitwę Ateńczykom oblegająoym Chios. Oprócz tyoh dwóch, innych przykładów oficétskiej funkcyi E-tów nie znamy. — (Droysen „Die Grieoh. Kriegs * alterthümer“ w Hermana ^Lehrb. d. griech. Antiq.“

EnejrkL Fown. Haiti. Zeta. 161. Ton 19-ty.

Freiburg in Br. 1889; J. Beloch „Die Nauarchie in

Ł K.

Epib&ella. Rodzaj robaków, ustanowiony przez Blainville’a. Należy do typu Płazińoów, czyli Robaków płaskich (Plathelminthes), do gromady Przy-wrów czyli Smoeznio (Trematoda), do rzędu Wie-loprzyssawkowych (Polysiomeae), pasorzytnie żyjącego na skórze i skrzelach różnych ryb, do rodziny zaś Tristomideae. Epibdella, podobnież jak rodzaj Tristomum, wyróżnia się dwiema małemi przyssawkami koło gęby i jedną dużą przyssawką, podobnie jak u pijawek, na końcu brzucha, zaopatrzoną zaś haczykiem chitynowym. Gatunek E. hippoglossi, kształt ma jajowaty, zaostrzony od przodu. Długość jej dochodzi 24 mm., szerokość 10 mm. Żyje pasorzytnie na wierzchnim boku Flondry olbrzymiej (Eippoglossus gig as); inne gatunki na innych rybach. Monticelli załąoza do tegoż rodzaju gatunek Phyllonella soleae, który znowu żyje pasorzytnie i podobnież na wierzchnim, a zatem na prawym boku innej flondry, a mianowicie znanej powszechnie Podeszwnicy (Solea vulgaris).

Epiblastus jest to pewny przydatek, znajdujący się na części walcowatej zawiązka niektórych traw, pospolicie w środku osadzony.    B- “•

Epiblemum, Murowiec, Pstrzęń. Rodzaj pająka z rzędu pająków właściwych (Araneina), z rodziny Attidae. Oczy, podobnie jak u innych rodzajów tej rodziny, ułożone są w trzy rzędy po przeczne: 4, 2 i 2. W rzędzie przednim oczy stykają się brzeżkami. Piętki u nóg pozbawione są kolców. E. scenie urn: czarny, z białemi kreskami po wierzchu. Można go widywać na stronie słonecznej domów, murów, kamieni.

Epibomios V. Epi Bomo (skrócenie z ispsóę lwi t(j> ßop,(j), kapłan od ołtarza, ofiarnik). Tytuł czwartego w rzędzie hierarchicznym z naczelnych kapłanów Eleuzyjskich (ob. Ele u sini a), którego najrzadziej wspominają teksty i zabytki, tak. że funkoyj jego można się tylko domyślać. Za Porfirem Euzebiusz („Praepar. evang.“ III, 12) powiada tylko, że w uroczystym dramacie inioyacyi E. przedstawiał Księżyc, obok daducha, wyobrażającego Słońce. Co zaś do udziału jego w innych obrzędach tajemnic, to, według tytułu sądząc, musiał on mieć specyalnie powierzoną pieozę ołtarza, a zwłaszcza dokonywanych na nim obiat. Istnieje kamień (Corp. inscr. graec. 71 — Corp. inscr. atticarum I, 1), którego napis dotyczę zawieszenia broni między Ateńczykami i Spartanami, z powodu terminu uroczystości Eleuzyjskich. W napisie tym figuruje też E. eleużyjski; ale kamień złupany jest, na nieszczęście, tuż po jego nazwie, tak, że ani sposób dojść, czemu go wtrącono do tego traktatu, zapadłego mało co po wojnach me-doperskich. E. nie miał miejsca honorowego w teatrze Dyonizosa, co dowodzi, że niżej stał w hierarchii od hierofanta, daducha i hiérokeryksa; był wszakże stołownikiem, na koszcie rządu, w Pry-tanejonie. Zdaje się, iż był także hieronymem, czyli tracił imię indywidualne i przybierał je tylko od swej godności. Za czasów Riymskioh zosta-

65

K... K.

K. J.

R. M.

dzo pospolite w Stanach Zjednoozonych.

S. K.

VIII, 62.

wało mu łacińskie gentilitium, imię rodzinne, a tytuł funkcyi zastępował mu cognomen. Epi-bomów wybierano prawdopodobnie zpośród rodu Keryksów; a ponieważ każdy z kapłanów eleuzyj-skich miał odpowiednią kapłankę: i ten, przeto posiadał towarzyszkę w osobie Hier ej a tes De-metros. — (Lenormant; ob. pod bibliografią art. Eleuzyjskie tajemnice).

Epibulanźeryt (mineral.). Nazwę tę nadał Webski pewnemu minerałowi z Altenberga na Szlą-sku, uważanemu dawniej za błyszcz antymonu. Tworzy on delikatne igiełki i ziarnka wrośnięte w spacie brunatnym, o c. wł. 6.309 i składa się z 55.50 ołowiu, 20.50 antymonu i 21.60 siarki, obok śladów cynku, żelaza i niklu. Webski za empiryczny wzór jego podaje: Pb₆Sb₄S₁₅, Petersen: PbjSbjSg, co znaczyłoby: 3PbS-f-Sb₂S₆.

Epicaridy, rodziny raków, z rzędu Równo-nogich (lsopoda). Żyją pasorzytnie na rybach, i jak to ich nazwa wskazuje, na innych skoiupiakach. Podlegają podobnym przeobrażeniom, uwarunkowanym przez życie pasorzytoicze, jak widłonogi pasorzytne (Copepoda). Rodzaj Aega, żyjący na rybach, jest np. mało jeszcze przekształcony; wprawdzie 2—4 para nóg tułowiowych zmieniona jest w haczyki do przytwierdzania się, lecz zwierzęta mogą swobodnie się poruszać i opatrzone są wiel-kiemi oczyma; obie płcie mało Bię różnią pomiędzy sobą. Ściślej przystosowany do żyoia paso-rzytniozego jest spokrewniony z Aegą ociężały Rybosz (Cymothoa) z mniejszemi oczyma (albo bez oczu) i z 7-iu parami krótkich nóg haczykowatych; żyje on w jamie gębowej i skrzelowej u ryb. O wiele bardziej zmienione są Rakoszowate (Bopyridae ob.), których samica jest niesymetryczna, bezoka i opatrzona bardzo małemi kończynami haczykowatemi; segmenty szerokiego odwłoka są nieruchomo połączone. Samce rakoszo-watych posiadają bardziej normalną postać równo-nogów, lecz są drobne i przytwierdzone bywają do odwłoka samicy; zupełnie zaś, lub prawie są bez nóg, oraz dziwne w ogólności posiadają kształty samice krabianków (Entoniscidae z rodzajami: En• toniscus, Portmion i innemi), których samce karłowate mają postać dość normalną. Młode zaś równouogów pasorzytnyoh posiadają we wszystkich tych rodzajach normalną postać innych ró-wnonogów i zdolność dowolnego ruchu. U Cy mothoa i niektórych innych równonogów pasorzy-tnych skonstatowano jeszcze ten interesujący fakt, iż (wręcz przeciwnie niż u wszystkich innych skorupiaków), są one obupłciowcami, i to w taki sposób, że w młodośoi funkeyonują przez pewien czas jako samce, gdy tymozasem żeńskie narządy płciowe później dopiero rozwijają się, wtedy gdy już męskie zanikają. — (Por. „Zool.* Boasa, przekł. J. Nusbauma).

Epicauta. Rodzaj z rzędu owadów tęgopokry-wych, z grupy Miękkoskrzydłych (Yesicantia), z kantarydarni spokrewniony. Zazwyczaj czarny lub ciemno-szary. W Europie na wschodzie i w Ameryce północnej. E. cinerea i E. vittata, bar-

S. M.

Epicedium. Wyra* ten grecki (izixVjSetov, domyśl. 4aIxa) oznaczał pierwotnie pieśń pogrzebową, następnie zastosowany został do utworów lirycznych smutnej, żałosnej treści. Plutarch (vit. Nic. 17) w ten sposób nazywa niedoszłą do nas elegię Eurypidesa, w której autor opłakuje klęskę Ateńczyków w Sycylii w r. 413. Nazwa ta przeszła i do literatury rzymskiej: ten tytuł noszą dwie improwizacye Stacyusza (III 5; V 5), w zbiorze pod ogólną nazwą „Silvae“, cytowanym przez Senekę (Suas. 6, 26), utwór Korneliusza Severusa na śmierć Cycerona i „Consolatio ad Liviam Augustana de morte Drusi Neronis, filii eius, qui in Germania periit“; kto był autorem tego ostatniego utworu, dokładnie nie wiadomo.    J- u-

Epicentrum, punkt na powierzchni ziemi, z którego rozchodzi się trzęsienie. Istotny środek trzęsienia, to jest punkt, w którym wystąpiło pierwotne uderzenie czyli właściwe ognisko danego trzęsienia, przypada w głębi ziemi; jeżeli a punktu tego wyprowadzimy do powierzchni ziemi prostopadłą, to punkt, w którym prostopadła ta powierzchnię ziemi spotyka, jest właśnie E. Linie krzywe, łączące na powierzchni ziemi punkty, które doznały wstrząśnięcia jednocześnie, nazywają się ho-moseisty; jeżeli obserwacye wystarczają do nakreślenia takiej homoseisty, to stąd oznaczyć się daje E.; jeżeli zaś nadto znamy kierunek, w jakim dany punkt na powierzchni ziemi doznał uderzenia, to z danych tych wyprowadzić można położenie w głębi ziemi istotnego środka tego wstrząśnienia. Do celu tego służy kilka różnych metod; trudność wszakże główna polega na tern, że ognisko, z którego się trzęsienie rozchodzi, nie jest w ogólności jednym tylko punktem, ale obejmuje przestrzeń mniej lub więcej rozległą.—Ob. Trzęsienie ziemi.

Epicharis, wyzwolenica rzymska za czasów Nerona, spólniczka spisku, uknutego przeciwko niemu w r. 69 przez senatora Pizona. Będąc heterą jednego ze sprzysiężonycb, Skellasa, brata filozofa Seneki, od niego dowiedziała się o spisku i zapalczywie podżegała wahających się. Chwi'o-wo bawiąc w Kampanii, starała się wciągnąć do sprzysięźenia oficerów floty, znajdującej się w Mi-senum, lecz została zdradzoną przez jednego z nich, tysiącznika, Woluzyusza Prokulusa. Nie mogła być skazaną na śmierć, gdyż oskarżenie Prokulusa było gołoBłownem i E. nie podała mu imion spiskowców; pozostawiono ją jednak w więzieniu. Gdy wkrótce potem spisek Pizona został wykryty, Neron, chcąc dowiedzieć się więcej- szczegółów i imion, kazał wziąć E. na tortury, ale ta, pomimo strasznych męczarni, nie wydała żadnego ze współwinowajców. Nazajutrz, kiedy siepacze wlekli ją na ponowne męki, E. przywiązała skrycie chustkę do poręczy stołka, na którym ją niesiono (bo chodzić już nie mogła) i zadusiła się* przyciskając głowę do oparcia. Bohaterstwo E. obierali za temat do tragedyi: Ximenes (1753 roku); B. M. Legouvé. — „Taciti Annal.“ XV 51, 57; Dio Cassius LXII 27; Polyaeni Strat.

W. Ch.

K. K.

E. J.

Epicharmos, sławny komedyopisarz grecki, ur. około 640 przed Chr. na wyspie Kos, syn lekarza Elothalesa, już jako chłopiec dostał się do Megary sycylijskiej a stąd do Syrakuz, gdzie samowładz-oy, Gelon i Hieron, potęgę swą uświetnić pragnęli przepysznemi przedstawieniami scenicznemi i mu-zykalnemi. Gruntowne filozoficzne wykształcenie wykazał w wielu mądrych sentencyach, skąd Py-tagorejczycy wzięli pochop do usnucia bajki, że on zrazu do ich związku należał, a później dopiero poezyi komicznej się poświęcił. DoohowawBzy tę-gości władz umjsłowycb, dożył sędziwego wieku, bo umarł w r. 450, licząc lat 90. Pamięć poety uczcili Syrakuzańczycy spiżowym posągiem, na którym widać było epigramatyczny wiersz, napisany przez Teokryta. Epicharmowi zawdzięcza tak zwana doryjsko-sycylijska komedya praw i dłowe i artystyczne wydoskonalenie. Komedye je go, których ilość, według różniących się źródeł, pomiędzy 35 a 52 się chwieje, były to głównie mitologiczne trawestacye, treścią najwięcej do at-tyckich dramatów satyrycznych zbliżone. Zawsze E, przecież uwzględniał w nich właściwość charakteru narodowości doryjsko - sycylijskiej i osobne znamiona, jakiemi się życie Greków sycylijskich zpo-śród innych wyróżniało; były zaś niemi: szczególnie zamiłowanie w przepychu i w zbytku, nieposkromiony apetyt i niewyczerpana pomysłowość w przyprawianiu najrozmaitszych potraw wykwintnych i łakoci, która uznanie wielkie jeszcze za czasów rzymskiego panowania znalazła, podając w przysłowie sławne dapeB Sieulae. I tak, w jednej komedyi był główną osobą Herakles, dogadzający podniebieniu swemu z nieprzebranych zapaBÓw zabitego potworu Buzyrysa; w innej, zatytułowanej „W esele Heby”, Btanowi główną [oś huczna biesiada weselna, złożona z setek smacznych potraw, przygotowanych z ryb, ostryg, ptactwa i rozmaitego pieczywa. Czysto mitologiczną trawestacyą jest komedya pod tytułem „Hefaj stos*, w której przedstawia poeta Herę skrępowaną na tronie więzami, ponieważ z zazdrości powstawała na życie Heraklesa. Z fragmentów dochowanych wynika, że w niejednej sztuce przesuwał poeta przed oczami widzów udatne obrazy na tle humory-stycznem z rodzinnego życia, wprowadzając na scenę zagrodę chłopską, pobożnego pątnika, zapasy o dowcip trafniejszy, spory filozoficzne. E. pisał swe dzieła w języku pospolitego ludu, a więc w doryjskim dyalekcie, jakim w ’Syrakuzach w niższych warstwach mówiono. Prócz jambowego try-metru używał z szczególnem upodobaniem trocba-icznego i anapestowego tetrametru. Trochaiczny tetrametr nosi stąd do dzisiaj nazwę metrum Epicharmium. Dwie komedye napisał wyłącznie w anapestowym rytmie. Szybkiemu tokowi miar wierszowych odpowiadała także żywość akcyi scenicznej, prędko, z jasną ekspozyeyą, bez subtelnych zawikłań i bez dokładniejszego cieniowania charakterów zdążającej do końca. Dla tego liczono komedye jego do rzędu) t. zw. f a b u 1 a e motoriae, a do wielkiej zalety tej robi Horacy w List. II 1, 58 w znanym wierszu alluzyę:

„Plautus ad exemplar Siouli properare Epieharmi“ Starożytni cenili komédye E-a nader wysoko, jeszcze z tego względu, że zawierały one obfite źró* dło krótkich, a dobitnych zdań ogólnych, a z tsgo właśnie powodu Platon w Theaet. 152 równa go z Homerem. Rzymski poeta Enniusz nadał dydaktycznemu poematowi swemu, w którym sen-teneye sycylijskiego komedyopisarza przednią odgrywały rolę, tytuł Epicharmus. Późniejsi filozofowie i gramatycy oddawali się pilnie studyo-waniu dzieł E-a. Apollodor Ateńczyk sporządził o-sobne wydanie komedyj jego z komentarzem w 10 u księgach. Do naszych czasów dochowały się tylko nieliczne fragmenta. Zebrali je najlepiej: Ahrens w dodatku do dzieła „De dialecto Dorica* (Getynga 1843) i Lorenz „Leben uud Schriften des Koers E.“ (Berlin 1864).—Por. Harless „De Epi-charmo“ (Essen 1822); Grysar „Oe Doriensium comoedia quaestiones“ (tom II, w Kolonii 1828); Schmidt Leopold „Quaestionec Epicharmeae” (Bonn 1846).    s-Drz-

Epicheremat, od lîri)(£tp£ü> = aggredior=napastuję.—„Epicharema Valgius aggressionem vo-cat“ mówi Kwintyl. V 10. Jest to nazwa szkolna, używana przez Arystotelesa, na oznaczenie pewnego rodzaju argumentu syllogistycznego, któremu filozof ten nadaje miano „syllogizmu dyslektycznego” (Topica VIII 11). Właściwie E. jest to taki syllogizm, w którym przesłanki, ponieważ nie dość przekonywająco mogłyby przemawiać same przez się, przeto dla wzmocnienia przybierają argumenty dowodowe, w ten Bposób wyja-śoiając i ugruntowując łączność z sobą dla udowodnienia myśli głównej.

Np. „Jan widocznie cierpi na nerwy“ (ponieważ źle sypia, podlega Bmutkom, niechęci do pracy, lękom i t. p.).

„Pobyt w górach dobrze działa na nerwy* (ponieważ powietrze górskie zaprowadza równowagę w drogach oddechowych, zasila krew, ożywia funkcye trawienia i t. d.).

„Przeto, Jana, aby odzyskał zdrowie, należy wysłać w góry“.

Istotnie, określenia tu pomieszczone w nawiasach przesłanek stanowią dla nich pewną siłę zbrojną, zdobywającą przekonanie, i stąd tak wzmocniony syllogizm, nazwano agressywnym.

Epichloryt Rammelsberg (mineral,). Minerał z Neustadt w Harcu z grupy chlorytu, oznaczony i opisany przez Rammelsberg a. Występuje, podobnie do odmian azbestu, w postaci prostych i pogiętych prętowych skupień, dzieląoyoh się na cienkie pręty; c. wł. 2.76; tw. 2.5; barwy ciemnozielonej, w rysie szaro białej, z blaskiem tłustym, w cienkich prętach przeświecający, w dotknięciu bardzo tłusty. Skład chemiczny: 40.88 krzemionki, 10.96 glinki, 8.72 tlenniku żelaza, 20.0 magnezji, 8.97 tlenku żelaza, 0.68 wapna, 10.18 wody. Pod dmuchawką topi się bardzo trudno w cienkich blaszkach; kwas solny nie rozkłada go całkowicie.

Epiohnopteryx, N i e o ni c a, osobliwy bardzo rodzaj motyli, z rodźmy Prządek (Bombycidae), do gru-

S. M

S. M.

K. K.

S. K.

at

a cos

(x³+2/*)² -f- 4ay (a²+?/₂) — 4a²x*=o.

Jeżeli koło tworzące toczy się, nie po stronie zewnętrznej, lecz po stronie wewnętrznej koła stałego, wtedy linia krzywa, opisana ruchem

punktu koła tworzącego, nazywa się hypooy-

s. D.

And. S,

py Koszówkowatjch wraz z Koszówką (Psyche) nale-źący; od Koszówki odróżnia się tem, że wierzchnie żyłki skrzydeł przednich u brzegu nie rozwidlają się. Sam -czyk ma ciało wysmukłe, samiczka zaś, podobnie jak w rodzaju Koszówka, całe życie zachowuje robako-waty kształt gąsienicy. U nas kilka gatunków: E. pul la: samczyk czarny, robakowata zaś samiczka z żółtawemi grzbietowemi tarczkami na dwóch przednich pierścieniaoh. Długość jej 7 mm. Ulegają przeobrażeniom zawarte w woreczkach 14 mm. dł., utkanych z cząstek roślinnych. Samica pozostaje w woreczku całe życie.—E. helix: samczyk szary, woreczek ma kształt spiralnej pochewki z piasku ulepionej. Oba gatunki w maju i w czerwcu, w trawie, na łąkach i w lasach łatwo można spotykać (ob. Psyche).

Epicka poezya, ob. Epos.

Epicrium. Rodzaj należący do gromady płazów (Amphibia), do osobliwego rzędu Beznoźnych (Gymnophiona). Ciało wydłużone, robakowate, bez-noźne; ogon szczątkowy, oczy szczątkowe. Karmi się dżdżownicami i t. p. Skóra z brózdami koli-sterni, pokryta u niektórych gatunków łuskami skostniałemi (ob. Coecilia). Rozwój znany jest bliżej u jednego tylko, wschodnio - indyjskiego gatunku, Epicrium glutinosum. Postać ta składa swe wielkie jaja do dołka w ziemi, obejmuje ciałem kłaczek jaj i upuszcza go dopiero wtedy, gdy młode się wylęgną. Zarodek rozwinięty posiada trzy pary skrzeli podobnych do skrzeli u larw salamander, szczątkowe kończyny tylne, oraz krótki ogon, opatrzony płetwową obwódką. E. opuszczając jaje, traci skrzele; młode, nowonarodzone ndaje się do wody, gdzie przebywa przez dłuższy czas. Zasługuje też na uwagę to, że jajko złożone znacznie się powiększa, tak, iż średnica tego wzrasta dwukrotnie i zarodek rozwinięty waży prawie cztery razy więcej, niż jajko złożone pierwotnie. Być może, iż prócz wilgoci zarodek ssie jakąś wydzielinę z gruczołów skórnych matki. („Zool." Boasa, przekład J. Nusbauma).

Epicrocum. Jakkolwiek greckiej formy, wyraz ten spotyka się tylko u pisarzy łacińskich. Oznacza on strój, używany przez niewiasty i mężczyzn zniewieściałych, a Festus określa go jako .rodzaj płaszczyka, szafranowo- farbowany, bardzo przezroczysty (pelluóidum)“. Z tego tekstu wnosić można, iż nazwę zyskał od szafranu (orocus); charakterystyczną cechę tego stroju musiała stanowić nie kształt jednak ani barwa, ale delikatność i prze-zrobzystość tkaniny.

Epioykl, koło, którego środek toczy się po o-kręgu innego koła, zwanego circulus deferens. W dawnej astronomii Hipparcba i Ptolemeusza koła te służyły do wyjaśnienia nierówności w biegu planet i zmiennej ich od ziemi odległości.—Ob. Planety.

Epicyklojda jest to linia krzywa, którą opisuje punkt koła, toczącego się po stronie zewnętrznej okręgu koła stałego; w cyklojdzie (ob.), pierwszy okrąg toczy się po linii prostej. Podobnie jak przy cyliojdzie powstaje tu epicyklojda zwyczajna, jeż li punkt opisujący krzywą znajduje się na okręgu koła tworzącego; skrócona, jeżeli ten punkt znajduje się wewnątrz; wreszcie wydłużona, jeżeli znajduje się na przedłużeniu promienia koła tworzącego. Jeżeli E ę zwyczajną odniesiemy do układu osi prostokątnych, przechodzących przez środek koła stałego; jeżeli oś y tego układu przechodzić będzie przez punkt początkowy ruchu; jeżeli dalej t oznacza kąt, o który obróciło się koło tworząoe dla punktu bieżącego E-y: wtedy spółrzędne tej krzywej wyrażą się w sposób następujący:

x—{bĄ-a) sia —--a ein ^

(b-\-a)t gdzie a jest promień koła tworzącego, b promień koła stałego. E. jest w ogóle krzywą przestępną; wszakże w przypadku, gdy stosunek promieni a i b jest wymierny, należy ona do rzędu krzywych algebraicznych; w tym przypadku łatwe przekształcenie powyższych równań i eliminacja prowadzi do równania algebraicznego pomiędzy spółrzędnemi x i y. Jeżeli w tym przypadku założymy nadto, że promienie obu kół są równe, otrzymamy linię krzywą, zwaną kardyojdą, której równanie ma postać: kloj dą.

Epidamnos, ob. Du razz o.

Epidauros, 1) Epidauros, kolonia grecka, ob. Dubrownik. 2) E. Limera miasto staro-grećkie, na południowo-wschodniem wybrzeżu Morei w Lakonice, była kolonią argolidzkiego Epidauru, miała niezłą przystań, oraz świątynie Afrodyty i Asklepiosa; dziś nędzna osada Palaia Monemba-sia 3) E., bogate miasto starogreckie w Argoli-dzie, nad odnogą Sarońską, miało dobrą przystań, uprawiało wyborne wina, hodowało konie i prowadziło znaczny handel. Świątynia Asklepiosa znana była ze swych bogaotw, które złupił Sulla; w gaju poświęconym temu bożkowi stał kolosalny jego posąg ze złota i kości słoniowej, który ściągał chorych z całej Grecyi; ze świątyni Bakchosa słabe pozostały szczątki, natomiast teatr, zbudowany przez Polykleta, o 55 rzędach siedzeń, zachował się dość dobrze. E. wspólnie z Trooiena-mi i Argos założył wiele kolonij w Azy i Mniejszej. Dziś osada Palaia Epidavros.

Epidaurnm, starożytne miasto w Dalmacji, ob. R a g u z a.

Epidaurye, uroczystości w Atenach na cześć Asklepiosa (ob.). Wpadały one w Eieuzyjskie, przez co przestawały być świętem specyalnie prze-znaczonem dla boga Epidauru, lecz wkraczały w ogół obrzędów wielkiego święta Dwóch Bogiń, i zaliczały się między dnie przygotowawcze do tajemnic Eleuzyjskich. Poczynały się zrana w d. 19 mieś. boedromionu; tworzyły więc ostatnią fa-

K. K.

K. K.

zę obrzędów odbywających się w Atenach, skąd pochód w tymże samym dniu ciągnął ku Eleuzie. Początek ich tłómaczono legendą, której echo dochowało się w Pauzaniaszu i Filostratesie. Ustanowiono je, zdaje się, na pamiątkę dopuszczenia Asklepiosa do tajemnic Dwóch Bogiń, w okolicznościach szczególnych. Asklepios przybyć miał z Epidauru, podczas uroczystości Eleuzyjskich, dla wzięcia udziału w tajemnicach i dopuszczono go, chociaż przybył zapóźno, nie po ich ukończeniu wprawdzie, lecz w ciągu obrzędów, i tym sposobem zyskał rodzaj dyspensy, która, przyznana jemu wyjątkowo, stała się później obyczajem. Kto nie zdążył przybyć na początek, nie był przeto od tajemnic wyłączonym: dość było przedstawić się w dniu E-j. Na czem uroczystość ta polegała, niewiadomo ściśle; można jednak główne części odnaleźć. Nasamprzód, niema wątpliwości, że sprawiano wielką Asklepiosowi obiatę w godzinach rannych, poprzedzoną przez nocną wigilię świętą (îiawo^iç), wspomnianą w napisie dotyczącym E-j, odkrytym przy odkopywaniu Asklepionu w Atenach, 1876 r. (Corp. inscr. attic. II). Następnie, ponieważ uroczystość ta oznaczała koniec okresu przygotowawczego do Eleuzynij, to powinny były podczas E-j odbyć się ostateczne i stanowoze oczyszczenia; czego dokonać musieli i spaźniający się mistowie: dlatego też, w braku nawet świadectw, śmiało twierdzić można, iż E. ustanowione zostały w znacznej części dla obrzędów puryfikacyjnych. Nareszcie przytoczony napis wskazuje, że w uroczystości tej figurowali erreforowie; inny (Corp. inscr. attic. III 916) wykazuje obecność kannefo-rów; skąd wniosek możliwy, iż był jakiś pochód uroczysty. Odkąd dokąd? Prawdopodobnie od Eleu-zynionu ku świątyni Asklepiosa, a stamtąd może aż do sąsiedniej Demetry Chloe.—Jedno z drugiem, to, co wiemy, z tem, czego się możemy domyślać, stanowi bardzo mało. Faktem najważniejszym jest związek boga Epidauru z dwiema boginiami Eleu-zyjskiemi. Dowodzą tego plastycznie dwie płaskorzeźby wotywne, znalezione na gruncie Asklepionu w Atenach, podczas rozkopu w r. 1876. Pierwsza zwłaszoza szczególną zwraca uwagę: Demeter siôdzi Da okrągłym pieńku; za nią stoi Kora z dwiema płonącemi pochodniami; Asklepios stoi nieco prze! Demetrą, z głową zwróconą ku grupie błagalnej, podchodzącej ku niemu (P. Girard „L’Asclépion d’Athènes“ tab. II, str. 43 eq ). Jest to płaskorzeźba znakomita, tylko, na nieszczęście, w głowach figur mocno uszkodzona. Oprócz tego dodać należy, iż w samym Epidaurze, grodzie Asklepiosa, istniał rzeczywiście kult Demetry i Kory, tylko pod mniej znanemi imionami: Damii i Auksezyi. Z tego wszystkiego wolno mniemać, że, jak w Epidaurze, tak i w Atenach, jednakowy stosunek łączył Asklepiosa z Dwiema Boginiami; lecz racy a mitologiczna tego stosunku jest dla nas tajemnicą. (Zob. artykuł Ulrychsa w „Jahrb, des Vereins im Rheinlande“ tom 87-y, r. 1889).

Epidemia v. Ep idami a. Przywilej nadawany przez lud rodyjski, jako zaszczyt, cudzoziemcom osiadającym na ich wyspie, nie przyznający wszelako prawa obywatelstwa zupełnógo. Jak daleko sięgał ten przywilej, dotąd nie oznaczono. Według źródłosłowu, jest to prawo pobytu, ale czy bezpłatne, czy za opłatą, jak dla metojków, nie wiadomo. Syn mającego prawo E-i łatwo zostawał obywatelem rodyjskim, lecz nie było to następstwem koniecinem, lubo Rodyjczycy często przenosili je z ojca na syna dla zatrzymania u siebie rodzin artystów. Istniało też na wyspie kollegium religijne Epidamiastów (aovfiötai ‘Poóiaatal sTuSajuaatat), o którem przypuśoić można, iż utworzyło się pod patronatem i ku czci bogini Rodos, przez cudzoziemców mających prawo Epidamii.— (Foucart w „Diet. des antiq.“ Da-remberga, Paryż: na podstawie napisów z różnych zbiorów zabytków greckich).

Epidemia (od gr. sł. èîctSTjpiG) = być w kraju, upowszechniać się w kraju), jest to zjawienie się jakiejś choroby i rozpowszechnienie się jej w pewnym okresie czasu na liczue jednostki, zamieszkujące tę samą miejscowość. Choroby mające tendencyę do rozpowszechniania się nazywają się epidemicznemi, pospólnemi, nagminne-mi lub pornorkowemi. Są to choroby z natury swej bądź zakaźne, bądź też zaraźliwe. Jako czynnik wywołujący E ę, uważane są drobnoustroje: bakterye (tyfusu, cholery, ospy i t. p.), lub też pierwotniaki (protozoa zimnicy, czerwonki i t. p.). Dla powstania E-i koniecznemi warunkami są: 1) żywotność i zjadliwość odpowiednia samego zarodka, oraz dostateczna jego ilość; 2) znaczna ilość osobników, bądź rasowo, bądź indywidualnie podatnych do przyjęcia zarazy; 3) skupienie takich jednostek w jednem miejscu, w złych warunkach zdrowotnych (jak np. w czasie wojny, pielgrzymek, w koszarach niehygienicznie urządzonych, w fabrykach, szkołach etc.). Sprzyjają rozwojowi zarazków: odpowiednia gleba, grunt zanieczyszczony, wilgoć przy odpowiedniej ciepłocie, brak powietrza i światła. Niweczą odporność o-sobników wszelkie nadużycia, zmęczenie, złe warunki odżywiania i pomieszkania. W celu więc zapobiegawczym zjawieniu się E-i należy dbać:

1)    o czystość ciała przez zakładanie kąpieli ludowych po wsiach i miastach, fabrykach i szkołach;

2)    o czystość w domach mieszkalnyoh, na podwórkach, ulicach, placach, przez usuwanie wszelakich brudów, skanalizowanie miast, opróżnianie kloak; 3) o sanitarny nadzór nad produktami spo-źywczemi (mięsem, mlekiem, szczególniej) i nad wodą, przez niszczenie mięsa zakażonego, nieświeżego, mleka od krów dotkniętych perlicą i t. p. przez należyte filtrowanie wody i zamykanie studzien z wodą zaskórną i zanieczyszczoną związ kami organicznemi; 4) o hygieniczne pomieszkania, szczególniej dla klasy pracującej niezamożnej, o należyte urządzanie budynków szkolnych, koszar, hoteli i zajazdów; 5) o należyte chowanie ciał zmarłych ludzi i padłych bydląt. W razie zaś zbliżania się E-i należy starać się o jej nie-zaciągnienie z miejscowości nią dotkniętych do miejsc od niej wolnych, przez urządzenie kwarantanny i ścisły nadzór sanitarny nad osobami i to-

warami pochodzącemi W razie zaś wybuohu E-i należy użyć wszelkich sposobów ograniczenia jej, co po części można o-siągnąć przez natychmiastową izolacyę chorych i należytą dezynfekcyę domów i mieszkań, gdzie się pierwsze wypadki cierpienia E-i zjawiły. Jako środki dezynfekcyjne winny być użyte: 1) takie, które zabijają sam zarazek, nie zabijając chorego i nie niszcząo przedmiotów samych, w których się zarazek może mieścić; 2) takie, których użycie nie je3t połączone z wielkiem niebezpieczeństwem dla oBÓb zajmujących się dezynfekcyą; 3) takie, które nie ulegają szybko rozkładowi i 4) takie, które nie są uciążliwe w użyciu dzięki wysokim swym cenom. Najpospoliciej używane są do dezynfekcyi: sublimât, kwas karbolowy, chlorek wapna, formalina, woda dziegciowa i inne. Dezynfekcyjnie działa też wysoka, do 100°C,. temperatura, zarówno w powietrzu suchem, jak i w wilgotnej parze. Charakterystyczną cechą epidemii wszelkiej jest po stopniowem wzmaganiu się następcze wygasanie aż do zupełnego zniknięcia. Wytłómaczyć się to da, bądź przez ostateczny brak jednostek podatnych do przyjęcia zarazy, bądź przez wymieranie samego zarazka. Do rzędu chorób występujących epidemicznie należą: cholera, influenza, tyfus, szkarlatyna, ospa, odra, biegunka krwawa, dyfterytys, świnka, zapalerie płuc, żółta

E W, Z.

B. M.

K. J.

miejsc zakażonych.

febra i t. p.

Epidendron, Z gr. stcI = na ôévdpov — drzewo, a więc rośliny na drzewach rosnące. Są to rośliny przeważnie strefy podzwrotnikowej, żyjące na gnijących pniach drzew, lub też w szczelinach i szparach kory. Botanicy znają liczne gatunki E - ów, z których wspominamy tu E. y. Aërides, flos aëris, ma żółto- lub czerwono - pstre kwiaty, mocny zapach. Japończycy hodują go w ogro dach. Należy tu także Cattleya Lindl., pyszuo-ta, która w licznych, pięknie kwitnących gatunkach bywa hodowana w cieplarniach. Prawie wszystkie E-y należą do rodź. storczykowatych (Or-chideae), ob. Storczyki.

Epidermis (gr.), naskórek, przy skórek ob. Skóra.

Epidot Hauy (mineral.). Minerał układu je-dnoskośnoosiowego, w niezmiernie różnych postaciach krystalicznych, których dotąd już przeszło 220 opisano; kryształy tworzą prawie zawsze słupy poziome, wydłużone są bowiem równolegle do osi orthodiagonalaej, z rozwojem przeważnym he-mi dom, oraz płaszczyn wierzchołkowych podstawowych i orthodiagonalnych; słupy te, zwykle je dnym końcem przyrośnięte, przedstawiają na drugim, swobodnym końcu, bardzo łicine kombinacye hemipiramid, klinodom i słupów. Rzadbiemi bywają kryształy wydłużone nie orthodiagonalnie (z Achmatowska według Kokszarowa, ze Strie-gau wedle E. Beckera). Kryształy bywają zwykle w grupy zrośnięte; częste są bliźniaki, zrosłe równolegle do płaszczyzn orthopinakoidu; zdarzają się również epidoty niekryBtaliczne, w skupieniach prętowych, ziarnistych do zbitego. Pseudomorfo-zy po granacie, skapolicie, ortoklazie, oligoklozie, labradorze, piroksenîe i amfibolu. Łupliwość podstawowa doskonała, również orthodiagonalna; odłacn muszlowy do nierównego i zadziórowego. C. wł. 3.32 — 3.50; tw. 6.0 — 7.0; prawie zawsze zabarwiony, szczególniej na zielono, żółto i szaro, rząd ko czerwony lub czarny; blask szklisty, na płaszczyznach łupliwości dyamentowy; minerał prze świeca w rozmaitym stopniu w masie lub tylko nà krawędziach. Wzór jego przyjmują mineralogowie H₂Ca₄(R₂)₃Si₆0₂₆, albo Ca₄(Ra)₈(0H)₂(Si0₂)₆, w którym R₂ jest Ala i Pe₂. Ludwig wszystkie epidoty ma za mieszaniny idealnego czystego epi-dotu glinkowego z czystym epidotem żelezistym, z których pierwszy zawiera teoretycznie 39.65 krzemionki, 33.73 glinki, 24.64 wapna, 1.98 wody; drugi: 33.29 krzemionki, 44.35 tlenniku żelaza, 20.70 wapna, 1.66 wody. W rozmaitych odmianach epidotu ilość krzemionki waha się między 36 40, glinki między 18 a 29, tlennitu żelaza między a 17, wreszcie wapna między 21 a 25 na sto. Pod dmuchawką różne odmiany epidotu zachowują się rozmaicie; silnie wypalone lub stopione wszystkie rozkładają się kwasem solnym łatwiej lub trudniej z wydzieleniem krzemionki galaretowatej; na surowe kwas działa Błabo, chociaż Laspeyres twierdzi, że każdy epidot rozkłada się całkowicie, jeżeli nader miałki jego proszek przez długi czas ze stężonym kwasem solnym gotowany będzie. Epidot rozpada się właściwie na trzy oddzielne grupy: pistacytu czyli epidotu właściwego, piemontytu czyli epidotu manganowego, wreszcie bucklandytu (ob. te wyrazy).

Epidoza, E-dosis, nazwa dobrowolnego podatku, składanego miastom greckim przez obywateli, a nawet przez metojków, cudzoziemców i wszelkiego rodzaju dobrocz} ńców. Podatki te wielką grają rolę w historyi miast greckich po wszystkie czasy, aż do panowania rzymskiego, i sporą stanowią rubrykę w budżecie, niekiedy jedno ze źródeł głównych. Składają się rozmaitemi sposobami: pojedynczo, zbiorowo w formie podpisów publicznych, zgoła dobrowolnie, albo też z nakazu urzędników lub zgromadzeń ludowych. Składane to przez pry watnych, to przez urzędników czynnych, w srebrze lub w naturze, służą na rozmaite potrzeby: na uzbrojenia, na wyprawy nieprzewidziane, na roboty publiczne, obiaty, igrzyska, przedstawienia teatralne, na zasiłki ubogim w chlebie, oliwie i t. p. Zastępują one poniekąd dzisiejsze pożyczki narodowe, na potrzeby przechodzące preliminarz budżetowy. Zjednywają też ofiarodawcom dekrety honorowe, wieńce, a cudzoziemcom często obywatelstwo miasta. Można powiedzieć, że cała kate-gorya wpływów zwanych m u n e r a (dary) w zarządzie municypalnym rzymskim pochodzi od Epi-dozy miast greckich, przekształconej z obyczaju na prawo. Kwesty a, czy dla egzekwowania przy rzeczeńj uczynionych ludowi, istniał odpowiedni regulamin prawodawczy, nakształt rzymskiej poili c i t a t i o: znamy taki jedynie w Atenach. I tam też najczęściej słychać o E-zie. JeBt to obowiązek bogatych obywateli (zwłaszcza co do tea-

K. K.

K. J.

And. S.

W. Ch.

tru), i niema lepszego sposobu zjednania ludu, jak przez zapisanie się na listę ofiar. Krzywo patrzą na nieohętnych masy, publicznie wytykają ich krasomówcy. Czasami dekret ludu dopomina się podatków, oznacza ich minimom i maximum: niekiedy też dochodzą one do sum bardzo znacznych. Przyrzeczenia czyni się czasami przed senatem lub strategami, ale najczęściej przed ludem; obywatele pobudzają się wzajem do ofiar, przysięgają, źe majątek nie dozwala im być hojniejszymi. Niedotrzymujący przyrzeczeń wygłaszani są publicznie przed posągami; prawdopodobnie nawet ulegają z tego powodu procesom,—Niekiedy nazwa E. służy też darom, wnoszonym na rzecz szczególnych korporacyj. — Główne źródło objaśnień stanowią krasomówcy greccy, tudzież Plutarch w .Alcybiadesie“; w dzisiejszych czasach — zbiory napisów: Newtona .Greek inscr.“ II; Dittenbergera .Syll. inscr. graee“.

Epidyoryt Gümbel (geolog.). Odmiana dyo-rytu blado-zielonej barwy, składająca się z włóknistej hornblendy, plagioklazu, niewielkiej ilości augitu, źeleziaka tytanowego (z leukoksenem), pirytu żelaznego i apatytu. Jest to skała ogniowego pochodzenia, spotykana w postaci żył cienkich.

Epifań, miasto powiatowe w gubernii Tulskiej, na lewym brzegu Donu, 236 m. nad p. m., odległe od Petersburga 888, od Moskwy 284, a od miasta gubernialuego 103 w.; Btacya drogi żelaznej Syzrańsko-Wiaziemskiej odległa o 2 mile. Założone w r. 1578, było pierwotnie warownią, złożoną z drewniany oh ostrogów i takichże ścian oraz baszt; do rzędu powiatowych podniesiono je w r. 1777 w Tulskiem namiestnictwie, a później gubernii. Liczba mieszkańców w r. 1892 wynosiła 3 950; prowadzą oni handel zbożem i trudnią się drobnèmi rzemiosłami. Przemysł fabryczny prawie nie istnieje, prócz gorzelni, topielni łoju i niewielkiej fabryki śziea woskowych. Jest tu kilka cerkwi, z których Uspień=<ka parafialna przerobiona jest ze skasowanego monasteru żeńskiego; szkół początkowych 4; basa oszczędności.—E-ski powiat zajmuje wschodnią część gubernii, na przestrzeni 2 094 w. □ i w r. 1892 liczył wraz z miastem powiatowem 126 360 m-ców, t. j. 60.3 na 1 w. □. Stanowi on część wyżyny środkowo-rossyjskiej u źródliek Donu i Upy, ze śreiniem wzniesieniem 250 m.; powierzchnia dość równa i miejscami przechodzi w dokładną niemal płaszczyznę, jak np. w okolicy słynnego Pola Kulikowego. Grunt składa się z żyznego czarnoziemu, brak go tylko, skutkiem zmycia, w dolinach rzecz-nyoh, gdzie erozya obnażyła podłoże czarnoziemu będącego wapien ein górnego piętra dewońskiej formacyi. R?óki należą do zlewiska Donu; błot i jezior niewiele (słynne jezioro Iwana, z którego wypływa Don-Iwauowicz). Klimat zdrowy, lądowy, z ostrą zimą i gorącem latem. Rolnictwo jest uajwaźniejszem zajęciem ludności, która głównie Bieje żyło i owies, oraz sadzi kartofle; pszenicy i innych zbóż sieją mało. Sadownictwo i warzywnictwo, równie jak i hodowla zwierząt domowych, słabo rozwinięte; to samo powiedzieć można i o przemyśle fabrycznym, który w całym powiecie zatrudniał w roku 1891 zaledwie 195 ludzi i dostarczał wyrobów za 170 000 rubli. Handel mało ożywiony; bogactwo mineralne stanowi nieco rudy żelaznej i torfu, oraz węgieł kamienny, jeszcze w r. 1840 odkryty, wydobywany jednak w niewielkiej ilości. Lasów brak; stanowią one zaledwie 3°/₀ ogólnej przestrzeni.

Epifanes, ircicpavijç, .objawiony“, .widzialny*, w pełnem brzmieniu: „bóg widzialny, wcielony* — przydomek, a raczej tytuł, świadczący o dokonanej za życia apoteozie danego monarchy, używany głównie przez syryjskich Seleucydów (Antyochów IV, VI, VIII i XII); oraz niektórych pokrewnych im dynastów Kommageny (Antyochowie I i IV) i Bi-tynii. Jest on pochodzenia egipskiego, zarówno jak i sam zwyczaj ubóstwiania monarchów, obcy pierwiastkowe Hellenom i Azyatom. Źródło ma w urzędowej tytulaturze faraonów, odziedziczonej po nich i przyjętej przez Aleksandra W. i jego następców. W jęz. egipskim „pe nuter per*=bó-stwo ujawniające się, stwierdza, iż faraon jest wcieleniem cząstki sobowtóra (ka) bóstwa narodowego Horusa (Apollina). Jako przydomek osobisty, w greckiem tłómaczeniu: fi-sóę lrci?pavY]ę, wprowadzonym zoBtał w użycie przez Ptolemeusza V-go, prawdopodobnie w braku innego, bardziej wyróżniającego przydomku, gdyż monarcha ten wstąpił na tron, mając lat 6 („Corp. Inscr. Graee.* III, 4697). Ptolemeusz V używał go zresztą bardziej w charakterze tytułu, niż przydomku (C. I. G. III, 4677, 4712 i t. p ). Od Ptolemeusza zapożyczył go szwagier jego, Antyoch IV, król Syryi (poprzednicy jego też byli ubóstwiani za życia: C. I. G. III, 4458) z tą tylko różnicą, iż uważał on siebie za wcielenie Zeusa Olimpijskiego (na monetach: @sóę vtXYjipôpoç ÈTnrpavVjç), Dwóch jego następców, Antyoohowie VI i VII, kazało w swojej osobie u-bóstwiać wcielenie Dyonizosa (Aiovoooç IrcicpavVjç), zaś Antyoch VIII nie określa bliżej swego bÓ3twa (£7üt/favY]ç 'fiXouVjrcop), Ptolemeuszowy zwyczaj apoteozy za życia wraz z hellenizmem rozpowszechnił się po całej Azyi (królowie Partów: C.] I. G. III, 4676) i dotarł do Rzymu Cezarów, lecz tytuł E. przestał być używanym jako przydomek. Charak-terystycznem jest, iż pisarze greccy nadają przydomkowi E. znaczenie pospolite: .wspaniały“, natomiast wschodni używają go prawidłowo. — Diod. Sic. XXXIII, 4a; Polyb. fr. XXVI, 10; Joseph. XII, 5; XIII, 6, 71; Appian. Syr. 45; Diimichen „Gesoh. Aeg.‘ 287; Holm .Griech. Gesch.“ IV, 200, 509.

Epifania, po grecku èîucpàveia, znaczy objawienie się, w szczególności bóstwa, głównie zaś Odkupiciela świata. Jest to święto, które najpierw zaczęli obchodzić w w. II po Chr. Bazyli-dyanie (ob. Basilides), a które w. III rozpowszechnia się w całym kościele wschodnim jako pamiątka Narodzenia Chrystusa, t. j. objawienia Bię w ciele, i chrztu Jego w Jordanie, czyli objawienia się w boskości. Kiedy zaś święto Na-

Epifaninsz Sławinieoki, zakonnik monasteru kijowskiego, kaznodzieja i filolog (* na Ukrainie 1676—f w Moskwie); nauki pobierał w kijowskiej szkole brackiej przed jej reorganizacyą przez Piotra Mohiłę. Uzupełniwszy studya za granicą został nauczycielem tejże szkoły, w roku zaś 1650 zawezwany do Moskwy objął tam katedrę retoryki w szkole Czudowskiej oraz główny kierunek tłó-maczenia Biblii z greckiego języka na słowiański. Oprócz przekładu Nowego Testamentu w rękopisach zostawił przekład Pentateuchu Mojżesza i rozprawę o skażeniu Psalmów przez Apolinaryusza. Będąo pomocnikiem patryarohy Nikona przy poprawie ksiąg liturgicznych, przetłómaczył Irmo-log (1673) i Liturgię Jana Złotoustego. Oprócz tego wiele ksiąg liturgicznych opatrzył przedmowami, oraz przełożył wielu ojców kościoła z greckiego i łacińskiego, jako też i kilka dzieł świeckich. Wreszcie ułożył Słownik grecko-słowiańsko-łaciński i słownik filologiczny, objaśniający ozenie wyrazów i zwrotów Pisma św. Wielką też położył zasługę, wznowiwszy za pozwoleniem pa-tryarchy Nikona zaniedbany jeszcze w w. XV zwyczaj kazań cerkiewnych, których po nim pozostało 50.    *

Epigaea L. Rodzaj roślin z rodziny Ericaceae (wrzesieniowatych). Najbardziej znany jest

wych.

R.

g i a.

K. J.

A, Pol.

rodzenia przeniesiono na 25-go grudnia, nazwa E-i w kościele wschodnim pozostała przy Chrzcie Chrystusa. Kościół zaohodni nazwą E i ogarnął, oprócz Narodzenia i Chrztu Odkupiciela świata, objawienie się jego poganom, t. j. pokłon Trzech króli (Festum trium Regum, Festum Stellae), oraz objawienie się jego mocy boskiej (Festum virtu-tum Domini) w nakarmieniu pięciotysięcznej rze-Bzy pięciu Chlebami i pięciu rybami, oraz w przemianie wina w wodę w Kanie Galilejskiej. Pa-miątkę wszystkich tych trzech tajemnic kościół katolicki jednego dnia obchodzi, powszechnie bowiem rozumiano, źe się wszystkie jednego dnia, choć nie jednego roku, objawiły. W kościele wschodnim chrzest stanowi przedmiot najcelniejszy uroczystości; z tego powodu w dniu tym święcą wodę, czyli tak nazwany Jordan. W kościele zachodnim główne jest powołanie narodów czyli pogan do wiary, w osobach trzech magów wschodnich, którzy, doprowadzeni do Betleem przez gwiazdę, złożyli tam nowonarodzonemu Jezusowi w darze: kadzidło, jako Bogu, złoto, jako królowi, mirrę, jako ćzłowiekowi. To też w dniu tym (6 stycznia), na pamiątkę tego zdarzenia, kościół w obrzędach religijnych poświęca pomienione przedmioty a wierni roznoszą je po domach. Ewangielia owych mędrców mieni królami na zasadzie wiersza 10 psalmu 71, gdzie czytamy: »Królowie Tarais i wyspy przyniosą dary, królowie arabscy i Saby przyniosą upominki“. Według podania, królowie ci się nazywali: Gaspar, Melchior i Baltazar, stąd w kraju naszym jest pobożny zwyczaj pisania w dniu ich uroczystości kredą święconą po drzwiach mieszkań i zabudowań gospodarskich: „G. M. B.“, jako początkowych głosek ich imion.    *

zna-

E. repens. Jest to podkrzew, o liściach jajowatych, oałobrzegich, gładkich, o kwiatach krótko szypuł-kowych, różowych, pachnących. Rośnie w lasaoh na wschodzie Północnej Ameryki; kwitnie w maju. Liśoie i ziarna sproszkowane używane są od kilku lat przy leczeniu chorób narządów moczo-

B. M.

Epigamia (grec.), Connubium (łaciń.), prawo, dotyczące związków małżeńskich między osobami i stanami równouprawnionemu, jak np. w Rzymie według XII tablic między patrycyuszami, a później według prawa Canulejusa, między patrycyuszami i plebejuszami (ob. Connubium); w Atenach tylko między obywatelami, z wyłączeniem metojków (t. j. immigrantów, korzystających z opieki prawa) i cudzoziemców. W państwach greckich E. była oznaką szczególniejszych względów i stosunków przyjaźni obustronnych między dwiema społecznościami, będących też dowodem związku politycanego między niemi, gdyż Grecy starożytni bardzo dbali o czystość rodu. Tak np. Ateńozykowie z prawa tego u siebie korzystać pozwalali jedynie Eubejczykom i Platejczy-kom; Ateńczykom zaś tylko Bizantyni i Koryntczy-cy. Przeciwnie, gdzie E. stanowczo była odrzucona, tam musiały być ważne przyczyny antypatyi politycznej.

Epigastrioa arteria a. vena, tętnica a. żyła nadbrzuszna.

Epigastrium (gr.) górna część brzucha, nad-pępc*e, okolica nadpępkowa.—Por. Brzuch.

Epigenesis (z grec.) wzrost, ob. Embryolo-

Epigenit Sandberger (mineral.). Minerał układu rombowego; występuje w krótkioh słupowych kryształach, podobnych do kryształów mispi-klu, a narosłych na spacie ciężkim. Odłam ziarnisty; tw. 3.5; barwy szarej stalowej, w rysie czarnej; blask metaliczny słaby, nabiega naprzód czarno, następnie błękitno. Według rozbioru P e-t e r s e n a składa się z 32.34 siarki, 12.78 arsenu, 40.68 miedzi i 14.20 żelaza, co odpowiada prawie wzorowi: 6RS-f-Ar₃S₅; 2.15% bizmutu, które się w nim znajdują, pochodzą od domieszki wittichenitu. — Znajduje się w kopalni Neugliiok pod Wittichen w Czarnym Lesie.

Epiglottis (gr.). Nagłośnia, nakrywka krtaniowa.—Ob. Krtań.

Epigon lub E pi go nu s, sławny teoretyk muzyczny staro-grecki, rodem z Epiru, żyjący około 450 r. przed Cbr. Większą część życia spędził w Sycyonie, gdzie wynalazł instrument muzyczny o 40-u strunach, na którym grano jak na arfie, to jest obiema rękami. O tym instrumencie, zwanym od imienia wynalazcy Epigonion (£iuyó> veiov). to jeszcze nam wiadomo, źe nie każda struna miała ton własny, lecz większą część tych strun po dwie strojono w tonie jednakowym (unisono, jednodźwięoznie).

Epigoni (z grec. ljr£Yovoi=później zrodzeni, potomkowie) tak w podaniach greckich zwą się synowie owych bohaterów, którzy, pomagając Polini-kowi w wyprawie zwanej Siedmiu przeciw

Tebom, wszyscy, prócz jednego Adrastosa, pod tem miastem polegli. W dziesięć lat potem E., pragnąc pomścić śmierć ojców swoich, wyruszyli przeciwko Tebom z licznym zastępem, pod wodzą Alk-meona, syna Amfiarosa, za wskazówką wyroczni delfickiej, która im powodzenie przepowiedziała. Było ioh również siedmiu: wspomniany już Alk-meon, Agialeusz, syn Adrastosa, Dy o modes, syn Tydeusza, Promaohos, syn Partono-peosa, Stenelos, syn Kapaueusza, Tersandros, syn Polinika, i Euryalos, syn Mekisteusza. Oblę-źono więc Teby, a okolice pustoszono. Do bitwy stanowczej przyszło pod Glisantem, gdzie wódz te-bański, Laudamas, syn Eteokla, położywszy trupem Agialeusza, sam odniósł cios śmiertelny z ręki Alkmeona. Tebańczycy, którzy za radą Teirezya-Bza, w nocy opuścili Bwe miasto, wynieśli się do Tessalskiej Hestyatydy, albo też do Illiryi, a Te-bami zawładnął ród Tersandra.

Epigonami dziś, w znaczeniu następców, nazywamy w literaturze, a szczególniej w historyi, tych, którzy, w braku własnych twórczych zdolności, poprzestają jedynie na tem, że naśladują ge* nialnyoh swych poprzedników, dalej krzewiąo i przerabiająo ich pomysły, które miały znaczenie epokowe.    *

Epigraf, wyraz grecki, po łacinie In scrip -t i o—napis, położony wewnątrz lub zewnątrz na jakimś przedmiocie, gmachu i t. p., albo też jakaś sentencya, osobliwie zaś w tak zwanym stylu lapidarnym, wyryta na pomniku. Stąd Epigrafiką nazywa się nauka, badająca napisy, a Epigrafikiem—badacz napisów. W numizmatyce Epigraficzną zowie się ta strona monety, na której znajduje się wizerunek z napisem (niewłaściwie avers), monepigraficzną—mająca tylko napis bez wizerunku, an epigraficzną—woale bez napisu.    *

Epigrammat (iiriYpap,{ia), znaczy dosłownie »napis“, a od pierwszej doby lirycznej—napis, jakim, już-to na grobach i pomnikach wspomnienie wielkich ludzi i ważnych wypadków sławiono, już też cześć bogom na świątyniach, posągach, kamieniach wyrażano. Najcelniejszą zaletą takich drobnych poematów było zręczne ujęcie głównej myśli w formie zwięzłej i treściwej.

A) E. w IHer atu rze greckiej. Chociaż już starsi poeci, jak Archilochos, Alkajos, Safona, Anakreon, sił zwykle w pisaniu E ów próbowali, to jednakże za właśoiwego twórcę epigrammatycz-nej poezyi uważać należy dopiero Symonidesa z Keos (w początku V-go wieku przed Chr.). E-a bowiem jego, utworzone głównie na uczczenie pamięci bohaterskich bojowników w wojnach perskich, są niedościgłemi wzorami uczucia poetyckiego, odznaczającemi się myślą głęboką, patryo-tyczną, w nadzwyczaj prostą formę ujętą. Za przykład niechaj służy tu krótki napis na pomniku, postawionym na cześć Spartan, poległych w wąwozie termopylskim:

»Przechodniu, mów Spartanom, żeśmy tu spoczęli,

Sprawiwszy co kazali, spełniwszy co chcieli“.

Bmcykl. Fott»». Iluttr. £«•*■ 151 T- 19-ty.

Aleksandryjska epoka, będąca niemal wyłącznie uozoną reprodukcyą świetnych wieków ubiegłych, odznacza się niezwykłą obfitością E-ów. Zjawisku temu dziwić się nie można, albowiem w tych czasach przekroozył E. pierwotne swe granice i służył istotnie już rzadko jako napis rzeczywisty, lecz w przeważnej mierze był teraz urabianym bez tego celu, sławił pamięć jakiego poety wielkiego, filozofa lub artysty, wielbił jakie znakomite dzieło sztuki, albo też w dowcipny lub ucinkowo-satyryczny sposób przypinanym był do jakiegoś zewnętrznego przedmiotu lub potocznego zdarzenia. Ważyli się teraz na pisanie podobnych E ów mężczyźni i kobiety, każdy, kto tylko miał pretensyę do wyższego wykształcenia. Drobne takie, 2 — 6 wierszy najwyżej liczące poemaciki łacno porównać można z kameami, które rówńież w klasycznej epoce w obec ogromnych budowli publicznych podrźędne tylko zajmowały miejsce, wszakże z rozwinięciem się zbytku w prywatnem pożyciu były wszędzie chętnie widziane, jako twory sztuki i artystycznego przemysłu. Delikatnie wy-cieniowany sąd, jako też znakomity dowcip, lecz nie mniej i barwna różnolitość tematów znalazły również doskonałą formę i wiersz gładko utoczony. Prym wiedzie pomiędzy poetami epigramma-tycznymi tej epoki AsklepiadeB z wyspy Samos, tak oo do szczerości uczucia, jako i co do wybornej formy. Jego erotyczne wiersze epigramma-tyczne, tchnące pożądliwą czułością serca rozkochanego, w misternej oprawie krótkiej, doskonałej dykcyi, należą do rzędu najpiękniejszych klejnotów, na jakie erotyczna poezya wieków starożytnych się zdobyła. Nie zbywa tej epoce jednakowoż i na takich wierszach opigrammatycznych, w których czczość myśli poetyckiej i chłodna refleksya z każdego wyrazu przezierają, a usterki takie pokryć miała często dziwaczna forma wierszowa. Aby więc odznaczyć się rzekomą oryginalnością, lub też rozpędzić nudy królewskiego dworu, bawili się teraz poeci śmiesznemi nowościami, wytwarzając przez odpowiednią krótkość i długość wierszy rozmaite figury, jak topór, jajko, skrzydło, fujarkę pasterską, ołtarz, albo też przez przestawianie głosek z imion królewskiej rodziny, wydobywając nowe wyrazy, celem pochlebienia próżności osób dostojnych. Za cesarstwa utrzymał się E. na dominującem stanowisku w dziedzinie poezyi. Wszakże wyróżnia się on teraz bardzo wyraźną skłonnością do treści szydzącej, uoinkowo-satyrycz-nej, która czasom dawniejszym w tej mierze obcą była. W bizantyjskiej epoce także uprawiano niwę epigrammatyczną, chociaż z marnem pu-wodzeniem. Gadatliwa rozciągłość utworów, pisanych w rozmiarach cały oh elegij, miała zastąpić brak dowcipu i oryginalności. Chlubny wyjątek stanowi P a 11 a d a s, rodem z Aleksandry i, na schyłku IV-go wieku po Chr., za panowania cesarza Arkadyusza. Jego 150 E-ów, które się do dzisiaj dochowały, należy pod względem prawidłowej budowy wiersza, jako i gryzącego dowcipu, którym mścił się na swarliwej żonie, do [liczby najlepszych utworów, jakie wydało gasnące pogaństwo. Zwy-

kończoną artystycznie całość, ze wszystkich przebija zdumiewająca bystrość spostrzeżeń, oryginalność niewyczerpana pomysłów, dowcip znakomity, a wszystkie one razem wzięte stanowią iście nieprzebrane źródło dla charakterystyki ówczesnych obyczajów. Ulubioną jego formą metryczną są cho-liamby, jedenastozgłoskowy wiersz alcejski i elegijny dystychon. Pozostałe nam z późniejszych czasów epigrammata, zawracając do pierwotnego źródła, powstawały głównie jako napisy na grobowych pomnikach. Kompletnego zbioru starożytnego łacińskich E-ów, podobnego do greokich antologij, nie posiadamy. Pozbierali je dopiero w nowszych wiekach z wielką skrzętnością Józef Scaliger, P. Burman młodszy, H. Meyer, A. Riese, Baeh-rens.

czajną formą metryczną E-u był dystychon elegijny, a więc heksamentr, związany z pentametrem daktylicznym, dopiero w rzymskiej epoce, odpowiednio do szyderczej treści wierszy, pojawia się trymetr jambowy i choliamb, budowane zawsze według wzorów klasycznych. Ulubionym dyalek-tem wierszy epigrammatycznych byłjoński; jednak i pod tym względem za czasów późniejszych nastąpiła zmiana według poszczególnych okolic. Epigrammatycznym utworom sprzyjały daleko pomyślniejsze losy, aniżeli jakiemu innemu działowi poezyi starożytnej. Ponieważ, dla drobnych rozmiarów swych, łatwo mogły one w zapomnienie popaść i zupełnie zaginąć, zabrano się wcześnie do skrzętnego ich zbierania. Zbiory te nazywają Antologiami. ₀ Pierwszą Antologię grecką zestawił około r. 80 przed Chr. Meleager z Gadary z najlepszych E ów w alfabetycznym porządku pod tytułem »Stephanos“ (=Wieniec). Drugi zbiór ułożył Filip z Thessaloniki, żyjący za czasów cesarza Trajana. W X wieku zestawił z dwóch tych zbiorów i z później powstałych wierszy nową obszerną Antologię Konstantyn Kephalos w 15 księgach, podzielonych według podobieństwa tematów, i to za sprawą cesarza Konstantyna Poifyro-geneta, wielkiego miłośnika literatury klasycznej. W XIV wieku zrobił z obszernego dzieła Kepha-losa mnich Maksimos PI a nudes krótszy wyciąg w 7-iu księgach, pierwszy raz drukiem ogłoszony we Florencyi roku 1494 przez uczonego Greka, Jana Laskarysa, a później doskonale na łacinę przetłómaczony przez Hugona Grotiusa. Kompletny kodeks Kephalosa odkrył w bibliotece w Heidelbergu uczony Salmasius na początku XVII-go wieku.

B) E. w literaturze rzymskiej. Wdzięczne do uprawy pole znalazła epigrammatyczna poezya i w rzymskiej literaturze, chociaż, odbijając wiernie poważny i surowy charakter Narodu Rzymskiego, greckich pierwowzorów ani co do obfitości i różnolitości tematów, ani też co do misternego wykończenia myśli i wierBza przez długie wieki dosięgnąć nie zdołała. Najrychlej jęto się E-ów w pierwotnem ich znaczeniu, jako napisów na grobowcach i pomnikach publicznych; później dopiero występuje E. w formie poezyi przygodnej albo drobnej elegii erotycznej. Szereg poetów epigrammatycznych rozpoczyna Enniusz; liczba ich wzmaga się znacznie w ostatnim wieku przed Chr. i w czasach cesarza Augusta. Lecz dopiero za panowania Domieyana pojawia się prawdziwie genialny poeta, jeden z największych mistrzów rzymskiej poezyi w ogóle, a w szczególności niedościgniony zapewne po wszystkie czasy poeta epi-grammatyczny. Jest nim Mareyalis. Utwory jego, których blizko 1 200 liczymy, tchną najszlachetniej szemi uczuciami przyjaźni i miłości, wielbią rozkosze niewinnego życia sielskiego, to szydzą z ludzi i świata; niekiedy znowu czołgają się u stóp tyrana, żebrzą o datki u bogaczy; wielka ich część zaś tarza się w ohydnym kale wstrętnych obrazów rozpustnych. Mimo to jednakże wszystkie te drobne poemaciki przedstawiają wy-

S. Dra.

W literaturze nowożytnej Epigram mat osobliwie przypadł do gustu Francuzom. Jednym z pierwszych i najzłośliwszych uprawiaczy tego rodzaju był Melllin de Saint-Gelais w w. XVI. Miał on mnóstwo naśladowników, z których najcelniejszymi byli: Clément Marot, Boileau, Piron. Dowcip tego rodzaju stał się bardzo modDym: autor dobrego E-u odrazu zdobywał rozgłos w ko-łaoh towarzyskich. W w. XVIII E-a nabrały jeszcze większej wziętości i stały się bardzo ostremi. Na początku rewolucyi, wielkie refoimy, przez nią przedsiębrane, nastręczyły wyborny przedmiot do nader ciętych i dowcipnych E-ów, które się zachowały dotąd w ogromnym zbiorze p. t. „Lob Actes des Apôtres“, budzącym i dziś jeszcze zajęcie. Od tej epoki popularność ich znacznie upadła, chociaż Lebrun i Chenier próbowali także tego rodzaju, niekiedy z powodzeniem istotnem. Dziś jedynie w kupletach wodewilowych dają się napotykać ucinki z charakterem epigrammatycznym. W Niemczech najdawniejszerai produkcyami epi-grammatycznemi były tak zwane Priam mein albo Präammeln (z łac. praeambulum) z w. XIII i XIV, które wszakże w rodzaju wschodnich (indyjskich i perskich) sentencyj są raczej moralno-oby czajowemi przypowieściami mądrości. W w. XVII pisarze niemieccy trzymali się w E-ach pierwowzorów starożytnyoh, naśladująo szczególniej ucinki sarkastyczne Marcyalisa; osobliwie Logau, później Wernike, Kästner, Lessing, Haug. E-y Goethego i Schillera (z wyjątkiem ostrych „Xe-nien*) są po większej części sentencyami treści ogólnej. Z nowszych wspomnieć tu można: Platona, Grillparzera, Hebbla, Fischera i in.— W Anglii, jako epigramatyk znakomity, słynął Jan Owen (f 1662 roku), który zostawił, pisanych po łacinie, »Epigrammatum libri X“, odznaczających się głęboką znajomością natury ludzkiej oraz wielkim dowcipem, chociaż często nieprzyzwoitych. W Rossy i między innymi pisał E-y Jan Dmitriew, a celował w nich ostrym dowcipem i często głębszą myślą Aleksander Puszkin. U nas wymienić ta możemy: Reja, Jana Kochanowskiego z jego Fraszkami, nieraz nazbyt wolnemi; Wacława Potockiego, który również w swoich » Jovialetates”, za wiele sobie pozwalał; Krasickiego, Węgierskiego i niektórych *eszoze pisarzy z epoki Stanisła-

K. J.

M.

wowskiej, którzy wiele ich wytwarzali im promtu na czwartkowych obiadach u króla; w czasach zaś najnowszych niezrównanym dowcipem na tem polu odznaczał się Ignacy Legatowioz, lecz na nieszczęście, dowcip ten występował najświetniej w B ach, nie nadających się u nas do druku, z powodu swej treści pornograficznej. Dziś nieraz bardzo zręczne E-y napotykać się dają tylko w czasopismach humorystycznych, albo też, jak u Francuzów, w kupletach wodewilowych.    *

Epigrammata figurata, tak zwano w poezyi z doby aleksandryjskiej igraszki poetyckie, układane przez niektórych pisarzy w taki spoBÓb, aby, przez ustosunkowanie wierszy rozmaitej długości, tworzyły figury, podobne do obranych na to przedmiotów. Takie Ep. fig. tworzył np. Simmias z Rodos, który ułożył był wiersze w kształcie skrzydła, jajka i topora. Znalazł on naśladownika w Dozyadasie z Krety, który z wierszy swoich wytworzył podobiznę ołtarza, a Teokrylowi przypisują E zbudowany w kształcie pastuszej fletni. Utwory te znajdują się w księdze 13 Antologii Greckiej.—Porów. Habärlin „Carmina figurata graeca* (Hannower 1882). Igraszki tego rodzaju naśladowali także i Francuzi w w. XVIII.    *

Epihippns Marsh (paleont.). Rodzaj kopalny, najdawniejszy z rodziny pierwotnych koni, z zupełnym jeszcze, lubo słabo rozwiniętym, piątym palcem.—E. gracilis Marsh., występuje w pokładach dolnego oligooenu w stanie Utah w Ameryoe północnej.

Epikedejon, ob. Ep iced yum.

EpikanthUS, zwany jest po polsku n a d k ą-ciem lub fałdą nakątną. Pod tem mianem rozumiemy fałdę skóry, wystającą z obydwóch stron nosa i przykrywającą przy mniejszym stopniu choroby boki nosa, przy większym nawet część rogówki. Fałda ta ma kształt półksiężyca i rozciąga się od górnej do dolnej powieki, od wyniosłości brwiowej do policzka. Wadliwość ta często bywa zespolona ze spłaszczeniem kości i rozszerzeniem przestrzeni oddzielającej kąty wewnętrzne oczu. Bywa ona zwykle obustronna i wrodzona. U rasy mongolskiej E. w średnim stopniu stanowi prawidło i jest przyczyną charakterystycznego wyglądu szpary powiekowej u tych ludzi. W rasie kaukaskiej E. najczęściej spotyka się u dzieci, znika jednak z wiekiem, kiedy nos Btaje się wyższym. U dorosłych E. w wyższym stopniu spotykamy rzadko i najczęściej w połączeniu z iuuemi nieprawidłowościami rozwoju, jak np. lekkiem opadnięciem powieki górnej, zyzem, ograniczeniem ruchów gałki ocznej do góry. Nabytym E. może być w następstwie zapadnięcia kości nosowyoh, po długotrwałych owrzodzeniach syfilitycznych w jamie nosowej, lub wskutek chronicznego cierpienia worka łzowego; wtedy może być nawet jednostronnym. Co do leczenia, wskazują w wieku dzieoinnym wyczekiwanie, w późniejszym zaś operacyę. Zabieg operacyjny może być dwojaki: albo wycina się płat owalny w kierunku pionowym na grzbiecie nosa, pomiędzy obu fałdami (rhinorrhaphia Ammona), albo też usuwa się przez cięcie samą fałdę nakątną po nad powieką (Arlt, Hirschberg).

Epiklera (’Ercfrd^poę). Wedłag starożytnego prawa greckiego córki ani nie otrzymują posagu, ani nie dziedziczą: majątek ojcowski pozostaje w linii męskiej. Ale zdarza się, iż ojciec umiera bez potomka płci męskiej i pozostaje córka. Wtedy nabywa ona pewnego prawa do spadku, i w tem położeniu prawo nazywa ją e p i k 1 e r o s. Powiadamy,—pewnego prawa,—bo właśoiwie ona go nie ma; ni9 pomija jej wprawdzie prawo, ale służy ona tylko za środek: jako matka dzieci, które ma lub mieć będzie, dla przekazania im majątku ojcowskiego. I tu dopiero najwydatniej u-kazuje się owa osławiona w starożytności niewolą kobiet. Bo niedosyć, że córka nie dziedziczy, ale nawet E. nie może wyjść za mąż, za kogo jej się podoba; tylko, ażeby majątek nie wyszedł z rodziny, muBi pojąć tego z linii bocznej, komu przypadłby spadek, gdyby dzieci spadkodawca zgoła nie posiadał: więc za najbliższego krewnego. W Atenach, w czasach historycznych, ojcieo wybiera zięcia z pośród najbliższych krewnych; inaczej narażałby testament swój na zniweczenie. Wydając córkę, choćby za najbliższego, jeBzcze dla wszelkiej pewności przyznaje go za syna, i wtedy prawo nie ma już nic do czynienia po jego śmierci: E. jest w porządku. Ale prawo rozstrzygnąć musi w 4-ch wypadkach następujących: 1) kiedy córka, zaślubiona za życia ojca obywatelowi, nie będącemu najbliższym krewnym, stała się następnie E-ą Bkutkiem zgonu braci; 2) kiedy, będąc jnż E ą, wyszła za obywatela nie najbliższego krewnego, ani takiego, któregoby ojciec adoptował i wprowadził w posiadanie spadku; 3) kiedy pozostał testament, nadający obywatelowi spadek i rękę E-y; 4) kiedy, w braku testamentu lub w razie jego zniweczenia, najbliższy krewny upomina się o E ę z mocy prawa. Bo trzeba wiedzieć, że kobieta ateńska, pozbawiona samodzielności, musi mieć nad sobą jakiegoś pana, opiekuna czy kuratora, który prawnie nazywa się ky-r i o s (xopioç): ojciec, mąż, najstarszy syn, w braku bliższych—najbliższy krewny. Stąd wywiązuje się sprawa przed sądem Heliastów, dość zawikła-na, zwłaszcza jeżeli zjawi się kilku pretendentów do k y r y i. E. przechodzi z ręką i majątkiem w posiadanie tego, który się wylegitymuje z pierwszeństwa w pokrewieństwie po mieczu, jeżeli jest wolną. Mężatka, obowiązana jest wziąć rozwód prawny i zaślubić tego, który sprawę wygrał. Nieraz też mężowie zrzekają się spadku i zatrzymują żony (Izaj. 10, 18, 19). Może być kilka córek E-r, to i wszystkie mają prawo do spadku po ojcu; chyba, że on sam którą z nich, z ujmą dla innych, wybierze i zaślubi ze spadkobiercą testamentowym lub synem przybranym.

Krępując osobiście i majątkowo córki obywateli zamożnych, prawo uwzględnia też ubogie. Jeżeli E. należy do klasy bezrolnych, najmitów, pańszczyźnianych (tes, tessa ob.), najbliższy krewny obowiązany jest ją zaślubić lub wyposa-

W Spareie E., która tam zwie się p a t r u-choslub epipamatis, zostaje pod szczególną opieką króla, gdy ojciec nie wydał jej zamąż zażycia. Prawdopodobnie, położenie jej było prawie takie sawe jak w Atenach, do czasów Epita-deusa: król, jak tam archont, rozstrzygał w razie sporów. Prawo Epitadeja pozwala ojcu wydać E-ę sa kogo chce, nawet za cudzoziemca, i zapewne także bez spadku; z drugiej strony, jeśli umiera bez testamentu i bez wyrażenia woli co do E y, spadkobierca jego (testamentowy czy prawny), upoważnionym jest wydać ją zamąż, zapewne wyposażoną. Jest to zatem zupełne zniweczenie dawnego systemu, który wszakże musiał istnieć jeszcze jakiś czas w zastosowaniu, skoro Arystoteles wspomina o licznych i bogatych E-ach za jego czasów w Sparoie (Polit. 2, 6, 11).

1885).

żyć. Demostenes (48, 64), podaje główne zarządzenia prawa w tym przedmiocie: najbliższy krewny, jeśli nie chce zaślubić E-y, powinien ją uposażyć summą odpowiednią do prawnego stanu swej zamożności i klasy. Pięćsetkorcowy (rcevtoc-xooiopiSi[ivoę, ob.), daje 600 drachm; należący do stanu rycerskiego 300, dwusprzęźajny (ÇeoYÉnjç, ob.) 150 drachm. Jeśli E. tessa ma kilku krewnyoh w równym stopniu, to wszyscy biorą równy udział w jej uposażeniu; jeśli pozostało kilka E-r, rząd dzieli je między różnych krewnych, według stopnia. Archont pilnuje wykonania prawa, pod karą tysiąca drachm na rzecz Hery, gdyby się zaniedbał. I niema powodu wątpić o istnieniu tego prawa: wszystkie teksty się zgadzają; różnice tylko zachodzą w wysokości uposażeń, i różnic tych już niepodobna sobie wyjaśnić. Jeżeli zaś krewny E-y tessy jest sam totem (tWję), nędzarzem, prawdopodobnie żeni się z nią, lub jej wyszukuje męża (Domysł Caillemera w art. „Le droit de succession à Athènes“, w czasopiśmie »Rev. de Législ." 1874, sir. 173— 4). Nigdzie wszelako doczytać się nie można, jaki obrót rzeczy biorą z E ą, zamożną czy ubogą, na wypadek gdyby krewni mieli prawne przeszkody do ożenienia się, nie chcieli, albo gdyby ich wcale nie było. W każdym razie, w Atenach prawo, raz oznaczywszy stosunek E-r, opiekuje się niemi z całą ścisłością, pod doborem samego archonta eponima, który karze grzywnami lub w inny sposób każdego, coby uczynił zamach na jej osobę i mienie, nie spełnił obowiązku względem niej, krewny jaki, nawet mąż, jeśli go E. oskarży. E-y metojków także doznają opieki archonta po-lemarcha, na tych samych prawdopodobnie zasadach, co córki obywateli.

Poza Atenami napis, świeżo, w r. 1884, odkryty w Gortynie (Kreta), z V wieku przed Chr., daje wyobrażenie o położeniu E-r na Krecie. Krewnymi, obowiązanymi poślubiać E-y, Są stryjowie, a w braku ich, bracia stryjeczni. Jeśli jest kilka E-r, dzielą się niemi stosownie do wieku; jeśli jest więcej E r niż krewnych, każdy bierze jedną, inne prawdopodobnie pozostają wol-nemi. Jeśli która jest małoletnią, czyli nie ma lat 12, następuje podział majątku: zabiera ona dom, z częścią odpowiednią pozostałego mienia. Jeżeli krewny, któremu przypada, nie jest jeszcze dorosłym, lub, będąc dorosłym (puber), chce czekać do pełnoletności dla ożenienia się, to E., doszła aż do owej chwili, korzysta z wszystkich dochodów. Jeśli krewny, doszedłszy do pełnoletności, nie chce poślubić E-y dorosłej, krewni jej wytaczają proces, a sędzia nakazuje ślub za dwa miesiące. W razie odmowy ze strony pierwszego z prawa, drugi wylegitymowany wchodzi w jego miejsce, jak również, gdy pierwszy nieobecnym jest na czas nieograniczony: gdy drugiego niema, E. wybiera sobie męża w plemieniu. Jeżeli, dojrzałą będąc, E. nie chce wyjść za krewnego z prawa, może wyjść za innego w plemieniu, tylko musi mu ustąpić połowę majątku, w każdym razie zaohowigąc dom i inwentarz.

Jeżeli zgoła niema kandydata z prawa, E. zachowuje całe mienie ojcowskie i wybiera sobie męża w plemieniu; gdy nikt w plemieniu poślubić jej nie chce, lub gdy kandydat przez plemię proponowany nie poślubi jej w ciągu dni 30, może E. wybrać sobie kogo zechce poza plemieniem. Prawo określa także postępowanie, gdy kobieta staje się E-ą w stanie zamężnym, z dziećmi lub bez, z mniejssemi nierównie utrudnieniami, niż w Ata-naoh. Zawiera ono również kilka przepisów, co do wychowania i zarządu majątkiem E-r niedo-rosłych. E. aż do zamąźpójśoia wychowuje się przy matce, w braku kandydata z prawa; a gdy matka nie żyje, to przy wujach; korzysta ze wszystkich dochodów. Wogóle prawo Gortyńskie mniej szarpie uczucia rodzinne, niż Ateńskie: E. tam odzyskuje swobodę przez ofiarę pieniężną; nie wiemy tylko, czy najbliższy krewny obowiązany jest zaślubiać E-ę ubogą. Przytem plemię odegrywa jeszcze pewną rolę w prawie rodzin-nem.

Go do innych miast, mamy tylko wiadomości urywkowe. Znajdujemy E-y w Mitylenie, w Fo-oydzie, w miastach greckich na wybrzeżu Trac-kiem; E y przysposobione u Dorów z Halikarnas-su, na w. Kos. W Tera, wyspie Doryjskiej, w w. III przed Chr. były także E-y; pewna ich część tworzy wraz z mężami rodzaj korporacyi religijnej, założonej, testamentem niejakiej Epiktety. Brakuje śladów dla dowiedzenia się: na jak długo przed przyjściem chrześciaństwa trwały w różnych miejscowościach Grecyi te ograniczenia rodzinne, nakazy i zakazy, powstałe pierwiastkowo zapewne ze względów ekonomicznych, dla ochrony majątków w linii męskiej, jedynej przedstawicielce religii i siły politycznej rodóv.

Przedmiot ten posiada bogatą literaturę. Celniejsze: Fuste de Coulanges »Cité antique“ str. 83 — 4 (wyd. 5 e). Lipsius „Der attische Process“, str. 58, 355-360, 575—577, 614—617. Caille-mer (p. w.) Barilleau „De la constitution de dot dans l’anc. Grè„e* (1883); Lewy „De civili conditions mulierum graec." (1885); Bücheier i Zi-telmann „Das Recht von Gortyn“ (w Rhein. Mus.

K. K.

E. W. Z.

Bpikrisis (> gr. èictxptoiç, ocena, sąd) jest to ostateozny sąd o chorobie już po jej ukońozeniu: o jej prawidłowym lub nie prawidłowym przebiegu, powikłaniach, zależności wzajemnej pojedynczych zaobserwowanych przejawów od siebie i ich stosunek do całokształtu cierpienia.

Epiktet, filozof grecki, ur. w Hierapolis, we Frygń, I w. ery naszej; urn. około połowy Ii-go. Był zrazu niewolnikiem, następnie wyzwoleńcem Epafrodyta, zostającego w przybocznych usługach Nerona, człowieka grubyoh obyczajów i nieoświe-conego. E. nie jest właściwie jego nazwiskiem, ale raozej przezwiskiem, oznaczającem jego stan niewolniczy (lrclxr/]p,a, rzecz posiadana). Na wolności będąo, słuchzł on wykładów Muzoniusza Rufa, i mocno przejęty zasadami szkoły stoickiej, usiłował doktrynę w Rzymie rozprzestrzeniać, lecz bez szczególnego powodzenia. Po wygnaniu z Rzymu filozofów, w r. 94, udał się do Nikopolis, w Epirze, żył tam aż do panowania Hadryana, na sposób Sokratósa nauczał po rynkach i placach publicznych metodą rozmów, gromadząc liczny zastęp uczniów, w który oh gronie znajdowali się gorętsi prozelici: Arryau i Favonius. Na piśmie nie pozostawił nic. Natomiast, wydał po śmierci mistrza Arryan, t. zw. „Dyatryby Epikte-tau (’EîcîxnjToo ötatpißai) w 8-iu księgach, z których ocalały 4; tudzież, pod nazwą „Enchirydyon* (podręcznik), główne punkty nauki E ta ułożył w szereg zdań krótkich, E, żył w czasach, kiedy stoicyzm grecki, rozpadający się w debatach dya-lektycznych i fizycznych, zamierał niejako. Daleki od jego pychy, chciał ou go wskrzesić, ożywić grunt zwrotem do moralności i tę też część doktryny prawie wyłącznie uprawiał, zasady stwierdzając przykładem. „Co warta nauka bez czynów? powiada. Nikt was nie pyta, ozyśoie czytali Chryzyppa (ob.), ale czy jesteście sprawiedliwymi. Chełpicie się swemi kommentarzami nad Chry-zyppem, głębokiemi odkryciami, jakieście poczynili w jego pismach: dowodzi to tylko, że Chryzyp jest pisarzem ciemnym, ale, że wy jesteście filozofami—nie przekonywa“. Daremnie jednak usiłuje E. pozbyć się bagażu dyalektycznego. Niema bowiem moralności bez sankcyi; niema filozofii poczynającej się od środka. Nie można poprzestać na wyrzeczeniu: „taką jest moja podstawa moralności“; trzeba nadto prawowitośoi tej podstawy dowieść, a w tym celu należy sięgnąć aż do jakiejś idei niewzruszonej, mogącej uchodzić za pewnik, wyprowadzić moralność z pojęcia Boga, albo z rozważania natury. Ale E. o Bogu ma pojęcie słabe. Jego Bóg jeBt bogiem stoików, rozciągłym i cielesnym, dziecinnym lub żadnym (używanym najczęściej w liczbie mnogiej), koncessyą dla tłumów; jego opatrzność w gruncie jest fatalizmem: dowodem tego, wzorowana na słowach Kle anta (ob.) modlitwa w „Enchirydyonie*, powtórzona przez Arryana: „Boże, prowadź mnie gdzie chcesz; ja tam kieruję się sam; gdybym u-siłował opierać się, usiłowania moje uczyniłyby mnie występnym, a niemniej stałbym się nieposłusznym*: pojęcie bez wartości samo w sobie,

nie mogłoby stanowić podstawy do tak wielkiego prawidła życia, jakiem jest moralność. E. więc wyszukuje jej inną i wymawia wyraz obowiązek. Pojęcie wszakże obowiązku nie jeBt pojęciem pierwotnem, lecz względnem do Czegoś i za-leżnem. Stoicyzm przed E-m odniósł je zatem do natury, i E. też nie poszedł dalej nad znane prawidło: „żyć według natury* (ob. Kle an tes). Analityczna interpretacya tego wyrażenia wydaje ten sens, że, ażeby żyć według natury, potrzeba być wolnym; a iżby zyskać wolność, trzeba być niezależnym od żadnych potrzeb, skłonności, pożądań, boleści,—nie dbać o to wszystko, nieczułym być zarówno na przyjemność, jak na przykrość, panować nad wszystkiem. Człowiek wolny w tern rozumieniu jest silnym: nie zna on dokuczliwości przypadków ziemskich, bo go nic już nie wzruszy, nic z przedsięwziętego postanowienia nie wytrąci. Wolny, w tern rozumieniu, człowiek jest mądrym: bo życie jego zgadza się z celami natury, najwyższego sprawdzianu bytu.

Tak rozumiany obowiązek przejmuje E. od dawnych stoików z epoki przedchrystusowej i ujmuje go w maksymę: toiypo xotl axé^oo=wy-trzymuj i powstrzymuj się. Za prawidło zatem życia stawia E. cierpliwość i wstrzemięźliwość. Cierp! znaczy to: z&twardź duszę Bwą, nie dawaj do niej dostępu przykrości, boleści, żądzy, która jest twym istotnym wrogiem. Choroba nic nie może przeciw tobie, jeśli nie dasz się jej przezwyciężyć; złe leży tylko w wyobrażeniu, w opinii. Obelga niczem jest, jeśli nie myślisz, aby była obelgą, uwojakie uważaj okoliczności: jedne zależą od ciebie: to wola twoja i wyobrażenie; inne, jak: ból, nędza, majątek, brzydota, piękność, są to rzeczy, tobie obce; nie przywiązuj więo wagi do tego, co jest losowe, ale pielęgnuj to, co twoje właBne. Oto sposób, aby pozyskać szczęście, być człowiekiem. „Anitos i Melitos mogą mnie zabić (Eaohir. 20); aie szkodzić mi nie mogą: kto nie jest panem siebie, to, chociażby był panem świata, będzie niewolnikiem*. Powstrzymuj się! to znaczy, nie rzuoaj siły swej nazewnątrz; żyj w sobie samym, dumny i skupiony. Działanie na nic się nie przyda. Pożądanie czegoś, miłość —to upadek: miłość jest namiętnością, namiętnością litość. Serce stoiką powinno być zamknięte, w nim jest tylko rozum i wola. Ponieważ nic go nie wzrusza, nic go też do działania nie pobudza. Przy działaniu zwycięstwo wprawdzie więcej warte niż klęska; ale zbrojny spokój, gardzący zwycięstwem, stoi jeszcze wyżej zwycięstwa. Odsuwając tym sposobem wszystko, co wchodzi w zakres uczucia, wyraźnie powiada E.: „Ja jestem tylko rozumem, w nim cała istność moja. Chwila mych narodzin i śmierci, stan mój na świecie, dokuczliwości moje—to tylko przypadki, rola, jaka mi przypadła i którą wiernie spełnić muszę. Bierzmy ją poważnie, taką, jaka nam wydzieloną została, bez szemrania i utyskiwań: nasza rzecz rolę tę odegrać, boBka—wyznaczyć*.

Cierpliwość więc i powściągliwość: oto dwa koła, na których posuwać się ma źyoie ludzkie ku

K. K.

śmferd, ponure, bezbarwne, bezpożyteozne: kultura duszy, wyrabiająca siłę odporną, obojętność, samo-lubstwo. „Wszystko powinno ustąpić w obec usiłowań o doskonalenie duszy, utrzymuje E. (Each. 16); nic ciebie nie ma od tego odciągać: ani dobrodziejstwa, ani troska o ukształcenie syna. Lepiej, ażeby syn twój był iłym, niż ty znieprawio-nym*. To tępienie uczuć, nawet najszlachetniejszych i najzgodniejszych z naturą ludzką, stauowi istotnie oechę dawnego stoicyzmu; ale zakamienia-łość i nieludzkość doktryny Zenona i Chryzyppa doznaje wszelako u E a pewnej modyfikacyi, humanizuje się. „Wszystkie myśli, powiada on, np. mają po dwa ucha; ty staraj się zawsze chwytać za dobre. Brat twój ukrzywdził cię, ale bądź co bądź, to twój brat; stosunek z nim za to ucho bierz. Ojca winieneś czcić, jest-li on dobry, czy zły: prawo nakazuje czcić ojca, nie zaś dobrego ojca“. Żąda, ażeby wyrażano przyjaciołom radość z ich powodzenia lub szczęścia, unikano o-stentacyi we wszystkiem, zarówno jak zbytku, nawet w dobrych uczynkach. W porządku politycznym nie radzi E. filozofom porzucać spokoju i przybierać roli czynnej, ale to nie przez dziką miłość dla wolności indywidualnej: filozof ma w państwie swą rolę polityczną; funkcya jego polega na nauczaniu cnoty i przyświecaniu dobrym przykładem. Takie i tym podobne zdania, rozrzucone po zbiorze nauk moralnych E-a, stanowią wyłom w typowej charakterystyce pierwotnego stoicyzmu,—sprzeczność, wychodzącą na korzyść doktryny, sprzeczność, bardziej jeszcze uwydatniającą się później w pismach Marka - Aureliusza, a nasuwającą, zwłaszcza od E-a, porównanie tej moralności z chrystyanizmem, od którego jednak różni się ona całą przepaścią zasady początkowej i sankcyi. Jakoż, nauki objęte Podręcznikiem E-a: religia obowiązku, wzgarda boleści, życie czyste i wstrzemięźliwe, rozmyślanie nad śmiercią, wznoszące duszę po-nad drobiazgi i nędze ziemskie—wszystko to istotnie przypomina chrystyanizm; ale gdzież jest miłość bliźniego, czynne poświęcenie się dla drugioh, przebaczenie dla wrogów, i jakim sposobem pomitśoić-by się to mogło w o-beo nieinterwencyi- we wszystkie sprawy świata i wyczerpującego starania o doskonałe zobojętnienie ducha na wszystko, co nie jest nim samym? (Por. M. Martha „Moralistes sous l’empire romain“ Paryż 1804; ustęp o E cie).

Epikur, znakomity filozof grecki (* przy końcu 342 lub na początku 341 r. przed Chr. na wyspie Samos — f r. 270 w Atenach). Rodziców miał u-bogieb; ojciec, imieniem Neokles, był nauczycielem szkółki początkowej, matki zaś zajmowała się wróżbiarstwem. Wykształcenie jego było dość zaniedbane; lubił chwalić się, że wiedzę swoją zawdzięcza tylko sobie samemu. Zawód filozofa datuje on od czternastego roku życia, kiedy, czytając w szkole kosmogonię Hezyoda, która wszystkie rzeczy wywodziła z chaosu, zapytał: „A skąd Bię wziął chaos?“. Na to nauczyciel nie umiał mu odpowiedzieć, i odtąd młody E. zaozął filozofować na własną rękę. Samoukiem jednak.

we właśoiwem znaczeniu tego wyrazu, nie był. O ile wiemy, jeBzoze na wyspie Samos korzystał z wykładów platonika Pamfilosa oraz Nauzifanesa, kłoniącego się do sceptycyzmu wyznawcy Damo-kryta. Za pośrednictwem Nauzifanesa poznał dzieła sławnego Abderyty, które mu później dostarczyły podstawy do jego własnej teoryi natury. Przybywszy w 18-ym roku do Aten, słuchał tam Ksenokratesa, chociaż nie długo; zawierucha bowiem polityozna, jaka wstrząsnęła Grecyą po śmierci Aleksandra Macedońskiego, wygnała E-a napo wrót do jońskiej siedziby jego rodziców. Następnie sam podobno uozył w Kolofonie, Mitylenie i Lampsaku. Już jako dojrzały człowiek (w roku 306 przed Chrystusem) wrócił znowu do Aten, gdzie kupił ogród i otworzył w nim szkołę, której przewodniczył aż do zgonu. Jego uczniowie i wyznawcy tworzyli zamknięte kółko, które łączyła ściąłi przyjaźń i zgodne dążenia. Sam E. porównywał swą szkołę ze Związkiem Pytagorej-czyków, dodając tylko, że wspólna kasa, do której ci składali swój majątek, jest zbyteczną wśród przyjaciół, mogących na sobie polegać. Jakoż cała starożytność nie znała przykładu piękniejszej i czystszej wspólności życia, jak E a i jego uczniów. Testamentem zapisał on ogród szkole, która w nim długo miała swoje ognisko. Nad wejściem do tego ogrodu miał być pomieszczony charakterystyczny nadpis tej treści: „Przechodniu, tu będzie ci błogo, tu moźe3z się przekonać, że rozkosz jest najwyższem dobrem. Gościnny gospodarz tego schronienia podejmie cię szczodrze plackiem jęczmiennym i kryniczną wodą. Ogrody nie pobudzą twego apetytu sztucznemi łakociami, lecz zadowolnią go naturalną potrawą. Chcesz li być dobrze przyjętym?*. Ogród ów nazywano często chlewem, a i dziś jeszcze w mowie potocznej Epikur ej czykiem zwiemy człowieka, hołdującego uciechom zmysłowym. Horacy żartobliwie mienił się „wieprzem epikurejskiej trzody“ („Epicuri de grege porcus”); ale jak opacznie pojmował on istotę epikureizmu, widać stąd, że jednocześnie nazywał swoim mistrzem cyrenaika Arystyppa (ob.), którego hedonizm E. zwalczał usilnie. Nie było chyba filozofii bardziej spotwarzanej nad epikurejską, jakkolwiek już Dyogenes Laercyusz wykazał bezzasadność tych zarzutów i przedstawił moralny charakter E-a i jego szkoły w naleźytem świetle. Do ustalenia w starożytności złej opinii o epikurejczykach przyczyniły się najwięcej paszkwile stoików, gorliwie rozpowszechniane od czasów Chryzyppa (ob.). Następnie Cycero w dobrej wierze spospolitował naukę E-a w najgorszem znaczeniu tego słowa. Prawda, że przeszczepiona na grunt rzymski zatraciła ona rychło pierwotny swój charakter. Z pomiędzy wszystkich greckich filozofów, wyjąwszy Chryzyppa, E. najwięcej pisał; atoli żadne z dzieł jego, oprócz paru listów i licznych fragmentów ('znalezionych w części w Herkulanum, w r. 1818), nie doszło do nas. Zaginięcie swych większych prac spowodował poniekąd sam E , mając zwyczaj robienia z nich krótkich wyciągów, które zalecał uczniom do nauozenia się na pamięć. Wyciągi te (xôpiat 8ó£ai), zabierające treść jego nauki, po większej części dotychczas się przechowały. Na podstawie ich głównie, oraz poematu: „De rerum natura*, w którym rzymski poeta Lukrecyusz wyłożył z prawdziwym pietyzmem cały systemat mistrza greckiego, możemy urobić dość dokładny sąd o filozofii E-a, tembardziej, że zrozumienie jej niewiele przedstawia trudnośoi.—Dla E-a filozofia jest przedewszystkiem sztuką życia (etyką); jedynem wielkiem zagadnieniem, którego zsj-muje, jest poznanie dróg, prowadzących do szczęśliwości doczesnej. Wprawdzie przyjmował on zwykły podział filozofii na logikę (zwaną przez niego kanoniką), fizykę i etykę; atoli logikę, którą sprowadzał do nauki o znamionach prawdy, uważał jeno za narzędzie fizyki, zaś fizykę cenił o tyle, o ile, tłómacząc zjawiska natury, wyplenia niedorzeczne przesądy, usuwa złudzenia, fałszywe obawy i tym podobne przeszkody, nie pozwalające człowiekowi używać w całej pełni rozkoszy życia. Tak więc obie, logika i fizyka, są u niego służebnicami etyki. Zadaniem kanoniki jest, według E-a, udowodnienie możności poznania świata rzeczywistego i wskazanie środków, wiodących do tego celu. Teorya probierza prawdy zajmuje tu przeto pierwsze miejsce. Tym probierzem jest czucie, czyli spostrzeżenie zmysłowe, ouałbjotę; każde spostrzeżenie zmysłowe jest prawdziwe. Twierdzenie to staje się zrozumiałem, jeżeli weźmiemy pod uwagę, że dla E-a czucie zmysłowe jest zetknięciem się naszych organów z obrazami (sr&oXa) wydzielaj ącemi się z ciał, a utworzo-nemi z atomów, uszykowanych w tym samym porządku, jak te, z których się składają same ciała. A jeśli jest tak, to wynika samo przez się, iż żadne spostrzeżenie zmysłowe, nawet obłąkanych i śpiących, nie może być fałszywem. Z tern wszystkiem bywają wypadki, że się mylimy. Wszelako błąd, twierdzi E., tkwi, nie w spostrzeżeniu, które, jako takie, nas nie zwodzi, ale w sądzie czyli wnioskowaniu naszem (5ó£a), które mu towarzyszy. Sąd ten odnosi się bądź do przyszłości, która w danej chwili wymyka się zpod naszych zmysłów, bądź do tego, co z natury swej jest niewidzialne. W jakich warunkach będzie on prawdziwym? Tu podane są zasady, których wskazanie stanowi właściwy cel kanoniki: jeżeli chodzi o przedmiot w danej chwili niewidzialny (np. o człowieka, którego postrzegamy zdała), sąd będzie prawdziwy w razie, jeżeli go potwierdza świadectwo naszych zmysłów; mylny — gdy tego niema. Jeżeli zaś chodzi o przedmiot z istoty swej niewidzialny (np. o atomy albo próżnię), sąd będzie prawdziwy, jeśli mu nie zaprzeczy świadectwo zmysłów; fałszywy — w przeciwnym razie. Oto cała kanonika Epiku-rejska. Pomimo swej prostoty, nie zasługuje ona na lekceważenie, jakie jej okazywała większość historyków. Należycie zrozumiana i rozwinięta, jak ją pojęli później niektórzy uczniowie E-a (Zenon Sydończyk), zawiera ona w sobie główne zasady metody doświadczalnej. Oprócz spostrzeżenia zmysłowego E. przyjmuje jeszcze pojęcie ogólne, rcpó-X7](jnę, jako rezultat doświadczenia, tudzież pewien rodzaj rozumowania, nazywanego przezeń epilo-gizmem, które pozwala przejść od pozoru do rzeczywistości. Z teoryi tej wyprowadza E. wniosek, że my poznajemy rzeozy ściśle fakiemi; jakie one są (same w sobie); że własności ciał: ich barwa, ciepło, zarówno jak wielkość, są w przedmiotach takie, jakie postrzegamy zmysłami. Epikureizm jest bezwzględnym dogmatyzmem i tern głównie Bię różni od nauki Demokryta, który przyjmuje względność jakości zmysłowych. Co się tyczy fizyki, czyli teoryi natury, to oczywiście, że tylko taki pogląd na świat zadawalnia E-a, który zgadza Bię z jego ideałem szczęścia. Świat więc Platona, zaludniony różnemi duchami i rządzony siłami fatalistycznemi, kierującemi dowolnie losami ludzkości, jest zbyt ponury dla Epikurejczyka. Szczęściu ludzkości najlepiej odpowiada świat, rządzony przez siły mechaniczne, tak jak go przedstawia Demokryt. Jakkolwiek E. w swej fizyce pozostaje prawie niepodzielnie pod wpływem Demokryta, to jednak i tu wprowadził własne mody-fikacye, wskutek których na kilka punktach odbiega znacznie od starego mistrza. Dla niego również atom jest pierwiastkiem niepodzielnym, wiecznym i niezniszczalnym. Atoli do dwóch własności czysto geometrycznych (wielkości i kształtu), które posiada atom Demokryta, E. dodaje własność fizyczną, oiężkość; natomiast ruch, zamiast wiecznie być danym, staje się u niego do pewnego stopnia własnością osobistą atomu. Nadto, uwzględniając zarzut Arystotelesa, który wykazał, że w próżni wszystkie ciała spadają z jednakową szybkością i, chcąc wytłómaczyć wzajemne spotykanie się atomów, E. wprowadza klin amen t. j. własność, na mooy której atomy zbaczają nieco od linii prostej. Dzięki temu, mógł on w świecie moralnym zostawić miejsce dla wolnej woli. Atomy, spadając wiecznie w próżni, tworzą przez skupienie się mnogość światów, które wszystkie mają początek i koniec; gwiazdy nie mają, jak u Arystotelesa, bytu boskiego i nie są wieczne. W każdym z tych światów wszystkie byty, począwszy od najniższych aż do człowieka, dają się wytłómaczyć przez różnorodne kombinacye atomów; niema oelu ostatecznego, dla którego te kombinacye się utworzyły, żadnej przyczyny rozumnej, żadnej opatrzności, która-by je przewidziała. Te same siły mechaniczne rządzą ludzkością i jej postępem. W świecie materyi niema miejsca dla duchów ponurych, dla demonów despotycznych, czyhhjących na zgubę człowieka,—nawet bogów E. wydalił z granio natury. Od źyoia przyszłego nie mamy niczego się spodziewać, ani też go się obawiać; śmierć jest dla nas obojętną, gdyż pozbawia nas czucia. Dopóki my jesteśmy, śmierci niema, a gdy śmierć jest, nas już niema. Niema już zła w życiu dla tego, kto się prawdziwie przekonał, że przestać żyć—żadnem złem nie jest.

Przecząc wpływowi istot nadprzyrodzonych na bieg rzeczy ludzkich i na zjawiska natury, E. nie ta-

nia. Do czego zwierzęta zdążają instynktowo, to powinien człowiek wykonywać z planem. To też. jakkolwiek wszelka rozkosz jest dobrem, wszelki ból — złem, nie wynika jeszcze stąd, ażeby do każdej rozkoszy należało dążyć, a każdego bólu unikać. Niejedną rozkoszą należy wzgardzić, albowiem następstwem jej może być cierpienie; niejeden ból należy znieść cierpliwie, albowiem skutkiem jego może być przyjemność wyższego rzędu.

Prawdziwa rozkosz jest ^ńtem przedmiotem mądrej rozwagi (cppovijatç), która umie przewidywać skutki i czynić należyty wybór pomiędzy tern, co szkodliwe, a co nieszkodliwego przemijające, a co trwałe.

Szczęście zapewnić mogą te tylko rozkosze, które, jako trwały stan, obejmują cały ciąg naszego życia. Owym zaś stanem warunkującym szczęśliwość jest według E-a stan równowagi, spokoju, jakiego doznajemy, gdy nasze żądze są zaspokojone. Tu widzimy, jak zasadniczo różnił się w tym punkcie E. od Arystyppa, który rozkosz upatrywał w ruchu (jak najbardziej natężonym), a przyjemność pojedynczą, używanie chwili, ogłosił za prawdziwy cel bytu. W niemniejseej sprzeczności

stanął E. z Arystyppem, uznaw ay r ozkosz ducho- praktykowali moralność Arystyppa z Cyreny.—Biblio-

przeczą jednak istnieniu bogów, którzy zamiesz kują u niego próżne przestwory pomiędzy światami ([letaîuàqua, u Cycerona: „intermuudia"), gdzie w niczem niezamąconym spokoju wiodą błogi, nieczynny żywot. Są to istoty wieczne i nieśmiertelne, których błogość wyłącza wszelką myśl o troskach i sprawach ziemskich. To też wypadki natury odbywają się wódług praw wiecznych, a bogowie nigdy nie biorą w nich udziału. Obrażamy ich godność, sądząc, że o nas się troszczą. Musimy ich jednak czcić dla ich doskonałości. Wolni od trosk i oierpień, bogowie E-a przedstawiają niejako wcielony ideał jego filozofii, wzór, który on stawia do naśladowania ludziom. Jedynie z tego stanowiska, nie chcąc posądzać E-a o obłudę, możemy usprawiedliwić ich racyę bytu w jego systemaoie. Teorya duszy u E a jest nawskroś materyalistyczna. Dusza jest delikatną, po calem ciele rozlaną materyą; najpodo-bniejsza do powiewu z domieszką ciepła. Składa się z atomów okrągłych i gładkich, będących w szybkim ruohu; główna część jej, uposażona w rozum, ma siedlisko w piersi. Z rozkładem ciała—rozkłada się dusza.

Za podstawę swej etyki E., podobnie jak Ary-styp z Cyreny, przyjął zasadę, że najwyższem dobrem jest rozko sz. I tę etykę ściągnął do 4-bh kanonów: 1) chwytaj rozkosz, po której nie następuje żadne cierpienie; 2) unikaj cierpienia, nieprzy noszącego żadnej rozkoszy; 3) unikaj przyjemności, któraby cię pozbawiła innej, większej, lub spowodowała więcej cierpienia, niż zadowolenia; 4) chwytaj przykrość, pozbawiającą cię przykrości większej, lub wywołującą przyjemność, od owej przykrości większą.—Wyrozumowanie zaś tej etyki, tak troskliwej o równowagę bólu z błogością, daje się krótko streścić w sposób następująey: Natura nie wskazuje ; nam innego celu, prócz szczęśliwości: wszystkie istoty żyjące pożądają przyjemności, a unikają cierpie-wą za wyższą i przedniejszą od fizycznej; albowiem przyjemność cielesna ma na widoku tylko teraźniejszość, natomiast rozkosz duchowa ogarnia także przeszłość i przyszłość (wywołana wspomnieniem lub nadzieją). Najwyższa rozkosz/człowieka polega na niewzruszonym spokoju ducha (azapa^la), na poczuciu wewnętrznej wartości i na wzniesieniu się po nad ciosy, zadawane przez los. W ten sposób mógł E. twierdzić, że „lepiej jest być z rozumem nieszczęśliwym, niż bez rozumu szczęśliwymu i że mędrzec i śród katuszy może czuć, że mu dobrze. Co więcej, stawiał on rozkosz i szczęśliwość w ścisłej zależności od cnoty, utrzymując, że cnota jest nieodłączną od prawdziwej rozkoszy. Za jedno z największych dóbr"życia Epikurejczycy uważali przyjaźń., w której imieniu gotowi byli ponieść najwęższe ofiary. W ogóle cała etyka Epikurejska tchnie humanitarnośoią i pewnym altruizmem, który się wyraża najlepiej w Epi-kurejskiej zasadzie, iż większą przyjemnością jest dobrodziejstwa świadczyć, niż je odbierać (tó so rcoisîv fjSiov tou Tcâa^stv). Jakże praktycznie osiągnąć ideał szczęśliwośći według E-a? Natura, odpowiada on, daje nam wszelkie środki do tego. Pomiędzy żądzami, które w nas pobudza, należy rozróżniać te, które są naturalne i zarazem konieczne, dalej te, które, będąc naturalnemu, nie są jednak konieczne (np. pożądanie potraw wykwintnych) i wreszoie te, które nie są ani naturalne, ani konieczne. Otóż skoro potrafimy wyzwolić się od żądz dwóch ostatnich kategoryj, będziemy mogli zawsze z łatwością posiąść zupełne szczęście; głód i pragnienie bowiem, to prawie jedyne żądze, zarazem naturalne i konieczne. A któż nie zdoła, jeśli chce, znaleźć trochę sobie chleba i wody? To zaś, według E-a, wystarcza, aby człowiek mógł z samym Zeusem rywalizować w szczęśliwości. (Nie znaczy to jednak, aby mędrzec Epi-kurejski żył jak cynik i nie starał się urządzić życia swojego jaknaj przyzwoicie) i najwygodniej). Bogactwem nie jest duży majątek: są małe potrzeby. Wstrzemięźliwość, umiarkowanie, życie spokojne i proste — oto cel, do którego prowadzi ta moralność, oparta na rozkoszy. Jak widzimy, filozofia E-a oryginalną nie jest. W pojęciu światowego ustroju stoi on na Demokrycie; jej moralności brak sankcyi twardej, sprawdzianu, zastępuje ją praktyczność, i to pośledniego gatunku, dążąca do spokoju, czyli do bezczynności. Jeżeli sam założyciel szkoły nie był oryginalnym, toż samo i mocniej jeszcze powiedzieć można o całej jego szkole, która nie wydała żadnej jednostki, żadnej myśli wybitnej. Bezpłodność tę wytłómaczyó można w części duohem wyłącznie praktycznym doktryny, oraz miękkością ludzi, biorąoyoh sobie przyjemność za regułę życia. Cóż stąd, że znakomity twórca doktryny, E., trwał w głoszonych zasadach prostoty życia, wstrzemięźliwości, skromności? Przeciętny a mniej odpowiedzialny człowiek, trzymając się zasad Epikureizmu, będzie się oddawał zbytkom i rozpuście, jak to też się stało z późniejszymi pseudo - Epikurejczykami, którzy w rzeczywistości

1880).

A. Fol

trafia. Or ell i „Epicuri fragm. libr. II et XI De Natura" (Lipsk 1818,—są tn fragmeuta, znalezione w Herkulanum); Usener „Epicurea“ (Lipsk 1887); Guy au „La Morale d’Epieure“ (Paryż 1878); P. v. Giżycki »Ueber das Leben und die Moralphilosophie des E.“ (Halla 1879); Wallace »Epicureanism* (Londyn 1880); K rei big »E., seine Persönlichkeit und seine Lehre“ (Wiedeń 1885).— W naszej literaturze posiadamy studyum

K. Kuszewskiego »Epikureizm i Lukrecyusz” (Bibl. Warsz. r. 1861), oraz piękną rozprawę A. Świętochowskiego »0 Epikureizmie“ (Warszawa

Hml.

Epitoireizm, Epikurejozycy, ob. Epikur.

Epilacya, ob. Depilacya.

Epilemma, figura retoryczna, w której mówca sam sobie czyni zarzuty i zaraz je odpiera. *

Epilenion, śpiew połączony z tańcem, który Grecy starożytni wykonywali, w czasie winobrania, na cześć Bachusa.

Epilepsia (od greek. £7riXot[ißävcü = c h w y c i ć, napaść, nawiedzić), inaczej: Morbus^sacer s. di-vinus s. herculeus, choroba św. Walentego, wielka choroba (po fr. baut mal), kaduk, padaozka, jest to chroniczna nerwica mózgowa, charakteryzująca się powtarzającemi się napadami mniej lub więcej krótkotrwałej utraty przytomności, którym mogą i zazwyczaj towarzyszą ataki ogólnych lub częściowych tylko drgawek mięśni. Wyjątkowo napad E-i ogranicza się jedynie utratą przytomności. Cierpienie to najczęściej zjawia się między 7-m a 20-m rokiem życia, chociaż bywają rzadkie wypadki objawienia się choroby i po 70-m roku. Za główną przyczynę cieroienia uważa się obarczenie dziedziczne: niekiedy E. przechodzi z rodziców na dzieci bezpośreduio jako taka, częściej wszakże u rodziców można wykryć takie tylko cierpienia, jak histerya, hypochondrya, choroba umysłowa i t. p. Ogromnie ważną rolę w powstawaniu E-i odgrywa pijaństwo: dzieci poczęte w stanie upojenia alkoholowego bywają chore potem na padaczkę. E. występuje zazwyczaj po silnych wstrzą-śnieniach psychicznych (przestrachu, smutku, radości), po nadmiernem zmęczeniu fizycznem, po chorobaoh zakaźaych (odrze, szkarlatynie, reumatyzmie, zapaleniu płuc), po przebytych chorobach ustrojowych (chorobie angielskiej, zołzach), w czasie dojrzewania płciowego (po pierwszej menstrua-cyi lub pierwszej nooy małżeńskiej), po upioiu się i wskutek urazu w głowę. E. powstająca i tej ostatniej przyczyny, może być tylko odruchową (refleksyjną), zależną od uwięźnięcia kawałka kości w mózgu, lab też od wylewu krwawego pod oponę, z usunięciem czego napady E-i ustępują zazwyczaj bezpowTotoie. Niekiedy początek E-i mogą dawać nie tylko przyczyny tkwiące w samym mózgu: mogą to być także bodźce drażniące, usadowione w odległych bardzo częściach oiała, np. blizny, wciągające w siebie nerw na rę-oe lub nodze, robaki w kanale pokarmowym i t. p. Sam napad padaczki zazwyczaj poprzedza pewna ilość objawów, tworzący oh tak z w. aurę epile-tpyczną. Są to zaburzenia, bądź w Bferze czu-cia (aura sensitive), bądź ruchu (a. motoria), bądź zmysłów (a. sensoria), bądź wreszcie w sferze na-czynioruchowej (a. vasomotoria). Chory wówczub może odczuwać swędzenie skóry, zimno, ciągoty, wzdęcia, porażenie pewnych mięśni, nieprzyjemny smak w ustach lub prześladujący zapach, szum w uszach lub błyskawki w oczaoh, drętwienie skóry lub t. p. Objawy te napastują ohoryoh czasem na parę tylko sekund przed samym atakiem, niekiedy zaś trwają i parę minut. Sam napad zaczyna się najczęśoiej od ostrego krzyku, po którym chory traci przytomność i pada, przy-czem częstokroć kaleczy się o znajdujące się po drodze sprzęty, mur, posadzkę lub bruk. Przy-tem twarz z początku pokrywa trupia bladość, a po mięśniach przechodzi skurcz toniczny; oczy, zawrócone ku górze i na wewnątrz, świeoą białkami; głowa również podaje się ku tyłowi, tułów zaś wypręża się ku przodowi; mięśnie rąk i nóg zostają w nieruchomym skurczu. Stan taki trwa 10—15 sekund, poczem chorym zaczyna rzucać (mięśnie ulegają drgawkom klonicznym); skóra poczyna się ozerwienić, sinieć, oczy ruszają się na wsze strony, zęby zgrzytają, z ust toczy się piana, zmieszana z krwią wskutek przygryzienia języka. Częstokroć pod skórą powiek i pod błoną śluzową gałek ocznych występują wybroczyny krwawe. Chory czasami oddaje bezwiednie kał i mocz pod Biebie, Oddech staje się coraz trudniejszym, nieprawidłowym. Ciepłota ciała rzadko podnosi się do 38.6°C i więcej, tętno bywa małem i pustem. Stan powyższy trwa zwykle od ¹/a—5 minut. Poczem skóra pokrywa się potem kleistym, zimnym, w brzuchu poczyna się przelewanie i odbijanie; skurcze mięśniowe stają się coraz to słabszemi, wraca oddech głęboki i równy, przyczem chory zazwyczaj zasypia lub nagle się budzi z głębokiem westchnieniem i nic nie wie, oo się z mm stało. Przeciwnie, inni chorzy po przejściu ataku odczuwają silny ból głowy i ból w ca-łem ciele, są przygnębieni, smutni, rozdrażnieni, a niekiedy wpadają w stan obłędu przejściowego, manii, podniecenia: biją, drą, rozbijają wszystko i wszystkich, są nawet zdolni dopuścić się nieświadomie zbrodni. Niekiedy E. zjawia się w tej ostatniej formie, t. j. w formie psychozy, bez drgawek i typowego ataku E-i, tylko z brakiem świadomości o tern, co było. Są to formy nietypowej E-i, ważne bardzo dla ekspertów sądowych; chorzy bowiem tacy popełniają szereg przestępstw bezwiednie, przyczem przestępstwa te powtarzają się co pewien czas, jakby paroksyzmowo. Niekiedy cały atak zasadza się na chwilo wem zawieszeniu świadomości (absence), np. w czasie rozmowy chory nagle urywa w połowie słowa, oczy stają się bezmyślnemi, twarz blednie, po sekundzie wszakże chory powraca do normy i kończy rozpoczęty wyraz. Częstość ataków bywa bardzo różną: mogą być przerwy trwające lata, lecz i nie dłuższe nad parę godzin; Delasiauve naliczył u jednego chłopca w ciągu miesiąca 2 500 napadów. Siła pojedyńozych napadów i ich trwanie ulegają znacznym wahaniom. Często powtarzające się

30.0—40.0.

ataki zazwyczaj kładą wyraźne piętno na fizycznym i psychicznym ustroju chorego: twarz nabiera wyrazu bezmyślnego, zwierzęcego prawie, oozy występują z orbit, wargi wywracają się na zewnątrz, pamięć słabnie, zdolność rozumowania zanika, o-tępienie zupełne lub obłęd częstokroć Bą udziałem tych nieszczęśliwych. Czasami tylko władze umysłowe pozostają nietkniętemi, a nawet jakby pod wpływem E-i zaostrzają się; są takie podania o Cezarze, Mahomecie, Karolu V-ym, Petrarce, Piotrze Wielkim, Rousseau, Napoleonie I-ym. — Wyleczenie, jeżeli wogóle bywa, należy do wyjątków; stan jednak znośny może trwać lata całe, nie obezwładniając chorego. Leczenie epilep-sii zasadsa się na urządzeniu życia według wskazówek hygieny, na usuwaniu wszelkich fizycznych nadużyć, psychicznych wzruszeń; chorym takim zabrania się używania trunków, kawy, herbaty, korzeni, wysiadywania po nocach, narażania się na ujemne wpływy atmosferyczne; radzi się im wreszcie jaknajskromniejsze życie i lekkie zajęcie. Z leków największem uznaniem cieszy się bromek potasu, w dużych, coraz to wzrastających dawkach. Zachwalają też przetwory blekotu, lulka, kozłka, czarciego łajna i inne.—W czasie napadu najlepiej nie interweniować, lecz tylko położyć wygodnie chorego na ocemś miękkiem, *aby się nie potłukł w czasie skurczów.—E. prócz człowieka napastuje i zwierzęta. Opisane są dokładnie napady E-i u psa, świni, konia, krów i ptactwa domowego. W ogóle ataki u zwierząt ni-czem się nie różnią od napadów E i u ludzi. Wśród zwierząt również obserwują typową formę, ciężką, i formę nietypową, lżejszą; jak niemniej odruchową (zwrotną) i essencyonalną (samoistną). I dla zwierząt za przyczynę zasadniczą uważają: dziedziczność, za momenty zaś wywołujące E-ę: przestrach, nagłe zadziałanie na oko promieni świetlnych, zranienie głowy i mózgu. Weterynarie u-ważają cierpienie to za nieuleczalne, wyjątek robiąc dla psów, które, cboć rzadko, lecz mogą być uleczone. Z leków zadają też kali bromatum: psom po 0.5 — 1.0 dziennie, koniom i bydłu po

E. W. Z.

Epilobium L. błagaoz, ćwikła pomorska, jednołup, wesołek, wierzbówka, zalotnik, z rodziny Wiesiołkowatych (Oenothereae Endl. Ona-grariae Juss.), rzędu Mirtowyeh (Myrtiflorae), ma kielich 4-listkowy, o listkach spojonych w rurkę długą, czworograniastą, z brzegiem po okwitnie-niu opadającym. Płatków w koronie 4. Pręcików 8. Pyłek nie lepki. Torebka podkwiatowa, równowązka, tępo - 4-graniasta, lub prawie walcowata, 4- ścienna, o ścianach w środku przegrodą opatrzonych. Osadnik środkowy wolny, czterema głębokiemi brózdami oznaczony. Ziarna liczne. W polskiej florze znane są następujące gatunki wierzbówki: E. angustifolium L. vel E. spicatum Lam. v. chama enerium angusti folium Scop, wierzbówka kłosowa, wiesiołek, błagacz, ki-pszyca (Podhale), siekierki, winoziele, ma łodygę pojedyńczą, do 4 lub 5 stóp niekiedy wysoką, gładką, walcowatą, liściastą. L ście długie, lancetowate, śpiozaBte, bezogonkowe, gładkie, na brzegu całe, często niewyraźnie drobno-ząbkowane, nerwem podłużnym i żyłkami poprzecznemi oznaczone, z wierzchu jasno-zielonawe, pod spodem bledsze. Kwiaty wielkie, koloru lila - różowego, w piękny kłos piramidalny na wierzchołku łodygi zebrane, o szypułkach krótkich, walcowatych, w nasadzie przysadką równowązko-siydełkowatą opatrzonych, lecz z nią nie zrosłych. Działy kielicha zewnątrz delikatnie omszone, równie jak szypułki, przysadki i zawiązek owocowy. Korona składa się z czterech nieforemnych, przewrotnie jajowato - podłużnych, w wierzchołku często cokolwiek wyciętych, płatków. Pręciki schylone; szyjka u dołu kosmata/czterema bliznami równowązkiemi, odgięteml, zakończona. Przytrafia się w gajach, zaroślach, w okolicach leśnych nieco wilgotnych. Kwitnie w czerwcu, lip-cu.—E.hirsutum L., w. kosmata, największy tego rodzaju gatunek, bo często do 6 stóp wysokości dochodzi. Łodygę ma prosto stojącą, walcowatą, w górze bardzo rozgałęzioną, włoskami miękkiemi, rzadkiemi, poziomo roztwartemi, okrytą. Liście naprzeciw-, a niektóre naprzemlan-ległe, bezogon-kowe, nieco pręt otulające, lancetowate lub jajo-wo - lancetowate, cokolwiek śpiczaste, na brzegu ostro lecz nieregularnie piłkowane, nerwem podłużnym i żyłkami oznaczone, z obudwu stron, mianowicie na nerwie i żyłkach, kosmate, ciemnozielone, 2 — 4 cali długie, ¹/₂ — 1 cala szerokie. Kwiaty na wierzchołku łodygi i gałęzi w kątach liści umieszczone, krótko-szypułkowe. Listki kielicha lancetowate, prawie gładkie, sztyletem zakończone. Korona wielka, purpurowo - fioletowa, o płatkach przewrotnie jajowatych, u wierzchołka wyciętych. Główki pyłkowe podłużne, biało - żółtawe; blizny równo-wązkie, odgięte, tegoż co i główki koloru. Torebki 4 - graniaste, omszone. Wyrasta nad brzegami stawów, sadzawek, rowów, na łąkach, w zaroślach nad strumykami. Kwitnie w lipou, sierpniu.— E. paruiflorum, w. drobno -k wiat owa, dorasta zaledwie 1—lx/₂ stopy. Łodygę ma walcowatą, gęsto włoskami białawemi okrytą, pojedyńczą, często mnie] więcej w górze gałęzistą. Liście lancetowate, krótsze niż u poprzedzającego gatunku, bezogonkowe, lecz nasadą łodygi nie otulające, odlegle drobno - ząbkowane, zewsząd gęstemi, białawemi, miękkiemi włoskami omszone i dla tego szaro - zielonawe. Kwiaty drobne, krótko szypułkowe, niby w grona wierzchołkowe zebrane. Listki kielicha lancetowate, zewnątrz nieco omszone. Korona zaledwie dwa razy od kielicha dłuższa, fioletowo - różowa lub cielista, o płatkach cokolwiek rozłożystych i u wierzchołka wyciętych. Torebki zrzadka omszone. Rośnie na łąkach mokrych, około bagien, nad brzegami rowów, stawów, jezior. Kwitnie w lipcu, sierpniu.—E. montanum, W. górna, maciczne ziele, nadosznyk połowy, ma łodygę walcowatą, bardzo delikatnie i nieznacznie omszoną, zwykle pojedyńczą, niekiedy w górze cokolwiek gałęzistą, na 1% stopy wysoką, lub nieco więcej. Liście dolne naprzeciw , górne naprzemianle-

głe, krótko-ogonkowe; najniższe częstokroć jajowate, tępe, inne jajowo-lancetowate, spiczaste, szersze lub węższe; wszystkie na brzegu zawsze nieregularnie ostro - ząbkowane, prawie całkiem gładkie. Kwiaty drobne, blado - różowe, na wierzchołku łodygi i gałązek z kątów liści wyrastające, szypułkowe, o szypułkach walcowatych, delikatnie omszonych. Płatki od kielicha dwa razy dłuższe, u wierzchołka mocno wycięte. Blizna na 4 klapki głęboko rozdzielona. Torebki bardzo długie, kosmate. W lasach cienistych, w zaroślach i gajach. Kwitnie w czerwcu, lipcu.— E. tetragomm, W\ czworoboczna, ma łodygę czasem na 2 stopy wysoką, prawie gładką, w górze tylko nieco

01

li

ffäpj

B. M

11

Fig. 139. Wieràbôwka (Epilobium angustifolium).

omszoną, prostą, mniej więcej wyraźnie 4-graniastą, nieco gałęzistą. Liście lancetowate, bezogonkowe, prawie zupełnie gładkie, dolne naprzeciw-, górne naprzemian-ległe, na brzegu drobno ząbkowane, od nasady z obudwu stron smugą, czyli nerwem wystającym, po łodydze zbiegające. Kwiaty drobne, u wierzchołka łodygi i gałązek, jak u poprzedzającego gatunku, osadzone. Korona czerwonawa, u wierzchołka wycięta, od kielioha niewiele dłuższa. Blizna całkowita, pałeczkowata. Torebka delikatnie omszona, od szypułki kilka ra-

zy dłuższa. Przytrafia się na miejscach wilgotnych, na błotach około rowów, jezior (w Sando-mier. Augustów.). Kwitnie w lipcu, sierpniu.—E. palustre, W. błotna, ma łodygę prosto stojącą, walcowatą, od ¹/₂ do 1 stopy wysoką, prawie gładką, w górze tylko bardzo delikatnie omszoną, już niemal pojedynczą, już w wierzchołku nieco gałęzistą, już zaraz od nasady rozgałęziającą się, o gałęziaoh zwykle naprzemianległych, rózgowa-tych. Liście bezogonkowe, dolne naprzeciw-, górne naprzemianległe, lancetowate lub prawie ró-wnowąakie, śpiczaste, częstokroć zupełnie całe, z brzegiem nieco zawiniętym, gładkie lub nieznacznie omszone, pod spodem nerwem podłużnym przez środek wydatnie naznaczone. Kwiaty drobne, fioletowo-czerwonawe, na wierzchołku, w kątach liści umieszczone. Korona dwa razy od kielicha dłuższa, o płatkach wyciętych. Torebki 8 lub 4 razy od szypułek dłuższe, gęsto omszone. Na łąkach błotnistych, w rowach, nad brzegami jezior, stawów dość często się przytrafia. Kwitnie w lipcu, sierpnia.—E. roseum, W. różowa, ma liście ogonkowe, podłużne, po obu końcach szczuplejsze, gęsto i drobno nieforemnie piłkowane, na żyłkach omszone; łodyga bardzo rozgałęziona; kwiaty liczne, drobne, różowe.—Na Kamczatce pędy E lanceólatum służą jako jarzyna. Liście E. an-gustifolium używają do fałszowania herbaty.

Epilog (z greckiego: epi=na, po ilogos=mo-wa), tak nazywa się ostatnia część mowy lub rozprawy, czyli jej zakończenie, w którem autor zwykle streszcza główne punkta całego dzieła, albo na ich poparoie podaje dowody, albo nakoniec z całego biegu rozumowania ostateczny wyoiąga rezultat. W powieści epilogiem nazywa się często ostatni rozdział, w którym po właściwem już skończeniu zakreślonego nią biegu intrygi mieszczą się wiadomości o dalszych, nieobjętych tą intrygą kolejach figur głównych i podrzędnych. Najpospoliciej E-u, równie jak prologu (ob.), używa się w dramacie. W starożytnej tragedyi taki E. zawierał zwykle ogólne uwagi o samej sztuce, lub o roli aktora, który w nim występował; miał on albo zacierać wesołym zwrotem przykre wrażenie z przedstawionych widzowi namiętności, albo też zachęoać go do pobłażania, w którym - to razie u Rzymian kończono zwykle wyrazami: Valete et plauditel (bądźcie zdrowi i klaskajcie!). Szekspir używał niekiedy epilogu w obu tych celach, wskazując zarazem widzom punkt widzenia, z jakiego na utwór jego zapatrywać się powinni; wszakże robił to jedynie w sztukach fantastycznych, lub w takich historycznych (jak np. w Henryku VIII), które łatwo fałszywym podlegały tłómaczeniom. Niektórzy pisarze, opierając się na błędnej definicyi A-rystotelesa, mieszają niekiedy E. z egzodem (ob.), który stanowi część integralną samego dramatu; kiedy przeciwnie E. samą treścią do niego nie należy: takie-to epilogi, a raczej egzody, przytrafiają się zwłaszcza w niektórych utworach nowszej sceny francuskiej, jeżeli (jak to mówiliśmy wyżej o powieściach) autor chce przedstawić widzowi położenie głównych postaci w lat kilka lub kilka-

spie Waigion.

B. M.

naście po upływie ostatniego aktu. W podobnym epilogu skupia się najczęściej sprawiedliwość poetyczna: nagroda albę kara. Epilogami, we właśoi-wem starożytnem znaczeniu tego wyrazu, są także ostatnie zwrotki dzisiejszych wodwilów francuskich, kończące się zwykle prośbą o pobłażanie i pochwałę.—F. H. Lewestam w Encykl. S. Org. Epilogizm, ob. Empiryzm.

Epimachia (z grec.), znaczy związek ku wzajemnej obronie.    *

Epimaohus Ozdobnik. Rodzaj wogóle do t. zw. rajBJtioh ptaków należący (Paradiseïdae), odróżnia się zaś osobliwem rozwinięciem swoich wstęgowych lotek, z których najdłuższe dochodzą pół metra długości. Dziób długi, pałąkowato zakrzywiony. Gatunek E. speciosus, zaliczany dawniej do ro-

Ægm

'mfmhu —

(hi

Kig. 140. Epimachus.

dzaju Promerops (jako Pr. wielki i Pr. brunatny przez Sonnerat’a, jako Promerops pręgo-wany przez Auderbert'a i Vieillot’a i jako Promerops z szerokiemi wstęgami przez Levaillant’a) żyje w Nowej Gwinei, na szczytach gór Arfaks i znany jest Papuańczykom pod nazwą Kam bil o j a i Lessoa. Dorosły samiec, należący do tego gatunku, odznacza się strojem przepysznym: czarnoaksamitnym, wzniesionym kapturkiem metalicznego blasku, ofren-zlowaniem stalowoniebieskiej i czerwonej barwy, wreszcie niebieskiemi i purpurowemi lotkami wstąż-kowatemi i długiemi bardzo; przeciwnie, samica i wogóle młode upierzone są dość skromnie: z wierzchu brunatne, zlicznemi rdzawemi pręgami, grzbiet, piersi i brzuch okrążającemi na poprzek, Inny gatunek, o wiele mniejszy od poprzedzającego,

Epimaohus Ellioti przebywa podobno na wy-

S. M.

Epimedium L. dziwocznla, mitra, turban, zawój, bezkwiat, rodzaj roślin z rodziny berberysowatych (berberideae), o liściach dwa lub trzy razy pierzasty ob, o kwiatach białyoh, żółtych lub różowych, o płatkach w liczbie wyrównywają cej działkom kielicha, lub dwa razy większej, kap turkowato lub w ostrogę wydłużonych i na osa dniku umieszczonych. Owocem—torebka, liczne na siona zawierająca.—E. alpinum ,bezkwiat, ma li śoie pierzaste, listki sercowate, łodygę 0 3 m wysoką. W Alpach (Połud. Tyrol)—E. molaceum o kwiatach fioletowych, pochodzi z Japonii.

Epimeteusz, syn Japeta, brat Prometeusza, mąż Panaory, ob. Pandora.

Epimenides, urodził się w VII w. przed Chr., na wyspie Krecie, w mieście Festos niedaleko od Gortyny, większą część życia spędził w mieście kreteńskiem Knossie. Słynął on w całej Grecyi, jako poeta, filozof, wieszcz i cudotwórca, obdarzony osobliwszą łaską bogów; niekiedy pomieszczano go w liczbie siedmiu mędrców. Jest to postać nawpół legendowa, a szczegóły, dotyczące jego życia i działalności, są nam bardzo mało znane, i to przeważnie ze źródeł późniejszych; Dyogenes z Laerty podaje o nim wiado-mośoi w I-ej ks. dzieła p. t. Żywoty, nauki i zdania sławnych filozofów. Według podania, matką E-a była nimfa, ojcem Dosyades. Pewnego razu E,, z rozkazu ojca, udał się w celu odszukania zaginionego stada i, chroniąo się od nadzwyczajnego upału, wszedł do groty, w której przespał 57 lat. Po przebudzeniu się wrócił do ojcowskiego domu, mocno zdziwiony zmianami, jakie zaszły dokoła; nie mógł poznać młodszego brata, którego zostawił młodzieńcem, a ujrzał teraz starcem. Gdy w 596 roku zaraza pustoszyła Ateny, mieszkańcy, widząc w tej klęsce pomstę bogów za wymordowanie stronników Cylona, szukających schronienia przy ołtarzach Eumenid, u-dali się do wyroczni delfickiej z zapytaniem: w jaki sposób mogą odwróoić gniew boży? Wyrooznia zaleciła publiczne oczyszozeuie miasta; Ateńczycy wtedy wysłali do Krety Nicyasza, aby zaprosił w tym celu E a, jako najwyborniejszego znawcę skutecznych oczyszczeń. Według innego podania, stało się to za inicyatywą Solona. E. w podeszłym już wieku przybył do Aten; dla oczyszczenia miasta rozkazał, pomiędzy innemi, wypuścić z A-reopagu białe i czarne owce, a wznieść ołtarze na cześć bogów w tych miejscach, w których się one zatrzymają, następnie złożyć je bogom w o-fierze. Oprócz tego nakazał ofiary ludzkie; pewien młody Ateńczyk dobrowolnie uczynił z siebie ofiarę dla dopełnienia tej częśoi oczyszczenia. Po wykonaniu tych obrzędów epidemia ustała i wdzięczni Ateńczycy ofiarowali mędrcowi kre-teńskiemu talent srebra; lecz on ten dar odrzucił, żądając jedynie przyjaźni Aten ze swą ojczyzną. Umarł, mająo lat 154, a nawet, według innego podania, 299, w mieście Knossie lub też Spareie, gdzie w czasach późniejszych wskazywano jego

mogiłę. E-owi przypisywano wiele utworów wier- I lia banku francuskiego, muzeum sztuki i staroży-szem i prozą, jakkolwiek w epoce, w której żył tności. Liczne forty otaczające miasto dokoła E., proza jeszcze nie miała zastosowania do utworów literackich. Do dzieł E-a zaliczają: 1) o wyroczniach (rcspl yp7]f3{jL0v); 2) o obrzędach ofiarnych (rcepl fi-oauov;; 8) list dotyczący konstytucyi, nadanej wyspie Krecie przez Minosa, adresowany marmuru, do Solona; autentyczność tego listu odrzucał już DemetryuBz z Magnezyi; 4) oczyszczenia (xafi-ap-5) poemat p. t. Ród i pochodzenie boskie Kuretów i Korybantów (KoopT/jtwv koci Kopoß^VTWV Yéveaiç xotl Oeofovla); 6) „Zbudowanie okrętu Argo i wyprawa Jazona do Kolchidy“ (’Ap^obę vao7r/]-yla Y.a.1 ’Iàoovoç etę KóX)(ooę <3t7r67cAoocę>. Nauka filozoficzna E-a, mało nam znana, miała prawdo- mi niemieckiemi. podobnie oharakter mistyczno - religijny i pozostawała w związku z nauką orficką. — Bibliografia. Gottschalck „Dissertatio de Epimenide pro-pheta“ (Altorf 1714); Celsius „Dissertatio de Epimenide* (Upsala 1703); Heinrich „Epimenides von Kreta” (Lipsk 1801); C. Sohultess „De Epimenide Crete“ (Getynga 1877); O. Kern „De Orphicis Epimenidis Pherecydis theogoniis quaest.” (Berlin

j. u

And. S.

1888).

Epimythion (grec.). Tak nazywano sens moralny, wyprowadzony z bajki, którym się często posługiwali pedagodzy i gramatycy średniowieczni. U nas Krasicki pozostawił dużo wybornych wzorów w tym rodzaju, z których wiele stało się przysłowiami; jak np.: „Nie każdemu dał Pan Bóg rodzić się puhaczem“; „Gdzie wiele przygotowań, tam nic z dyalogu*; „Kiedyśmy małpy, śpijmy na gałęzi“; „Wśród serdecznych przyjaciół psy zająca zjadły“; „Ani być z kotem, ani przeciw kołu”; „Kiedyś stworson na dudka, bądźźe dudkiem, niebożę*; „Lepsza zwada na dworze, niż zgoda za kratą“; „Ródź ty dziesięć, cztery, dwa; ja—jednego, ale lwa* i w. in.    •

Epinac, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Saône et Loire, na południowo-zachodnim stoku wyżyny Côté d’Or, nad rzeką Dróe i przy drodze żelaznej Paryź-Chńlon sur Saône; huty szklane, bogate kopalnie węgla kamiennego (szyby do 1 200 m. głębokie), olejarnie; ruiny starego zamku; 4 110 m-ców.

Epinal, stolica francuskiego departamentu Wo-gezów, śród wyżyny Monts FaucnJea, w malowniczej okolicy, w węźle dróg żelaznych, 17 911 m-ców (1891; gmina liczy ich 23 223). Było to starodawLe Spinallum, później Espineaux; zabźenie przypisują w X wieku arcybiskupom Metzu, do których należało aż do r. 1444. Później stanowiło część Lotaryngii. Karol Śmiały Bur-gundzki zdobył je; marszałek Crequi odebrał zaledwie w 1670 r. Od X aż do XV w. miało prawo bicia monety. Mozella, nad którą leży E., dzieli go na dwie części: Wielki i Mały E. Wo-góle porządnie zabndowane i dość czysto utrzymane rozwija się powoli i ma ożywiony przemysł, jako to: młyny parowe, fabryki cukru owocowego, narzędzi rzemieślniczych, koronek, papieru, tkanin bawełnianych i t. p. Jest tu piękny kościół z XI Btulecia, kollegium, biblioteka publiczna, giełda, fi-czynią z niego silną twierdzę, która tem większe ma znaczenie, źe właśnie w tym punkcie Mozella opuszcza krainę górską i wylewa się na otwartą, lekko sfałdowaną płaszczyznę. W okolicy łomy

And. 8.

Epinay sur Seine, miasto we francuskim departamencie Sekwany, okręgu St. Denis, na północ od Paryża i na prawym brzegu Sekwany; szpital dla obłąkanych; liczne fabryki, zwłaszcza wyrobów żelaznych i przetworów chemicznych; około 4 000 m-ców. D. 30 listopada 187u r. krwawa potyczka oblężonych Francuzów z wojska-

And. S.

Epinay Ludwika de la Live d’ (* 1726 w Valenciennes---!' 1783 w Paryżu), autorka francuska, z domu Tardieu d’ Es cl a veiles. Zaślubiona w r. 1745 bogatemu pustakowi, panu d’E., i wkrótce przez niego zaniedbana, szukała dla siebie rozrywki i kompensaty w towarzystwie literatów i filozofów ówczesnych. Składali je: Rousseau, Grimm, Duclos, Diderot, Holbach i inni koryfeusze ruchu umysłowego w Paryżu. Serdeczniejszy stosunek łączył ją długo z Janem Jakóbem Rousseau, dla którego nawet w ogrodzie swego zamku w la Chevrette (pod St. Denis) urządziła słynny Eremitage. Później względy jej pozyskał baron F. M. Grimm, co sprawiło, źe Rousseau zerwał z z nią (1757) i nieprzychylnie osądził w swoich „Confessions*. Po tem zerwauiu spędziła czas jakiś (1757—69) w Genewie, gdzie znalazła wielbiciela w Wolterze, poczem wróciła do Paryża, utrzymując się głównie z prac literackich, majątek jej bowiem mocno był nadszarpany rozrzutnością męża i syna. Prowadziła korrespondencyę z Grimmem, Diderotem, Galianim i innemi znakomitościami tych czasów. Ciekawe i pouczające są jej „Mémoires et correspondance* (3 tomy, Paryż 181d, 1855 i 1878), nacechowane rzadką prawdą i szczerością, pomimo zmyślonych nazwisk; obejmują one jej autobiografię do r. 1763. Opróoz tego E. napisała: „Mes moments heureux* (Genewa i752), „Lettres à mon fila* (t-źe 1758; ostatnie razem z poprzedniem wydał Challemel-Laoour w 1869); „Conversations d’ Emilie* (4 tomy, Paryż 1774), poświęcone wychowaniu wnuczki i nagrodzone przez akademię. Jej korrespondencyę z Galianim ogłosili drukiem L. Perey i Maugras (2 tomy, Par. 1881) i Asse (2 tomy, 1881).—Porówu. Perey et Maugras „La jeunesse de Madame d’ E.“ (wyd.

2-e, 1883).

Epinay - Saint - Lno (panna d’E.), prawnuczka Tymoiena d'E 8. L., marszałka Francyi za Ludwika XIII-go (* 1771—f 1820). Dzieckiem dwu-letniem schwytali ją korsarze algierscy razem z matką, udającą się do krewnych, osiadłych w Ameryce północnej, i sprzedali handlarzowi niewolników w Algierze. Ten ją chował do lat 12-u, poczem znalazł na nią nabywcę w deju algierskim, który ją posłał w darze sułtanowi tureokie-mu, Abd - ul - Hamidowi. Sułtan rozmiłował Bię w niej namiętnie, wyniósł ją po nad wszystkie

ciemno kresko -

s. M.

And. S.

wająca, zamieszkiwała w powiecie Tczewskim, gdzie dziedziczyła na Boreszowie. — Niesiecki zwie ten herb E ping er, a rodzinę, herbu tego używającą, E pin ger am i.—(Niesiecki T. IV f. 8).

Epinicye, tà ’Ercivixta (vtx7]=zwycięstwo), znaczyły w staroź. Grecyi, l) obchody zwycięskie na cześć bohatera, polegające na wielkich igrzyskach oraz na wielkiej uczcie, starauiem samego zwycięzcy, albo jego przyjaciół urządzanej; 2) pieśni zwycięskie, układane na cześć bohatera i często na uczcie samej wyśpiewywane. Pieśni takie tworzył Symonides. a zwłaszcza Pindar (Horae*

K. K.

inne swe żony i miał z nią syna, Mahmuda II*go, który, wstąpiwszy na tron, nadał jej tytuł Suł-tanki - Walidy, t. j. cesarzowej, i wielką cześć i miłość jej okazywał.

Epinephele, Żmurek Now. Rodzaj motyli, wielkich (Macrolepidoptera) z rodziny motyli właściwych (Papilionidae); wraz z rodzajem Par arge wyróżnia się rozwichrzeniem drugiej żyłki Bkrzy-deł przednich. Skrzydła ma brunatne, oczkowane. Tylne skrzydła z ząbkowauym brzeżkiem. Gąsienice jego są wrzecionowatej formy, pokryte włoskami drobnemi. Poczwarki ich wiszą, z wyjątkiem gatunku E. Hyperanthus, którego poczwarka przebywa w ziemi. Ważniejsze gatunki, do nasiej fauny należące: E. Janira (Trawnik Now.). Jest to motyl ciemno-brunatny, z wydatne m oczkiem w kącie skrzydeł przednich. Tylre jego skrzydła od spodu siwo-brunatne, z szeroką wstęgą jasną, na której u samców znajdują się 2 ciemne punkciki. Szerokość około 4 cm. Gąsienica zie łona z pręgami białawemi po bokach, w maju na wiklinie (Poa pratensis) przebywa. Poczwarki żółto-zielone, kreskowane niebiesko. E. Hyperan-thus (Przestrójnik Now.): z wierzohu ciemnobrunatny, z 2—3 oczkami na kaźdem skrzydle, od spodu szaro-żółty, albo szaro-bruuatny, z 3-ma na przednich, a 5 iu na tylnych Bkrzydłach źółtawemi oczkami, wybitnie zarysowanemi. W lipcu i sierpniu pospolity to motyl na trawnikach pomiędzy krzewami. Gąsienioa jego jasno-szara, z brunatną pręgą na grzbiecie i z białawemi prążkami po bokach: w maju i czerwcu można ją spotykać na trawach (Poa annua, Milium effusum i in.). Poczwarba jasno - brunatna, wana.

Epineuil, osada we francuskim departamencie Yonne, okręgu Tonnerre, nad rz. Armançon, słynna hodowli wybornego wina burgundzkiego.

Epingen (herb polski). W polu srebrnem mię» dzy dwiema halabardami, ostrzem na zewnątrz o-bróconemi, mała okrągła tarcza z krzyżem kawa-

ii«

Fig. 141. Epingen (herb polski).

lerskim. W szczycie hełmu bez korony toż godło powtórzone. Rodzina Epingenów, herbu tego uźy-„Ody“ IV, 2, 17 sq ).

Epiona (‘Hrctôvy] = łagodząca ból), mityczna a raczej symboliczna małżonka Asklepiosa (ob ), którego synami (legenda nie powiada czy z E-ny), są lekarze: Machaon i Podalirios; córkami: Hygiea (zdrowie) i Panaćea (wszystko lecząca).    K- K-

Epione, Nagodnik Now., Wycinek Żebr. Rodzaj motyli, jeden z licznej rodziny tak zw. Miernikowców (Geometridae) z grupy zw. Den-drometridae. Cechuje się tern, że 3-cia i 4-ta żyłka jego skrzydeł przednich nie schodzą się w jednym punkcie. Różki ma krótkie, u samców grze-bykowate. Podobnie jak w rodzaju Pericallia, brzeg skrzydeł tylnych oddalony od żyłki piątej. Z paru naszyoh gatunków, do tego rodzaju należących, najpospolitszy jest E, advenaria (Wycinek borówczak Żebr.) barwy słomiano-źółtej z białawą przymieszką; tylne jego skrzydła z cie-mnemi punktami po środku. Szerokość 33 mm. Pospolity w maju, w lipcu. Gąsienica jego szarozielona w lipcu i sierpniu przebywa na borówkach (czernicach). Poczwarka brunatna. E. apiciaria (W. wierzbiniak Żebr.).    s-M

Epipactis Rich, dwulistnik, jarzmionka, j erzmianka, kruszczyk, wstawacz, rodzaj roślin z rodziny storczykowatych (orchideae), rzędu szyjko - nitkowych (gynandria) klasy jednoliścien-nych (mono c otyłe done ae). Rodzaj ten odznacza się następującemi ceobami: wcięcia kielicha niemal równe, cokolwiek stulone. Dolna działka rozłożysta, stawowata, t. j. głęboko z obu stron na dwie części wycięta; część niższa (hypochilium) kaptur-kowato-wklęsła, wyższa zaś (epichilium) rozszerzona, w nasadzie dwugarbkowa. Ostrogi niema. Prętosłup krótki, walcowaty. Główka pyłkowa tylna, tępa, o komórkach zbliżonych. Mas pyłkowych dwie (t. j. po jednej w komórce) podłuźno jajowatych, beztrzoneczkowych, gruozołkiem przyklejonych, z ziareczek kulistych uformowanych. Zawiązek nieskręcony. Kwiaty groniaste.—E. latifolia jarzmianka, kruszcze ziele, kruszozyk, kruszczyk szerokolistny, turecka kawa, wstawacz, dorasta około 2—3 stóp wysokości. Łodygę ma u dołu pochewkami, wyżej zaś liśćmi okrytą, w górze cokolwiek omszoną, nieco pogiętą. Liście bezogonkowe, nasadą pręt otulające, jajowate lub jajowato - podłużne, gładkie, pod spodem lśuiące się i nerwiste, w wierzchołku już tępe, już spiczaste, albo szczytowato przedłużone, na półtora cala szerokie. Kwiaty są zwisie, zlelonawo-

tnie w czerwcu, lipcu.

B. M

brudno-purpurowej barwy; tworzą na wierzchołku łodygi rzadkie, 3—5 cali długie grono. Przysadki lancetowate, śpiczaste; niższe są większe i znacznie od kwiatów dłuższe; wyŻBze zaś coraz stopniowo krótsze i szczuplejsze. Dolna działka śpiciasta, całkowita, od wcięć kielichowych cokolwiek krótsza. Zawiązek na szypułce wsparty, omszony. Odmianę (czy też osobny gatunek), bliz-ko na łokieć wysoką, mającą kwiaty drobniejsze, prawie czarno - purpurowe, w grono długie, rzadkie zebrane, prof. J. Waga znalazł w r. 1838 w Au-gustowskiem, w suchym lesie Grabowskim, blizko m. Stawisk. W lasach, gajach cienistych. Kwitnie w lipcu, sierpniu.—E. palustris, kraśnik, kruszczyk wązkolistny, uraźnik Z postaci ogólnej do poprzedzającego dość jest podobny, lecz zwykle nieco mniejszy. Liście ma węższe,

Wa/Ma

.m tu.

Fig. 142. Epipactis latifolia.

lancetowate, dłuższe, nasadą poehewkowatą podobnież pręt otulające; grono kwiatowe krótsze i rzadsze; kwiaty większe, a ich zewnętrzne wcięcia są brunatno-zielonawe, wewnętrzne zaś białe i żyłkami purpurowemi ubarwione; dolną działkę, białą, większą, okrągławą, tępą, na brzegu dro-bno-falisto-karbowaną, nakoniec przysadki od kwiatów krótsze, jednak niekiedy im wyrównywające, czasem nawet cokolwiek dłuższe. Liście często ledwie na pół cala szerokie. Przytrafia się na łąkach wilgotnych, bagnistych, torfowatych. Kwi-

B. M.

Epipedon, powierzchnia płaska, płaszczyzna; stąd Epipedometrya, toż co planimetrya.

Epipetalie, płatko - nazawiązkowe, tak w układzie roślin A. W. de Jussieu nazywa się

XII klasa, do której należą rośliny dwuliścienne wielopłatkowe nazawiązkowe. W klasie tej mieszczą się rzędy: Araliae i TJmbelliferae.

Epiphania, Ob. Epifania.

Epipłl(f)anillSZ ŚW., biskup i pisarz kościelny grecki (* 31U w Bezanduze pod Eleuteropolis w Pa. lestyuie — f 403 na morzu, gdy powracał z Kon-, stantynopola do swej stolicy). Z rodu był Feni cyauinem, a, jak wieść niesie, wychowywał się w domu bogatego Izraelity i stąd też początkowo należał do zakonu mojźeszowego. Po śmierci swego opiekuna został chrześcianmem, spadek o-trzymany rozdał ubogim i udał się do Egiptu, gdzie poznał tajemnice gnostyków, którzy go przez kobiety do sekty swej wciągnąć usiłowali, lecz nadaremno. Po kilku leciecb, powróoiwszy do Palestyny, przez czas pewien zostawał pod kierunkiem opata, ś v. Hilary ona; potem przyjął święcenia kapłańskie i pod Eleuteropolis założył klasztor, którego był opatem przez lat 30. W r. 3tJ7 obrany biskupem i metropolitą Salaminy (Konstancyi) na Cyprze, udał się na tę wyspę, na której przez lat 31 swego episkopatu ufundował mnóstwo klasztorów, walcząc przytem namiętnie przeciw wszelkim sekciarzom, głównie zaś przeciw Aryanom, i stąd też prześladował Orygenesa, uważając go, w przesadnej swojej żarliwości, za ojca tej herezyi, chociaż skądinąd zdolności jego i zasługi uznawał. Z tego też powodu, wespół ze św. Hieronimem, walczył przeoiw akwilejskie-mu kapłanowi, Rufinowi, oraz przeoiw biskupowi jerozolimskiemu, Janowi, jako obrońcom Orygenesa, a nawet przeoiwko Janowi Chryzostomowi, którego, na podstawie fałszywych wieści, też u-ważał za zwolennika Orygenesowego. Inne here-zye i heretycy, z którymi E. bojował, byli: hae-resis Colliridiana, która się zasadzała na eucharystycznej czci N. P. przez pożywanie osobnego rodzaju chleba (xoXXopÉç); Helwidyusz, głowa kacerzy, zwanych antidlkomarianitami, przeciw którym występował, dowodząc, że Matka Pana Jezusa innych oprócz Niego dzieci nie mała; Aryusz, przeciw któremu bronił nauki kościelnej o różnicy między biskupem a zwyczajnym kapłanem, o pożyteczności modlitwy i jałmużny dla umarłych i o potrzebie postów. Z rozkazu cesarskiego praoował w Rzymie nad stłumieniem schy-zmy antyochijskiej. Z ostatnich spraw, jakiemi się sajmował, wspomnimy tu: obstawanie za r. 751 lub 752 od założenia Rzymu, jako datą urodzenia Chrystusa. Jako biskup, odznaczał się E. nie tylko uczonością (mówił pięoiu językami) i życiem świątobliwem, lecz także pracą swoją pisarską. Dzieła jegow ażniejsze są: dogmatyczne ’Aptopwtoę (opatrzony kotwicą), wykład systematyczny nauki chrześciań8kiej; %arà Atpéasov LXXX; iîavdptov, czyli KtßwTcov (lecznica), obalenie 80 herezyj, poczynając od najdawniejszych z czasów Chrystusowych, aż do Messalianizmu. 31 rozdziałów ostatnich zawiera obszerny wykład wiary katolickiej. ’AvoascpaXauoan; (Summarium) był wyciągiem z pracy poprzedniej; nspl pitpcov %câ a'cabp.wv (o miarach i wagach biblijnych); Ilepi,

B. M.

I.

twv eiß’Xtfrwv (o 12-u kamieniach, t. j. o 12-u drogich kamieniach w pierścieniu arcykapłana żydowskiego, o ich przyrodzonych własnościach i siłach). Ostatnie to dzieło dochowało się tylko w tłómacze-niu łacińskiem i streszczeniu greckiem. Pomiędzy listami św. Hieronima znajdują się też dwa listy św. Epiphaniusza w przekładzie łacińskim. loue prace, przypisywane E-owi, są to bądź apokryfy, bądź też bardzo wątpliwej autentyczności, jak up. „De prophetis eorumque obitu et sepultura“; „Siedem homilij*; „Trac»atu*i de nuraerorum mysterii«“ i „Phisiologus". ‘Ep|J.7]Vs£a dę zen fyopcnzcn xmv qopiaxwv (-wykład Pieśni nad Pieśniami), E-owi przyznawany, jeBt dziełem jego przyjaciela, biskupa Filona. Zbiór pism E-a wydał Dyonizyusz Petavius, po grecku i po łacinie (Paryż 1622, 2 tomy folio, z notami; powtórnie, z niektóremi dodatkami, dzieła te wyszły w Lipsku 1682). Jako pisarz E. grzeszy rozwlekłością. Zarzucają mu także ograniczoność sądu niedostateczną znajomość ludzi i łatwowierność. Bardzo waźnem jest świadectwo E-a o powszeebnem zachowywania celibatu przez duchowieństwo katolickie.    *

EpiphegMS Natt. z rodź. zarasowatych (Orobancheae). Jedyny gatunek E. americanus (orobancha virginiana L ), rośnie w Ameryce Północni j jako paporzyt na korzeniach Fagus ferru-ginea Ait., oraz Taxus canadensis,

Epiphi (Epifi), w pisowni łaoińsko - greckiej, nazwa zgreozona miesiąca w roku egipskim, w swoistej postaci egipskiej epep. Był to miesiąc trzeci z rzędu w trzeciej porze roku, porze żniw i w ogóle sprzętu (ob. T. XVIII, 933 a), nazywanej szmu. Składała się ona, jak i dwie poprzedzające ją, z 4 miesięcy: Pachon, Pao(i)ni, E-pep i Msor (Mesor(-ry), także Mesore); trwała zaś od końca marca do 20 lipca, jeżeli rok dany był ostatnim z peryodu sotycznego 1461 lat, a rok następny zaczynał się równo ze wschodem Syryusza (Set, Sothis). W biegu czasu oddalały się miesiące roku konwencyonalnego od normy roku słonecznego; ale podział na pory rokn i ich nazwy, od zjawiska fizycznego, przyboru Nilu, zależne, utrzymywały się bez zmiany, czyli na początku i w końou peryodu 1461 (==1460 juliańskim) lat. Epep tylko w la-tach blizkich roku normalnego przypadał na maj, i czerwiec, a następujący po nim, Msor kończył się około 20 lipca. t. j. w Czasie, gdy przybór docierał już do Delty.    s-

Epiphonema. Retorycy pod wyrazem tym, znaczącym etymologicznie konkluzyę, zamknięcie, rozumieją ostatni, z ogniem, a treściwie wypowiedziany, wynik tego, co było poprzednio wyłożone. Kwintylian tak tę figurę określa: „Est epiphonema rei narratae vei probatae summa acclamatio*. Niekiedy też nazywają tak morał, umieszczony na końcu bajki.    *

Epiphora albo Epistrofa, figura retoryczna, zasadzająca się na powtarzaniu tych samych wyrazów ua końcu wierszy lub zdań, po sobie idących, albo też całych wierszy, lub zwrotów w następujących po sobie strofach lub zdaniach. Niektórzy E-ę uważają za wręcz przeciwną Antistro-fie, zasadzającej się na powtarzaniu wyrazów lub zdań, zaczynających wiersz lub okres. Inni znów nie robią pomiędzy temi dwiema figurami różnicy; za przykład więc wziąć możemy przytoczony poniżej utwór Konopnickiej.

Z lipy samo złoto nada, Cmi powietrze kwietny puch, Motyl cienkie skrzydła składa, Pszczół i ptasząt gaśnie

[ruch,

Ach, i mną już miłość włada, Sercu śni się luby druh,

Z lipy samo złoto rada, Cmi no wietrze kwietny puch Miesiąc w senny sad się wkrada, Jak przez mgły świecą-

[cy duch,

Motyl ciężkie skrzydła składa, Pszczół i ptasząt gaśnie

ruch.

Epiphora fmedyc.), ob. Ł z otok.

Epiphyllum Pfeif, bierwion, bierwiono, członkowaty kaktus, kakt trzaska, trzaska, rodzaj kaktusów z rodziny Gactaceae. Są to członkowato-gałęziste rośliny, zwykle zwieszające się w kształcie łuku. Łodyga i [odnogi składają się z pojedyńczych członków płaskich, krótkich, gładkich, w pośrodku opatrzonych żeberkiem. Członki te po bokach są ząbkowaue, szczególnie od wierzchu, na końcach zaś równoucięte i opatrzone gęstemi oczkami, umieszczonemi między pojedyń-czemi delikatnemi włoskami. Oczka te znajdujemy częścią w bocznych zakątkach karbowanych stawów, lub też na ich końcach; pierwsze rzadko wydają nowe pędy, na drugich zaś jest ich po kilka i a nich w jesieni ukazują się kwiaty. Spo-

Fig. 143. Epiphyllum truncatum.

dnie odnogi zamieniają się z czasem na okrągłe, dosyć drzewiaste łodygi, wierzchnie zaś łatwo opadają, szczególnie, jeżeli miały kwiaty na sobie. Wszystkie członki opatrzone są w stawach liczne-mi, cienkiemi i krótkiemi korzonkami powietrzne-mi. Dosyć ozdobne kwiaty ukazują się na końcach stawów, są po większej części czerwone i trwają 3 do 6 dni; zapachu żadnego nie mają. Zwykła pora kwitnienia trwa od listopada do stycznia; owocu, nawet przy szmcznem zapłodnieniu, nie zawiązują nigdy. Zaszczepione na innych kaktusach (Cereus, opuntya, Fereskia uculeata) rosną

B. M,

B. M.

Dr J. P.

Epir, kraina półwyspu Bałkańskiego (Greckiego), stanowiąca południową część Albanii; rozcią ga się od uścia Wojussy (Wjusy, Wojucy) na północy do zatoki Arta na południu, i od gór Pindus na wschodzie do morza Jońskiego i cieśniny Otranto na zachodzie. Nazwa E u pochodzi od greckiego wyrazu epeiros—brzeg, ląd, w przeciwieństwie do sąsiedniej wyspy Korfu. Pod waglę dem ukształtowania powierzchni jest to kraj po części górzysty, napełaiony odnogami Pindu, po części (na południu) przedstawia wyżynę wapienną ze znikaj ącemi rzekami. Pindus, z początku dość nizki, zacząwszy od 40° szer. ku południowi, wznosi się coraz bardziej; na waohód miasta Janiny tworzy górską masę Mecowo; szczyt Zygos, zajmujący środek tej masy, dosięga blizko 1 680 m. Z górskiej masy Mecowo rozchodzą się w różne strony łańcuchy gór i rozpływają rzeki (Wojus?a,

Arta, Aspropotamos, Salambria, Wistrica). Piadus ciągnie się dalej ku południowi do obniżenia, prowadzącego z E-u do doliny rzeki Spercbios, na południe od szczytu Velucbi (2 320 m.). Właściwy Pindus składa się z trzech równoległych łań-cuohów, wychodzących z węzła Mecowo z których najzachodniej8zy, między rzekami Artą (Arachthos) i Aspropotamos, jest najwyższy i w szczyoie Peri-Bteri dosięga prawie 2 200 m.; ze szczytu tego widać naraz oba morza: Egejskie i Jońskie. Południowe przedłużenia tego łańcucha dochodzą do wschodnich wybrzeży zatoki Arta. Tutaj, między górami i falami zatoki, prowadzi wązkie przejście z îi-u do zachodniej Hellady; są to zachodnie Terna opile, które jednak nie grały tej roli co wschodnie, WBkutek niższości Grecyi zachodniej w poró' i wpada do morza naprzeciwko wyspy Paxos. wnaniu ze wschodnią pod względem dziejowym. Naj- W lecie jezioro znacznie Bię zmniejsza, woda je-wschodniejszy łańcuch Pindu nie dosięga znacznej j go mętnieje, staje się niesmaczną i cuchnącą;

daleko prędzej i kwitną, obficiej. Ojcayzną E-ów jest Brazylia, gdzie rosną razem z Phyllocactusami, jako pasorzyty na drzewach, lub spróohniałyoh kłodach na ziemi. Ponieważ dotąd nia otrzymano z nich nasion, przeto rozmnażają się tylko przez obcięte gałązki, które, trzymane ciepło, łatwo się zakorzeniają. Wszystkie hodowane u nas epipbyl-le pochodzą z jednego gatunku, z którego otrzymano rozmaite odmiany, a mianowicie od epiphyl-lum truncatum Kow.; rośnie on w lasach Brazylii, a u nas kwitnie od listopada do stycznia. (Berger J. „Rodzina kaktusów opisana i w systematycznym porządku przedstawiona i t. d.M z 24 drzeworytami Nakład i druk J Bergera, Warszawa 1682).

Epiphysis, (gr.), przyrostek, nasada, nadrostèk, koniec stawowy kości długich.—Por. Koś<5.

Epiphytae—narosty, t. j. rośliny, które, nie będąo pasorzytami, rosną na drzewach w dziuplach i szparach kory, wypuszczając korzenie powietrzne.

Epiplocele, przepuklina, zawierająca w sob e część sieci, ob. Przepuklina.

Epiploon (gr.) łac. omentum, sieć, siatka brzucüowa, błona Biatkowa, błona sadłowa, kałdun, jest to caęść błony otrze vnej, zwiedzająca się od Bpodu żołądka i pokrywająca po wierzchu znaczną część jelit.—Ob. Otrzewna.

wysokości; dopływy Salambryi (Portaikos i Pamisos) torują sobie przezeń drogę na wschód, płynąca zaś w tej samej dolinie podłużnej Megdowa otworzyła sobie znów drogę na zachód, do Aspro-potamosa. Łańcuch ten zbacza coraz bardziej od południowego kierunku na wschód i wreszcie zrasta się z górami Othrys, ciągnącemi się wprost na wschód, jako południowa granica Tessalii. Łańcuch środkowy Pindu ciągnie się w kierunku południowym, jako szeroki grzbiet, i kończy się wyżej wspomnianem obniżeniem na południe od szczytu Veluchi pod Karpenisi. Nie tyle wysokoość Pindu, ile jego szerokość, z powodu podziału na równoległa łańcuchy, oraz jego niegościnność, pu-stynność, utrudniają komunikacye między Epirem i Tessalią; tembardziej, że tylko doliny tej ostatniej ciągną się z zachodu na wschód, gdy przeciwnie, doliny E u mają przeważnie kierunek południkowy, przytem są głębokie i strome. Na za-ohód od Pindu rozciąga się wapienna wyżyna Epir u, która ubóstwem wód, znikaj ącemi rzekami oraz podziemnemi odpływami jezior przypomina Karst. Zgodnie z taką naturą kraju głównem zajęciem mieszkańców Eu jest hodowla owiec, a głównym produktem kraju — wełna; niektóre jednak okolice, jak niziny południowe w okolicach zatoki Arta, jak kotlina jeziora Janiny (Joaniny) i t. d., są żyzne, wydają płody rolnicze, posiadają gaje oliwne (Preveza) i cytrynowe (Parga). W południowej części wyżyny daje się dostrzegać fałdowanie o rozc ągu równoległym do Pindu, południkowym; dla tego i rzeki, z których najznaczniejszą jest Luros, wpadająca do zatoki Arta, płyną tu ku południowi. W północnej części wyżyny rozoiąg fałdowania jest ku północo - zachodowi, tylko rzeka Kalamos toruje sobie drogę wprost na zachód do morza (podobnie jak Naren-ta), w szczególności do cieśniny Korfu. Rzeka ta stanowi granicę między Epirem południowym i północnym, w którym występuje wybitnie północno zachodni kierunek gór i dolin rzecznych (systemat Wojussy). Największej wysokości dosięgają tu góry Czika (przeszło 2 000 m.), na wybrzeżu, niedaleki przylądka Glossa (Linguetta). Między temi dwoma kierunkami odpływu wód leży we wnętrzu kraju, na granicy wyżyny i Pindu, zamknięta kotlina jeziora Janiny, które posiada tylko odpływ podziemny. Kotlina ta leży w pobliżu węzła Mecowo, u stóp stromego łańcucha Micikeli, wybiegającego ku północo - zachodowi od Zygos. Najniższy jej punkt zajmuje jezioro Janina (480 m. wysokości), zwane tak od miasta głównego Epiru, które leży na cyplu ziemi, wkraczającym w jezioro. Jezioro to, powstałe wskutek zapadnięcia (A Boué), napełnia się wodą ze szczelin w stromej ścianie gór Micikeli i również przez szczeliny podziemne odpłjwa, zapewne do Arty, według innych do rzeki Mavro-potamos czyli Frai (starożytny Acheron), która się łączy z rzeką Vuvo (starożytny Kocyt)

W. 5.

And. S.

S. M.

1701 jego życiorys.

K. E.

na obnażonem dnie mieszkańcy okoliczni sieją kukurydzę. W tej samej kotlinie ku półno-eo - zaohodowi leży drugie, mniejsze, jezioro La-psisfca, które za pomocą błotnistej strugi łączy się z jeziorem Janina, a podziemnemi szczelinami odpływa, zdaje się, do Kalamasu. Jezioro Janina dostarcza człowiekowi w obfitości ryb, ale przy końcu lata sprowadza febry. Na skalistej wyspie jeziora miała się znajdować starożytna świątynia Dodona, gdzie drzewa szumem liści przepowiadały przyszłość.—Mieszkańcami Epiru są prze-wainie południowi Albańczycy, zwani T oska mi; w górach Pindu koczują pasterscy Macedo - Wołosi albo Cyncany, w południowej części kraju mieszka wiele Greków. Sami Toskowie ulegają zgreczeniu, są w znacznej części dwujęzyczni: w stosunkach rodzinnych używają języka tcskij-skiego, w publicznych—greckiego. W walce o niepodległość Grecyi Toskowie dostarczyli największych bohaterów (Karaiskakis, Zaimis, Miaulis, Botzaris, Canaris i t. d.), a znaczna część Sulio-tów, mieszkańców dzikiej skalistej krainy nad brzegami bystrego Acherontu, przeniosła, wraz z kobietami, bohaterską śmierć nad poddanie się Turkom.—(Th. Fischer „Balkan - Halbinsel“, V. d. St. Martin „Nouv. Diction, d. Geogr.“).

Epirografia (z greckiego Tjrcsipoę^ląd stały), wyraz, rzadko zresztą używany, na oznaczenie tej częśui geografii fizycznej, która zajmuje się badaniem i opisywaniem lądu stałego; jest to zatem przeciwstawienie oceanografii i hydrografii.

Episceniura, część teatru u Rzymian, ob. Teatr rzymski.

Epischnra (S. A. Forbes). Ten rodzaj skorupiaków widłouogich ^Gopepoda), do rodziny Ca-lanidów należący, przedstawia cechy bardzo osobliwe, przedewszystkiem zaś zbliża się do rodziny Heterocopów liczbą szczecinek na rozwidleniach kończyn, wiosłem wewnętrznym (endopoditem) nóg pławnych, wreszcie jednoczłcnkowym, długo zakrzywionym przedostatnim członkiem nogi lewej u samców. Cztery znane gatunki żyją w wodach słodkich w Ameryce w Stanach Zjednoczonych. Z tych najpospolitszy: E. lacustris.

Episcopius Szymon, jeden z wybitnych przedstawicieli arminianizmu (* w Amsterdamie 1583 — f 1643 r.). Ojciec jego zwał się właściwie Egbert Rembert Biscop, matka Gertruda Johannis. Studyo^ał w Lejdzie, mając za profesorów dwóch tak sprzecznych w swych poglądach mężów: Ja-kóba Arminiusza i Franciszka Gomara. Będąc zwolennikiem pierwszego, E. zniewolony był udać się do uniwersytetu we Franecker, a od r. 1610 był wiejskim duohownym. Po śmierci Gomara został jego następcą i zasłynął wkrótce swą u-czonością, ale zarazem i propagandą arminianizmu. Synod w Dordrechcie (1618 — 19) pociągnął E-a wraz z 12 siu teolc garni do odpowiedzialności, i wywołał ich z kraju. E. udał się do hiszpańskich Niderlandów i w r. 1622 napisał w imieniu pokrewnych mu duchem wyznaoie wiary Remon-strantów, tak bowiem zwano zwolenników Armi-niuBza. Wojna Hiszpanii z Niderlandami Bpra-wiła, że E. zawitał do Paryża i Rouen, gdzie również był czynnym na polu literackiem. Korzystając z nastałej tolerauoyi religijaej, E. wrócił w roku 1626 do kraju i był naprzód duchownym w mieście swojem rodzinnem, a następnie w Rotterdamie, gdzie napisał obronę wyznania wiary Remonstrantów. Zostawszy w r. 1634 profesorem kollegium arminiańskiego w Amsterdamie, nowe wygotował prace. Do ich liczby należą: „Verus Theologus remonstrans“, „Iustitutiones theologicae* i „Responsio ad questiones theologicas“. Śmierć przeszkodziła E-owi popierać dalej piórem i źy-wem słowem zasady arminianizmu. Całą duszą tym poglądom oddany, E., będąc wrogiem nauki o predestynaoyi, dzielił ze swoją partyą poglądy pelagiańskie i socyniańskie. Moralno-praktycz-na strona zasad dogmatycznych E. żąda, aby chry-styanizm był raczej życiem, nie zaś nagą nauką, a wiara—moralną siłą w człowieku, nie zaś teoryą: dla tego w społeczności kościelnej wystarczają te prawdy, które do religijnego życia nieodzownie są potrzebne. Nieogłoszone drukiem pisma E-a wydał w Amsterdamie w r. 1650 Stefan Curcel-läus, prof. sem. w Amsterdamie, i Arnold Pölen-brngh. Wnuk E-a, Filip Limborcb, wydał w roku

K.S. A. K. D■

Episcopius Jan, kaznodzieja nadworny Dönho-fów, wydał: «Imago militis spiritualis, to jest obraz żołnierza duchownego, objaśniony w kazaniu po-grzebowem nad zacnem ciałem Gerharda Dönhuffa, wojewody pomorskiego“ (Gdańsk 1649).

Episcopus (wyraz zlatynizowany z grec, ep i sko-pos=dozorca), po polsku znaczy biskup. E. epis-coporum = biBkup biskupów, tak był najpierw przez Tertuliana nazwany biskup rzymski, t. j. papież. Później tytuł ten nadawano niektórym innym biskupom, jak np. biskupowi jerozolimskiemu. W w. V papieże zaczęli tytułować się Episoopi ecclesiae catholicaô.—E. oeoumenious, tytuł biskupa konstantynopolitańskiego.    *

Episema, motyl nocny, ob. Dii o ba.

Episkańa- Uroczystość na wyspie Rodos, niewiadomo ściśle w jakim czasie, ani na cześć jakiego bóstwa obchodzona. W każdym razie jest to uroczystość rolna, ile wnosić można z wyrazu, oznaczającego oborowywanie.

Episkleritis (gr.). Zapalenie powierzchowne bialkówki oka.

Episkenia. Uroczystość w Spareie, a może raczej tylko ustęp główny wielkiej uroczystości, jaką wszystkie ludy doryjskie poświęcały Apollinowi z przydomkiem Karnejos. W Spareie przypadała ona w miesiącu tegoż imienia (sierpień)); nazwę zaś otrzymała od obyczaju stawiania na otwartem polu szałasów (skene) w liczbie 9; pod każdym z niob stołowało się dziewięciu ludzi, po trzech z fratryi, w. ciągu trwania uroczystości. Ateneusz widzi w tern odblask życia obozowego; prawdopodobniej jednak znaczenie jego ma początek czysto sielski, ponieważ Ap. Karnejos uważany był za bóstwo pastwisk. Upatrywano podobieństwo tej uroczystości z żydowskiem świętem Szałasów. Mieli i Rzymianie podobne, zwane: Neptunulia, 23

100).

ściół

K. K.

Dr J. P.

i 277).

lipoa, podozas któryoh wznosili szałasy z liści, umbrae; oraz P a 1 i 1 i a, uroczyste święto pasterzy (ob. F est us, tudzież Tib ni II 5, 95 —

K K.

Episkop alizm, czyli systemat episkop al-ny. Według nauki katolickiej, Jezus Chrystus, założywszy swój Kościół, zarząd jego oddał swym apostołom, pod zwierzchnictwem świętego Piotra; następnie władza apostolska przeszła na biskupów, władza św. Piotra na papieży. Z czasem wszakże powstały w kościele spory o przewagę biskupów rzymskich nad innymi i stąd zrodziła się nauka o systemacie episkopalnym, wedłag której: zupełaa moc władzy kościelnej należy do całego Kościoła, mającego swych przedstawicieli w biskupach, prymat zaś na to tylko ustanowiony, by w kościele zachowała się jedność, i tyle jedynie ma władzy, ile mu jej potrzeba, aby mógł odpowiedzieć swemu zadaniu; wreszcie zwolennioy episkopalizmu potrzebę tę ograniczyli tylko do pierwszeństwa honorowego (primatus honoris). E. rósł w tem większe znaczenie, im bardziej, od w. XIV, upadała władza papieży; zasady jego jasno wypowiedział kanclerz uniw. paryskiego, Gerson, w nauce swej o podległości papieża soborowi, co potwierdził swoją uchwałą sobór Konstancyeński (posiedzenie V. d. 6 kwietnia 1415 r.) i bazylej-ski (posiedź. II, 15 lutego 1437). Stanowiska E u bronili później zwolennicy kościoła gallikańskiego (r. 1682), głównie zaś podtrzymywał je Mikołaj Hontheim, biskup suffragan trewirski, który, ukrywając się pod imieniem JuBtyna Febroniusa, przez pismo swe „De staus eoclesiae et légitima pote-state Romani pontificis eto.” (r. 1763 Frankfurt), stał się twórcą błędnej doktryny, zwanej F obroni ani z mem. W duchu E u ułożone też były tak zwane Emskie punktaoye (ob.).    *

Episkopalizm W Kościele ewangielickim, uległ nie tylko zmianie, ale nawet zupełnie został złamany, zwłaszcza, źc prawa episkopalne ze szkodą kościoła przeszły po większej części w ręce świeckich władzców. Bieg wypadków, ioh potęga, a zarazem i niebezpieczeństwa grożące kościołowi e-wangieliekiemu ze względów politycznych, przyczyniły się nie pomału do tego, iż wbrew życzeniom i przekonaniom własnym, ulegając tylko konieczności, teologowie ewangeliccy bez oporu oddawali władzę, przynależną Kościołowi, zwierzchnikom świeckim. Duchowieństwo ewangielickie w początkach reformacyi pragnęło odłączenia zarządu Kościoła od wpływów państwowych, co wypowiedział tak Brentz, jak i Melanchton (»Corpus refor.“ II, 333, VI, 882). Pokój religijny, zawarty w Augsburgu r. 1555, zawieszając jurysdykcyę duchowną, jak to opiewa § 20, oddał ją władzy świeckiej. Opierając się na tem, Mateusz Stephani, w rozprawie swej o jurysdykoyi (»Tractatus de jurisdictio-ne“, Frankfurt nad Menem 1611) dowodzi, że książęta władzę świecką posiadają jure proprio, duchowną zaś concessione imperatoris; gdyż cesarz, na mocy artykułów pokoju religijnego zawiesiwszy jurysdykcyę biskupią, złożył ją w ręce monarchów na tak długo, dopóki nie nastąpi ostateczne załatwienie sporu religijnego, spodziewane w rzeczonych artykułach. Teodor Reiuking, w piśmie swem: »Dissertatio de brachio seoulari et ecole3iastico* z roku 1616, zwracając się do dawniejszych teoryj, dowodzi, że zwierzchności świeckiej, jako stróżowi obudwóch tablic zakonu (cu-stos utriusque tabulae', należy się zarząd kościoła; że zwierzohności tej Chrystus powierzył opiekę nad Kościołem; że prawa krajowe niemieckie, a mianowicie: Ugodapassawska, nie tylko udzielają, ale, jako przynależną, władzę po-mienioną przyznają i «wracają zwierzchności świeckiej. Teoryę Reinkinga przyjęła większa część teologów i prawników niemieckich. W każdym razie kwestya, dotycząca episkopalizmu i stąd wynikającego rozdziału państwa od Kościoła, należy do palących kwestyj kościelnych protestanckich.— Źródła: Nettelbladt „Observationes juris ecclesiastioi“ (Halla 1788). — L. Otto w „Eûcykl. S. Orgelbr.”.

Episkopalny kościół, ob. Anglikański bo-

Episkopos, z gr. nadzorca. Pod tą nazwą istnieli urzędnicy tylko w Atenach i na wyspie Rodos. Ateńscy nie sprawowali urzędu w mieście samem, ale jedynie w grodach, Atenom podległych; byli to zatem komisarze rządowi, wysyłani dla sprowadzenia czćgoś lub przywrócenia porządku, a nawet dla zorganizowania zarządu w gminie. Mieszkanie i dyety podczas funkcyi pobierali od miasta, w którem ją spełniali; wybierano ich losem. Z kont edyi Arystofanesa Ptaki (od wiersza 904 do 1054) wnosić można, że rewizorowie ci były to sztuki nadęte i niecierpiane. Urząd ten trwał w Atenach tylko w wieku piątym przed naszą erą, to jest podczas najliczniejszej konfederacyi ateńskiej, potem już wzmianki o nioh niema ani w historyi, ani w napisach (Fraenkel »De condi-tione, jure, jurisdictione sociorum Atheniensium*). O E ach na wyspie Rodos świadczą tylko napisy, dowodzące, że istniało tam ich kollegium z pisarzem, złożone z członków, juź-to pięciu, już trzech; z napisów wszakże dotąd Odkrytych zgoła dojść nie można, jakie były ich attrybucye (Gilbert »Griech. Staatsalterth.“ II, od str. 177).

Epispadia v. anaspadia, wada rozwojowa, pológająca na tem, że uśc'e cewki moczowej znajduje się na górnej powierzchni prącia; w niektórych razach zamiast cèvki istnieje na powierzchni tej tylko brózda podłużna. Usunięcie niedostatku tego 'możliwe jé3t tylko za pomocą opera-cyi chirurgicznej, krwawej.

Epispasmus (gr.=nauiąganie) jest to rękoczyn mający na calu usunięcie śladów obrzezania rytualnego, podobno nieraz stosowany przez Żydów już za czasu Machabeuszów. Bliższych szczegółów o przedmiocie tym dowiedzieć Bię można z dzieła E Ze is a »Die Literatur und Geschichte der plastischen Chirurgie* (Lipsk 1863, str. 145—149

Dr J. P.

Epispastîca remedia, także zwane attra-hentia, derivaùtia v. revulsiva, leki odciągające, odprowadzające, jak np. środki pryszczące,

rumieniące i t. p.; obecnie nazwy te wyszły już dzimy zgromadzenia ludowe, a zarazem Bule, pry-

Dr J. P.

tanów i proelrów z ich E-mi. — 2) E ci świą-Epłspermium. ziarnoBkór, tak się nazywa tyń. Każda świątynia staroź. Grecyi posiadała zewnętrzne okrycie nasienia dojrzałego. Okrycie to bywa rozmaitej konsystencyi i przeróżnej barwy; ono nadaje ziarnom tę tak dziwnie urozmaiconą powierzchowność, jaką w nich spostrzegamy; bywa zwykle skórkowałem, kruchem lub giętkiem, denkiem lub grubem, gładkiem, chropawem, kosmatem, pomarszczonem, dołeczkowatem i t. p. De Candolle nazywa to okrycie spermodermis, Ri-

B. M.

K. K.

prawie zupełnie z użycia.

cbard zowie je perispermum.

Epispondorcłieśoi (Episponderchestai) według dokumentów epigraficznych świeżo odkrywanych (Dit-tenberger „Arch. Zeitung*), datujących od w. I przed Chr. do III po Chr., należeli E, do religijnego składu miasta Olimpii. Jak nazwa świadczy, towarzyszyli oni pląsem swym obrzędowi libaoyi przy obiatach. Napisy wskazują wiek bardzo młodociany; niz-kie też miejsce zajmują w hierarchii ofiarniczej i wymieniani bywają na ostatku (w jednym tylko napisie przed pisarzem i kucharzem).

Epispora, ob. Zarodnik (spora).

Epistates. Słownikowo grecki ten wyraz znaczy: naczelnik, zwierzchnik, przełożony; łae. prae-ses; ale w życiu publieznem Aten i ważniejszych miast greckich stosuje się on do rozmaitych n-rzędników, tylko nie sam przez się, lecz z pewnem uzupełnieniem. I tak: 1) E. p r y t a n ó w, jako prezes tego ciała, wybierany kolejno na jeden dzień, był przez te 24 godziny niejako reprezentantem ludu i naczelnikiem jednodniowym państwa (ob. art. Buie, str. 701, szp. 1 pod konisc). W czwartym atoli wieku przed naszą erą, według wskazówek krasomówców i Arystotelesowej „Ate najön politeja“, widzimy zmianę w konstytucyi: E. prytanów już nie przewodniczy w Bule, rola jego ogranicza się do wyciągania losem dziewięciu proedrów, po jednym z każdej gminy (z wyłączeniem tej dziesiątej, na którą przypada kaden-cya prytaniczna); z pomiędzy zaś tych 9 ciu wyciąga znowu jednego, który zostaje E-m proedrów, ożyli ich prezesem. Temu - to składa on do rąk porządek dzienny (programma), prze* prytanów u-stanowiony, który z pomocą kolegów będzie musiał wykonać prezeB nuwego grona. Tym sposobem, według tej późniejszej konstytucyi, attrybu-cye E-a prytanów przejmuje E. proedrów, którego jednak rola mniej zdaje się być od tamtego wielmożną. Według odkrywanych napisów, reforma ta mogła nastąpić między r. 402 i 378, lecz bliższej daty określić nie można. Za czasów rzymskich E. prytanów mianowany był, już nie jednodniowo, ale na cały czas trwania prytanii. Jeden tylko wprawdzie z odkrytych napisów („Handbuch der gr. Slaatsalt.“ Gilberta I, str. 286), wspomina o E-cie ciała prawodawczego (epistates ton nomo-tetóu), która według tegoż napisu musiała mieć swoich proedrów i E-a. Ponieważ zaś kleruchie Ateńskie we wszystkich rysach ważniejszych odbijały konstytucyę metropolii, przeto też w osadach, zwłaszcza na wyspach pobliższych Attyki, wchodzących w sferę władztwa ateńskiego, wi-majątek własny, już - to w kosztownościach, poświęconych bożyszczu, już też w gotówce z ofiar, dziesięcin i kar, ozęsto wchodziły w to i dobra, ziemskie. Stąd czerpała ona fundusze na obrzędy, na utrzymanie kapłanów i budowli. Zarządem majątku zajmowali się albo sami kapłani, albo podskarbiowie, ożyli E-ci; dopiero w r. 435 przed Chr. dekret ludu Ateńskiego w jeden skarb centralny gromadzi majątki „wszystkich bóstw*, z wyjątkiem Ateny. Pomimo tego dekretu, później jeszcze (dowiadujemy się, dzięki świeżo poodkry-wanym dokumentom piśmiennym, rachunkom i inwentarzom), dwa przybytki, zapewne dla swej powagi i starożytności, rządziły się autonomicznie: świątynia Eleuzyjska (Demeter i Kora), oraz Artemidy Braurońskiej na Akropolu, i tam też rządzili E-ci: rządy ich zaś polegały poprostu na intendenturze, głównie na koneerwacyi budowli. W podobny sposób odbywało się to i po innych miastach. Ponieważ w autorach niema systematycznych wiadomości o zarządzie świątyniami, a wiadomości z napisów przychodzą urywkowo i kapaniną, przeto niewiadomo, kto i jak administrował temi, których majątki przeszły do skarbu centralnego, a tylko takie tytuły, jak: epistaiai, epi-meletai, episkenastai, mieszają się z sobą często równoznacznie. — 3) E-ci robót publicznych (ŁmaiócTM TÄV §7]p.oauov ep^wv). Różnią się od poprzednich tem, że nie są to urzędnicy stali, ale czasowi, lubo corocznie z góry wybierani, tak, iżby gotowi byli na wypadek robót. W Atenach wyboru tego dokonywała Ekklezya, zazwyczaj w liczbie od 2 do 5 z pomiędzy wszystkich obywateli. Za główne źródło do określenia tych u-rzędników służy mowa Eschinesa przeciw Ktezy-fonowi (§13 i nast., potem 27—30), a napisy potwierdzają w zupełności jego informacye. W każdym poszczególnym wypadku roboty publiczne zarządza sam lud, E-ci zaś wykonywają jego dekret. Są to zatem komisarze nadzwyczajni ludu, ad hoc ustanowieni, nie specyaliści wreszcie, ale raczej ludzie znani z praktyczneści, zdrowego sądu i posiadający zaufanie ogółu. Odpowiadają naprzód za fundusz, przeznaczony na budowę, po-wtóre: za dobre wykonanie robót, i cała ich kom-peteneya z tych dwóch punktów wypływa. Posiadają zatem całą władzę w zakresie powierzonych im czynności (hegemonia dikasteriu), naró-wni z urzędnikami zwyczajnymi. Jako szafarze grosza publicznego, składają rachunki, o ile czynność ich trwa dłużej nad dni 30, a to na równi z urzędnikami odpowiedzialnymi (archontes). Czynność ich stosowała się uietylko do budowy gmachów, ale i do dzieł rzeźbiarskich. Pomiędzy szczątkami napisów, bilansów, rachunków, pokwitowań, z imionami E-ów, ciekawy znajdujemy dokument, dotyczący budowy Partenonu, z r. 434, który jest, zdaje się, ostatnim od rozpoczęcia robót, a 14-ym z rzędu. Najciekawszy jednak dotyczy budowy Erechtejouu (Corpus inscr. attio. I), gdzie

K. K.

Wallis.

K, K

mieszczą się: trzy ułamki rachunków E*ów z przed r. 410; dekret ludowy, w tymże roku wydany aa wniosek Epigenesa, nakazujący nowe przystąpienie do robót; inwentarz wszystkich dzieł ukończonych całkowicie lub w połowie, ułożony przez trzech E-ów czynnych w r. 409—8, z pomocą architekta, którego zawsze daje im lud; nareszcie nowe sprawozdanie za r. 408—7, z rajwiększemi ułożone szczegółami. Na podstawie tych dokumentów mcżna sobie wyrobić dosyć dokładne pojęcie o czynnościach E ów w tej epoce. Przedsiębiorcy ogólnego robót niema, a komisarze ludowi sami doglądają każdego szczegółu, rozdzielając pracę między wykonawców, którzy płatni są przez nich albo dziennie, albo od sztuki: „za wyrowkowane kolumn, jednemu tyle, drugiemu tyle.... Za wykonanie fryzu tyle*... i t. d. Tylko malowanie enkaustyczne wypuścili hurtem przedsiębiorcy. Surowe zaś materyały, mianowicie marmur, wyznaczył sam rząd. W tym samym czasie wznoszono także mur, mający połączyć Ateny z Pirejem, i ten również oddano przedsiębiorcy, Kallikratesowi: widzimy stąd odróżnienie pomiędzy delikatną budową świątyni lub posągami bogów (bo rachunki dotyczą i rzeźb Fi-dyasza) a budową proBtego, obronnego muru. Po-dobneź manipulacye ukazują napisy z innych miast, jak: z Eleuzy, Lebadei, Tegei, z wyzp Delos i Rodos. — 4) E - o i i g r z ys k. Pod art. Agon opisana jest Leść igrzysk, któremi zawia dują agouarchowie lub agonoteci: wśród tych nazw i po tekstach autorów, i po napisach, plącze się też nazwa E-ów iepimeletów, bez bliższego oznaczenia różnicy; i są to też zapewne tylko pe-ryfrazy jednej i tej samej rzeczy. 6) W Egipcie, za Ptolemeubzów, słyszymy nazwę E, stosowaną do intendentury wojskowej przy pewnych działach broni, zwłaszcza jazdy. Za czasów rzymskich E. oznacza zwierzchnika niektórych miast Azy i Mn., prezydenta czy burmistrza, wysokiego dygnitarza. (Meyer „De [epistatis Atheniensibus* Halla 1855. G. Perrot „Essai sur le droit public d-Ath.* Paryż 1867.—Co do napisów, źródło najważniejsze: Dit-tenberger „Sylloge inscript. graeoarum*).

Epistaxis (gr.), krwawienie z nosa, szczególniej silniejsze i obfitsze.

Episthicn (gr.), środek tylnego brzegu dziury potylicowej czaszki. Wyraz ten, używany przez antropologów, możnaby spolszczyć przez „zapro-ź ek.“

Epistilbit P. Rose (mineral.). Minerał układu jednoBkośnoosiowego, według nowszych badań; dawniej uważany za rombowy. Kryształy zwykle bliźniaki, chociaż występuje i w ziarnistych skupieniach. Łupliwośó klinodyagonalna doskonała; c. wł. 2.24—2.36; tw. 3.5—4.0; bezbarwny, biały albo błękitnawy; z blaskiem perłowym na płaszczyznach łupliwości, na innyoh szklisty; przezroczysty do przeświecającego na krawędziach. Wzór jego chemiozny: H₂Ca(A»₂)9i₆0n-}-4H₂0; nieco Ca zastąpione jest przez N a₂, niekiedy bywają i ślady litynu. Ilość w nim wody wynosi około 15°/₀. Pod dmuchawką stapia się ze wzburzeniem na białą emalię; w kwasie solnym stężonym nie rozpuszcza się, albo tylko niezmiernie trudno. Minerał bardzo rzadki, znajdowany w Islandyi, w Finkenhübel pod Glatz na Szląsku, w Viesch w kantonie

K. j.;

Epistoła v. epistula. Grecy i Rzymianie pisywali listy na drewnianych tabliczkach, powleczonych woskiem (ob. Dyptyk); albo na papirusie (charta), kreśląc głoski czernidłem w rodzaju atramentu lub tuszu. Potem, papier — albo też tabliczki — składano, obwiązywano nicią (obligare), przykładano pieczęć (acppa^tę, obsignare sigillo) i stawiano adres (Plaut. „Bacch.*, Cic. „Ad Attio.“ VIII, 5). Zamożniejsi Rzymianie rzadko pisali własnoręcznie: była to funkcya ich niewolników lub wyzwoleńców, zwanych li b rar ii ab epi stuli s albo amanuenses. Do przesyłania listów służył osobny dworski, tabellarius; dopiero za cesarstwa ustanowiono coś nakształt poczty. Na czele listu stało zazwyczaj nazwisko przesyłającego, z pozdrowieniem dla odbiorcy, np.: „Marcus Tullius Cicero—Cajo Julio Caesari, s d.u (salutem dicit); w zakończeniu „Vale“ (bądź zdrów), albo „Cura ut valeas* (staraj się być zdrowym). Zwykłem pozdrowieniem u Greków bywało ^atpsl = wszelkiego dobra! w końcu zaś eppwaw =bądź bez troski (od powoju). — Por. Wilh. Adolph Becker „Charikles“ (II, str. 153 sq.) i tegoż „Gallus“ (II, str. 456 sq., Lipsk r. 1840 i 1838).

Epistolae obscurorum virorum (Listy ciemnych mężów albo obskurantów), jest to ostra satyra w formie listów, wymierzona przeciw księżom, jako przedstawicielom ciemnoty i wstecz-nictwa wobec nowego ruchu odrodzenia i humanizmu, jaki się rozwinął w Niemczech w początkach w. XVI. Powstanie tej satyry wiąże się ściśle ze sporem, jaki toozył Reuchlin w obronie ksiąg hebrajskich przeciw Pfefferkornowi (ob.) i Dominikanom kolońskim, którzy domagali się ich zagłady. Spór przybrał szerokie rozmiary i zaznaczył się namiętną polemiką w piśmiennictwie ów-czesnem. Opinia publiczna w Niemczech i humaniści stanęli po stronie obrońcy. To też Reuchlin, dowodząc słuszności swego zdania, wydał między innemi „Clarorum virorum epistolae* (Tubicga 1514), zbiór listów, pisanych do niego w tej sprawie przez różnych mężów ówczesnych, podziela-lająoych jego poglądy. Wkrótce potem, bo w roku 1515, ukazały Bię E. (drukowane rzekomo w Wenecyi u Minucyusza [zam. Manuciusza], w istocie zaś w Hagenau). Była to praca zbiorowa zwolenników Reuchlina; autorstwo ich przypisuje się głównie Ulrykowi Huttenowi i Crotusowi Rubiano-wi, a potrosae i kilku innym humanistom. Pierwsze i drugie wydanie (1515—1616) obejmuje 41 listów, trzecie (tamże z r. 1516) zawiera ich 48; drugi zbiór (Bazylea 1517) Bkłada się z 62 listów, a powtórna ich edycya z 70. W nowszych czasach zbiorowe edycye przygotowali: Müaeh (Lipsk

1827), Rotermund (2 tomy, Hannower 1827), Backing (Lipsk 1858; wyd. S-e 1864). Wszystkie listy pochodzą rzekomo od różnych zwolenników Ortwina Gratiusa, jednego z przewódzców party i

E. G.

kolońskiej, i zredagowane są w ten sposób, ażeby jaskrawo oświetlały to wszystko, co t. zw. obsku-rantom zarzucali humaniści. Jakoż, fikcyjni aulo-rowie, podpisani śmiesznemi nazwiskami (Scheer-schleiferius, Eitelnarabianus i t. d.) z całą naiwnością zdradzają się w każdym wierszu ze swą zaśniedziałą głupotą i zarozumiałością, prostactwem i rozpustą, obłudą i chciwością; są przeciwnikami humanizmu i lepszego smaku artystycznego, wrogami wszelkiej krytyki, zwróconej przeciw księżom i scholastyce, a szczególniej antyreuchlinislami. Miary szyderstwa dopełnia język i styl listów: są one pisané w szpetnej, barbarzyńskiej łacinie, gęsto przeplatanej germanizmami, pełne trywialnych wyrażeń i zwrotów niezgrabnych, ażeby świadczyły o lichym smaku fikcyjnych autorów. Wszystko to razem sprawia, że całe dzieło wykracza daleko po za granice sporu między Reucblinem i Koloń-czykami i przybiera charakter śmiałego i wielostronnego protestu ze strony nowego ruchu humanistycznego przeciw dotychczasowym formom życia umysłowego, opartym na scholastyce i przewadze kleru. To też E. szybko się rozchodziły i cieszyły się niezwykłą poczytnością, nietylko wśród humanistów, ale i w szerszych kołach, zwłaszcza wśród zwolenników kiełkującej już reformacyi. Rzecz jednak godna uwagi, że w pierwszej chwili po ukazaniu się, ci, przeciw którym zwracała się satyra, wzięli ją za dzieło ze swego obozu; dopiero końcowy list w części drugiej rozwiewał stanowczo wszelkie złudzenie i wywołał oburzenłe dotkniętych. Ortwin Gratius próbował nawet odeprzeć napaść podobną bronią w „Lamentationes obscu-rorum virorum“ (1518), ale bez powodzenia.

Epistolae secretae (listy tajemne). Wyrażenie to często spotyka się u autorów starożytnych, tak, że sama przez się nasuwała się myśl: co to było, i jak się to odbywało? Teksty na ten raz dają dość spore objaśnienia. Listy, czy co bądź, starożytni pierwiastkowo pisali na tabliczkach drewnianych, kościanych, ołowianych, cynowych; następnie używano liści palmowyoh, może i malwowych, włókien drzewnych, skór zwierzęcych; po wynalezieniu papirusu, ten upowszechnił się najbardziej. Forma listów niewiele różniła się od dzisiejszej. Na czele zaznaczano: „t e n temu., powitanie**, przy końcu „pozdrowienie“ (vale, gr. e5tóx=0; stawiano datę i miejsce, albo zaniedbywano, jak i dziś; tylko Cesarz August był tak skrupulatny, że zaznaczał nawet godzinę dnia lub nooy (Svet. „Octav.“ 50. —Ob. Papirusy w Luwrze, tab. 22—3—4). Starożytni pisali zwykle na całej stronicy bokiem jej węższym, i pierwszy dopiero Cezar |(Svet. „Jul. Caes,* 56), zaczął pisać listy urzędowe pagina fracta, zapewne dla tego, ażeby nie kreślić linii zbyt długich. Listy, po napisaniu, zwijano w trąbkę, koleją stronic, i przeciągano nicią lnianą, opieczętowaną, dla zamknięcia. Jeżeli kto posyłał jeden list, nie kładł zwykle adresu, bo niewolnik wiedział, otrzymawszy rozkaz, komu ma odnieść; jeżeli zaś było kilka listów, to, dla uniknienia pomyłki, pisano adres.

Ale bardzo wcześnie uozuwauo potrzebę zabezpieczenia tajemnicy listów. Najdawniejsze tego świadectwo mamy w Iliadzie (VI, 168 — 178), gdzie Pretos posyła Bellerofonta do króla Licyi, ze złożoną tablicską (pinax ptyktos), zawierającą znaki złowrogie (semata lygra): zapewne jakieś znaki umówione. W czasach historycznych prowadzono tajemną korrespondeuoyę w sprawach polityki, wojny, intryg miłosnych; wyobraźnia ludzka wysila się nad zapobieżeniem ciekawości i zdradzie, a pod tym względem, za najobfitsze źródło wskazać możemy pozostały urywek ze strategicznego traktatu Eneasza, zwanego Taktykiem (Poliorke-tikon hypomnema) — Lakońska scytala (oxoraXïji, której opis daje Plutarch (Lizander, 19) i Au. Gellius (Noct. att. XVII, 9), była przesłanką polityczną i tajemną. Najczęściej, zwłaszcza podczas wojny, do przesłania listu tajemnego potrzeba było mieć wspólników. Pisano np. na papierze bardzo cienkim, drobniutko, tak, iżby skrawek karteczki ukryć było można w fałdzie tuniki, zaszyć w obuwiu między podeszwą i podszewką, umieścić w załamie kapelusza lub kasku, pod tręzel-ką, w pochwie od miecza. Niekiedy mieszczono je w różnych przedmiotach umówionych, w koszykach z żywnością, w trumnach. Raz przyniósł człowiek do Efezu list, napisany na liściach przyłożonych, jako kataplazm, na wrzodzie, w nodze. Harpagos uprzedził Cyrusa o swych zamiarach bilecikiem wszytym pod skórę przesłanego zająca (Herod. I, 123). Przesyłano kartki przed frontem posterunków wojskowych, wetknięte w odbyt bydła, prowadzonego na rzeź (Frontin. „Strategm.* II, 13, 4). Histieu3 z Miletu podozas ruchu powstańczego w Jonii, wiernemu posłańcowi kazał zgolić głowę, na skórze wypalił depeszę, a gdy mu głowa napowrót zarosła, wyprawił go do A~ rystagorasa bez innego zleceaia nad to, by mu głowę zgolił. Aby dać znać o sobie miastu oblężonemu przèz nieprzyjaciela, nieraz wódz nadeszłej odsieczy wyByłał wrzekomo oddział po furaż, z którego jeden żołnierz miał bilet ukryty gdzie w ubraniu: ten dawał się wziąć w n ewolę i wpędzony do miasta wręczał przesłankę według wskazania. A jeżeli już niepodobna było wkraść się do miasta, to puszczano tam strzały, kamienie z procy, lub inne pociski z zatkniętemi listami. Ponieważ papirus lub pergamin, jako mate-ryały kruche, niedość budziły zaufania, pisywano na delikatnych blaszkaoh cynowych lub ołowianych, i te w postaci kolczyków lub schowane w obuwiu, przez kobiety dostawały się na miejsce przeznaczenia; nawet przez nurków, jeśli miasto dotykało rzeki. Tego-to ostatniego sposobu użył między innemi konsul Hirtius, dla przesłania wiadomości Decymowi Brutusowi, oblężonemu w Mo-denie przez Antoniusza (Dio Cass. 46, 36). Dużo jeszcze podobnych szczegółów wyczerpać można ze wspomnianego urywku Eneasza Taktyka, tudzież z innych częściowo pisarzy; co wskazuje, jak ważną rolę odgrywały E s., i jak sobie suszono głowę nad ukryciem przed obcymi tajemnicy, by doszła swego przeznaczenia. — Do tegoż

me, a stało za b, c lub już początek listów, t.

K K.

Lipsk lb88.

s M.

K. K.

celu używano także psów, bez osobnego jednak ku temu tresunku, ale poprostu zabierano psa od pana i w razie potrzeby wypuszczano napowrót z kartką u obroży. Wiadomo też notorycznie, że podczas wspomnianego oblężenia Modeny D. Brutus używał poczty gołębiej (Frontin. III, 13, 8. — Pliniusz „Hist. nat.“ X, 63,    110). Gdy jednak,

pomimo wszelkiej ostrożności, depesza mogła być przejętą, więc dla ocalenia tajemnicy zwracano Bię do znaków umownych w samem pisaniu, do tak zw. klucza, i pod tym względem bardzo pomysłowym okazał się Cezar. Do Kw. Cycerona pisał on głoskami greckiemi. To znowu posyłał książkę lub jaką długą depeszę obojętną, a w niej wykropkowywał głoski, które, zestawione kolejno, dawały treść o jaką chodziło. Albo też umówił się, zmieniając znaczenie głosek w alfabecie i przez posunięcie porządku o jedną, dwie lub trzy, tak, źe np. d\ i t. d. Był to s zw. cyfrowanych, które później tak się u-powszechniły wśród dyplomatów, i dziś taką przysługę świadczą w machinacyach finansowych. — Owidyusz w „Ars amatoria“ (III), Juvenalis w Sa-tyraoh 6 i 24, zawiadamiają nas, źe i kobietki rzymskie w Bprawach sercowych używały tajemnej korrespondenoyi, liściki swoje powierzając za opłatą wyrzutkom społecznym ostatniego regestru, a najczęściej używająo do tego pośredniczek, które depesze chowały w staniku pod przepaską (fascia, strophium), albo pod suknią, przymocowane do łydki, albo pod podeszwą w obuwiu, albo też pozwalały wypisywać je na której części ciała, — Za świadectwem Owidyusza (l. c.), Auzoniusza (List 23, 521), Pliniusza („Hist. nat.“ 26, 39, 62), starożytni używali też już dla tajemnicy listowej a-trameutów sympatycznych, urządzanych w rozmaity sposób. — Bibi. J. Marquardt „Römische Privatalterth.“ (II, Lipsk 1886); Tn, Birt „Das antike Buchwesen....“ (Berlin 1882).

Epistoleus v. epistoliaforos. Drugi, po nau-archu, w szeregu hierarchicznym oficer marynarki spartańskiej, czyli, jakby dziś powiedziano: wi ce-admirał, wybierany nie przez nauareha ale przez lud. Wybór ich odbywał się razem około jesiennego porównania dnia z nocą, czyli na początku roku spartańskiego; tylko E. natychmiast wchodził w sprawowanie obowiązków przy flocie, kiedy nauarch nieraz z przyczyn niezależnych musiał zatrzymać się w Spareie. W zasadzie zdaje się iż E. wybierany był tylko na rok, niektóre jednak fakty wskazują przedłużenie tego terminu. W ciągu służby, i kiedy nawet osobiście stał na czele eskadry, E. podlegał mu w każdym punkcie, jak każdy inny oficer, i żadnych prerogatyw osobistych nie posiadał; dopiero w czasie jego nieobecności, otrzymanej rany lub innego wypadku obezwładniającego nauareha, E. wchodził zupełnie w jego attrybucye i działał na własną odpowiedzialność; często też, tak jak z Lizandrem, zdarzało się, iż stopień E sa był tylko przygotowaniem do naczelnego dowództwa eskadry; zdarzało się niekiedy nawzajem, źe były nauarch przyjmował obowiązki

E-sa, gdyż obie funkeye, z wyboru ludu, były równie zaszczytne, chociaż różniły się stopniem. Nazwa tego oficera pochodzi prawdopodobnie stąd, źe jego właśnie używał nauarch między inuemi do przesyłania depesz poufnyoh i tajemnych do rządu. Podczas ruchów eskadry, jeżeli i nauarch i E. zostali obezwładnieni, dowództwo obejmował jeden z trierarchów.—Bibi: G. Gilbert „Handb. d. griech. Staatsaltert.“ I. 65 i 83.—Br. Fleischanderl „Die Spartanische Verfassung bei Xenophon“, str. 74

K. K.

Epistoma, tak się nazywa składowa część głowy owadów, położona na przodzie z wierzchu i łącząca się brzegiem z wargą górną (labrum). Przybiera ona rozmaity kształt u różnych owadów, stosownie do swego przeznaczenia.—Ob. La brum, a także Owady.

Epistrategos, tytuł w Egipcie, za panowania Ptolemeuszów i Rzymian nadawany gubernatorowi Tebaidy. Rezydenoyą jego były Teby, ale objeżdżał on różne miasta prowincyi, aż po m. Czerwone, i miał pod rozkazami strategów. Pozornie szeroka, władza jego była, zdaje się, przeważnie tylko honorową i tytularną, Strabon (XVII, 13), mówiąc o reorganizacyi Egiptu przez Rzymian, powiada, źe epistrategom, nomarchom i etnarchom pozostawiono tylko sprawy małowaźne. Dla większej wreszcie pewności urząd E-a, z małemi wyjątkami, zawsze był obsadzany przez Rzymian (Letronne „Oeuvres choisies* I, str. 502; II, str. 127 i 193. Tamże „Corp. inscript.*)

Epistropheus (gr.), drugi krąg szyjowy, zwany po polsku kręgiem zębowym, obrotowym, skręto-watym, zwrotnym, albo obrotnikiem.—Por. Kręgi (anat.).

Epistulis (ab), skrócenie z „officium v. magister ab epistuliB*. Jest to kancelarya cesarska w państwie Rzymskiem, biuro korespondencyjne, lub tytuł urzędnika zajmującego się korrespondeu-cyą, w niźszem znaczeniu pisarza, sekretarza, w wyźszem kanclerza. Jeżeli obok tej instytucyi postawimy inne podobne, jak: „a libellis, a cogni-tionibus, a rationibus“, dadzą nam one mniej więcej wyobrażenie dzisiójszych biur ministeryalnych. Tu mowa będzie tylko o pierwszem.

Paczątkiem urzędu kanclerskiego był skromny s c r i b a, o którym pierwszy Korneliusz Nepos, żyjący na złamie respubliki z cesarstwem, wspomina jako o osobniku bardzo podrzędnym, wybieranym z najniższych klas społecznych. Położenie to jednak musiało się znacznie odmienić, skoro ojciec historyka Troga Pompejusza, człowiek znakomitego rodu, wojownik z armii Cezara, był następnie jego sekretarzem, a raczej kierownikiem dyplomatycznych stosunków dyktatora: „epistula-rum.... et legationum simul et anuli curam ha-bnisse“ (Justyn 43, 5). Lecz jeden przykład nie stanowi zasady i nie może dać miary dostojeństwa urzędu. Raptowna zmiana formy respubli-kańskiej na monarchiczną i nieograniczoną, ze-środkowanie władzy w jednych ręku, musiało wywołać potrzebę pomocy wykonawczej i jakiegoś rozdziału pracy administracyjnej, która powoli

wieści; najpierwszy zaś z tych subalternów nosi tytuł P r o x i m u s; za nim idą A d j u t o r e s (pomocnicy), nie licząc przepisywaczy, których zdolności kaligraficzne stały się przysłowiowemu

w miarę wzrostu, organa swe wyrabia. Dopiero też naprawdę od Klaudyusza poczyna się tworzenie kancelaryj ministeryalnych, a to z inicyatywy dwóch zaufanych tego idyoty wyzwoleńców, Narcyza i Pallasa, którzy, co bądź o ich charakterze moralnym powiedzieć można, mieli przecież pojęcie o tern, czego wymaga machina rządowa w ustroju centralistycznym. Jawne założenie takich instytucyj centralnych było nawet aktem niepospolitej śmiałości ze strony inicyatorów; usuwał bowiem de facto potrzebę istnienia zachowywanych dotąd dla pozoru urzędów, z czasów respubliki, konsulów, pretorów, senatu i t. p., co mogło się ogółowi bardzo niepodobać. Była to jednak reforma, w danym stanie politycznym, konieczna; inaczej machina iśćby nie mogła, i albo by trzeba było z centralizacyi abdykować, albo nastąpiłaby anarchia. Ministerya te zrazu mają charakter prostej służby domowej u oesarza; sam nacisk interesów czyni z nich służbę państwową, i taki - to charakter od czasów Klau dyusza pozostał im i nadal, dzięki talentom Pal-laBa (a rationibus) i Narcyza (ab epistulis). Odtąd już się więcej z ludźmi wpływowymi w sze regu sekretarzy cesarskich nie spotykamy: są to wszystko urzędnicy, wybierani przeważnie z po śród wyzwoleńców, czasami, jak świadozą napisy, z klasy ekwitów; słudzy cesarscy, którzy, oprócz prowadzenia stałej korreBpondencyi, miewają i inue missye, dorywczo i doraźnie powierzane przez pana: sprawiają poselstwa, załatwiają listy prywatne, układają przemówienia od tronu i t. p. Biuro doznaje rozszerzenia za czasów Adryana: dzieli się ono na łacińskie i greckie, wtedy już bowiem uczuwać się dawała wielka różnica mię dzy światem zachodnim i wschodnim, — różnica, która ostatecznie doprowadziła, nietylko do administracyjnego, ale i do politycznego rozdziału Państwa za Tdodozyusza. Biuro w ten sposób podzielone miało też na czele osobnych dwóch naczelników. Ale zmiana języka nie stanowiła różnicy głównej: tą główną była odmienność admi-nistracyi, zastosowana do miejscowego stanu rzeczy, obyczajów i zwyczajów, których uniflkacya na tak wielkich przestrzeniach i wśród tak wielkiej rozmaitości ludów nawet pod wielowładną ręką Augustów była niepodobną. Jedna w tym rozdziale jest rzecz do zanotowania: to, iż naczelnik biura łacińskiego miał wyższość nad greckim. Warunkiem urzędu, rozumie się, być musiało pióro łatwe i wykwintne, tem bardziej, iż, jak świadczą tekßty, służyło ono nietylko do spraw officyal-nycb, ale i do poufnych; stąd w pośród nazwisk natrafianych po napisach i pomnikach spotykamy, jako sekretarzy, ludzi znanych w literaturze, a po większej części wyzwoleńców, np :    „T. Flavius“,

Aug (usti) 1 (ibertus) Hermes, ab epistulis grae-cis; T. Flavius Aug. 1., Ilias ab epist. latinis; — T. Claudius Aug. 1. Philologus ab ep.; spotykamy też i głośniejszych. Naczelnicy biur korre-spoudencyjnych mieli pod rozkazami grono, wyłącznie, zdaje się, złożone z niewolników i wyzwoleńców; o takich tylko przynajmniej dochodzą nas

Zamało wiemy o attrybucyaoh urzędników a b

E. , ażeby one bliżej określić. Główne, jeżeli nie jedyne, źródło stanowią „Silvae“ Stacyusza, przy zwrocie do Abascantusa, kanclerza Domioyana. Pokazuje się, że, lubo wyzwoleniec (napisy mówią

F.    Flavius Ang. liber), był to człowiek bardzo zamożny i prowadzący dom na wielką stopę. Pracę przypisuje mu poeta olbrzymią, przechodzącą siły ludzkie: niema funkcyi w pałacu tak obarczonej interesami. Z pośród frazesów retorycznych wydobyć można jedno zadanie wyraźne: „rozsyłać po całej ziemi rozkazy władzcy Rzymian“, to znaczy: znosić się z zawiadowcami pro-wincyj, pisać do prokonsulów, legatów, prokuratorów, do namiestnika Egiptu, w sprawach pokoju i wojny. Taki zatem a b E. był to po większej części doradzca, kierownik, poddmuchujący swe zdania,— w każdym razie pomiędzy cesarzem a admi-niatracyą cywilną i wojskową, który zbierał wiadomości o stanie rzeczy w państwie, otrzymywał raporty i buletyny, i on też, nici rządów trzymając w ręku, wpływać musiał na nominacye i dymissye, na nagrody i niełaski, na wszystkie, słowem, sprawy, od władzcy zależne, a na to wszystko wydawana była osobna e p i s t u 1 a, zredagowana w tonie, jakiego podobało się kanclerzowi użyć, tembardziej, gdy w pewnych epokach z funkcyą ab E. połączyła się funkcya a cognitionibus. Ogromny ten urząd doznał powoli uszczerbku przez wprowadzenie nowego dygnitarza, zwanego magister a memoria, który ukazuje się już przy władzcy za panowania Aleksandra Sewera, a istniał już zapewne wcześniej. Obok niego, tylko nieco później, powstaje quaestor palatii, rodzaj średniowiecznego mera pałacowego, i ci dwaj dygnitarze prawie nieodstępni, stają pomiędzy świętą osobą cesarza a urzędnikiem a b E,, który tym sposobem ze stanowiska kanclerza państwa schodzi na miejsce prostego sekretarza, jakie zajmował w II wieku. Nie jest on już ministrem, kierownikiem wielkiej machiny, ale jednem z jej kółek; nie zbliża się do panującego, przygotowuje tylko ma-teryał, nad którym zdanie wypowiadają inni, wyżsi. Ten upadek władzy a b E,, datuje się mianowicie od czasu, gdy się bardziej ujawniła odrębność administracyi Państwa Rzymskiego, na Zachodzie i na Wschodzie. Wtedy-to działalność magistra a b E. redukuje się coraz bardziej do redagowania not łacińskich, z tłómaczeniem ich na język grecki lnb nawzajem, gdy noty przychodzą z prowincyi wschodnich. Nie jest on jednak nigdy prostym tylko tłómaczem, wyrażenie bowiem o nim i wtedy powiada: „Eas epistolas quae graece soient emitti, aut i p s e dictât, aut latine dic-tatas transfert in graecum“. Czyli, ponieważ zawsze, przed rozdziałem państwa, urzędowym językiem jest łacina, więc on ma obowiązek noty ła

oraz

K. K.

S. M.

cińskie, o ile tego zachodzi potrzeba, tłómaczyć na grecki, ale i sam redagować ich nie przestaje, tylko już coraz bardziej jako prosty sekretarz rady cesarza. Najważniejsze źródło do kancelaryi cesarskiej stanowi dzieło Ottona Hirsohfelda: „Untersuch, auf dem Gebiete der röm. Verwal-tungsgesch.“ I; „Die kaiserl. Verwaltungsbeamten bis auf Diocletian“ (str. 201—210). Oprócz tego, Egger „Rech, bistor. sur la fonction de secrétaire des princes chez les anciens“ (r. 1863). — Mommsen „Röm. Staatsrecht” (tom II, wyd. 2-e, Lipsk 1877, str. 808—9); Friedländer: „Dar-

stel. aus der Sittengesch. Roms......“ (wyd. 6 e

w Lipsku 1888—90 r., t. I, str. 110—114, 180—192).

Epistyl, ob. A r c h i t r a w.

Epistylis, Stein. Krzaezynek Now. Rodzaj pierwotniaków, naleźąoy do klasy Wymoczków {Infusoria), do grupy rzęsowatyeh {<Jyliata), z rzę-

os-

if

i.

Fig. 143. Epistylis.

du Krążkowłosych (Peritricha), z rodziny zaś Wir-czykowatych ( Yorticellidae). Wyróżnia się długą łodyżką bez włókien mięśniowych. Otwór gębowy u niektórych otoczony ustami odgiętemi, przewę-źonemi od spodu, u innych zaś równy, bez przewężenia. Ważniejsze gatunki: E. plicatilis: osobniki, tworzące kolonię, wszystkie znajdują się tu na tej samej wysokości. Ciało ich dzwonkowate, około 0.1 mm. dł. Wysokość całej kolonii dochodzi 3 mm. Przebywają na skorupkach małych wodnych ślimaków.—E. digitalis: ciało ich w kształcie naparstka; osobniki, tworzące kolonię, nie znajdują, się tu na jednej wysokości; przebywają na gatunkach skorupiaków z rodzaju Cyclops.—E. crassicollis: oiało jajkowate, około 1 mm. dł. kolonie na rakach rzecznych.—E. berberina: ciało wydłużone, walcowało; kolonie na owadach wodnych tęgopo-krywych (np. z rodzajów: Noterus, Laccophilus, Gy*

Eacykl. Powgz. Uu»tr. Zesi 162 T. 19-tj.

bister i in.) — E. arliculata'. ciiło wrzecionowate dł. 0.055 mm. Długość kolonii 5 mm. Przebywają podobnież na żukach wodnych, przeiewszyst-kiem zaś na ioh piersiach i nogach.

Epitaf (grec.), nagrobek, napis na nagrobku.

Epitafia (Imicpia). Doroozne uroczystości po-grobowe (tafos=pogrzeb), urzędowo odprawiane w Grecyi około grobów. Jedne odbywały się nad grobem jakiego znamienitego męża, uważanego za dobroczyńcę kraju: w Spareie ku pamięci Leonidasa i Pauzaniasza, które jeBzcze w II w. naszej ery obchodzono igrzyskiem i przemowami; w Cherso-nezie miał swą uroczystość Milcyade3; w Amfipo-lia Brązy das; w Syrakuzie Tymoleon; w Karyi Mauzol. Uroczystości te pomnożyły się jeszcze podczas hegemonii macedońskiej: Aleksander ustanowił igrzyska za Hefestyona, a w Sycyonie urządzono uroczystość za Demetryusza Poliorcetesa. Tradycya zaohowała się i pod panowaniem rzym-Bkiern: napis z Saloniki świadczy o założeniu agonu pogrobowego na pamiątkę Waleryana. Drugie E. odbywały się corocznie za wojsko poległe w o-bronie ojczyzny i pochowane kosztem państwa. Wiadomo, że po bitwie pod Piatejami sprzymierzeni Grecy pochowali poległych na polu i zobowiązali Platejczyków do pilnowania mogił, a jeszcze za czasów Piutaroha odbywała się w tern miejscu trądycyonalna obiata. Po Maratonie również A-teńozycy nie zebrali poległych, ale na cześć ich ustanowili specyalną uroczystość, która odbywała się przez wieki; lecz, według świadectwa Tucydy-desa, był to środek nadzwyczajny: powszechnie poległych po każdej bitwie zabierano i wyprawiano im pogrzeb kosztem skarbu. W Sycyonie, np. w Figalii, wspomina Pauzaniasz groby obywateli poległych na wojnie (II, VIII), przy których corocznie, w terminie stałym, sprawiano obrzędy żałobne. Najciekawszą a dotąd najlepiej znaną jest nie-zaprzeozenie E-a, jaka się odbywała w Atenach dnia 7 mieś. pyanepsion (koniee października), zdaje się bardzo dawna w Attyce. Ustanowił ją zapewne lub zreorganizował Solon. Pauzaniasz widział w Ceramiku wspólne grobowisko obywateli, poległyoh jeszoze przed najazdem Perskim, bo w bitwie z Eginetami. Wszystkie publiczne gro-bowoe wojskowych zgromadzone były na cmentarzu w Ceramiku; a około okresu Cymona dano im osobne ogrodzenie, co u Tucydydesa nazywa się to 07j|j,óaiov o^p.a (II; 34, 6). Tam-to poohowano, między innymi, w r. 464, poległych pod Drabe-skiem w Tracyi; około tegoż roku—tych, co zginęli na wyspie Tasos; to znowu poległych w wojnie Peloponeskiej, których pochwałę wygłosił Perykles. Wszystkie te obrzędy odbywały się w dniu E-i, który był, przez porównanie, niejako naszym dniem zadusznym w odniesieniu wyłącznie do wojaków, gdyż tego dnia oddawano ostatnią cześć wszystkim żołnierzom, obywatelom, sprzymierzeńcom i niewolnikom, poległym w ciągu roku, a nawet synom ich pierworodnym, o ile zmarli.

Trzy są cechy szczególne E ij: 1) stosunek ich do innej uroczystości żałobnej, zw: Tez ej a; 2) inBtytucya mowy pogrzebowej; 3) ważność, nadana

69

agonowi pośmiertnemu. Wiadomo, że w roku 469 Cymon sprowadził z w. Soyros do Aten zwłoki Tezeusza. Dla umieszozenia szczątków bohatera narodowego zbudowano Tezejon; na jego cześć u-stanowiono wielką uroczystość, z którą połączono wszystkie wydarzenia, odnoszące się do jego legendy, nadto cześć dla dobroczyńców kraju i obywateli zmarłych za ojczyznę. Wielka ta uroczystość, symbolizująca głównie wypadki z wyprawy Kreteń-skiej, odbywała się od 6-go do 8-go miesiąca pya-nepsyon. Dnia szóstego czczono sterników okrętu Tezeuszowego; siódmy poczynał się od czci Apollina (pochód 20-u efebów i kobiet do świątyni Ateny Skiros, w Falerze), potem zaraz następowały E. Dopiero w dniach 8-m i 9 m odbywały się właśoiwe Tezeje. Od połowy zatem wieku V-go żałobna uroczystość wojowników stanowiła tylko część wielkiej całości, i to nam tłómaozy dla czego napisy prawie zawsze łączą E. z Tezejami. Przed samą uroczystością, bo już w dniu 5-m, była wystawa oi«.ł (rcpóiteaię : stawiano 10 trumien, po jednej na fylę, a nadto jedną, pustą, dla tych, których ciał brakło, i wystawa ta trwała dwa doi. Dopiero dnia 7-go, czyli w sama E., następowało wyniesienie ciał, èxcpopà), trumny składano na wozy i uroczyście odwożono do grobu w Ceramiku. Po odprawieniu wszystkich obrzędów i obiat krasomówca, z góry przez lud wskazany, wygłaszał mowę pogrzebową na cześć poległych w ciągu roku oraz wszystkioh dzielnych wojowników, którzy ich wyprzedzili w grobie publicznym. Tradycyjnie w mowie tej przypominano też sławę Aten oraz chwalono obywatela, który niegdyś tam zagłosował instytucyę mowy pogrzebowej (Xo^ôç iîcitàçtoç). Kto był tym obywatelem, którego inicyatywa przetrwała aż do naszych czasów w krajach ucywilizowanych, nie wiadomo. Według Dyodora i Dyonizyusza Hal. był to który à u-rzędnik z pierwszych wojen Perskich. Mowa pogrzebowa długi czas właściwą była tylko Atenom; ale wiemy, że za niemi poszły i inne grody, mianowicie Sparta. Za czasów wojny Peloponeskiej mowę wygłaszano w Ceramiku; lecz później, zdaje się, mówca stawał do niej na ołtarzu sąsiadującym z Tezejonem. Perykles przemawiał dwa razy; drugą mowę, przynajmniej co do treści i planu, dał nam poznać Tucydydes. W wieku następnym De-mostenes przemawiał nad poległymi pod Chero-neją; Hyperydes uad wojownikami z pod Lamiaku i tego też jedyny tekst autentyczny znamy; inne są podrobione, wcześnie bowiem mowy pogrzebowe stały się pospolitemi ćwiczeniami szkolnemi, które się rozeszły po świecie, a sąd bezkrytyczny poprzypisywał je głośniejszym autorom. Po obrzędach i mowach następował agon, pogrzebowy. Igrzyska te różne są od właściwych Teze-jów, które odprawiano w dzień lub dwa potem. Kierował niemi polemarch, obejmowały one zaś gry gimniczne, ćwiczenia konne i konkursy artystyczne. Nie znamy dokładnie całego programu; zaznaczyć wszakże możemy wyścigi efebów, z których jeden, zbrojny, w Polyandiejonie, lampadodromje efebów przeciwko efebom dawnym, efebów między sobą, oraz lulzi dorosłych („Corpus insoript, attioarum* II, 467 — 471; III: 106, 8, 10): w agonach pośmiertnych efebi znaczniejszą rolę odgrywali, niż w Tezejaoh właściwych. Większa część napisów, mieszczących wzmianki o tych agonach, należy do II go wieka przed naszą erą, oraz do początku pierwszego; jest nawet kilka z czasów Augusta; ale po I wieku naszej ery już o E ch ucicha. — (Mommsen „Heortologia“ str. 88, 215 sq.} Lipsk 1864; EL Sauppe „Die Epitaphia“ w czasop. „Nachrieh. von der Gesellscb. der Wissensch. zu Göttingen“, Btr. 199—222; A. Martin „Notes sur l’héort. ath.“ w „Rev. de philol.“ str. 17—37).K- K-Epitalamion (èrcl = przy, ^-aXa^oç = łożnica), pieśń, wykonywana przed sypialnią nowożeńców, a różna od pieśni, zw. „hymenajos“ tern, iż ta była śpiewaną przy odprowadzaniu oblubie-nioy z domu rodzicielskiego do domu męża. Później oba ta wyrazy oznaczały pieśń weselną wo-góle. Już Homer, którego Suidas i Joannes Tze-tzes nazywają autorem E-ów, wspomina o pie śniach, towarzyszących obrzędom weselnym (II. 493 sq.). U Hezyoda, w poemacie Tarcza Heraklesa (273 sq.), młode dziewica wykonywują pieśń weselną, idąc przed rydwanem nowozaślu-bionej. Hezyodowi przypisywano również niedoszły do nas E. na zaślubiny Peleusza i Tetydy. Wzmianki o pieśniach tego rodzaju znajdujemy u tragików: Eschilosa (Prometh. v. 556) i Eurypidesa flphig. Aul. 1042). E. śpiewają dziewice spartańskie podczas godów weselnych Heleny i Menelaosa w idylli Teokryta (XVIII); wysławiają one zalety i wdzięki Heleny, oraz proszą bogów o pomyślność i szczęście dla nowożeńców, następnie odchodzą, obiecująo przyjść znowu srana dnia następnego. Stąd scholiasta Teokryta przyszedł do wniosku, iż istniały dwojakiego rodzaju E a: 1) wieczorne (xataxoipjtixa), wykonywane, gdy nowożeńcy udawali się na spoczynek i 2) poranne (opJ-pia, ôiepyeuxà), któremi budzono ich zrana po pierwszej nocy ślubnej. E., jako rodzaj literacki, uprawiali poeci liryczni: Alkman, Safo, Anakreon, Stezychor, Telestes, Filoksen i inni. Treść E ów, o ile pozwalają nam sądzić pozostałe ułamki, stanowią skargi dziewio na młodego małżonka za pozbawienie ich ukochanej przyjaciółki, wysławianie zalet nowożeńców, życzenia im pomyślności i t. d. Cechą ich zewnętrzną jest powtarzanie po każdej zwrotce, niekiedy nawet po każdym wierszu, wyrazu „bymenajon”. Najwięk-szein uznaniem cieszyły się E. Safony, odznaczające się, obok naiwnej prostoty, nadzwyczajnym wdziękiem i obfitością trafnych porównań, czystością uczucia obok pewnej swawoli, nie przekraczającej jednak granic przyzwoitości. Wyraz E,, w cnarakterze nazwy pewnego rodzaju utworów erotycznych przeszedł i do literatury rzymskiej. E. pisali Lioinius Calvus (Priscian. V p. 658) i Ticidas (Priscian. p. 673), lecz ich utwory zaginęły. Natomiast posiadamy z czasów rzeczypo-spolitej trzy epitalamia Katullusa: 1) Epithalamion in nuptias Juliae et Manlii (230 wierszy); 2) carmen nuptiale, najpiękniejsza z pieśni weselnych,

J. U.

Epitazys (grec.) zadzierzgnięcie, natężenie węzła dramatycznego (ob. Katastazys).

Epiteluntes ta mysteria (od ljriT£Xeco=speł-niam, ofiaruję). W misteryach Andanii (w Messend) nazwa 10 mężów, wybieranych przez podniesienie ręki na zgromadzeniu ludowem, w klasie hieratycznej z pomiędzy 40-Ietnich; i do nich-to należała policya podczas całego obrzędu. Działalność ich i attrybucye są prawie takież, jak ar-chonta-króla

388).

B, If.

z roku 556.

384).

jakie posiada literatura rzymska; utwór ten ma budowę antyfoniozną: dwa chóry, z których jeden składa się z młodych ludzi, drugi z dziewic, śpiewają naprzemian; przytem pierwszy chór wysławia gwiazdę wieczorną, zwiastującą przybycie oblubienicy do domu męża, drugi ją gani; porównanie kobiety, wychodzącej za mąź, do kwiatka, który, gdy rósł w ogrodzie, pieszczony cichemi powiewa mi wiatru, ogrzewany promieniami słońca, ożywiany deszczem, był przedmiotem pożądania wszystkich młodzieńców i dziewcząt, a późaiej, zerwany ręką okrutną, utracił cały swój blask i powab, jest niewątpliwie pięknem i zupełnie w duchu poezyi Safony, którą Katullus naśladował; 3) Epi-talamion Pelei et Thetidos; poemat ten, składająoy się z 407 wierszy, można podzielić na dwie części: pierwsza zawiera opis wyprawy Argonautów, podanie o Tezeuszu i Aryadnie, druga jest hymnem weselnym, który śpiewają Parki, przepowiadając w nim przyjście na świat i świetną przyszłość Achillesa. Oprócz tego z poetów rzymskich E-a pisali: Stacyusz, Auzoniusz, Klaudyanus, Paulinus z Noli, Apollinaris, Sidonius, Drakon-oyusz, Eunodiusz, Luksoryusz, Wenancyusz, Fortu-natus. E. u Rzymian już od czasów Katullusa rozwijał się w kierunku zbytniej swobody w wyrażaniu uczuć i obrazów Sprośnych, obrażających moralność. — Bibliogr. Wernsdorf „De veterum Epithalamioruui auctoribus“ w „Poetae latini minores“ IV, 2; Korber „De Graecorum Hymenaeis et Epithalamiis” (Breslau 1877); recopYÓrcooXoę „Ilepl too Y<fyoo twv àp/aicov ‘EXX^vcov* (Erlangen 1881).

epimeletami podczas tajemnic Eleuzyjskicb. Mieli pod rozkazami rabdofo-r ó w (nakształt bedeli z laskami), na których polegali co do utrzymania materyalnego porządku podczas obrządków, tak, jak epimeleoi w Eleuzy-niach posługiwali się w tym celu keryksami. Inni oflaruicy winni im byli posłuszeństwo; oni rozsądzali Bpory i mogli nawet nakładać kary. Była to godność roczna, nadawała prawo noszenia przez całą uroczystość wstęgi purpurowej: dwa razy z rzędu E. wybierani być nie mogli.—Sauppe „Die MyBterieninschrift aus Andania“ (Gettynga 1860). —Dittenberger „Sylloge inscr. graeo.* (Btr.

K. K.

Epitet, po grecku ircl&sT&ę = położony z boku, jest to właściwie przymiotnik, położony przy rzeczowniku, dla odróż cienia rzeczy lub osoby, rzeczownikiem tym oznaczonej, od innych tegoż rodzaju. Jeżeli ma na celu uzupełnienie pojęcia, zawartego w wyrazie głównym, zowie się epitetem logicznym, jeżeli zaś służ/ do przedstawienia dą-

nej rzeczy w sposób wybitny, obrazowy, estetyczny, wtedy jest E-em ozdobniczym (ornans), jak np.: rumak szybkonogi, ptak chyźopióry, róźa-noręka zorza i t. p.    *

Epithelioma (gr.), nowotwór chorobliwy, złośliwy, z przerostu nabłonków utworzony.—Por. Rak (choroba).

Epithelium (gr.), ob. Nabłonek.

Epithema (gr.), właściwie wszystko, cb się nakłada, w znaczeniu ściślejszem: okład mokry, przymoczka.

Epithemia, rodzaj glonów (algae) z rodziny eu-notiaceae. Rodzaj ten ma pancerzyk z boku zupełnie symetryczny; ze strony głównej symetrya zachowana tylko względem osi poprzecznej. E. zwykle spotyka się pojedyńczo, na innych wodorostach (nitkowatych) stroną boczną przytwierdzona. Strona główna z mocnemi poprzeeznemi żeberkami; pomiędzy żeberkami znajdują się poprzeczne kropkowane prążki. Linii środkowej ani węzłów niema. Z 20-u znanych gatunków E-i p. Cybulski w „Ma-teryałach do Flory algologicznej okolic Warszawy* (Pam. Fizyografiozny T. III) podaje E. gibba Kg., znalezioną w Natolinie na nitkach Mougeotia.

Epithymia (gr.) żądza, pożądanie niepohamowane; w znaczeniu ściślejszem: zachcenie, zachcianka niezwykłego pokarmu, łaknienie przewrotne, zdarzające się u niewiast ciężarnych.

Epithymlatros, wyraz grecki, oznaczający jednego z licznych ofiarników, którzy pomagali kapłanowi do sprawienia obiaty, mianowioie oczyszczającej, takiej zatem, która przechodzi przez ogień

1    zamienia się w dym, roznoszący woń obiaty, zapach kadzidła (’E7rr3'óa)= palę na ołtarzu). Listę różnych takich ofiarników sporządził K. F. Hermann w „Götterdienst. Alterth.” 36, 14. Co do samego wyrazu E. ob. „Corp. inscr. graec.” nr

2    983, — Same obiaty ogniowe zwą się Epithy-

m i a m a t a, a ołtarz dla nich przeznaozony—Thy-miaterion.    k. k

Epitome oznacza wyciąg z większego dzieła, albo krótki rys jakiejś umiejętności. Tak się tez zowie spis treśoi zaginionych ksiąg Liwiuszą. E. Juliani jest zaś wyciąg nowelli Justyniańskioh, który sporządził Julian, profesor prawa w Byzan-cyum, jeszcze za czasów Justyniana. Cesarza tego oznacza E, zwykle jako „imperator noster* „a najpóźniejsze nowelle pochodzą Wyoiąg Juliana był w Italii przed glossatorami bardzo rozpowszechniony. Zwano go: novella, liber novellarum, lex Romana. Glossatorowie uważali Epitome Juliani jako bardzo ważny środek przy interpretaoyi nowelli. Istnieje wiele rękopisów tego wyciągu. Wydał go Haenel w Lipsku 1873 r.—Por. Bi euer „Geschichte der Novellen“ (p. 232); Krüger „Geschichte der Quellen und Litteratur des römischen Rechts“ (1888, str. 355,

T. D.

Epitryt, w metryce starożytnej jest to stopa, która składa się z trzech zgłosek długich i jeinej krótkiej, zowie zię zaś E-em pierwszym, drugim lub trzecim, stosownie do tego, które miejsce zgłoska krótka zajmuje.    *

B. Zaleski.

S. M.

Epizeuxis (wyr. grec.), figura retoryczna, zwana czasem geminatio, conduplioatio, paliilo-gia displasiasmos=zdwojenie, zależy na powtórzeniu tego samego wyrazu w ciągu mowy, bądź-to w be »pośredniej bliskości, bądź też w pewnych odstępach. Jako dodająca żywości wysłowieniu, była ona zawsze i jest obecnie ulubioną przez mówców i poetów.

„Święć się, święć się, wieku młody,

Śnie na kwiatach, śnie mój złoty“.

„W chacie duszno, w chacie nudno,

Twarda ława po pod ścianą,

Spojrzyj, spojrzyj, chłopcze młody,

W szybę srebrem malowaną“. (M. Konopnicka). *

Epizod (z greckiego s7rstooStov=dodatek, wstawka), tak Grecy nazywali pierwotnie dyalogi, wtrącane w utwory dramatyczne między dwoma chórami, które odgrywały natenczas główną rolę. Z czasem wszakże E. stał się główną rzeczą w dramacie, a nawet, po zniknięciu chórów zbiorowych, jedyną jego treścią. W językaob nowożytnych nazwa E-u upowszechniła się w znaczeniu, blizkiem pierwotnemu u Greków, i dzisiaj pod nią rozumiemy, w utworach o szerszym zakresie, czy-to dramatycznych, czy też epicznyoh, części ich mniej lub więcej w sobie zamknięte, które poniekąd pozostają po za akcyą główną i ciąg jej przerywają, jakby były do niej wtrącone, wstawione, a jednak ściśle z nią się wiążą, jak np. w Iliadzie sen Zeusa na górze Ida; Nauzi-kaa na brzegu morskim, albo opowiadanie Ulissesa o przygodzie z Polifemem, w Odyssei; śmierć Laokoona w Eneidzie; miłość Medora i Angieliki w Rolandzie szalonym; sceny z fletem, aktorami i grabarzem w Hamlecie; Maks i Tekla w śmierci Wallensteina; Pieśń i Powieść Wajdeloty i Aipu-hara w Konradzie Wallenrodzie, lub też mnóstwo przecudnych ustępów w Panu Tadeuszu i t. p. *

Epizoinezy. Wyraz ten oznacza wszy w naj ogólniejszym znaczeniu. Nazwę tę więc stosują niektórzy do pasorzytnych skorupiaków widłono-gich (Copepoda), nazywanych też wszami r y bierni. Podobną też dają nazwę bezskrzydłym owadom pasorzytnym, żyjącym na zwierzętach kręgowych ciepło-krwistych. Należą tu więo przedewsayst-kiem dwie rodziny, pospolicie ogólnie wszami nazywane, a zajmujące miejsca w klasyfikaoyi owadów, określone niedostatecznie: Rodzina Wężowatych (Pediculidae), zaliczana do rzędu Półpokry-wych, czyli Pluskwiaków (Hemiptera b. Rhyn-chotu), do której należą, np. żyjące na ciele ludz-kiem: wesz głowowa (Puento capitis), wesz sukienna (P. vestimenti),imendoweszka (Phthirius pubis). Inne gatunki na ssakach domowych i t. d. Druga zaś rodzina Wszółowatych (Mallophaga), zaliczana już to do Półp okrywy ch, już to właściwiej do rzędu prostoskrzydłych (Orthoptera). Liczne zaś gatunki tej rodziny owadów żyją na ssących i na ptakach, którym nagryzają skórę, włosy i pióra. Tu należy między innemi rodzaj Trichodectes, niezmiernie bogaty w gatunki. Każde np. z naszych zwierząt domowyoh posiada swój własny gatunek z tego rodzaju. Na ptakach żyją liczne gatunki innych rodzajów: na kurze domowej poznano np. nie mniej jak sześć różnych gatunków z rodziny Wszółowatych (Zool. Boasa).

Epizoocya (Epizootia), jeBt to choroba panująca w całej prowincyi lub w całym kraju, zatem rozprzestrzeniona na znacznym obszarze. Takie rozprzestrzenianie się choroby zwykle następuje w skutek rozsiewania się zarazku, i dla tego nazwy: choroby epizootyczne i choroby zaraźliwe przyjęto uważać za jednoznaczne. E ą zatem może być nazwaną każda choroba zaraźliwa. Cho roba zaraźliwa dla tego nosi taką nazwę, że zwierzę jej podległe może udzielać tej choroby innym zwierzętom, czyli je zarażać. Widzimy więc, że przy chorobie zaraźliwej coś się oddziela i wywołuje chorobę u innego zwierzęcia. Lecz jakiego charakteru jest to coś, długi przeciąg czasu nie wiedziano, wpadano tylko na hypotezy. Wiedziano, że przy pasorsytniczych chorobach, jak świerzba, pasorzyt może się przenieść na inne zwierzę i tam się rozmnażać. Domyślano się, że i przy zaraźliwych chorobach coś podobnego dziać się powinno, lecz na potwierdzenie domysłów brakowało dowodów. Dopiero Pollenderowi, w roku 1855, udało się zauważyć we krwi przy kar-bunkule drobne pałeczki, które przyjęto za zarazki. Następnie Koch dowiódł, że znalezione pałeczki są to drobne twory, mające zdolność żyć i rozmnażać s:ę, nawet zewnątrz organizmu zwie-rzęoego. Z hodowli tego zarazka Pasteur przyrządził szczepionkę przeciw - karbunkułową, tak rozpowszechnioną obecnie w całej Europie. Z postępem czasu udało się wynaleźć i w innych chorobach morfologiczne zarazki. Gruźlioa, nosacizna i czerwonka świń są tego dowodem. W miarę udoskonalenia sposobów badania można spodziewać się, że liczba chorób zaraźliwych z nieznanym zarazkiem zmniejszać się będzie i nastąpi czas, kiedy wszystkie zarazki znane nam będą. W pogoni za upostaciowanym zarazkiem wielu badaczy znajdowało chorobotwórcze bakterye tam, gdzie ich nie było, w skutek czego powstał chaos, dotąd jeszcze niedoprowadzony do porządku. Wo-góle z dotychczasowych badań możemy przyjąć za pewnik, że przy chorobach zaraźliwych w chorym osobniku rozradza się żywy zarazek, który, przeniesiony na inne zwierzę lub na dogodny ośrodek, może żyć, rozmnażać się i znowu przenosić się na inny organizm i wywoływać chorobę; również nie podlega wątpliwości, że choroba zaraźliwa powstaje tylko w skutek zarażenia, lecz nigdy samorodnie powstać nie może: inaczej sądząc, musielibyśmy przyjąć samorództwo zarazków, potępione przez nowoczesne pojęcia. Tym więo sposobem analogia między chorobami zaraźliwemi i pasorzytniczemi jest zupełna, w jednym i w drugim razie z chorego na zdrowy organizm przenosi Bię pasorzytniczy osobnik, wywołująoy chorobę. Choroba objawia się dopiero wtedy, gdy pasorzyt rozmnoży się w znacznej ilości, gdy niezliczona ilość pasorzytów skrępuje życiową działalność orga-

nów, a wydzieliny ich zatrują organizm. Czas między zarażeniem a początkiem objawów choroby nazywa się o kresem wylęgania czyliokresem inkubacyjnym. Okres inkubaoyjny jest różny przy różnych chorobach: od jednego dnia do kilku mie-sięoy. Najkrótszy bywa przy zarazie pyska i racic, najdłuższy przy wściekliźnie. Zaburzenie w organizmie, wywołane rozmnożonym zarazkiem, czasami bywa tak znaczne, że organizm już dalej istnieć nie może i choroba kończy się śmiercią, w innych zaś razach zmiany w chorym organizmie wyrównywają Bię i zwierzę powoli przychodzi do zdrowia. Choroby zaraźliwe mają tę własność, źe pozostawiają po sobie odporność przeciw powtórnemu zachorowania. Na takiej własności chorób zaraźliwych zasadza się szczepienie. Za pomocą szczepienia staramy się wywołać chorobę lżejszą, zabezpieczającą jednakże od naturalnej cięższej choroby W tym celu szczepimy ospę, karbunkuł, czerwonkę, cholerę kur, zarazę płuo i zarazę pyska.

Literatura o zarazkach jest dosyć bogata, nie tylko osobne dzieła, ale nawet istnieją osobne czasopisma, traktujące o tym przedmiocie. Z czasopism najważniejsze: „Annales de 1’Institut Pasteur“ (Paryż) i „Centralblatt für Bacterologie, Parasitenkunde und Infectionskrankheiten* (Jena). Z polskiej literatury najważniejszy podręcznik o zarazkach d-ra Jakowskiego „Grzybki chorobotwórcze’* (Warszawa 1886).    M- źór-

Epizoocyologia (Epizootiologia) jest to nauka o epizoocyach czyli o chorobach zaraźliwych. Co nazywamy epizoocyą, w poprzednim artykule dostatecznie objaśniono. Tutaj nam pozostaje podać charakterystykę ważniejszych chorób zaraźliwych, a do nich zaliczają się następujące.

1. Ksfęgosusz, stanowiący dawniej plagę dla całej Europy, dziś umiejscowiony na Kaukazie, w Azyi i Afryce, nie grozi już ruiną naszym gospodarstwom. Księgosusz jest to choroba, właściwa zwie rzętom przeżuwającym a szczególniej bydłu rogatemu. Zarazek księgosuszu jest lotny, to znaczy, że jeBt tak drobny, źe przez powietrze przeniesionym być może. Główne zmiany przy tej ohorobie napotykają się na'błonach śluzowych w ogólności, w szczególności zaś na błonie śluzowej podstawy języka, czwartego żołądka, i kiszek cienkich; opróoz tego i organa miąższowe są również zajęte procesem chorobowym. Przy takiem zajęciu całego organizmu funkcye życiowe są upośledzone, a nawet może nastąpić zupełne ich zawieszenie czyli śmierć zwierzęcia. Śmiertelność przy tej chorobie bywa u bydła stepowego 50%, a u nych ras do 98% dochodzi. Z powodu lotności zarazku i znacznego procenta śmiertelności, we wszystkich krajach prawem przepisano, jako najodpowiedniejszy środek przeciw rozszerzaniu się księgosuszu, niszczyć zarazek razem ze wszystkie-mi sztukami choremi i zaraźonemi. Wybijanie bydła księgosuszowego było wprowadzone w Królestwie Polskiem w r. 1857, a w Rossyi w 1879 r. Dzięki tym środkom cała Rossya Euiopejska od księgosuszu oczyszozoną została.

2.    Wąglik czyli karbunkuł zdarza się najczęściej u bydła rogatego, owiec i koni, rzadziej u świń i zwierząt mięsożernyoh, a przez zarażenie i na człowieka przeniesionym być może. Choroba ta objawia się nagromadzeniem krwi i wypotów, powodujących obrzmiałości i guzy w różnych organach, stosownie do miejsca działania zarazku. Stąd też odróżniamy karbunkuł skór-ny, językowy, kiszkowy i płucny. Im ważniejszy jest organ, tern cięższe przypadłości. Najcięższą jest choroba przy zajęciu płuc, najlżejszą zaś przy zajęciu skóry. W ciężkich wypadkach może nastąpić śmiertelne zejście w ciągu kilku godzin, w lekkich zaś może choroba przeciągnąć się kilka dni, a nawet skońozyć się wyzdrowieniem. Główne zmiany w chorym organizmie polegają na tworzeniu się niezmiernej ilości bakteryj, długich od ó do 12 mikromilimetrów (tysiącznych części milimetra), przenikających wszystkie tkanki i paraliżujących czynności organów. Bakterye te są zdolne rozmnażać się nietylko w organizmie, lecz i w wielu ośrodkach, a nawet w wilgotnej ziemi, a stąd dostawać się do zdrowych zwierząt i wywoływać u nich chorobę. Wiedząc o tern powinniśmy się starać niszczyć wszelkie wydzieliny, a tembardziej trupy zwierząt padłych na karbunkuł, gdyż, inaczej postępując, zaprowadzamy u siebie sztuczną hodowlę zarazku. Najodpowiedniejszym niszczącym środkiem jest ogień; gdzie jednakże jego użyć nie możemy, tam potrzeba zarażone trupy i ich wydzieliny zakopać głęboko, na 6 stóp, w ziemię, po poprzedniem posypaniu wapnem niegaszonem. Jako leczniczy środek może być zaleconą sól glauberska do wewnątrz, zaś zewnętrzne guzy należy nacinać i obmywać kwasem karbolowym.

3.    Ospa, jest to choroba wysypkowa skórna, zdarzająca się u wszystkich zwierząt domowych, a nawet i u ptaków. Choroba ta, zdarzająca się u różnych zwierząt, nie może być uważana za tożsamą, gdyż ma różny zarazek, różny przebieg i różne własności. Zarazek ospy owczej i świń jest lotny, gdy tymczasem ospy krowiej, końskiej i ptasiej jest stały, t. j. pierwszy może przenosić się przez powietrze, a drugi tylko przy bezpośre-dniem zetknięciu się. Przebieg ospy u krów i koni jest łagodny, zaś u owiec i świń ciężki. Po zarażeniu w ciągu dni 3 do 12 występują plamy na skórze, zamieniające się następnie w gu ziczki i pustuły i rozlewające się mniej lub więcej głęboko. Cały proces chorobowy u jednej sztuki trwa do 4 tygodni. Przy łagodnym przebiegu pu-stuła zasycha, tworzy się strup, który, odpadłszy, pozostawia tylko bliznę, nieporosłą włosami, w ciężkich zaś wypadkach następuje silnó ropienie, gorąozka, wycieńczenie, czasem zgorzel i nako-niec śmierć. W celu zapobiegawczym używa się szczepienia ospy u owiec, przenosząc limfę z owcy chorej na zdrową. Krowianka, używana do szcze pienia ospy ochronnej u dzieci, nie może być użytą u owiec, gdyż nie zabezpiecza tych zwierząt od ospy owczej. Przy leczeniu głównie powinna być zwrócona uwaga na hygieniczne utrzymanie,

szczególniej na spokój i czystość. Lekarstwa przy dno wyleczalną. Śmiertelność doobodzi do 70°/₀. tej chorobie grają podrzędną rolę.

10.    Wścieklizna, jest to choroba właściwa zwierzętom mięsożernym, lecz przez zarażenie może również udzielać się i innym kowi i ptakom. Zarazek najwięcej jest skoncentrowany w ośrodkach mózgowych i ślinie. Jeżeli przeoieź dostanie się przez ranę do krwi, wtedy po niejakim czasie, od paru tygodni do kilku miesięcy, następuje podrażnienie systematu nerwowego, w skutek czego zjawiają się przypadłości podbudzenia, a następnie wyczerpania czynności nerwowej. Wściekłe zwierzęta w okresie podbudzenia złowrogo zachowują się wobec innyoh zwierząt: psy, koty i konie kąsają, bydło rogate bodzie, nawet ptaki dziobią i drapią. Wodowstrętu u wściekłych zwierząt nie zauważono. W celu leczniczym albo raczej zapobiegawczym, podług metody Pasteura, szczepią wściekliznę zwierzętom pokąsanym przez inne osobniki podległe tej chorobie. Szoze-pienie polega na wstrzykiwaniu pod skórę coraz silniejszego zarazka, wziętego z Vdzenia kręgowego wściekłego królika.

11.    Pomór trzody chlewnej w ostatnich latach bardzo rozpowszechniony w całej Europie, sprowadza ogromne straty w gospodarstwach rolnych. W epizoocyi tej rozróżniają 3 a nawet 4 odrębne choroby, mianowicie: różę czyli czerwonkę, zarazę, cholerę i enzootyczne zapalenie wątroby. Różnice w objawach są tak nieznaczne, że gdy jeden badacz przyjmuje E. za jedną formę, to drugi — za drugą, a w jednym i tym samym chlewie jednocześnie zdarzają się chore sztuki, przedstawiające objawy jednej i drugiej formy chorobowej. Jako różnicę między jedną i drugą formą podają, że przy róży we krwi znajdują się cieńkie laseczki, a przy innych formach osemkowate bakterye; tymczasem Pasteur przy róży znalazł również ósemko-wate bakterye. Badając epizoocyę świń, grasującą w ogromnych rozmiarach, w r. 1893 w okolicach Warszawy, znaleziono (Żurawski) we krwi, oprócz osemkowatycb bakteryj (fig. 144 a) bakterye znacznie większe aniżeli te, które były znajdywane przy róży, i przytem bakterye te (fig. 144 b) posiadały na

nawet człowie-

4.    Zaraza płuc, jest to choroba właściwa tylko bydłu rogatemu. Zarazek jej jest lotny; dostawszy się do płuc, wywołuje w nich po kilku tygodniach zapalenie, bardzo wolno rozwijające się i przebiegające bez gorączki, przez co okt@3 ten bezgorączkowym się zowie i trwa około 6 tygodni.

Po nim następuje okres gorączkowy, trwający do 3 tygodni, i najczęściej kończący się śmiercią.

W celn zapobiegawczym używa się szczepienia podług metody Willemsa. Polega ono na umyśi-nem przeniesieniu zarazka na organ, najmniej ważny dla oiganizmu, mianowicie na ogon. Tu wywołuje się zapalenie, które jednakże chroni od zarazy płuc. Przy szczepieniu strata wynosi około 3°/₀, gdy tymczasem przy naturalnym biegu choroby około 60°/₀-

5.    Zaraza pyska i rade najczęściej zdarza się u bydła rogatego, owiec i świń, i polega na zapaleniu i tworzeniu się pęcherzy na miejscach, z któ-remi zetknął się zarazek. Najczęstszcm siedliskiem choroby bywa błona śluzowa pyska i koronka kopyta. Choroba ta ma przebieg lekki, kończy się zwykle wyzdrowieniem, w rzadkich tylko wypadkach, wskutek niehygienicznego utrzymania, może dojść do obszernych zapaleń i nawet zakończyć się śmiercią.

6.    Nosacizna. Choroba właściwa rodzajowi konia, może jednakże przez zarażenie i szczepienie być przeniesioną na ludzi, owce, kozy, morskie świnki, króliki, myszy polne i zwierzęta mięsożerne. Choroba ta polega na tworzeniu się specyal-nych nowotworów na błonie śluzowej nosa, w płucach i na skórze, stąd też nosaciznę rozróżniają na nosaciznę nosową, płucną i skórną. Ostatnia nosi nazwę tylczaka. Przebieg nosacizny bywa ostry i chroniczny, w ostatnim razie choroba może trwać miesiące i lata. Choroba ta jest nieuleczalną, a w skutek swej zaraźliwości bardzo niebezpieczną i dla tego pedług istniejących przepisów, koń nosaty zniszczony być powinien.

if

«W a>

7.    Zołzy. Taką nazwę nosi katar nosa u koni, połączony z obrzmiałością gruczołów pod-szczękowych. Jak katar nosa, tak i zołzy mogą być ostre i chroniczne; w ostatnim razie choroba trwa bardzo długo i może budzić podejrzenie istnienia nosacizny. Przy takim nieokreślonym charakterze choroby, zołzy otrzymują nazwę zołz ów podej rżany ch.

a r.

Fig. 144. Bakterye zarazy trzody chlewnej, Rysunek z preparatu przygotowanego ze krwi świni padłej w skutek zarazy w m. Grójcu w r. 1893.

8.    Influenza u koni przedstawia się w postaci silnego zapalenia błon śluzowych urganów oddechowych i organów trawienia, często połączonych z zapaleniem płuc i opłucnej. Stosownie do rozprzestrzenienia się patologicznego procesu, choroba może być lżejszą lub cięższą, a przez to śmiertelność waha się od 1—20°/₀. Najcięższą jest przy zajęciu opłucnej; wtedy, z powodu nagromadzonego wypotu w klatce piersiowej następuje śmierć w skutek zaduszenia.

9.    Zaraza stadna polega na zapaleniu i tworze- swojej powierzchni grzybowate narosty. Objawy zaś niu się wrzodzików na organach płciowych ogie- choroby najwięcej były zbliżone do objawów tej for-rów i klaczy. Choroba ta jest długotrwałą i tru- my, która nosi nazwę zarazy świńskiej (Schweine-

seuohe). Być może, źe je3t to jeszcze jedna forma epizoocyi, zmienionej pod wpływem miejscowych warunków. Wogóle choroba ta jest bardzo niebezpieczna, z łatwością rozprzestrzenia się na sąsiednie chlewy i wioski, a śmiertelność dochodzi do 76°/o- Przeciwko róży świń wprowadzono szczepienie, nie zawsze wydające pomyślne rezultaty.

strof i antystrof, jako zakończenie całej pieśni. Opróoz tego wyrazu „epodos* używano dla oznaczenia wierszy lub zwrotek, stale powtarzających się w pewnym utworze, inaczej zwanyoh versus intercaleares lub v. epiphtegmatioi, np. wiersz „Incipe Maenalios mecum, mea tibia, versus“ w 8-ej eklodze Wergiliusza (porówn. Theocr. I, 64;

j. u.

Epoka, w astronomii chwila, od której liczy się bieg ciała niebieskiego, planety, komety lub

S. K.

Z literatury najważniejsze jest: Friedber- II, 17 eto.), ger und Fröhner, „Lehrbuch der speciellen Patho logie und Therapie der Hausthiere“ (Stuttgart

1896), z polskiej zaś literatury: Saifmann „Cho    księżyca.—Ob. Planety,

Epomeo, W starożytności Epomeus Mons, wulkan, dziś nieczynny, na włoskiej wyspie Ischii, wprost Neapolu; należy do obszaru wulkanicznego Pól Flegrejskich, których jest dalszym ciągiem przez wyspę Procidę. W dawnych czasach wybuchy były częste; ostatni wydarzył się w r. 1301; wówczas strumień lawy popłynął północnym stokiem góry z wierzohołka krateru aż do Bamego wybrzeża; strumień ten, dotąd zachowany świeżo, nosi nazwę Ar so. Szczyt wulkanu wzniesiony jest 792 m. nad p. m.; na nim kaplica św. Mikołaja, od której góra nosi także nazwę Monte San Nicola; obok kaplicy pustelnia w skale wykuta. Że czynność wulkaniczna nie ustała zupełnie, świadozą gorące źródła mineralne (Casamicoiola) oraz częste

And. S.

roby zakaźne zwierząt domowych” '(Warszawa

1891).

M. Żór.

B. M.

Epochnium (z gr. 27ić=na i o^vYj*=gruszka), rodzaj grzybów z rodź. Mucedineae, rosnących na gnijących owocach i grzybaoh.—E. monilioides, o grzybni delikatnej, białej i czarnych zarodnikach, żyje przeważnie na gnijących gruszkach.

Epona, bogini, opiekunka koni i bydła domowego; doznawała czci w Rzymie i długo uchodziła za starożytne bóstwo Latyńskie. Końcówka ona, rymująca się z nazwami bóstw starych, jak Bubona, Mellona, Pomona; zamiana spółgłoski ą na p, a stąd przypuszczenie formy pierwotnej equona (od equus, koń): oto cała podstawa przypuszczalnego starolatynizmu bogini. Bliższe wpatrzenie się w rzecz przedstawiło ją obecnym badaczom inaczej. Nasamprzód, gdyby E. była bóstwem dawnem, toźby ktoś kiedykolwiek gdzieś o niej wspomniał: tymczasem pierwsza wzmianka o niej znajduje się dopiero w Juwenalisie (VIII), który o kulcie jej mówi z lekceważeniem, przeciwstawiając go kultowi starożytnych bóstw narodowych, czczonych jeszcze za czasów Numy. I w ogóle, idąc śladem świadectw, dostarczanych przez literaturę rzymską, nie napotykamy żadnej wskazówki dowodzącej, by E. ozozoną była przed epoką Cesarstwa.

Natomiast, od rozpraw Lerscha („Jahrb. des Verein von Alterthumsfreunde im Rheinl.“ II, str. 120, r. 1843 i VIII, str. 136, r. 1846), wszystko przemawia za tern, źe E. nie była bóstwem ani greckiem, ani latyńskiem, ale celtyckiem. Jakoż, co do samej głosowni: Epona, nie może się porównywać z takiemi nazwami jak Pomona i t. d. gdyż tu o jest długie, tam krótkie, jak dowodzą wszystkie wiersze poetów łacińskich, którzy nazwę Epony do swych utworów wprowadzają. Natomiast, na tej samej zasadzie E. zupełnie odpowiada nazwie bogini celtyckiej, Divona, a prawdopodobnie i innym, o których wzmiankują napisy: Damona, Nemetona, Ribona, Sirona i t. p. Te-

Epodos, wyraz grecki, pozostający w związku ze słowem epadejn (irc^Seiv), więc przyśpiew, o-znacza pieśń lub wiersz dodany. Nazwę tę stosowano w starożytności przedewszystkiem do krótkiego wiersza, następującego po jednym lub kilku dłuższych, następnie do całego utworu poetyckiego, składającego się z wierszy długich i krótkich naprzemian, z wyjątkiem połączenia heksametru i pentametru daktylicznego. Niekiedy długie i krót- trzęsienia ziemi, kie wiersze należą do jednego i tego samego rodzaju metrycznego, np. po trimeter iambicus następuje dimeter iambicus, w innych znowu razach następujące po sobie wiersze mają różną budowę, np. wiersz dłuższy składa się z daktylów, krótszy — z jambów. Według tradycyi, Archilooh pierwszy wprowadził tego rodzaju wiersze do poe-zyi greckiej, zawierając w swych epodach treść satyryczną. Takaż nazwa „Epodon liber“ nadaną została, prawdopodobnie przez gramatyków późniejszych, piątej księdze O d Horacego, w której poeta rzymski, według własnego wyznania (Ep. I,

19, 23 sq.), naśladował w formie i treści Arohilo-cha; wszystkie utwory tej księgi, z wyjątkiem o-statniego (17), mają taką budowę, iż po wierszu długim następują krótki, i dla tego właśnie, na wzór utworów Archilocha, nazwano je e pod a mi.

Niektórzy powstauie tej nazwy objaśniali w ten sposób, iż utwory, składające piątą księgę, zostały zebrane i wydane później, po śmierci poety, jako dodatek, lecz takiemu objaśnieniu przeczy treść listów 19-go i 23-go, pierwszej księgi Horacego, z których wypada, iż epody ogłoszone zoBtały dość wcześnie przez samego autora. Epodem nazywała Bię również ostatnia część pieśni chóralnych, różniąca się budową od części poprzedzających ją: strofy i antystrofy. Przy wykonaniu strofy chór przechodził na prawo, antystrofy—na lewo, a przy wykonaniu epodu pozostawał w miejscu (Schol.

Euryp. Hec. v. 647). Wprowadzenie epodu do liryki chóralnej przypisują zwykle Stezychorowi.

Epody napotykamy bardzo często w chórach tragedy i greckiej; lecz pomiędzy epodami liryków (np. Pindara) i tragików ta zachodzi różnica, iż u pierwszych epod następuje po każdej antystro- | mat ep znajduje się również w wielu nazwach polie, w tragedyi zaś zamyka zwykle długi szereg chodzenia celtyckiego, jak: Epomeduos, Epomulus,

Eponina, Epora i wielu innych, dozwalających przypuszczać istaieuie rzeczownika epo (koń), który powstał z tegoż samego pierwiastku oo grecki hippos i łaciński equus. Z drugiej strony, Gallowie zawsze uchodzili za wielce biegłych w ho-

ii

HUB

ii

fl

Jj

.1

ii

feig. 145.

,40

Ai

iß

y§l

mm.

Dü

ÄWv

/iS

s ? 'f

Jj

...

Fig. 146.

oikryto w Gallii, Germanii i w dolinie Dunaju, gdy Italia dała dotąd tylko 9, i to pochodzących jedynie z Rzymu. Co większa, są to przeważnie ofiary wojskowych; rzymskie zaś ich wykopaliska wydobyto głównie z obrębu koszar, gdzie stali Equités singuläres, czyli przyboczna gwardya cesarska, złożona z jeźdźców cudzoziemskiego autoramentu. W tekstach E. przystosowywa się wprawdzie do bóstw grecko rzymskich, ale i do obcycb, jak Celeja • Sancta, Campestres, Sulevae, Genius Leucorum. Wszystko to naprowadza na myśl, źe kult E y wkroczył niewątpliwie do Rzymu dopiero za cesarstwa, i to dzięki wojskowym, przybyłym z dzielnio celtyckich.

Po za armią kult musiał mieć największe zachowanie w ogóle u koniarzy. Juwenalis (1. c.), przedrwiwa pewnego konsula, zwolennika koni, który wiecznie zaklina się na E ę, nawet wówczas: gdy według obrzędóW narodowych spełnia u-roozyste ofiary z mocy swego urzędu. Wśród rzadkich tekstów książkowych, wzmiankujących o Eponie, znajdujemy kilka u pisarzy chrześciańskich (Minuo. Fel., Tertul., Prudent.), tym bowiem bogini ta zdawała się wielce podatną do nacechowania tego, co było najmniej podniosłem w pogaństwie. Przymioty jej głównie polegały na zapewnieniu bydłu Btrawy codziennej, na strzeżeniu przed urokiem, przed chorobą gatunkową, oraz przeciw wszelkim wypadkom. Wiara w zmory nocne (mairae), rzucające uroki na stajnie nocą, była powszechna w okolicach, gdzie, według poszukiwań badaczy dzisiejszych, mógł się kult E-y zrodzić (Becker, w cyt. „Jahrbücher.....“ t.

26, str. 91 z r. 1858; Maruochi „Annali dell’ Inst. archeol. di Roma“ t. 53, str. 246, z r. 1881). Zdarzało się też często, źe podczas wyścigów mniej skrupulatni wyścigowcy, dla zapewnienia sobie zwycięstwa, uciekali się przeoiw cudzym koniom do praktyk zabobonnych, które przeżyły poganizm. Jedna też z mozaik rzymskich przedstawia stajnię, na której stoi napis: incredula (niewierna), v en il a (przedajna), b (v.) e ne fi c a (szkodliwa). Zapewne to apostrofa do ja-kiej^złej wiedźmy, napis, któryby zapewne należało uzupełnić wyrazem ą b i, a page (odejdź, precz!) i widzieć w nim egzórcyzm odstraszający. W podobnej intencyi okrywano amuletami przybory końskie, ale najpotężniejszy środek zapobiegawczy stanowiła w stajni obecność Epony, która też w napisach otrzymuje miano Augusta i Regina Sanota.

Zazwyczaj wyobrazisko jej stoi obok żłobu; czasami poświęcano jej we framudze statuetkę, w pewne dnie wieńczoną girlandami. Późniejsze-

i!F—

!§•

ip.

dowli koni, a dawni pisarze utrzymują, źe z ich języka weszło do łaciny sporo wyrazów na oznaczenie rozmaitego rodzaju wozów (Varro „De re ruBt.“ II 10, 4). Godne uwagi i to, źe największą część napisów, odnoszącyoh się do czci E-y,

K. K.

II, 323

mi czasy zdarzało się jej wyobrazisko i w stajniach cyrkowych, jak to okazuje malowidło ścienne, odkryte w cyrku Maksenoyusza na Via Appia, tu reprodukowane (fig. 145). W ogólności, przedstawia się ona okrytą całkowicie, jak i inne bóstwa poważaiejsze, w długiej szacie,, spadającej do stóp, niekiedy w płaszczu; obok niej para lub więcej koni, osłów lub mułów, które głaszcze rękoma wyciągniętemi, lub podaje im żywność. Czasami dołączają także godła, zapożyczone u innych bóstw, jak: pochodnię Cerery, róg obfitości, paterę i berło; lecz głównie ją odaaaczają otaczające zwierzęta właściwe. Zdaje się, że w krainach Nadduuajskich, za Cesarstwa Wschodniego, kult EpoDy musiał się szczególniej rozgałęzić i stamtąd też pochodzą zabytki, w których wyobrażenie bogini łączy się z rozmaitemi figurami w kompo-zycyach dziwacznych, nader częstych w owej epoce synkretyzmu. \Drugi podany tu rysunek jest odbiciem pięknego bronzu, przedstawiającego E-ę na klaczy, ze źrebięciem obok, zachowanego w paryskim Gabinecie starożytności, a pochodzącego z Jura (fig. 146), Oprócz cytat w tekście, ob.: rozprawy Beckera w „Jahrb. des Vereins von Al-tertbumsfreunden in Rheinlande* (tomy 17, 21, 26); Preller - Jordan „Roemische Myth." (II, str. 227);

R. Peter, artykuł Epona, w Roschera „Lex. der griech. und rcem. Myth." (z r. 1886).

Eponim (’E7tu)vo;j.gç). 1) Bohater, nadający początek jakiemu rodowi, Pratryi, Pyli, Bemoso-wi, które też od jego imienia przybierają nazwę, np ; Pelopa,—Pelopidzi, Peloponez, i taki otrzymywał cześć religijną.—2) Urzędnik, w respu-blikach greckich nadający od swego imienia nazwę rokowi, w ciągu którego sprawował urząd; imię to stało na ozele. lub na końcu uchwał. Takim urzędnikiem był pierwszy archont: w Atenach, na Delos, Delfach, w Beocyi, w Eretryi, w Ka-rystos, Erynei, Efezie i in. W Spareie był takim E m prezes rady Eforów, a pod panowaniem rzym-skiem patronomos; w Megarze zaś, w Ego-stenie, Chaleedonii, Chersonezie, Samotracyi, — basileus. W podobnym charakterze wzmiankowani są na w. Krecie kos moi; na Rodosie, Korcyrze, Chios, oraz w grodach Jońskich—pry* tanowie; w Egionie, Nizyrosie, Samos,—demiurgowie; w Akarnanii i Trezenie,—strategowie. 0-Rtatni tea tytuł przybiera także najwyższy urzędnik związku Eolskiego, gdy w pojedynczych grodach burmistrzuje t h e o r o s. Napisy wskazują wielu jeszcze urzędników E-ów; ale nie posiadamy dotąd zupełnie wyczerpującego w tej ma-teryi studyum. 3) Imiona archonta E a, oraz poprzednika jego w roku ubiegłym, służyły w Atenach jako data popisu wojskowego, do którego stawać obowiązani byli wszyscy obywatele od lat 18 do 60.—Gilbert „Handbuch der grieeb. Alterth."

K. K.

Epopeja (wyraz pochodzenia greckiego, znaczy opowiadanie), jest najrozleglejszym i najwspanialszym kształtem poezyi powieściowej (ob. artykuł p. t. Epos). Treścią jej bywa ważny jakiś wypadek w życiu ludzkości, całego narodu, lub też

Inoyklop. Fowił Uutr. Zaiz. 152. T. 19-ty.

przynajmniej tej jego części, która polityczne miała znaczenie. Wiara religijna, obyczaje, zwyczaje, przesądy i zabobony, stosunki towarzyskie, społeczne i polityczne, poglądy na wszystkie przejawy istnienia, jakie w pewnej dobie dziejowej zachodziły, znajdują w E-i swoje plastyczne odwzorowanie. Ponieważ wiara w bezpośredni widomy wpływ bogów na sprawy ludzkie znamionowała umysłowość ludów pierwotnych, więc też w najdawniejszych E-aoh świat zmysłowy i nadzmy-słowy z jednakową dobitnością i plastyką był wystawiany. Z tego całkiem naturalnego objawu umysłowego ludzi, którzy szczerze i poprostu wierzyli w ów związek świata niewidomego z widomym, później, gdy ta wiara wygasła wśród klas wykształconych, poeci przez naśladownictwo dawnych wzorów sztucznie w E-ach swoich ten sam pogląd ożywić chcieli i udział widomy bogów na sprawy tego świata malowali. Stąd powstała z biegiem czasu teorya, że E. bez „machiny cudownej* zgoła obejść się nie może. luaczej mówiąc, domagano się na chłodno zachowania formalności, która pierwotnie wcale formalnością nie była, lecz wynikała z istotnego, naturalnego nastroju umysłów, a więc była jakuajściślej z treścią samą złączona. Co więcej, w czasach już chrze-śoiańakich, kiedy wiara w bóstwa grecko-rzymskie zgoła istnieć nie mogła, poeci humanistyczni, przejęci entuzyaamem dla wzorów klasycznych, wprowadzali do swoich poematów, które chcieli udać za E e, cały Olimp starożytny. Gdy wreszcie ta rażąca niezgodność pomiędzy treścią, braną z czasów chrześciańsklch, a pogańską machiną cudowną nawet wielbicielom starożytności uświadomić się musiała, zaczęto, zamiast bogów indywidualnych i plastycznych, posługiwać się w machinie cudownej uosobieniami cnót i występków, nie mogąc się jeszcze rozstać z myślą o konieczności takiej machiny w E-i. Nawet jeden z nsj głośniej szych teoretyków szkoły romantycznej w Niemczech, August Wilhelm Schlegel, nie wahał się wygłosić zdania, źe bez mitologii niema poezyi. W skutek takich wyobrażeń próbowano w Niemezóoh wskrzesić w poezyi mitologię staro-germańską (skandynawską); u nas zaś ks. Jan Paweł Woronicz próbował to samo uczynić z mitologią słowiańsko-pol-ską w niedokończonym swoim poemacie p. t. „Lech“. Usiłowania te wszakże nie osiągnęły zamierzonego skutku, nie rozpowszechniły się w poezyi; okazało się bowiem, że dla ludzi nowoźytnyoh ze średniem wykształceniem mitologie owe były jeszcze mniej zrozumiałe, aniżeli Olimp grecko-rzymski, a postacie z niej wzięte nie posiadały tej wspaniałej plastyki, co bogowie gtecko-rzymBcy. Z pojęć chrześciańsklch o bóstwie mało wogóle E. Bkorzystać mogła. Właściwie jeden tylko Klop-stock w swoim * Messy aszuu całe niebo z wszyst-kiemi podziałami chórów anielskich wprowadził w akcyę E-i; inni brali przeważnie tylko Boga i szatana, Chrystusa zaś i Matkę Boską, o ile te boskie osobistości nie były malowane w swem życiu ziemskiem, wzywano tylko w inwokaoyach, zastępując niemi klasyczne wezwania muzy.

60

Czy każda chwila dziejowa .nadaje się do obrobienia w E-i? Podobno nie; przynajmniej nie znamy dotychczas żadnej, i osnutej na tle zupełnie nowożytnych stosunków, z parą i elektrycznością, z machinami i giełdą/ z krynolinami i kokami, z tą powierzchowną jednostajnością, jaka znamionuje ludzi ucywilizowanych, powiada Hipolit Cegielski i »Nauce poezyi“. Odzie prawa powszechne a mocne wszystko w pewnych trzymają karbach, gdzie charaktery osób, wychowaniem publicznem do jedności sprowadzone, gdzie stosunki domowe i społeczne pewną normę i jednostajność przyjęły, gdzie wreszcie przemysł i moda zatarła wszystkie różnice w potrzebach, wygodach i całym trybie życia, tam poeta nie znajdzie obrazów do E i, aui ozdób do urozmaicenia tychże, tam niemasz bohaterów, któ-rzyby, wyszczególniając się osobistością swoją, reprezentowali charakter narodu z wszystkiemi jego właściwościami. Dla epika innego potrzeba świata. Obrazów epicznych szukać należy w chwilach historyi, kiedy prawem była świętość zwyczaju i obyczaju, kiedy życie publiczne i domowe miało jeszcze swe wyraźne a różne, kształty, a osobistość pojedynczych ludzi, górując nad powszedniością, miała pole do popisywania się, tak, iż udział ich przeważał szalę, a odosobnienie uszczerbek przynosiło, kiedy wreszcie życie społeczne i towarzyskie rozstrzelone było na wyłączne stany i familie, a te znów familie liczyły w gronie swem charaktery, ogładą powszechną nieprzytarte, tak, iż co dom, to inny zwyczaj, co familia, to inno rodne a dziedziczne cnoty i występki, czyny i przysłowia, co osoba to inny charakter, inne widzenie rzeczy, wyraźna indywidualność“.

nazwę zasługiwały dawniejsze utwory tego rodzaju ze względu na ton poważny i machinę cudowną, użytą dla celów błahyoh. W nowszej literaturze, po odrzuceniu machiny owej i tonu poważnego, właściwszą nazwą dla takich utworów jest poe mat żartobliwy (ob.).—Literaturę E-i zobacz

P. Chm.

Słusznie też

pod wyrazem Epos.

Epopeus, bohater grecki, syn Poseidona i Kanake, córki Eola, przybył z Tessalii do Sykionu i tam został królem; porwał tebańską królewnę Antyopę, strącił z tronu jej ojca, Nikleusa, lecz sam śmierć poniósł z ręki syna jego, Likosa; pomszczony był wszakże przez własnych synów swoich: Amfiona i Zetosa. Są jeszcze inne wersye tak o śmierci, jak i o pochodzeniu E-a.    *

Epos (wyraz pochodzenia greckiego, pierwotnie oznaczał poprostu mowę, opowiadanie), w termi • nologii estetycznéj służy do oznaozenia jednego z czterech głównych działów, nr. które podzielono utwory poetyckie. Pod nazwÇ tę podciągnięto wszystkie poezye, przedstawiające w formie opowiadania jakiś wątek mniej lub więoej ważny, mniej lub więcej zajmujący. Forma opowiadania może być trojakiego rodzaju: albo poeta przedstawia rzeczy tak, jakby one się całkiem niezależnie od niego rozwijały, a więc mówi w trzeciej osobie, albo też wystawia je, jako przygody własne, lub osobiście przez siebie słyszane, a więc posługuje się pierwszą osobą, albo wreszcie jeden sposób opowiadania łączy z drugim, to jest obok rozsnuwania wątku niezależnego od swojej osoby, występuje ze swemi uwagami, wylewami uczuć osobistyob. Pierwsza forma opowiadania nazywa się przedmiotową, druga—p o d m i o t o w ą, trzecia— mieszaną. W dawniejszej estetyce domagano się bezwzględnie, ażeby E. był całkiem przedmiotowym, podając za wzór epopeje homeryczne. W tym duchu powiada Hipolit Cegielski w swojej »Nauce poezyi*: »Poeta, jakkolwiek całego poematu twórca, jego składu i struktury arohitekt, wszystkich obrazów rozmyślny i biegły malarz, wystawia rzecz w naturalnym jej bycie i stanie, czyni, jak gdyby ona Bię sama z kłębka swego rozwijała, jakgdyby wszystkie jej właściwości, osób charaktery, wypadków i pojedyńczych sytuaoyj szczegóły same się wykrywały, bez przyczynienia się twórczej myśli poety, bez pilnego chodzenia około wszystkioh części, bez wpatrywania się i umiejętnego zdejmowania wszystkich członków ciała powieściowego... co większa, tak się w przedmiocie swym rozmiłowanym być zdaje, że, obrazem jego zajęty, o sobie całkiem zapomina. Uczucia jego własne, przekonania i myśli o rzeczy obce są i przeciwne poezyi opisowej; w obrazach opisowych szukamy ideałów rzeczy, a nie ideału poety; inaczej ginie przedmiotowy, plastyczny charakter pod wpływem pierwiastku lirycznego, w czem właśnie nowsi poeci, zapatrująoy się wezbranem uczuciem na świat i zjawiska jego, najczęściej grzeszą“. Już jednak i Cegielski, widząc u romantyków napływ pierwiastku liryczne-

(ob.) w swojej

Jak w każdym utworze sztuki, tak i w E-i panować musi jedność pomysłu, osiągnięta przez ześrodkowanie różnorodnych czynników w jednem wspólnem ognisku. Niekoniecznie z tego wynika, iżby w E i musiał być jeden główny charakter, lub też jedna jakaś ważna sprawa; przeciwnie, im większó jest bogactwo osobistości, zdarzeń i interesów, tern silniejsze E obudzą zajęcie; idzie tylko o to, ażeby te wszystkie pierwiastki były z sobą zharmonizowane, ażeby współdziałały dla wywołania jednego efektu. Chcąc roztoczyć przed oczyma wyobraźni cały zasób ducha narodowego i jego przejawów w danej chwili historycznej, epik posługiwać się może tak zwanemi epizodami, to jest opowieściami pomniejszych zdarzeń, łączących się pośrednio z wątkiem głównym. Epizody należy wyróżniać od tak zwanych dygres-syj (ob,), które są zboczeniami od wątka głównego, mającemi z nim taki tylko związek, jaki powodują prawa kojarzenia się wyobrażeń.

Styl E-i odznacza się prostotą i spokojem.

Obfituje zazwyczaj w mnóstwo porównań, podobieństw i metafor. Ton opowiadania jest poważny, ale nie wyklucza bynajmniej źartobliwości i humoru; tylko E-e pseudo-klasyczne brały napuszo-ność i sztywność za wzniosłość.—Obok E-i poważnej w dawniejszych estetykach mówiono także I go do epiki, musiał się z tym grzechem pogodzić, o E-i heroi-komicznej, czyli żartobliwej. Na taką | ponieważ stał się on „powszechnym* i dał początek

nowym rodzajom poetyokim. Nie tylko jednak z powodu powszechności tego grzechu u romantyków przystać nań musimy. Zupełna, bezwarunkowa przedmiotowość w opowiadaniu nie jest u-działem umysłu ludzkiego. Nawet w poematach homeryoznych, najbardziej pod tym względem wysławianych, znajdują się krótkie, co prawda, ale dobitne wyrażenia myśli samego poety o osobach przedstawionych i wypadkach. Jeżeli się jednak obrało raz formę przedmiotowego [opowiadania, to zachowanie możliwej przedmiotowości w całym u-tworze jest już obowiązującem, gdyż przerywanie wątku zdarzeń dla wyrażania własnych opinij lub uczuć psuje złudzenie, jakoby opowieść była odtworzeniem rzeczywistości zewnętrznej. Dlatego-to forma mieszana eposu jest pod względem estetycznym najsłabszą. Opowiadanie podmiotowe czyni zadość wymaganiom estetycznym, jeżeli w niem poeta to tylko mieści, czego sam mógł doznać, na oo sam mógł patrzeć, co sam mógł słyszeć. Tutaj wtrącanie przedmiotowych obrazów jest podobnym błędem, jak w formie przedmiotowej wtrącanie wylewów osobistych.

Treść E-u może być zaczerpnięta ze wszystkich dziedzin życia ludzkiego, a nawet zwierzęcego, tłam zaś jego jest życie przyrody. W ogóle w wyborze wątku głównem, zasadniozem wymaganiem jest to, ażeby przedstawiał coś charakterystycznego, coś takiego, co pewien objaw życia czyni z jakiegobądź względu wydatnym i zasługującym na bliższą uwagę, nie tylko dla badacza Bpecyalisty, ale dla wszystkich na pewnym stopniu kultury się znaj duj ąoych. Wszelkie inne wymagania szczegółowe odnoszą się już do pojedyń-czych działów, na jakie E. się rozpada.

Opowiadanie epiczne jest spokojnem, nie ugania się za skupieniem akoyi i tern się wyróżnia od sposobu rozsnuwania wątku w dramacie. Wszelako i pod tym względem twórczość wieku XIX odstępuje bardzo często od dawnych, tradycyjnie przekazanych prawideł. Dążność do zaciekawienia czytelnika sprawiła, że zaczęto w opowiadaniu pomijać takie szczegóły, któryoh czytelnik łatwo domyślić się może; dla zainteresowania go starano się akoyę epiczną rozwijać pośpiesznie, z pominięciem opisów. Śtąd powstały wyrażenia, że taka a taka sytuacya w eposie jest dramatyczną, że sposób opowiadania jeBt dramatyczny i t. p. Mimo jednak tę dążność do zmieszania rodzajów .literaokiob, wielcy poeci i artyści zaohowują ich różnicę i w rozmaitych kształtaoh E u swobodnie, szozegółowo rozglądają się po światku stworzonym przez siebie i starają się zaznajomić z nim czytelników dokładnie.

Główną zaletą opowiadania epicznego jeBt jego plastyczność, to jest taka wydatność, iż przedmiot, odmalowany przez poetę, widzimy oczyma wyobraźni w całej jego zupełności, we wszystkich jego stosunkach zewnętrznych i wewnętrznych. Pla styczność jest właściwością odmienną od nadmiernej szczegółowości, czyli drobiazgowośoi w opisach, która jest wadą nieumiejętnych opowiadaczy. Ażeby poBtaó jakiegoś człowieka stanęła nam

plastycznie w umyśle, nie potrzeba na to szczegółowego rysopisu od stóp do głowy; plastyk pomija to, co wspólne jest wszystkim ludziom, a uwydatnia to tylko, co znamionuje wybraną przez siebie osobistość.

Co do charakterów w eposie nie podobna dać żadnego,] ściślejszego określenia. Niema takiego charakteru, któryby nie mógł być zużytkowany poetycznie przez prawdziwego mistrza. Ani brzydota fizyczna, ani moralna, nie może tu stanąć na przeszkodzie; potrzeba tylko, ażeby każdy charakter wystawiony był znamiennie, ażeby odpowiadał wymaganiu prawdopodobieństwa, zarówno w swoich stosunkach ze światem zewnętrznym, jak i pod względem życia psyohicznego.

Świat zwierzęcy nietylko wchodził dodatkowo do obrazu życia ludzkiego, ale też sam przez się dawał bohaterów dla tak zwanego E-u zwierzęcego. W eposie tym jednak zazwyczaj zwierzęta były użyte jako allegorye dla wyszydzenia stosunków ludzkioh. W najnowszych czasach stały się zwierzęta przedmiotem opowiadań i same dla siebie (np. u nas w nowellaoh Dygasińskiego).

Świat roślinny i martwy, zjawiska atmosferyczne, niebo ze słońcem, księżycem, gwiazdami, wchodzą do E-u jako tło, na którem Bię rozwija życie ludzkie i zwierzęce. W dawniejszych utworach wszystkie te szczegóły z dziedziny przyrody były oznaczane krótko. Od połowy XVIXI-go wieku, mianowicie od czasów „Nowej Heloizy“ Roussa (1759), zajęły one bardzo obszerne miej see w utworach epickich; nastał kult »piękna natury“, zmieniający się niejednokrotnie w ckliwą i nudną gadaninę. Błędy jednak i nadużycia, w tym względzie popełnione, nie wyrugowały bynajmniej opisów przyrody z poezyi. Owszem, co raz to ściślejsze przenikanie się myślą o nierozerwalnym związku życia ludzkiego ze zjawiskami natury uczyniło o-we opisy, nie dodatkiem tylko mniej lub więcej pięknym, ale konieczną częścią składową objawów tego życia. Ale i sposób wyrażania tego związku uległ odmianie, z zewnętrznego zaznaczenia przechodząc w wyrażenie wewnętrznej spójni życia ludzi i życia natury.

Styl w utworach epioznych zależny jest, naturalnie, od ich rodzaju; ogólnie tyle tylko można powiedzieć, że zgodnie z charakterem epiki ma on więcej spokoju i równości, aniżeli w innych gatunkach poezyi. Osoby występujące w epoBie mają zazwyczaj styl swój własny. Jest to wynikiem dążności do indywidualizowania postaci, nie tylko co do ich kształtów zewnętrznych, ale także i co do ich sposobu wyrażania się. Nie stanowi to jednakże warunku bezwzględnego; w bardzo wielu utworach epicznych, zarówno z czasów tak zwanego klasycyzmu, jak i z doby najnowszej, styl nie ulega zmianie, zależnie od osób mówiących, ale jest wszędzie jednakowym, właściwym, samemu autorowi.

Ogólny dział epiki rozpada się na dwa główne poddziały, to jest: na epikę czysto-przedmiotową i na epikę liryczno-powieściową. Najważniejszemi kształtami w pierwszym poddziale są: epopeja, po-

P. Chm

wieść poetycka, romans, nowella, rapsod, gawęda, klechda, sielanka. Najważniejszemu kształtami drugiej są: duma, śpiew historyczny, legenda, ballada, romanca, fantazya. O każdym z tych kształtów była, albo będzie w encyklopedyi niniejszej odrębna wzmianka.

Początkowe dzieje Eposu nie dają się wyśledzić aż do samyoh zawiązków; nawet późniejsze Otadya jego rozwoju nie wszędzie można zbadać dokładnie. Pochodzi to Btąd, że E. w najdawniejszych swych kształtach u wszystkich narodów, które go stworzyły, powstawał w zaraniu życia dziejowego, którego objawy odsłaniają się przed nami zaledwie w zarysach ogólnych, bladych, lub zgoła tajemniczych. Twórczość zaś literacka tej doby pierwotnej o tyle trudniejszą jest do zbadania, że nie zostawiała żadnych trwalszych śladów istnienia: przez całe pokolenia, a może i stulecia, dorobek jej przechowywał się tradycyjnie w pamięci narodowej i ustawicznym, acz powolnym, ulegał przeobrażeniom, póki wreszo«e wcześniej lub później nie został, choć w części, spisanym. To też najważniejsze, znane w dziejach literatury, zabytki twórczośoi epickiej nie mogą być uważane za pierwotne, początkowe jej płody: zanadto są rozwinięte i posiadają formę do pewnego stopnia już wyrobioną i niejako ustaloną; niektóre zaś, jak np. grecka Iliada, wznoszą się na poziom doskonałości literackiej. Zawierają przecież niejakie ślady stanu poprzedniego, a ślady te, obok różnych innych wskazówek ubocznych, pozwalają niekiedy domyślać się, jakie było ich kiełkowanie, albo przynajmniej stadyum wcześniejsze. W Grecyi więc np.; zanim powstała Iliada, istniały drobniejsze pieśni czyli rapsodye bohaterskie, jakich ślady przechowały aię tu i owdzie nietylko w Iliadzie, ale w i młodszej od niej Odyssei; a te rapsodye musiały się rozwinąć z pieśni hieratycznych, śpię wanych ku czci bóstw, zwłaszcza muz, czego dowodzi nietylko ich forma (hegzametr) ale i pewna stereotypowość niektórych zwrotów, jak np. wzywanie muz. Kiedy więc początkowo opiewano czyny bogów, później, gdy się ruchliwość grecka ożywiła, zaczęto w ten sam sposób opiewać i czyny ludzkie, mniej lub więcej wydatne.—O wiele trudniej jest powiedzieć coś stanowczego o początkach E-u u innych narodów, lubo i tutaj nie brak wskazówek, że mogły go poprzedzić pieśni mitologiczne. W każdym razie pierwotną, zarodkową niejako jego postacią była wszędzie proßta i krótka pieśń, opiewająca jakiś pojedynczy, oderwany wypadek lab czyn bohaterski, który wywoływał wrażenie. Pieśni takie mogły powstawać nawet bezpośrednio po wypadkach, które dostarczały dla nich wątku. Świadectwo np. Jordanesa nie zostawia żadnej wątpliwości, że podobna twórczość doraźna była zjawiskiem powszedniem u Gotów. Większość ich przecież powstawała dopiero w czas jakiś potem, z rozpamiętywań przeszłości, gdy wydarzenia i bohaterowie zasnuwali się powoli w mgłę wspomnień i zostawiali szersze pole domyślności fantazyi, której urojenia przybierały odcień mitologiczny, zwłaszoza tam, gdzie mitologia była bardziej rozwinięta. Ilość takich pieśni bohaterskich zwiększała się w miarę tego, jak z upływem czasu zwiększał się i materyał epicki. Najobficiej zaś wytwarzała go ruchliwość i rzutność młodzieńczej doby życia narodowego, jak np. okres bohaterski u Greków i wielkich wędrówek u Gierma-nów. Lecz pomyślne pod tym względem dla niektórych narodów były i czasy późniejsze, czasy potężnych zapasów albo klęsk i przesileń. Tak mianowicie dla Kastylczyków (Hiszpanów) wysnuwał się bogaty materyał z ich walk z Maurami, dla Serbów—z ich klęski na Kosowem Polu, Nie wszystkie atoli pieśni epickie, z tego materyału wysnute, do dziś dnia istnieją, zwłaszcza w kształcie pierwotnym. Większość z upływem ozasu poszła w zapomnienie, juź-to dla tego, że musiała zamilknąć wobec młodszych, bardziej wyrobionych płodów muzy epickiej, już też dla tego, że stała się zbyt obcą późniejszym warunkom bytu narodowego wprzód, nim została spisana. Tak przebrzmiały rapsodye greckie, początkowe itichasy indyjskie, których ślady przechowały Bię w Wedach, staro-irańskie pieśni buhaterskie, przekazane w późniejszych tylko relacyach prozaicznych, starofrancuskie kantyleny. Z tern wszystkiem pojęcie o naturze i właściwościach tego najdawniejszego E-u można sobie wyrobić na podstawie pieśni bohaterskich niektórych innych narodów. Przechowały się mianowioie: liczne romance kastylskie o Cydzie i innych bojownikach z niewiernymi, staro-giermańska pieśń o Hildebrandzie (niecała), fragmentaryczne pieśni skandynawskie, zawarte w Eddzie Starszej, znaczna ilość irlandzkich, wreszcie pieśni serbskie, opiewające bojowników na Kosowem Polu i królewicza Marka, oraz byliny ruskie. Do tej kategoryi należałyby i pieśni czeskie rękopisu Zielonogórskiego i Królodworskiego, gdyby były autentyczne. Rzecz naturalna, że nie wszystkie te zabytki stoją na jednym i tym samym stopniu rozwoju, że różnią się między sobą właściwościami artystycznemu i nastrojem poetyckim, gdyż różne były i narody, które je stworzyły; wszystkie wyobrażają w różnych odcieniach E. narodowy dopiero się rozwijający, t. j. istotnie narodowy albo raczej ludowy. Są one bowiem rzeczywiście wytworem całego narodu, t. j. nikt osobiście nie mógł się przyznawać do ich autorstwa, bo chooiaż układali je prawdopodobnie zawodowi pieśniarze, treść mieli do nich gotową w samych faktach lub podaniach, formę zaś mniej więcej ustaloną, nawet do pewnego stopnia stereotypową, mianowicie pod względem ornamentyki stylowej i weryfikacyjnej. Nikt więc nie wkładał w nie nic indywidualnego. Są to pieśni czysto objektywne, fragmentaryczne, opiewające jakiś oderwany fakt bohaterski wprost, bez żadnych przygotowawczych lub ubocznych szczegółów, w dosadnych, ale ogólnych zarysach. Styl ich proBty, niewyszukany, wiersz krótki, zbudowany w ten sposób, że jego ornamentyka stanowi zarazem i wskazówki mnemonlczne (np. alliteracya u Germanów, assonansa u Kastylczyków). Gdzie wiersz ten się wydłuża, jak np. w Pieśni o Hildebrandzie,

tam należy przypuszczać wyższy już stopień wyrobienia techniki poetyckiej. Podobnież i grecki be-gzametr, w który przyoblekały się staro greckie rapsodye, nie był formą pierwotną i powstał, jak się zdaje, z połączenia dwóch krótszych trypodyów.

około jakiegoś jednego wybitnego momentu, rozszerzyć, uzupełnić, pogłębić, wycieniowaó artystycznie i w ten sposób stworzyć E. szerszego zakroju i wyższego polotu. Takiego twórczego pieśniarza, a raczej poetę, wypiastowała Grecya w osobie Homera. Jakkolwiek imię jego i szczegóły biograficzne mogą stanowić dla badaczy niewyczerpany przedmiot subtelnych domysłów i sporów, nie można mu już obecnie zaprzeczać samodzielnego autorstwa Iliady. Wprawdzie Iliada w tym kształcie, w jakim została przekazana, grze* szy brakiem ścisłej jednolitości, różnemi sprzecznościami i ianemi pomniejszemi usterkami; lecz większość tych wad powstała skutkiem późniejszych rozszerzeń i interpolacyj, któremi Bkażono opracowanie pierwotne, i nie dowodzi wcale, żeby twórczość Homera była tylko mechaniczno-kompi-latorską, jak przez czas długi utrzymywali zwolennicy Fryderyk» Augusta Wolfa. To też, ściśle trzymając się nomenklatury, nie moźua już Iliady uważać za E. bezwzględnie narodowy: ma ona z nim bardzo wiele wspólnego, bo z niego powstała i na nim się oparła, ale wzniosła się na wyżyny, dostępne już tylko jedynie indywidualnemu talentowi poety. Oprócz Grecyi analogiczne okazy samorodnego rozwoju E u powstały tylko w starożytnych Indyach i w średniowiecznej Francyi. Tam wydał on Mahâbbâratç, znacznie przecież skażoną późuiejszemi przeróbkami, tu zaś najdawniejsze chansons de geste, a przed inuemi Pieśń o Rolandzie; ale ani tu, ani tam twórcy tych poematów nie osiągnęli tego stopnia doskonałości, co autor Iliady. Wszystkie przecież te poematy były owocem ważnego przesilenia w dziejach twórczości epickiej; dalszy rozwój E u jest już dziełem wyosobnionych piastunów. Ukazują się oni w tej dobie, gdy naród przestaje już tworzyć jako jednolita zbiorowość, bo postęp cywilizacyi wytwarza w nim większe różnice nietylko warunków ma-teryalnych, ale i pojęć, potrzeb i upodobań. Pieśniarze narodowi, dotychczas solidarni z całem społeczeństwem, nabierają stópniowo rysów bardziej indywidualnych i przeobrażają się w poetów, mniej lub więcej świadomych swego talentu i stanowiska. Ich twórczość zaczyna uwzględniać jakieś cele szczególne, zależne od różnych zewnętrznych i wewnętrznych warunków, ale przedewszyst-kiem szuka dla siebie nowych efektów artystycznych. W ten sposób E. narodowy ustępuje miejsca E-i kunsztownemu. Przeobrażenie to dokonywało się, oczywiście, stopniowo. Autor Odyssei np. wyzyskuje materyał epicki, zawarty w rapeodyaoh, w ten sam sposób, jak i twórca Iliady; misternem wszakże ugrupowaniem szczegółów, dalekiem już od naturalnego przebiegu sprawy, nadaje swemu poematowi charakter epopei kunsztownej. Indyjska Râmâjana, podobnież jak Mahâbhârata, powstała z podań narodowo-bohaterskich, ale konsekwentną tendencyjnością w duchu późaiejszych poglądów bramińskich, wysoce îefleksyjnym nastro-

Częściej wszakże dają się między niemi zauważyć inne różnice: szersze i szczegółowsze traktowanie tematu, oraz większa kunBztowność dykoyi. Świadczy to również o postępie kunsztu pieśniarskiego i jest niewątpliwie zasługą młodszych, bardziej wyrobionych pieśniarzy, których aspiracye poetyckie sięgały już dalej. Zdarzają się wreszcie i takie pieśni, w których owe aspiracye nie zadawalają się fragmentarycznem traktowaniem ma-teryału epickiego i dążą widocznie do szczegółowego przedstawienia jakiejś mniej skomplikowanej sprawy bohaterskiej w całości zaokrąglonej. Taką jest np. pieśń serbska Wesele Maksyma Czernoje-wicza. Jednakże w tym ostatnim razie pieśniarz staje się już potrosze twóroą samoistnym; twórczość narodowa przechodzi już w twórczość indywidualną, tylko, że w niczem jeszcze nie przeniewierza się duchowi pierwszej. Takie wyzwalanie stę indywidualizmu stanowi w dziejach rozwoju E u warunek wielkiej doniosłości, gdyż tylko twórczość indywidualna mogła wydać dzieło większych rozmiarów, jednolite, harmonijne, natchnięte jedną ideją, słowem E. narodowy w ściślejszem rozumieniu. Dzieje E u okazują, że zbiorowa twórczość narodu nigdzie nie wzniosła się do tej wyżyny; co najwyżej, potrafiła wysnuć całe cykle rapsodyj, oświetlających poetycznie wszystkie ważniejsze momenty jakiejś sprawy bohaterskiej w różnych jej rozgałęzieniach. Taki cykl pieśni przedstawia np. fiński E, Kalewala, pieśni serbskie opiewające bohaterów walki na Kosowem Polu, czyli t. zw. La żary ca, i t. d.; niektóre z nich, grupując się około czynów pojedyńczych bohaterów, tworzą coś w rodzaju poetycznej biografii w epizodach, jak np. kastylskie romance o Cydzie, albo serbskie pieśni o królewiczu Marku. Tego rodzaju cykle nadają się najłatwiej do syntetycznej koncentracyi przy niewielkim udziale indywidualnej pracy organizatorskiej. Tą drogą powstały poematy, któreby można nazwać kronikarsko-biograficznemi, jak np. skandynawskie podanie o Zygurdzie w Eddzie Starszej, przeplatane pro-zaicznem streszczeniem, anglosaska Pieśń o Beo-wulfie, kastylski Poemat o Cydzie, Rymowana kronika o Cydzie i inne.    W wyższym lub niż

szym stopniu wszystkim tym utworom zbywa na wewnętrznej, prawdziwie poetyckiej jednolitości, i innych zaletaoh, wymaganych od epopei wyższej miary; atoli ioh powstanie świadczy o zbudzeniu się usiłowań w tym kierunku. Większe lub mniejsze powodzenie tych usiłowań, które zresztą nie wszędzie zbudziły się samodzielnie, zależało już od indywidualnego talentu pieśniarza. Musiał on posiadać wiele samorzutnośoi, głębokiej intuieyi i poczucia artystycznego, słowem—być już samoistnym poetą, tylko dojrzałym w atmosferze poezyi jem, wreszcie dykoyą poetycką dalej odbie-ludowej, żeby z chaosu materyału epickiego wyo- gła od źródła, niż Mabâbhârata. Ruskie Słowo sobnić cząstki do siebie należące, zogniskować je o pułku Ihora, lubo ma bardzo wiele wspólnego

z E-em ludowjm, nie posiada już jego objekty-wizmu i samą dykcyą świadczy o wysoce indywidualnych aspiracjach artystycznych. Niemiecka Pieśń o Nibelungach zachowała także bardzo wiele pierwiastków narodowych, przekazanych w podaniach bohaterskich; ale jej szata artystyczna, kunsztowna, wyszukana, do pewnego stopnia nawet niezgodna z naturą poezyi epickiej, świadczy aż nadto wymownie o indywidualnym smaku au tora. W tę nową fazę rozwoju wszedł E, nie wszędzie samorodnie: w wielu razach wywołało ją silniejsze lub słabsze oddziaływanie wzorów literackich z zewnątrz. Mianowicie narody nowożytne, jako młodsze, wcześniej lub później poddały się wpływowi wzorów dawniejszych, przedewszyst-kiem zaś klasycznych. Wpływ ten, zaledwie dostrzegalny tu i owdzie w Wiekach Srednioh, oddziałał potężnie na E. nowożytny w dobie Odrodzenia, podsuwając mu, nietylko swoją architekto-nikę, ale i różne poszczególne właściwości, często nawet obce warunkom życia ówczesnego; stało się np. bardzo powszechnym zwyczajem nadawać bogom olimpijskim czynny udział w sprawach ludzkich, albo, gdy to z jakichkolwiek względów wyda wało się niestosownem, zastępować ich przynajmniej jakiemiś fikcyjnemi istotami nadprzyrodzonemu. Jednocześnie przecież narody nowożytne, zostające w ciągłej między sobą łączności, udzielały sobie nawzajem wzorów twórczosoi literackiej. Drogą żywej wymiany dorobku literackiego już w Wiekach Średnich epika romantyczna z Prancyi rozpowszechniła się w Niemczech, w Anglii, nawet w Skandynawii; podobnież nowelistyka francuska zaszczepiła się w Europie środkowej i we Włoszech. W czasach nowożytnych Włosi zapoczątkowali epopeję żartobliwą, Hiszpanie—romans satyryczny, Anglicy—historyczny. Wszystkie te jednak nowsze postacie E u w najrozmaitszych odcieniach są tylko modyfikaoyami form dawniejszych, głównie klasycznych, a potrosze i średniowiecznych, lub wydoskonalonych pod wpływem wyższych wymagań artystycznych, do których wyrobienia bezpośrednio lub pośrednio przyłożył się także klasycyzm. Z tego wszystkiego okazuje Bię, że E. w różnych postaciach, zwłaszcza późniejszych, rozwinął się samorodnie, przeważnie u narodów starożytnych, jako pozbawionych wszelkich wcześniejszych wzorów twórczości. Z pomiędzy nich tylko Indowie i Grecy przekazali potomności bogatszą spuściznę swego dorobku epickiego; skromne fragmenty epiki innych narodów wschodnich, np. Egipcyan, Assyro-babilończyków, zbyt mało dostarczają wskazówek do dziejów E-u; Rzymiauie zaś zostawali pod przeważnym wpływem Greków.— £. Indyjski nie przekazał nam utworów z początkowych faz rozwoju. Mabâbhârata wyobraża już E. narodowy w stanie mniej lub więcej skażonym, nie tyle pod względem formy, ile pod względem ducha, gdyż uległa podwójnej—jak się zdaje—przeróbce i w ostatecznej redakcyi, dokonanej bardzo późno, została tendencyjnie przystosowana do pojęć i warunków, wielce różnych od dawniejszych. Pomimo to zachowała wiele właściwości E-u narodowego; sami Indowie trafnie określali jej charakter, nazywając ją itibâsa, a nazwa ta miała tu oznaczać zbiór starodawnych podań i stosowała się nietylko do treści właściwej Mahâbhâraty, ale i do licznych epizodów w osnowę jej wplecionych. W przeciwieństwie do Mahâbhâraty Râmâjana nazywa się już kńwią, t. j. poematem, czyli utworem jednego poety, który wprawdzie posługiwał się dawną formą epicką, ale oświetlał rzecz z nowszego stanowiska i konsekwentnie przeprowadzał tendencye bramińskie. Duchem i nastrojem zbliżają się do niej Purâny, t. j. legendy, podania religijne, wysnute z bramińskich poglądów i tenden-cyj, obcych prastarym wierzeniom Indów. Niektóre z nich można odnaleźć w zawiązku w starożytnych księgach religijnych; w obeonem wszakże opracowaniu wszystkie pochodzą z Wieków Średnich i nie liczą więcej nad tysiąc lat istnienia. Przechowały się purâny w licznych zbiorach, zna-nyoh pod nazwą: Bhâgawata-Purâna, Wisznu-Purâaa, Mârkandeja-Purâna itd. Wreszcie E. kunsztowny w całem znaczeniu tego wyrazu ukazał się w Indy ach w Wiekach Średnich. Najpomyślniejszą dla niego dobą był wiek VI—X: uprawiali go wtedy, oprócz wielostronnego Kâlidâsy, Bbâra-wi, Kawirâdia, Bhatti i inni, jedni samodzielniej, drudzy naśladując swoich poprzedników. Wątku dostarczały im przeważnie podania Mahâbhâraty i Râmâjany, zwłaszcza przygody Nała i Ramy w całem fan tasty czno-mitologicznem oświetleniu, na jakie mogła się zdobyć wybujała wyobraźnia Indów. Charakterystycznem znamieniem całej tej epiki kunsztownej jest wielka misterność formy, zarówno w rozmaitości miar wierszowych, jak i wyszukanej aż do przesady dykcyi poetyckiej, w treści zaś przeważa szeroko wyzyskany pierwiastek erotyczno-sentymentalny, co wszystkim niemal tym poematom nadaje charakter romantyczny z zabarwieniem lirycznem. Obok tej epiki kunsztownej, rozkwitłej w atmosferze dworskiej, ukazał się w Wiekach Średnich E. zwierzęcy, jako produkt twórczośoi popularnej, której obce były wyrafinowane zachcianki kunsztownośoi dworskiej i subtelne wysiłki teozoficznej kontemplacyi braminów. Pod ogólną nazwą E u zwierzęcego rozumieć należy bajki i krótkie opowieści, wysnute z życia zwierząt i wyzyskana ku zbudowaniu czytelników. Pisane są bezpretensjonalną prozą, przeplataną wierszowaDemi sentencyami. Powstanie ioh stanowi dotychczas kwestyę sporną: gdy bowiem jedni (Wagener, O. Keller) uważają je za utwory czysto induskiego pochodzenia, drudzy (A. Weber, Benfey) dochodzą do wniosku, że Indowie przejęli je od Greków, inni wreszcie (Jakób Grimm) odnoszą ich początek do czasów wspólnego pożycia ludów indo-europejskich, Bądź jak bądź, E. zwierzęcy najbujniej zakwitnął w Indyach, nie wcześniej przecież chyba, jak w Wiekach Średnich; przynajmniej najdawniejszy ze znanych zbiorów bajek zwierzęcych Panczatantra(t. j. Pięcioksiąg) istniał już w w. VI. Zachowały się w nim ślady przó-róbki z jakiegoś zbioru wcześniejszego; ale kiedy ta przeróbka została dokonana, kiedy powstał ów

jej pierwowzór?—są to pytania, na które niepodo-bna odpowiedzieć. Znane też są i inne zbiory tych bajek zwierzęcych, mniej lub więcej kunsztownie zgrupowane: Hitopadesa (Przyjemna nauka), Wetâlapanczawimsati (25 opowieści Wetâli), Suka-saptati (70 opowieści papugi) i t. d. Wszystkie te utwory epiki zwierzęcej cieszyły się wielką popularnością nietylko wśród Indów: w w. VI przedostały się do Persyi, a stąd za pośrednictwem Arabów rozpowszechniły się w różnych przeróbkach nawet w Europie średniowiecznej.—£. perski posiadamy tylko z późniejszej doby rozwoju, a mianowicie z czasów rozkwitu literatury kunsztownej, za panowania średniowiecznych dynastów mahometańskich. W ogólności cechuje go także wielka fantastyczność, ale powściągliwsza i trzeźwiejsza od indyjskiej, która rada się gubi w mglistych sferach doktryny bramińskiej; potężnie też odzywa się w nim i pierwiastek uczuciowy, ale jędrniej i energiczniej, nie rozpływając się w sentymentalnej kontemplaoyi. Reprezentuje go w kierunku narodowo-bohaterskim Szach-nameh Firdu-siego, opiewający prastare podania i przedmaho-metańskie dzieje Iranu; w kierunku zaś romantycznym — głównie poematy Nizamiego: Chosru i Szirin, Leila i Medźun, oraz księga o Aleksandrze (Iskander-nameh).—Samorodny £. greek! rozwinął się znacznie wielostronnej, ale okazy niektó-ryob jego odmian, nie mówiąc już o rapsodyach pierwotnych, zaginęły, lub, co najwyżej, ocalały w aro-yskąpych fragmentach. Najdawniejsze i zarazem najcenniejsze jego kształty to Iliada i Odys-seja. Oba poematy, acz różnią Bię treścią—pierwszy bowiem jest czysto bohaterski, drugi zaś więcej obyczajowy,—pod względem właściwości artystycznych przedstawiają ten sam typ E-u klasycznego. W obu ten sam spokój, przedmiotowośó i pełnia opowiadania, ta sama dokładność i wyrazistość przedstawienia rzeczy, ta sama umiejętność malowania charakterów i, z wyjątkiem różnicy w układzie szczegółów, to samo prawie posługiwanie się efektami artystyoznemi. Obie wreszcie zachowały liczne ogniwa blizkiego pokrewieństwa z epiką narodową. Świadczą o tern różne stałe epitety, wyrażenia i zwroty, nawet cała dykeya, posiadająoa jeszcze bardzo wiele naturalnej prostoty, pomimo znacznej giętkości i wyrobienia; przedewszyst-kiem zaś dotykalna prawie wyrazistość bezpośredniego przedstawienia rzeczy, wolnego od wszelkiej re-fleksyi, i zmysłowe uzewnętrznienie wszelkich poruszeń psychicznych. Wszystko) to razem, w połączeniu z szerokiem, wielostronnem odzwierciedleniem życia narodowego, zapewniło Iliadzie i Odys-sei znaczenie niezrównanych arcydzieł i powagę niedoścignionych wzorów w dziejach twórczości epickiej narodów europejskich. W samej Grecyi ukazanie się ich, głównie zaś Iliady, autor bowiem Odyssei wzorował się już potrosze na swej poprzedniczce, dało impuls do ożywionej uprawy E-u, co, naturalnie, musiało z czasem wytworzyć znaczne urozmaicenie jego treści, a nawet kształtów. Zwró-oono się przedewszystkiem do opiewania podań bohaterskich, niewyzyskanych w Iliadzie i Odyssei;

w ten sposób powstał cały szereg poematów, które, uzupełniając się nawzajem cyklicznie, wyczerpują treść nietylko całej wojny Trojańskiej, ale i innych wydarzeń bohaterskich. Hezyod w Teogonii daje początek opiewaniu podań mitologicznych, a w katalogu kobiet—genealogiczno-historycznych. W w. V Cherilos próbuje opiewać wierszem treść ściśle historyczną, a mianowicie wojny perskie. Obok tych poważnych nastrojem utworów epiki ukazują się około tegoż czasu i komiczne, których autorstwo niewiadomo komu przypisać. Najdawniejszą taką epopeją komiczną był Margites, przypisywany Homerowi; ocalały jej okaz mamy w Batrachomiomachii.—W czasach aleksandryjskich zjawia się jeszcze nowa odmiana E-u, epyllion, t.

j. krótka opowieść poetyczna, zaczerpnięta przeważnie z mitologii, najczęściej treści miłosnej. Piękny okaz tej młodszej odrośli E-u przedstawia Hero i Leander Muzeusza. Wreszcie na schyłku dziejów literatury greckiej ukazuje się romans, t. j. prozaiczna opowieść o fikcyjnych przygodach miłosnych na tle stosunków i obyczajów współczesnych.—Słabo w porównaniu z greckim rozwinął się £. rzymski, nie tylko pod względem rozmaitości, ale i pod względem wartości literackiej. E-u ludowego Rzymianie nie mieli wcale; nie mógł się on rozwinąć dla braku podań mitologicznych i bohaterskich. E. kunsztowny był naśladowaniem greckiego i w znacznej części, zwłaszcza za cesarstwa, zwracał się do opiewania tematów, które z oschłą erudycyą opracowywali już epioy greccy, szczególniej w czasach aleksandryjskich. Przeróbki te jednak i naśladownictwa nie posiadają większych zalet literackich; wybitny wyjątek stanowią tylko Metamorfozy Owidyusza, szereg drobnych powiastek, podobnych do greckich epylliów, zręcznie z sobą związanych. Najchętniej przecież uprawiali Rzymianie E. historyczny, do którego w dziejach ojczystych bogaty znajdowali materyał; a jakkolwiek mieli tu do czynienia z treścią, która już z natury swojej nie nadawała się do prawdziwie poetyckiego traktowania, niektórzy z nich, jak np. Euniusz, umieli oddać ją z siłą i wyższym polotem. Późniejsi, jak np. Lu-kan, autor głośnej w swoim czasie Farsalii, wpadali zazwyczaj w napuszoną retoryozność. Wyższym wymaganiom literackim ozyni zadosyć tylko Eneida Wergiliusza, poemat bohaterski ze znaczną domieszką pierwiastków historycznych. Wprawdzie nietylko w ogólnej architektonice, ale nawet w szczegółach jest ona wyraźnem naśladowaniem Iliady i Odyssei; daleka jest od ich szczerej naturalności i poetyckiego polotu przy swym nastroju re-fleksyjno-retorycznym; ale celuje misternie obmyśla-nem ugrupowaniem szczegółów .umiejętnem uwydatnieniem myśli narodowej. To też wznosi się ona wysoko ponad poziom innych kunsztownych poematów i w dorobku epickim oałej literatury klasycznej zajmuje najwybitniejsze miejsće po Iliadzie i Odyssei. Wreszcie, w czasach chrześciańskicb zaczęto zwracać się do opiewania tematów religijnych; ukazały się różne wierszowane parafrazy ksiąg biblijnych, miejsoami nawet niepozbawione pewaycb zalet poetyckich, w ogólności jednak podrzędnej uwagi. Był to wszakże rodzaj E-u, który za przykładem Rzymian najwcześniej zaczęły uprawiać nowo-nawrócone narody średniowieczne.

Młodzieńcze te narody jeszcze przed przyjęciem ohrześciaństwa wypielęgnowały u siebie E. mniej lub więcej rozwinięty pod postacią pieśni mitologicznych i bohaterskich; tylko twórczość epicka Słowian, a mianowicie Serbów, przypada na czasy rozrośniętego już ohrześciaństwa; byliny zaś ruskie, jakkolwiek w większej części opiewają bohaterów z czasów Włodzimierza św., zawierają w sobie wiele reminiscencyi mitologicznych. Najbogatszy, ale dotychczas mało zbadany, j©3t E, narodowy Celtów. Liczne pieśni i podania walijsko-bretońskie grupują się przeważnie około osobistości króla Artura (ob.); jeszcze liczniejsze irlandzkie, przechowane częściowo w streszczeniach i wyjątkach, koncentrują się w trzy cykle, z których pierwszy obejmuje podania mitologiczne, drugi ma za bohatera Konchobata, króla Ulsteru, i jego wojownika Kuohulainna, trzeci wreszcie opiewa czyny Finna albo Finda i jego towarzyszów broni; po za tern dochowały się jeszcze liczne pieśni późniejsze, nawet z czasów chrześciańskich. — E. germański przechował się obficiej tylko u Skandynawów, u których składa się on z dość licznych pieśni mitologicznych i bohaterskich, przekazanych głównie w Eddzie Starszej (ob.), oraz z sag, t. j. biograficznych opowieści pisanych prozą, tu i owdzie przeplataną cytatami z pieśni; większość ich jest treści historycznej, niektóre jednak mają pewne zabarwienie mityczne. E. innych narodów germańskich znany jest tylko ze skromnych resztek: anglosaska pieśń o Beowulfie, staro-niemiecka Pieśń o Hildebrandzie i parę zabytków mniejszej wagi—oto wszystko, co przechowało się z doby początkowej. Niemiecka Pieśń o Nibelungach, Gudrun, cały cykl poematów o Dytrychu z Berna (Teodoryku Wielkim), oraz kilku innych, znane są juź tylko z opracowań późniejszych, mniej lub więcej kunsztownych. Z pomiędzy narodów romań-skioh epicką rodzinę stworzyli tylko Kastylczycy i Francuzi. Ale kiedy pierwsi zdobyli się w niej zaledwie na drobne romance, lub, co najwyżej na parę skomplikowanych poematów kronikarskobio-graficznych, drudzy posunęli się znacznie dalej i stworzyli kilka odmian E-u, świadczących o wyższych aspiracyach poetyckich. Najdawniejsze są chansons de geste, wysnute z bogatego zasobu podań narodowych o walkach z niewiernymi i o krwawych starciach suzerenów z lennikami. Są to juź obszerne poematy, opracowane bez poczucia artystycznego, prostotą stylu i techniki poetyckiej wielce zbliżone do epiki pierwotnej, ale szeroko założone, zaokrąglone i jednolite pod względem myśli przewodniej. Więcej kunsztu w opracowaniu okazuje E. romantyczny w licznych poematach, wysnutych z podań walijsko-bretońskich (celtyckich). Wprawdzie i one nie celują ścisłością kompozycyi i chętnie rozpraszają się na Szczegóły uboczne, nie umieją należycie wyzyskać motywów poetycznych, ale formę zewnętrzną mają juź staranniejszą: styl giętszy, bardziej wyrobiony, frazeologię bogatszą i kunszt rymotwórczy udoskonalony; zamiast bowiem assonansy, wiążącej wchansons de geste dowolną ilość wierszy dzie* sięciozgłoskowych w tyrady (niby ustępy), występuje w nich rym parzysty, a wiersz ośmiozgłoskowy. Snąć, że truwerowie nabyli ogłady literackiej, że się liczą z wyźszem towarzystwem, dla którego tworzą swoje „romans* i „contes“. Jakoż utwory ich—to wyidealizowane obrazy rycerskiej galanteryi, wcielonej w szereg fikcyjnych i wielce fantastycznych przygód rycerzy króla Artura, czyli rycerzy okrągłego stołu. Z pośród tych poematów, opiewających ideał rycerstwa światowego, wyróżnić należy kilka, które mają za temat św. Gra-ala. Reprezentują one zwrot mistyczno-religijny w idealizowaniu rycerstwa. Najwyraźniej i naj-świetniej zwrot ten uwydatnił, nie żaden truwer francuski, ale niemiecki poeta, Wolfram z Eschen« bachu, w swojej przeróbce Parciwala.—Obok tego opiewano we FranCyi i tematy klasyczne, jak np. Wojnę Trojańską, Edypa, Aleksandra W-go, Eneasza, Cezara i t. d. Tylko dwóch ostatnich znano bezpośrednio z poematów Wergila i Lukana, innych zaś z różnych ubocznych i dorywczych źródeł. Wszystkich jednak na wyższym lub niższym stopniu przystosowywano z całą naiwnością do pojęć i obyczajów średniowieczno-rycer-skich; nie odczuwano przecież zalet artystycznych nawet tych pierwowzorów, które przerabiano bezpośrednio np. Eneidy Wergiliusza. Z pomiędzy utworów tego cyklu zasługuje na uwagę chyba poemat o Aleksandrze, z tego względu, że jest pisany wierszem dwunastozgłoskowym, czyli t. zw. aleksandrynem, który w nowożytnej literaturze francuskiej znalazł bardzo szerokie zastosowanie. Czy jednak autor najdawniejszej Aleksandrei-dy (Aleksander de Bernay) pierwszy go użył, jak pospolicie utrzymują, to jeszcze kwestya; zresztą aleksandryny, lubo rzadko, Bpotyka się i w innych utworach poetyckich owych czasów. Wreszcie średniowieczna literatura francuska stworzyła znaczną ilość pomniejszych kompozycyj epioznych różnej treści—religijnej, romantycznej, obyczajowej. Ostatnie przybierają zazwyczaj charakter satyryczny. Do nich należy zaliczyć różne opracowania Romansu o Lisie (ob.) i wielką ilość utworów no-wellistycznych, zwanych fabliaux (ob.). Rozkwit ich przypada na w. XIII i XIV. Ku schyłkowi Wieków średnich twórczość epicka we Francyi zaczyna się wyczerpywać, nie wydaje nic świeżego, ani godnego uwagi. Co najwyżej, przerabia, kompiluje dawniejsze utwory, rozszerzając ich treść nowemi przygodami, których fantastyczność przechodzi w niedorzeczność. Przy tern zazwyczaj zmienia i samą ich formę, t. j. przerabia z wiersza na prozę. Tak powstały liczne romanse rycerskie, bardzo poczytne w w. XIV, XV, ą nawet XVI, i to nietylko we Francyi, ale w całej Europie zachodniej. Najdawniejsze z nich jednak, napisane w drugiej połowie w. XII i odnoszące się do cyklu bretońskiego, poprzedziły ukazanie się poema-

tów romantycznych. W ogólności Epos średnio- I myśli, jak i artysfcycznem wykońozeniem. Ale wieozay, aczkolwiek pod względem ilościowym bar- j Boska Komedya, jakkolwiek duchem uawskroś śre-dzo bogaty, jakościowo nie wzniósł się bardzo wysoko. Wielką wartość poetyczną posiada tylko E. narodowy, t. j. owe pieśni bohaterskie i rapso-dye, lab nawet cykle pieśni, które stworzył sam naród. E. kunsztowny ceohuje przedewszystkiem brak głębszego poozucia artystycznego i w ogólnej architektonice, i w równomiernem opracowaniu szczegółów, nawet w wyzyskania efektów poetyckich. Obok tego najczęściej bywa rozwlekły i powierzchowny; stronę psychologiczną uwzględnia bardzo rzadko i niedostatecznie. Rzecz godna uwagi, źe pod żadnym z tych względów nie korzystał nic prawie z wzorów klasycznych, które nie były mu obce zupełnie: znano niektórych pisa-rzów rzymskich, nawet przerabiano ich utwory.

dniowieczna, jeżeli wznosi się na wyżyny, dla poetów średniowiecznych niedostępne, zawdzięcza swą niezrównaną wartość temu, źe geniusz Dantego zasilił się pierwiastkami artyzmu klasycznego. Dante był pierwszym poetą średniowiecznym, który z istotną dla siebie korzyścią literacką rozczytywał się w utworach klasyków rzymskioh, głównie zaś Wergilusza. Ale bo też we Włoszech zanosiło się jnż wtenczas na odrodzenie klasyoy-zmu. Odrodzenie to, więcej aniżeli inne czynniki, wpłynęło na wywołanie doniosłej rewolucyi umysłowej w ciągu w. XV i XVI, która zainaugurowała literaturę nowożytną, i wprowadziło nowe pierwiastki do twórczości poetyckiej. Przedewszystkiem ważną rolę odgrywała odtąd dojrzała świadomość artystycznego tworzenia, przez studya klasyczne zdobyta. Z drugiej jednak strony twórczość poetycka zwróciła się teraz na tory naśladownictwa i nieprędko się z nich cofnęła. Na razie nawet chętnie posługiwała się językiem łacińskim. E. przechodził te same koleje. Humaniści, podzielając uprzedzenie Petrarki, opiewaii wierszem łacińskim różne tematy epickie, troszcząc się przedewszystkiem o nieskazitelną poprawność dykcyi i o zewnętrzne zbliżenie się do wzorów klasycznych (głównie rzymskich); natura treści była dla nich rzeczą podrzędną a jej wybór niezawsze był trafay. To też ich poematy są najczęśoiej mało poetyczne, deklamatorskie, erudycyjne. Najwięcej takich epików wydały Włochy, ale zaledwie tylko niektórzy z nich zasługują na uwagę, jak np. Jakób Sannazaro, przezwany chrseściańskim Wer-giliuszem za swój poemat ^De partu Virginia“, Jakób Sadoleto, autor poematu „Curtius“, Piotr Aoge-lio Bargaeus, autor poematu „Syrias”, w którym opiewał wyprawę krzyżową Gotfryda z Bouillonu, i niektórzy inni. Mniej gorliwie, ale z powodzeniem również miernem, epika łacińska była uprawiana przez poetów innych narodowości; najczęściej jeszcze układano poematy historyczne, do których wątku dostarczały wojny i inne pamiętne wydarzenia współczesne. Zresztą i E. w języku narodowym w owej dobie Odrodzenia kwitł głównie we Włoszech. Rozpoczął go uprawiać jeszcze w w. XIV Bokacyusa, który stworzył dla niego nawet odrębną formę—stanzę czyli oktawę, zatrzymaną przez wszystkich późniejszych epików włoskich. Tylko Trissino pisał swoją „Italia libérât» da Gotti“ jede-nastozgłoskowym wierszem jambicznym nierymo-wanym. On też jeden wziął do epopei temat z przeszłośoi Włoch. Inni epicy czerpali treść ze średniowiecznych podań francuskich, albo też, ale tylko wyjątkowo, z dziejów obcych, i traktowali ją w sposób rozmaity, zawsze przecież z mniejszem lub większem zabarwieniem romantyeznem. E. poważny, heroiozny, reprezentuje godnie tylko Jerozolima wyzwolona Torquata Tassa, gdyż Italia Trissina jest poematem zgoła chybionym. Gorliwie natomiast był uprawiany E. romantyczny w tonie mniej lub więcej żartobliwym. Luigi JPulci, Cieco, Ariosto, Berni i inni nadawali mu różne od-

Wielu poetów średniowiecznych posiadało wykształcenie szkolne. Księża, posiłkując się wzorami rzymskiemi, opracowywali wierszem żywoty świętych, ustępy z Biblii, legendy, a nawet tematy światowe, np. wydarzenia historyczne albo podania bohaterskie. Niekiedy w utworach tego rodzaju zdobywali się nawet na swobodniejszy polot poetycki. Do celniejszych zabytków tej epiki łacińskiej zaliczyć należy poemat Waltarius, opiewający jedno ze staro-niemieckich podań bohaterskich, oraz Isengrimus. Jest to obszerny poemat, ciekawy nietylko z tego względu, źe przedstawia jedno ze stadyów wytwarzającego się Romansu o Lisie, ale i dla swych licznych zalet artystycznych, w których nieznany autor (z w. XII) okazał znaczne wyrobienie się literackie na wzorach rzymskich, żadnego z nich przecież nie naśladując wyraźnie.

Wogóle wszakże epika łacińska w Wiekach Średnich była wielce Bztywna, już chociażby dla tego, źe musiała zwalczać nadzwyczajne trudności językowe, i potrafiła oziągnąć, co najwyżej, jakieś dorywcze zalety artystyczne; częściej wydawała elaboraty szkolnej erudycyi z odcieniem moralizująco-allegorycznym, mniej lub więcej poprawne pod względem języka i stylu. Jako lepszy okaz tego rodzaju E-u służyć może Aleksandreida Gautiera z Lile albo z Cbâtillon (w. XII). Epika religijna, której początki sięgają jeszcze czasów rzymskich (w. IV), nie poprzestawała na kompozycyach łacińskich: wcześniej lub później wydala ona podobne utwory i w językach żywych, stosownie do tego, gdzie zaszczepione chrześciaństwo znalazło język mniej lub więcej wyrobiony. Najwcześniej, bo już w w. Vil, zaczęli ją uprawiać Anglosasowie; w w. IX Niemcy, a dopiero potem Francuzi, Prowansalowie i wogóle narody romańskie. Epika ta składa się z parafraz Biblii, żywotów świętych, legend itp. utworów, pisanych przeważnie przez księży z więk-szem lub'mniejszem przejęciem, z mniej lub więcej widoczną tendencyą religijno moralizującą. Pomiędzy niemi szczególniej na uwagę zasługują widzenia, nie dla jakiejś większej wartości literackiej, ale z tej przyczyny źe tego rodzaju utwory podsunęły w części Dantemu pomysł do Boskiej Kome-dyi, tej najgenialniejszej w swoim rodzaju epopei religijnej, imponującej zarówno wysokim polotem

61

Kucyki Powsz. Hlu»tr. Ztsz 152 T. 19-ty.

cienie: od lekkiej ironii aż do sarkazmu i swawol- XVII), poemat historyczno-bohaterski, napisany nej burleski; wszyscy przecież ośnieszali śedaio* z wielkiem przejęciem, lubo w pewnej zależności wieczne rycerstwo w szeregu awanturniczych i fan- od wzorów włoskich z okre3U Oirodzenia. Wiek tastyczuych przygód na tle walk Karola W. z nie- XVIII, wiek oschłego racjonalizmu, nie sprzyjał wiernymi. Tylko Bojardo stanowi poniekąd wyją- w ogólności poezyi; owszem, zniżał jej polot, już tek w swoim Rolandzie zakochanym. Najdosko- i tak więzami pseudo-klasycyzmu skrępowany nalszym, typowym okazem tej epopei żartobliwej i zmanierowany. W ówczesnej atmosferze umysło-jest Roland Szalony Aryosta, poemat chaotyczny, wej, przesiąkłej negaoyą i szyderstwem, zbrakło rozstrzelony, ale olśniewający subtelnością ironii, ożywczych pierwiastków dla szczerszych uniesień niewyczerpaną rozmaitością scen i obrazów, odma- poetycznych; przytępiło się nawet samo poczucie lowanych i wycieniowanych po mistrzowsku. Obok poezyi Brak jej zastępowała ozcza affektacya tej epopei żartobliwej, której uprawa przeciągnęła i wyszukane retoryczne rymotwórstwo. Najwięcej się aż do w. XVIII (Fortiguerra), już w w. XVI traciły na tern wyższe rodzaje poezyi. To też powstaje E. komiczny i heroiczno - komiczny; uprawa E u bohaterskiego bardzo mierne wydała stał się wszakże ulubionem polem uprawy dopiero owoce. Szersze' aspiracye miał Wolter, ale jego w następnym. Reprezentują go, opróoa różnych Henryada jest tylko wierszowanym obrazem histo-parodyi E u klasycznego (Iliady, Eueidy), liczne rycznym, w którym, zamiast bogów olimpijskich, utwory swawolnego szyderstwa, jak np. „Lo scher- działają uosobione abstrakcye. Oprócz niej można no degli Dei* (Wyszydzenie Bogów) Braccioliniego, chyb* zaznaczyć Rossyadę Cheraskowa, jako pierw-„Malmantile racquistato* (Malmantile odzyskane) Lip- szą próbkę E u bohaterskiego w literaturze rossyj-piego i t. d. Wogóle są to poematy miernej war- skiej. —Anglicy i Niemcy chętniej zwracali się do tości; tylko Tassoniego ,La secchia rapita“ (Wiadro opiewania tematów biblijnych, w czem za przewo-PorwaDe) wznosi się nad poziom przeciętnej mier- dnika służył im Raj Utracony Mitona. Tak, w An-noty. Niedość na tem: prawie jednocześnie z Wia-^ glii Young napisał Sąd Ostateczny, w Niemczech drem Porwanem ukazał się „Adonis* Mariniego zaś Bodmer Noachidę, a Klopstock—Messyadę; ale (1623), stanowiący jeszcze jedną odrośl twórczości większą wartość literacką posiada tylko ostatnia, epickiej Włochów. Twórczość ta jednak, pomimo Z lepszem natomiast powodzeniem uprawiano w tych całej wielostronności, w ostatecznym wypadku nie- czasach E. komiczny, co łatwo daje Bię wytłóma-wiele wydała płodów trwalszej wartości literackiej, czyć satyrycznym nastrojem umysłów wieku XVIII. Ale i inne narody nowożytne nie mogą się pochlu- W Auglii uprawiał go Pope (Pukiel porwany), we bić pomyślniejszym z tych czasów rezultatem, tyl- Francyi—Gresset (Vert-vert) i Wolter, który w Dzie-ko, że mniej sił zużyły na uprawę E-u. Jedynie wicy Orleańskiej (La puoelle) z właściwym sobie Portugalczycy i Anglicy stworzyli E, godny uwagi, sarkazmem wyszydził wierzenia średniowieczne. Pierwsi mają Luzytańczyków (Os Lusiadas) Camöe- W Niemczech między innemi Zacbariä cieszył się sa, E. historyczno-bohaterski, wzorowany wpraw- w swoim czasie uznaniem jako autor kilku poema-dzie na klasycznym, ale daleki od naśladownictwa, tów komicznych (Der Renommist, Das Schnupftuch podniosły duchem narodowym i poetycznym na- i t. d.); perłą wszakże epopei komicznej w szla-Btrojem. Drudzy w Królowej wieszczek (The fairy chetniejszym stylu jest Oberon Wielanda, przypo-queen) Spensera (w. XVI) posiedli piękny E. cza- minający włoską epopeję żartobliwą.—Literatura rodziejski, nieco zabarwiony allegoryą, oraz wspa- szwedzka ma udatny poemat komiczny, Borasiadę niały E. biblijny w Raju Utraconym Miltona (w. Rudbecka, duńska—Staerkadder Prama. Nie brak XVII); obok niego słabiej daleko przedstawił się też ponownych próbek w tym rodzaju w literatu-E. Satyryczny w Butlerowskim Hudibrasie. Poza rze włoskiej i hiszpańskiej, ale bez głębszej war-tem w Niemczech ukazało się parę próbek E, ko- tości. Wogóle tego rodzaju kompozycye, o ile miczoego. W Hiszpanii, oprócz kilku poematów re- treśó ich nie była ozerpana ze świata starożytne-ligijnych, wierszowanych historyj i przeróbek lub go, nadprzyrodzoną masayneryę olimpijską zastę-kontynuacyj włoskiej epopei żartobliwej, ukazał się pują mniej poważną, na którą się składają różne tylko jeden poważniejszy nastrojem poemat history- psotne elfy, wieszczki i t. p. istoty czarodziejskie, czno-epiczny „Araucana” Ercilli, osnuty na tle walk Wreszcie do rzędu utworów epiki komicznej można Hiszpanów z Araukami w południowej Ameryce; zaliczyć różne parodye i trawestacye E-u klasycz-epopeję komiczną reprezentuje skromnie Gatoma uego, mniej lub więcej szczęśliwe, a posiada je każda chia Lope de Vegi. Francya w ciągu XVI i XVII prawie literatura w tym okresie.—Ku schyłkowi wieku wydała kilka przeróbek E-u bohaterskiego: w. XVIII, z upadkiem smaku pseudo-klasycznego, Franoyadę Ronsarda, Clovisa Desmetsa, Dziewicę twórczość poetycka odzyskała zupełną swobodę, (Orleańską) Chapelaina i t. d., ale żadna s nich zarówno w wyborze treści, jak i w sposobie jej nie wzniosła się nad poziom suchych, erudycyj- wyzyskania. E. zrzucił z siebie obowiązkowy strój nych kompozycyj, skrupulatnie i pedantycznie na- uroczysty, jaki dlań utkała była erudyoya pseudo-kla-śladowanych podług wzorów klasycznych; na więk- syczna, i zaczął się przyoblekać w formy dowolne, szą natomiast uwagę zasługuje Pulpit, poemat mniej lub więcej proste lub wytworne, ale zawsze komiczny, którego autorem był wybitny satyryk artystycznie uszlachetnione; najpowszechniejszą Boileau. Wreszcie z pośród narodów słowiańskich z nich jest powieść poetycka, mniej pretensyonal-tylko Chorwaci mogą się słusznie pochwalić E-em na od poematu, dość jednak dogodna do zużytko-szerszego zakroju: jeBt to Gundulicza Osman (w. ! wania nawet zawilszej i poważniejszej treści.

mają własne dzieje.

W formy te wciela treść także rozmaitą, czerpaną z przeszłości i z teraźniejszości, rzeczywistą i fikcyjną, poważną i lekką, ale zawsze stara się o to, żeby ją oświetlić w dachu prawdy psychologicznej i zależności od warunków czasu i miejsca. Osiągnięcie większego lub mniejszego stopnia doskonałości zależy już od osobistego uzdolnienia poety. Epikę historyczną, przeznaczoną do odtwarzania przeszłości, pod postacią ballad, romansów, powieści poetyckich i poematów bohaterskich, uprawiano naj-gorliwiej wśród narodów germańskich. W Anglii Walter Scott, który był właściwie twórcą nowożytnej epiki historycznej (ballady, Pieśń ostatniego minstrela, Pani jeziora i t. d.); w Niemczech potro-sze Scheffel (Ekkehard), Lingg (Die Völkerwanderung), Hamerling (Ahasvérus, König von Sion) i inni; w Skandynawii: Oehlenschläger (ballady, Helge, Hrolf Krake, Ragnar Lodbrok) Giuudtvig (Kong Harald), Tegnér (Svea, Fritjof, Axel), Geijer (ballady); w Hollandyi Lennep (Nederlandsche Legenden); w Stanach Zjednoczonych Longfellow (Hiawatha) i inni. Natomiast narody romańskie uprawiały E, historyczny tylko dorywczo; godniejsze uwagi poematy napisali: we Włoszech—Grossi (J. Lombardi), w Hiszpanii Zorrilla (Legenda o Cydzie), w Portugalii Almeida - Garrett (Camées). — Wśród narodów słowiańskich uprawiali go: w Rossyi Puszkin (Połtawa); Lermontow (Pieśń o Iwanie Groźnym, Bojaryn Orsza), w Czechach: Holly (Świętopełk), Czech (Adamici), Zeyer (Założenie Pragi) itd. Dzielnym pracownikiem na tern polu wśród Węgrów jest Arany (Toldi, Śmierć Budy). Częściej i wielostronniej niż do malowania obrazów z przeszłości służył E. w bieżącem stuleciu do osiągnięcia innych celów poetyckioh. W tym razie przybierał jeszcze kształty tak subtelnie się różniące, iż niepodobna ich ściśle rozgraniczyć, zwłaszcza gdy się uwzględni różnorodność treści i tonu; nie-zawsze nawet trzymał się w granicach sobie właściwych i wkraczał w dziedzinę liryki; niekiedy zaś przyoblekał się w prozę poetyczną (Męczennicy Chateaubrianda, Merlin Quineta).—Pod piórem wielu poetów przybierał charakter bezpretensyonal-nych obrazków, zwłaszcza sielsko-obyczajowycb; tak go zużytkował, między innymi, Vosb (Luiza), Goethe (Herman i Dorota), Brizeux (Marya), Beck (Janko), Tennyson (Enoch Arden), Mistral (Mireio) i t. d. W większe rozmiary urastał jako poemat obyczajowy, przyczem zwykle przybierał ton mniej lub więcej satyryczny; takim jest Don Juan Byrona, Adam Homo Paludana - Miillera, Eugeniusz Oniegin Puszkina. Niekiedy wcielał się nawet w komiczne humoreski, jak np. Tulifäntchen Immermanna albo Cyganie z Nagy Ida Araniego. Moore zużytkował go jako powieść poetycką do malowania obrazów z życia narodów wschodnich (Lal-la Roukh); podobnież Bodenstedt (Ada), Lermontow (Demon, Laik klasztorny) i inni. Jako poemat fantastyczny uprawiali go: Platen (Abbasydo-wie), Petöfi (Witeź Janosz), Verdaguer (Atlantyda), Morris (Raj ziemski) i t. d. Inni starali się w nim odzwierciedlić jakieś godniejsze uwagi stany psychologiczne, jak np. Musset (Roiła), Prati (Arman

do), swoje reformatorskie pomysły, np. Shelley (Powstanie islamu) albo historyozoficzne poglądy, jak np. W. Hugo (Legenda wieków). Słowem E. XIX w, naginał się do celów najrozmaitszych, szczególniej w pierwszej połowie stulecia; w nowszych czasach wyręcza go w tem coraz częściej, powieść, zwana dawniej pospolicie romansem, i nowella, które aczkolwiek wytworzyły się z E-u, ze względu jednak na odrębną formę prozaiczną

E. G.

Epos W Polsce. W twórczości naszego ludu nie zuajdujemy nawet szozątków. z którychby mogła rozwinąć się epopeja. Mamy tylko klechdy i podania, legendy o ludziach zwykłych, o czarownikach, o świętych, czasami o królaoh. Niektórzy (Ernest bwieîawski) w opowiadaniu naszego pierwszego kronikarza Gallusa o Bolesławie Chrobrym chcieli widzieć ułamki eposu; zdaniem jednak powszechaem charakteru tego owo opowiadanie nie ma, jest tylko wyrazem uwielbienia, z jakiem poetycznie nastrojony kronikarz zwraeał się ku czasom dzielnego monarchy. Podobnież wzmiankowane przez kronikarzy lub dochowane nam z XV-go wieku poezye o bitwach mogą być, co najwyżej, nazwane śpiewami historycznemi, nie zaś ułamkami epopei. W ogóle możaa utrzymywać, że aż do XIX-go wieku mieliśmy raczej poe-mata historyczne, czy biograficzne, aniżeli epopeje we właściwem znaczeniu tego wyrazu. Pierwszą próbą w tym kierunku, pod wpływem humanistycznym powstałą, z mieszaniną pojęć chrze-ściańskich i mitologii klasycznej, jest: .Wojna pruska" (Bellum pruthenum) Jana z Wiślicy (1516). Potem Jan Kochanowski zamierzał opiewać bohaterską śmierć Władysława Warneńczyka, ale pozostawił tylko króciutki fragment, prócz tego obrobił wierszem opowiadanie biblijne p. t. „Zuzanna“ (1564) i napisał jakby dyaryusz wierszowany o wyprawie Krzysztofa Radziwiłła w roku 1581 p. t. „Jezda do Moskwy”. Po tych początkowych próbach epiki historycznej i religijnej główny jej rozkwit nastąpił w wieku XVII, i to w trzech kierunkach: rei;gijno-ascetycznym, historyczno - biograficznym i fikcyjnym, a) Co do pierwszego, najgłówniejszymi twórcami opowiadań życia świętych i Chrystusa są: Stanisław Grochowski, autor „św. Cecylii"; Wacław Potocki, autor .Nowego zaciągn pod starą chorągiew Chrystusa", Wespazyan Ko-chowBki, autor .Chrystusa cierpiącego“; Szymon Gawłowieki, autor .Jezusa Nazareńskiego" w dwudziestu pieśniach (1653); Walenty Odymalski, autor .Świata, naprawionego od Jezusa Chrystusa* (1670). b) Co do drugiego, poemata historycz-no-biograficzne zapoczątkował Samuel ze Skrzypuy Twardowski, ogłosiwszy cały ich szereg, jako to: „Przeważna legać,ya Krzysztofa Zbaraskiego do Turek", „Władysław IV“, .Wojna domowa“. Naj-celniejszem dziełem w tym rodzaju jest .Wojna Chocimska“ Wacława Potockiego. Wespazyan Ko-chowski zaledwie rozpoczął historyę wyprawy wiedeńskiej p. t. .Dzieło boskie“. Inne poemata, ku czci Jana Ill-go nakreślone, np, Chrościńskiego, zaledwie zasługują na wzmiankę, c) Co do trzeoiego

poemata fikcyjne są w XVII wieku wszystkie, jak się zdaje, przeróbkami lub naśladowaniami. Pierwszy zaczął je pisać Hieronim Morsztyn, wydawszy „Pilomaohię" (wojnę miłosną) i „Antypasty małżeńskie*. Potem Andrzej Morsztyn napisał według poety włoskiego, Marmiego, swoją „Psyche". Samuel Twardowski wydał „Dafais w drzewo bobkowe przemienieła się“ i „Nadobną Pasąualinę" (z hiszpańskiego, jak tytuł opiewa). Wacław Potocki przerobił na wiersz polski słynny allego-ryczny obraz Barclaya, po łacinie napisany p. t. „Argenis", a prócz tego ogłosił „Syloreta" i napi-Bał wiele innych opowiadań wierszowanych, za życia jego nieogłoszonych, z pomiędzy których tylko „Wirginia, panna rzymska“ doczekała się druku. Ogólny charakter tych opowiadań o fikcyjnych bohaterach polega na nagromadzeniu znacznej ilości nadzwyczajnych przygód, oraz na nagłych zmianach losu. O prawdopodobieństwo au-torowie nie troszczyli się wcale, a jedna z naj-pierwszych chronologicznie powieści wierszowanych, to jest „Historya o królewnie Banialuce“ przez Hieronima Morsztyna, z powodu nieprawdopodobnych zawikłań wywołała zwrot językowy „prawić banialuki". Pierwsza połowa XVIII-go wieku w charakterze swoim literackim była dalszym ciągiem poprzedniego stulecia. Mamy z tego czasu dwa poemata, niby epiczne, po łacinie napisane, jeden przez Jana Damascena Kalińskiego p. t. „Viennis“, opisujący wyprawę wiedeńską, drugi przez Jana Skorskiego z bajecznych dziejów Pol-Bki p. t. „Lechus”.. Elżbieta Druibacka napisała wierszem polskim „Żywot Dawida króla”, „Fabułę o książęc-iu Adolfie“, „Historyę księżniczki Elefan-tyny", „Przykładne z wiernej miłości małżeństwo".

W drugiej połowie XVIII go wieku i początkach XIX-go wpływ poetyki i wzorów francuskich odbił się na wszystkich utworach epicznych. W rodzaju poważnym jednak nie zdołano nic znakomitszego utworzyć, ale w rodzaju źartobliwo-saty-rycznym pojawiło się kilka rzeczy udatnych. Jakoż „Wojna Chocimska* Ignacego Krasickiego jest najsłabszem jego dziełem, a „Myszeis" i „Mona-chomachia" należą do najcelniejszych. Kajetan Węgierski zręcznie naśladował „Pulpit" Boila . w swoich „Organach”. Ksiądz Muśnioki w „Poł* tawie“ poszedł za Twardowskim, a Bończa Dyzma Tomaszewski w „Jagiellonidzie“ nieszczęśliwie naśladował Tassa. Stosunkowo najlepszym poematem historycznym s czasów pseudo - klasycyzmu, celującym powagą treści i starannem obrobieniem jest „Stefan Czarniecki" Kajetana Koźmiana. Wraz z rozpowszechnieniem się poezyi romantycznej zyskuje powieść poetycka przeważnie w duchu i formie Byrona wielu twórców. Pierwszą taką u nas powieśoią, jednak nie Bajroniczną jeszcze, jest „Grażyna" Mickiewicza (1823), po której nastąpił Bajro-niczny już „Konrad Wallenrod“ (1828). Niezależnie od Mickiewicza pisze i wydaje swoię „Maryę“ Antoni Malczewski (1825), Seweryn Goszczyński ogłasza swój „Zamek Kaniowski" (1828) Juliusz Słowacki najobfitszym był twórcą takich Bajronicznych opowiadań; tu należą: „Szanfary“, „Hugo", „Arab", „Mnioh", „Jan Bieleoki", „Żmija", „Lambro“. Pod skombinowanym wpływem Armata i „Don Juana“ Bajronowskiego powstały dwa poemata Juliusza: „Podróż do Ziemi Św." i „Beniowski“. Wpływ Dantego uwidocznił się w „Poemie Piasta Dantyszka o p:ekle", w „Wacławie“ i „Ojcu zadżumionych". Dante, biblia i „Księgi narodu“ Mickiewicza, a przytem pisma Chateaubrianda przyczyniły się do utworzenia „Anhellego“. Niezależnie od wpływów Bajronicznych pisze Gustaw Zieliński swego „Kirgiza" (1842). Zanim przejdziemy do dalszego rozwoju eposu, zaznaczyć tu potrzeba ukazanie się w r. 1834 największego dzieła epioznego w języku naszym, jedynego, któremu nazwa epopei przyznaną być może, to jest „Pana Tadeusza” Mickiewicza. I Słowacki próbował Btworzyć epopeję, ogarniającą całe dziejowe życie narodu polskiego, ale wykonał tylko drobną cząstkę projektowanego dzieła, i to w sposób mglisty, mistyczny, pod tytułem „Król Duch". Józef Igna-oy Kraszewski pragnął wskrzesić przeszłość pogańskiej Litwy i napisał duży, trzytomowy poemat pod ogólnym napisem „Anafnlas“ ale pierwsza tylko jego część, t. j. „Witolorauda" ma prawdziwe piękności poetyckie, gdy dwie inne: „Min-dows" i „Witoldowe boje" są suchą kroniką. Po tych wielkich lub przynajmniej znakomitych u-tworach nastąpił okres gawędziarski, w którym powszednie temata w sposób rozwlekły przedstawiano. Wyliczenie dzieł, należących do tego okresu znajdzie stosowniejsze miejsce pod wyrazem gawęda; tu tylko dodam, że do nazwy powieści poetyckiej może mieć prawo „Urodzony Jan Dęboróg“ Syrokomli, do nazwy zaś rapsodu rycerskiego— „Mohort“ Wincentego Pola. Świeży pierwiastek do eposu naszego wprowadził Mieczysław Romanowski, pisząc swe mieszczańskie opowiada-danie p. t. „Dziewczę z Sąoza“. Władysław Tarnowski (Ernest Buława) wydrukował w „Poezyach studenta* (Lipsk 1863 — 65), aż dziesięć powieści poetyckioh w duchu ultra-romantycznym. Nie wymieniamy ich tytułów, wspomnimy tylko późniejszą jego powieść pod tytułem „Kochankowie ojczyzny" (1872). Jadwiga Łuszczewska (Deotyma) powzięła zamiar wyśpiewania „Polski w pieśni", lecz, jak dotychczas, tylko częściowo uskuteczniła swój zamiar; wydała mianowicie poemata: „Lech", „Walka olbrzymów“, „Wizimir", „Dwunastu wojewodów“, „Gonitwy w dolinie prądnika" i do tegoż cyklu zaliczyła „Wandę", napisaną w formie dramatycznej. Czy obecnie drukujący się obszerny poemat „Sobiezki pod Wiedniem" także do tego cyklu należy—nie wiem, ale to pewna, że będzie bodaj najlepszym jej utworem. W najnowszym okresie rozwoju naszej literatury po kilku niefortunnych próbach powieści poetyckiej zaprzestano ich na dość długo. Dopiero w najnowszych czasach na-powrót się do niej zwrócono. Ze starszego pokolenia zaznaczył się tu dodatnio swoim ładnym obrazkiem z życia w zaścianku p. t. „Sroczka" Antoni Pietkiewicz (Adam Pług), z młodszego zaś najwięcej rozgłosu i powodzenia miały opowiadania Włodzimierza Wysockiego, mianowicie „Lasz-

zylii“.

K. K.

E. (Hoch E.).

Eppendorf 1) E. osada na obszarze wolnego miasta Hamburga, nad Alsterą; piękne wille Ham-burczyków; około 7 000 m ców. Tu w r. 1768 założył Samuel Heinioke pierwszy instytut dla głuchoniemych, który później przeniósł do Lipska. 2) E-, przemysłowa wieś w Królestwie Saskiem, hetmaństwie okręgowem CwikowBkiem (Zwickau), powiecie Flöha; przędzalnie bawełny, fabryki szpulek, zabawek dziecinnych; huty żelazne; 2 500

And. S. .

And. S.

And. S.

Eppomina, a według Plutarcha Empone, co w języku Gallów ma znaczyć „bohaterka" (porów. Epone, celtycka bogini), małżonka Juliusza Babi-

t. IX, 424).

And. S.

kau (1885) i „Oksana" (1891). Nie miał roz-głosu, ale pięknością nastroju i wdziękiem formy artystycznej odznaczył się poemat Bronisława Komorowskiego na tle stosunków wieku XVI-go o-snuty p. t. „Kniaziowie Roźyńsoy* (1889). Częściowe piękności posiada powieść podolska Józefa Stanisława Wierzbickiego p. t. „Hanka", oraz powieść staro- słowiańska Julii Terpiłowskiej, p. t. „Borys” (1893). Wojciech Dzieduszycki usiłował stworzyć epopeję mityczną, ogłaszając w dwu tomach swoją „Baśń uad baśniami* (1889), ale zarówno pod względem formalnym, jak i treściowym nièzbyt szczęśliwie wywiązał się ze swego zadania. Mało także zadawala jego „Anioł“. Wspomnieć wreszcie potrzeba próby eposu Maryi Konopnickiej: „Imagina“ i „Pan Balcer w Bra-

P. Chm.

Epostrakismos. Gra odbitkowa, polegająca na tern, że ktoś rzuca na wodę skorupkę lub kamyk, tak, aby on biegł jaknajdalej po powierzchni wody, wciąż się od niej odbijając. Grę tę często o-pisują autorzy greccy i łacińscy. Zwycięzcą zostaje ten, czyj pocisk pędzi najdalej i odbija się najczęściej. Po łacinie nazywa się to: testa rum jaculationibus ludere.—Ob. Hesych. pod wyrazem: ircoatpaxiCsiv.

Eppan, inaczej St. Michael, osada w Tyrolu Austryackim o l¹/* mili na południo - zachód od Bozeuu, w okolicy górzystej; Błynne winnice (zakład winogronowo-leczniczy)^ ruiny zamku hrabió >v

And. S.

m-ców.

Epping, miasteczko w angielskiem hrabstwie Essex, o 3 mile na północo-wschód od Londynu, z którym łączy się drogą żelazną; zaopatruje wielką stolicę w nabiał i wieprzowinę; liczy około 6 000 m-ców. Słynny las tutejszy, niegdyś znacznie większy, obejmuje 2*2¹/₂ km. □ powierzchni i sięga aż pod mury Londynu, którego własność stanowi. Gmina tego miasta uczyniła las dostępnym dla publiczności i wyjednała bill, mocą którego obszar leśny zmniejszanym być nie może; od tej pory jest to jedna z najbardziej ulubionyoh, a zarazem malowniczych i zdrowych miejscowości, do których uczęszczają mieszkańcy Londynu.

Eppingen, miasto powiatowe w badeńskim okręgu Heidelberskim, w górach Szwarcwaldu, nad rz. Elsenz i przy drodze żelaznej Heilbronn-Karls-rnhe; piękny kościół gotycki, hodowla drzew owocowych i wina; fabryki; łomy piaskowca; 3 600 m-ców.

na, możnego Lingona, który w r. 69 po N. Chr. wraz z Batawem Cywilisem postanowił wyzwolić Gallię od jarzma rzymskiego; zwyciężony przez wierne Rzymianom plemię Sekwauów, ukrył się w lochach swego wiejskiego domu, spaliwszy go poprzednio, i puścił pogłoskę, jakoby zginął w płomieniu. Wierna E., uwiadomiona o tern przez wyzwoleńca, we dnie udawała stroskaną wdowę, a w nocy wymykała się potajemnie do małżonka i zaopatrywała go w żywność. Starała się uzyskać ułaskawienie Sabinusa; gdy zaś to okazało się niemoźliwem, ukrywała go w ten sposób przez całe 9 lat, a bliźnięta, urodzone w tym czasie, wychowała w podziemiu. W końcu Sabinus został schwytany i odstawiony wraz z żoną do Rzymu; pomimo błagań E y, Wespazyan skazał go na śmierć. Nie chcąc przeżyć ukochanego małżonka, E. obelgami zmusiła cesarza do wydania takiegoż wyroku i na nią. Autentyczność powyższego zdarzenia poręcza Plutarch, który w Delfach znał jednego z synów E-y. Kilku francuskich pseudo -klasyków obrało losy E-y za temat do tragedyj: Passerat (1695); Richer (1735); Chabanon (1762). — Plat. Erot. 25; Dio Cassius: LXVI, 3, 16; Tacit.'Hist. IV, 55, 67; Secousse „Hist, de Sab. et d’Eppon." („Mém. de l’Acad. des luser.“

W. Ch.

Eppstein, osada w pruskiej prowincyi Hesskiej, regeneyi Wiesbadeńskiej, powiecie Górnego Taunu-eu, (Ober-Taunus); stary zamek, źródła mineralne, fabrvki wyrobów metalowych.

Eprémesnil Jan Jakób Duval D\ polityk francuski (* roku 1745 w Pondichéry, w Indyach Wsch. — f 22 kwietnia 1794 w Paryżu). Był synem Jakóba Duvala d’E., zięcia i współpracownika znakomitego Dupleîxa. Wróciwszy wraz z ojcem do Francyi, wstąpił do sądownictwa i został adwokatem królewskim w Châtelet w Paryżu, a następnie radacą parlamentu paryskiego, gdzie należał do stronnictwa reform i domagał się zwołania Stanów Generalnych. Na krótko przed wybuchem rewo-luoyi śmiałem wystąpieniem w obronie praw i przywilejów parlamentu zjednał sobie niebywały rozgłos. Rząd francuski postanowił na wiosnę r. 1788 odebrać parlamentom ich funkcye sądownicze, a natomiast przywrócić starodawne wiece sądowe („cour plénière“). D’E. dowiedział się o tych zamiarach, a nawet od zecera z drukarni królewskiej otrzymał odbicie przygotowywanego w tajemnicy edyktu. Natychmiast więc zwołał wszystkie izby parlamentu na nadzwyczajne posiedzenie i, odczytawszy edykt, napiętnował w energicznych wyrazach ten nowy zamach absolutyzmu (3 maja 1788). Wtedy parlament, na wniosek radzcy Goislard’a de Montsabert, zaprotestował uroczyście przeciwko wszelkiemu naruszeniu ustaw królestwa. Kanclerz Lamoignon kazał uwięzić D’E-a i Goislard’a. Kiedy straż przybyła po nich, całe zgromadzónie zawołało: „my wszyscy jesteśmy d’Eprémesnile i Go-islardowiel“ D’E. został wywieziony na wyspę św. Małgorzaty; niemniej zatarg parlamentów z rządem skończył się zwycięstwem pierwszych i zrodził w swem następstwie konieczność zwołania

Stanów Generalnych. Po wypuszczeniu na wol- sula. Pomimo to w 79 r., z niewiadomych powo-ncść (we wrześniu 1788) d’E. stał u szczytu swej dów, dał się wciągnąć do spisku Caeoiny, a sta-popularności. Podróż jego z Prowancyi do Paryża wiony jeszcze raz przed sądem, gdy senat uznał była nieprzerwanym szeregiem owacyj ze strony jego winę, brzytwą poderżnął sobie gardło.—Ta* prawie wszystkich warstw ludności. Atoli ten sprawca zwołania Stanów Generalnych i obrońca przywilejów parlamentu został niebawem jednym z głównych fiiarów władzy monarohicznej, kiedy ujrzał, że wszystkim przywilejom grozi zagłada.

cit. Annal. XII 4; XIII 33; XVI 22, Hist. II 53; IV 6—8,    43; Dio C

LXVI 16,

0Q tO

W. Ch.

Epruwetka (chemia), ob. Rozbiór chemiczny.

Epselwitz (Oebschelwitz) Dawid, syn Franciszka Rudolfa, podpułkownika gwardyi konnej, potem dyrektora cyrkułu wielickiego i A-gaie3zki z Nałęczów Rudnickich, pisarzówny Zatorskiej, pochodził ze szlacheckiej rodziny saskiej von Oebschelwitz, indygenowanej w Rzpltej w 1788 r. Właściciel dóbr Błagocie w Krakowßkiem, 1815 r. zoBtał senatorem Rzpltej Krakowskiej, w 1819 r. przeniósł się do Królestwa Polskiego, gdzie obrany został posłem z powiatu Krakowskiego na sejmy Królestwa; następnie mianowany kuratorem generalnym Instytutów naukowych i członkiem Rady ogólnej Rządowej komissyi wyznań religijnych i oświecenia publicznego. W 1824 r. mianowany senatorem kasztelanem Królestwa Polskiego. O-żeniony był z Teklą Wiesiołowską; z niej zoßta-wił jedyną córkę, Maryę Nowosielską. Umarł ok.

St. D. C.

Już w Btyozniu 1789 roku wyłożył swe poglądy oa ten przedmiot w broszurze: „Réflexions impartiales sur la grande question qui partage les esprits concernant les droits du roi et de la nation assemblée en Etats généraux**, gdzie wystąpił jako rzecznik monarchizmu i przywilejów stanowych. Wybrany do Stanów Generalnych, zaznaczył tam jeszcze dobitniej swą niechęć do reform.

Epsom, miasto w hrabstwie angielekiem Surrey, odległe o 22 km. od Londynu, w w. XVII słynęło i licznie było nawiedzane, dzięki swojemu źródłu wody gorzkiej, której funt zawiera w sobie około łuta soli, składającej się prawie z samego siarczanu magnezu a znanej pod nazwiskiem soli angielskiej, albo soli epsomskiej (Sai angli-canum, v. Sal Ebesbamense). Obecnie rozgłos swój zawdzięcza E. sławnym wyścigom konnym (Derby, (ob.) Oaks), odbywającym się tu corocznie od 1779 w w. piątek, albo we środę przed Zielouemi świątkami, na poblizkioh równinach piaszczystych (E. Downs).    *

Epsomit (sól angielska) mineral. Minerał układu rombowego, kryształy słupowate; rodzimy występuje w ziarnistych, włóknistych i ziemistych skupieniach, jako wykwit na gruncie i ua rozmaitych skałaoh. Łupliwość brachydiagonalna doskonała; c. wł. 1.7—1.8; tw. 2—2.5, bezbarwny, przeświecający, smaku słono-gorzkiego. Jest to siarczan magnezu z 7-u cząsteczkami wody: Mg,04 -f-7HaO, z 16.25 magnezyi, 32.53 kwasu siarcza-I nego i 51.22 wody. W wodzie łatwo rozpuszczal-

Stał na czele tych deputowanych ze Bzlachty, którzy do ostatniej chwili wzbraniali się połączyć ze stanem trzecim. W Zgromadzeniu Narodowem opierał się z całych sił ustawie cywilnej duchowieństwa i domagał się, aby katolicyzm został uznany za religię państwową. D. 29 września 1790 przedstawił Zgromadzeniu własny projekt »poprawy rządu*, który, będąc faktycznie uegacyą wszystkich reform, uchwalonych przez Konstytuantę, zo- r. 1835. stał wysłuchany śród ogólnych wybuchów wesołości. W ogóle d’E. był w Konstytuancie jednym z przywódzeów skrajnej prawicy, żarliwym obrońcą praw króla i duchowieństwa i nieprzejednanym przeciwnikiem wszelkich reform liberalnych.

To też imię jego, dawniej tak popularne, stało się Bymbolem n aj gwałtownej szej reabcyi i było w po* gardzie u ludu. W sierpniu 1792 roku d’E. omal nie padł ofiarą swej niepopularnośoi, pocaem zmuszony był opuścić Paryż. D. 21 września 1793 aresztowano go w Hawrze,^rzekomo jako agenta rządu angielskiego. Przewiezionego następnie do Paryża postawiono przed trybunałem rewolucyjnym (21 kwietnia 1794) i na drugi dzień stracono. Przyjął śmierć mężnie. Zbiór mów jego (»Discours et opinions“) wydany został w roku

1823.

Hml.

Eprius Marcellus, senator rzymski za czasów cesarstwa, słynny krasomówca i oskarżyciel (delator) w procesach „laesae Majestatis”. Urodzony w Kapui, pochodził z nizkiego rodu; pretu rę zdobył już za Klaudyusza w r. 48. Za Nerona kilkakrotnie występował w nikczemnej roli o-

alkaliczny; z roztworem kobaltowym w płomieniu utleniającym silnie prażony przybiera blado-róźo-wą barwę. Jako wykwit na giuncie występuje w stepach astrachańskich i syberyjskich, w Kastylii między Madrytem a Toledo, na wielu skałach (na gueisie w Freibergu, na glinie łupkowej w Ba-deńskiem), na żyłach kruszcowych (Herrengruud, Neusohl), gdzie niewielkie ilości tlenków metalicznych zastępują część magnezyi; wreszcie w wodach mineralnych (Epsom, Seidschiitz, Piillna). Niektóre odmiany rodzimej soli angielskiej zawie-

skarźyciela, między innymi OBkarźył w 66 roku ny, ogrzewany w kolbce wydziela wodę, topi się słynnego stoika Trazeasza Paetusa, za co otrzymał i nie zmienia; na węglu topi się, następnie traci 5 milionów sesterców. Za Ottona i Wespazyana wodę i kwas, zaczyna świecić i ma teraz odczyn sam był przedmiotem sądowych napaści, głównie za sprawą Helwidyusza Priska, zięcia Paetusa, lecz uwolniono go wskutek poparcia ze strony syna cesarskiego, Domicyana. Około roku 70 był konsulem, a później, od r. 71 do 73, wielkoraądz-cą (prokonsulem) Pamfilii i Licyi; świadczą o tern monety, bite w m. Kyme w Eolidzie. Po złożeniu urzędowania pociągnięty był do odpowiedzialności za zdzierstwo, lecz uwolniony został dzięki wymowie. Cieszył się względami Wespazyana i w r. 74 powtórnie zajmował urząd kon-

K. J.

Dr J. P.

rają tylko 6 cząsteczek wody, czyli 48°/₀ Używa się jako środek lekarski i na wyrób czystej magnezyi, oraz węglanu magnezu. Sztucznie krystalizowana sól ta daje kryształy jednoskośnoosiowe.

Epulis (gr.), mięsak na dziąśle. Nowotwory tego rodzaju wyrastają na dziąsłach, postać mają półkulistą albo grzybowatą, dochodzą czasami do wielkości jaja kurzego, powierzchnia ich bywa nierówna, guzowata, są miękkie, w naczynia krwiste bardzo zasobne, dla tego też do krwawienia skłonne. Leczenie polega na usunięciu ich, możliwie wczesnem, za pomocą operacyi krwawej, wznawiają się jednakże często.—Por. Mięsak.

Epulonowie (E p u 1 o n e s), kapłańskie kolle-gium rzymskie, jedno z czterech, lecz najmniej ważne, zwanych summa lub a m p 1 i s s i m a Collegia, ustanowione r. 196 przed Chr., na wniosek trybuna plebejuszowskiego, Kaja Licy-niusza Lukulla; zrazu złożone z 3 - ch, następnie z 7-u członków (septemviri E ). Układ ciała i sposób uzupełniania go odpowiadają zupełnie temu, Tcośmy pisali o iunem kollegium, mianowicie Duumviri (ob ); jedynym tylko rysem swoistym E-ów jest to, iż za rzplitej, zdaje się, wyłącznie wybierani byli z Piebejuszów; później wszakże wybór był mieszany. Niezależnie od cesarza i książąt krwi, patrycyuszów z prawa, wśród E ów widzimy patrycyuszów prywatnych; wszyscy zaś, z tytułu tego kapłaństwa, należeli do rzędu dostojników państwowych. Ostatni z nich znany jest pod r, 377 po Chr., za panowania Gracyana. Czy byli jacy jeszcze po nim, niewiadomo: to pewna, że po tej dacie niema już śladów istnienia kollegium. — Do attrybucyi E-ów należało przewodniczenie ópulom, ucztom, co zrazu przysługiwało pontyfi Srom, i dopiero wielki rozrost instytucyi wywołał potrzebę o-sobnego ciała. W każdym razie pontifices nie odstąpili zupełnie, przeciwnie, w ręku swych zachowali zwierzchnictwo, tak, iż E. byli tylko niejako ich delegatami, pełnomocnikami, którzy, jak to widzimy z jednego ustępu Cycerona (Orator III, 19), chętnie się do ich powagi odwoływali w razach wątpliwyoh. To stanowisko zależne określa zarazem miejsce E-ów w hierarchii kapłańskiej. Kompetencya ich jednak, jakkolwiek zapożyczona i ograniczona do jedynego przedmiotu, wymagała wielkiej zabiegliwości. Była ona jednostajną, ale zarazem i wieloraką. Niepodobna wyliczać wszystkich uroozystości, wszystkich wypadków okolicznościowych, w któryoh należało urządzać epu-1 a e, i teksty też nie wymieniają wszystkich: a były jedne przypadkowe, drugie stałe, w terminie oznaczonym, tak, iż kollegium ciągle musiało się mieć na baczności, aby w danym razie do obiadu publicznego wszystko było gotowe. Do nadzwyczajnych nie liczą się leotisternia (ob.), stanowiące powszedni żywioł nabożeństw, określonych i urządzanych przez kollegium sacris faciu n-dis (ob. Duumviri s. f). Leotisternia wreszcie sprawiano tylko bogom samym, e p u 1 u m zaś właściwe oznacza wspólność boga z wiernymi przy jednym stole, przy jednej potrawie. Owóź, istotnem zadaniem E-ów jest posługą przy obiadzie, sprawianym Jowiszowi z racyi igrzysk ludowych, zwanych 1 u d i p 1 e b e j i, różnych od 1 u-d i romani (arystokratyczne). Data ustanowienia tych igrzysk ginie wpomroce ozasów, a pierwsza wzmianka o nich, jako też o przywiązanem do nioh e p u 1 u m, przypada nie wcześniej od 216—213 roku przed erą naszą (Liw. ks. 23, 30; ks. 25, 2). Ludi plebeji odbywały się corocznie od 4 do 17 listopada, którego dzień 13 przypadał na sam obiad dla Jowisza. W dniu 12, jako akt grzeczności, rozsyłano zaproszenia (indictio). Kwe-stya: kto je rozsyłał? Gdyby chodziło o czasy dawn ejsze, łatwiej by przypuścić można, że czynili to sami E. Ale Rzymianie, w miarę rozrostu Bwego politycznego organizmu, coraz krzywiej spoglądali na kollegia kapłańskie. Odsądzali swych duohownych od wszelkiej inicyatywy, ograniczali do kazuistyki teologicznej i obrządków samych. Na władzę świecką, konsulów, pretorów, urzędników wyższych, przenosili prawo ustanawiania świąt przez dawną religię nieprzewidzianych (Mommsen „Staatsr. II, 2* str. 39 i 127). Prawdopodobnie więc zaproszenia rozsyłali konsulowie lub pretoro-wie, na epulum; lecz samemi igrzyskami kierowali edylowie plebejsoy.

Obrządek stołowy odbywał się w sposób następujący. Jakkolwiek było to święto Jowisza, jednakże występuje on zawsze z Minerwą i Juno-ną, stanowiąc z niemi trójcę kapitolińską. Panowali oni razem na Kapitolu, w świątyni o trzech c 6 11 a c h, Jowisz pośrodku, żona i córka po bokach. Skoro nierozdzielnymi byli w przybytku świętym, nie wypadało ich rozdzielać przy obiedzie: Jowisz więc spoczywał na łożu, Minerwa i Juno miały tylko prawo do krzeseł. Tak to opisuje Waleryusz Maximus (II 1, 2), dodając, że ceremoniał ten od stołów ludzkich przeszedł do boskich, a odróżnienie pomiędzy płciami na Kapitolu przetrwało dłużej niż w domach prywatnych, „zapewne dla tego, ie trudniej utrzymać regułę wśród niewiast, niż wśród bogiń“. Mógłby też powiedzieć, że sam już ten ceremoniał świadczył o pewnem rozluźnieniu obyczajów u Rzymian. Pierwiaßtkowo i kobiety, i mężczyźni jadali sie-dząoy, i byłoby zapewne tak samo działo się na obiedzie Jowisza, gdyby epulum Bięgało bardzo odległej starożytności. A teraz, w jaki sposób odbywało się uprzytomnienie bóstw przy obiedzie? Pierwsi Rzymianie nawet posągów swych bóstw nie posiadali: nietylko dla tego, iż niezdarni byli jako artyści, ale wstręt mieli do wyobrażania bóstw w postaoi ludzkiej; dla oznaczenia ich przytomności wystarczał pierwszy lepszy symbol. An-tropomorflczny charakter religii rzymskiej, tak ostentacyjny w epulach, nie jest właściwością miejscową; rozwija się on w zetknięciu z Etruryą i Grecyą: stąd Jowisz, Juno i Mim rwa figurują przy obiedzie w manekinach. Ta trójca kapito-lińska, wprowadzona z Etruryi przez Tarkwiniu-szów, już sama przez się ma charakter egzotyczny, przystosowany, naturalnie,] do nowych obrzędów, a stała się też przedmiotem tak namiętnego kultu, jakiego bóstwa rzymskie nigdy nie dozna-

Epulotioa remedia — Epyornis maximus.

488

K. K.

N.

wały. Znajduje się u św. Augustyna cytata z Se* neki (De civ. Dei VI, 10), która lubo nie wprost odnosi się do epulum, ale je podciąga pod opis frenezyi. — „Wejdź do Kapitolu: wstyd cię ogarnie na ten szał, który z siebie daje widowisko, na tyoh ogłupiałych, którzy się zaprzęgają do ta* kich śmiesznych posług. Jeden melduje Jowiszowi tych, co przychodzą go witać, drugi oznajmia mu godzinę; tu stoi jego marszałek dworu, tam kamerdyner, którego pantomima naśladuje wszystkie ruchy tego, co wyciera kąpiących się. Kobiety palcami udają, że trefią włosy Junony i Mi-

nerwy.....; inne trzymają zwierciadło. Niektórzy

modlą się do bóstw, aby ich wspierały w procesie, albo też podają im prośbę i obeznawają ze sprawą. Zdolny jeden budowniczy, starzec zgrzybiały, codziennie odegrywał swe role na Kapitolu, tak jakby bogowie z przyjemnością patrzeli na to, co znudziło ludzi. Przychodzą rzemieślnicy i pracują tam dla bogów nieśmiertelnych ... Widziano kobiety wyobrażające sobie, że Jowisz w nich zakochany. Nie straszy ich nawet Juno, ani zazdrość, jaką jej przypisują poeci*. Łatwo można sobie wyobrazić, co przy takim codziennym nastroju dla trójcy kapitolińskiej wyprawiano podczas uroczystości epulów. Z drugiej jednak strony co do samego jadła, zachowywano się skromnie, przynajmniej jeszcze za czasów Augusta, bo oto, co pisze o tern Dyonizy z Hal. (II, 23): — »Widziałem ucztę zastawioną wobeo bogów, w przybytkach świętych. Stoły były drewniane zwyczajem przodków, naczynia z gliny. Za jadło służyły bułki, ciastka i owoce. Widziałem libacye; nie spływały one z czar złotych lub srebrnych, lecz z glinianych, i podziwiałem ludzi tegoczesaych, tak wiernych obrzędom ojców*. — Na obiadaoh Jowisza miasto reprezentowane było przez senat. Czy lud dopuszozanym był do nich—teksty nie wspominają, lecz niema wątpliwości. Owszem, obiady te, wydawane dla trójcy kapitolińskiej raz na rok, podczas igrzysk 1 u d o w y o h lub rzymskich, z czasem zagęstniały; urządzano je przy róźnyoh okazyach pomyślnyoh dla państwa, dla domu cesarskiego, dla rodzin zamożnych (rozumie się, ich kosztem), podczas tryumfu wodza; — a przy każdej takiej okazyi zawsze się coś oberwało i ludowi na forum z hojności pańskiej. Tylko jako uroczystość pobożna traciły one ów charakter świętości, jakim namaściła go fundacya pierwotna, pospoliciały, póki ich nowy obyczaj chrześciański nie zdyskredytował zupełnie. Coś jednak z tego zostawiły one i na później.

Co do Epulonów, obowiązkiem ich było czuwać nad tern, aby wszystko odbywało się według obrządku; lecz i obrządek tracił z czasem swą pierwotną ścisłość. Regułą było, aby podczas obiadu śpiewano na cześć bogów hymny, wrotki, które pokolenia przekazywały jedne drugim: ale już Cycero (Brut. 19) ubolewa nad ich zatratą. Za to zbytek wzrósł. Utrzymano wprawdzie,—jak zaznacza powyższa cytata Dyonizyusza z Balikar-nasu,—dawną prostotę, ale tylko gwoli bogom: inaczej było z ludźmi. Opowiadają fakt, jaki zaszedł r. 130 przed naszą erą. Dla uczczenia pamięci stryja, Sjypiona Afrykańskiego, wydał Q Maximus ludowi epulum, którego urządzenie powierzył Q. Tuberonowi, człowiekowi znanemu z talentów, cnót i zapału dla doktryn stoiokich. Postąpił też on zgodnie ze swemi zasadami. U-stawił na forum, nie triclinia, ale małe łóżka drewniane, zwane k a r t a g i ń s k i e m i, a zamiast kobierców, pookrywał je skórami koziemi. Zastawę sporządził glinianą, w najpospolitszym gatunku. I toż samo zastosował do senatu, zgromadzonego w przybytku kapitolińskim. I cóż się stało? Chwali go za tę prostotę Seneka (Listy 95, 72—98) i Waleryusz Maks. (VII 5, 1). Cycero, który, jako literat, żałuje pieśni, jako syn wieku, śmieje się z surowości stoika (Pro Murena, 36). Lud mśoi się za nią i odmawia Tuberonowi głosów przy wyborach dó pretury (Cicero i Val. Max. I, c.). Za cesarstwa zbytek epulów senatorskich poszedł w przysłowie (Martial. XII, 48). W tej to epoce weszło w zwyczaj wprowadzanie na epula kobiet, dzięki księżniczkom domu cesarskiego. Ekwici, klasa środkująca między senatorami i ludem, zasiadali zapewne w sąsiedztwie senatu, przy niższym stole.

Mało wiemy o oznakach E-ów. Liwiusz, mówiąc o założeniu kollegium, wspomina, że im, narówni z pontyfikami, przyznano togę bramowaną. Godłem ich była patera, z której bogom rozlewali wino przy obiedzie (Marquardt „Röm. Staatsverwaltung*, L psk 1878; III, str. 333 sq.L

Epulotioa remedia, leki, mające przyśpieszyć zabliźnienie.

Epureanu Manolaki Castaki (* 1824—f 1880), rumuński mąż stanu; nauki wyższe pobierał w uniwersytecie w Jenie; wróciwszy do ojczyzny, wziął żywy udział w sprawach politycznych i w r. 1866 był prezesem zgromadzenia narodowego, które ogłosiło księciem rumuńskim Karola Hohenzollerna W r. 1870 był mianowany prezesem ministrów’ jednakże na tern stanowisku nie zdołał zaspokoić’ stronnictwa narodowego, które, korzystając z wojny prusko francuskiej, usiłowało pozbawić księcia władzy i księstwo ogłosić rzecząpospolitą z rządem tymczasowym na czele. E. kazał wprawdzie przewódzców stronnictwa narodowego aresztować, ale, gdy sąd ich uwolnił i sama izba Sejmowa oparła się jego polityce, okazując otwarcie nieufność ku księciu, uznał za właściwe podać się do dymis-syi. W r. 1872—73 był ministrem sprawiedliwości, a następnie w r, 1877—78 ministrem finansów.

Epyornis maximus Geoffr. (Aepyornis) Ptak olbrzym, dziś już nie istniejący, z rzędu ptaków biegających, czyli Strusio waty ch (Bałitae), który na Madagaskarze żył jeszcze, o ile się zdaje, przed 200-stu laty i prawdopodobnie jest owym ptakiem Ruk, wspominanym w bylinach wschodnich. Wyginął więc mniej więcej w tym samym czasie, co pokrewne mu olbrzymie ptaki Nowej Zelandyi (Dinornis i Palapteryx) i tylko część jego olbrzymiego szkieletu przechowała sfę. Olbrzymie jego jajko znalezione 1850 r., sześć razy większe od

S. M.

1890).

strusiego i równa się na objętość 150 ciu kurzym jajom. Niektórzy uważają go za przedstawiciela zaginionej rodziny olbrzymich ptaków: Aepyor-nithy dae.

Equidae, Koniowate (paleont.). Rodzina kopalnych ssących nieparzystokopytnych, bardzo obszernie w okresie trzeciorzędowym rozwinięta była w Europie, a szczególniej w Ameryce północnej; źyjąoym obecnie jej przedstawicielem jest rodzaj konia (Eąms), ostateczny typ jej rozwoju w najrozmaitszych kierunkach. Pierwotne jej formy z okresu eocenowego i oligocenowego bardzo są bliskie rodzajowi Eyracołherium, uważanemu za protoplastę dzisiejszego konia. Otóż w Ameryce Północnej znaleziono liczne formy, tak uzębieniem, jaki budową anatomiczną kończyn,; przedstawiające wszelkie możliwe przejścia między owym rodzajem Hyracotherium a dzisiejszym koniem; rozmaite zaś europejskie formy kopalne są bardzo bliskie amerykańskim. Paleontologowie dzielą je na trzy grupy: Pachynolophinae (Pachynolophus Po-mel albo Propalacotherium Gervais i Epihippus Marsh) z pokładów eooenowych i dolnych oligoce-nowych; Palaeotheńinae (Palaeotherium Cuv., Pało-plotherium Owen, AncMlophus Gerv., Mesóhippus Marsh, AncMtherium H. v. Meyer), z pokładów oli* gocenowych i miocenowycb; wreszcie Equinae (Me-ryhippus Leidy, Eippotherium Kaup., Protohippus Leidy, Equus L.), z pokładów pliocenowych i dil-iuwialnych.    Ł J-

Equilibrium, równowaga polityczna, ob. Ekwi-librium.

Equilibrium (fizyka), ob. Równowaga.

Equiria, tak jak oonsualia, najdawniejsze igrzyska w Rzymie, notowane .grubym charakterem w doszłych do nas kalendarzach i które Mommsen odnosi do epoki decemwirów, a teksty starożytne do Romulusa (Festus, s. v.). Igrzyska te, jak dostatecznie wskazuje nazwa (equus==koń), polegały na wyścigach końskich. — „Equiria ab equorum cursu“, powiada Varro („De ling. lat.“ VI, 13); Owidyusz wspomina o wozach. Juści! na wzór tego, co się odbywało w cyrkach, % czasem i tu musiano zaprzęgać konie; ale pierwiast-kowo najprawdopodobniej bujały one swobodnie, bez jeźdźców. (Przed jakiemi 20 laty, karnawał rzymski mógł jeszoze dać wyobrażenie o takiem widowisku). Bieg odbywał się nie w cyrku, lecz w miejscu otwartem, na łące, wyznaczonej ku temu na Polu Marsowem i zapewne nieopodal od ara Martis; a kilka napisów, w tej dzielnicy Rzymu odkrytych, pozwala miejsce dokładnie oznaczyć. Ponieważ miejsce to zbliża się do Tybru, który ozęsto na wiosnę wylewa, w przewidywaniu więc w danym razie przeszkód, obmyślano inne miejsce, dla zastąpienia. Przenoszono więo igrzysko na wzgórze Coelius, w ustroń zwaną także campus martialis. Odbywało się ono jeszcze za cesarstwa, ale wtedy, obok tylu innych, nierównie okazalszych, straciło znaczenie, jako przypominające stary Rzym drewniany, co znowu, z drugiej strony, cześć wzbudzało u patriotów. Jakoż było ono ustanowione na chwałę

Encjrkl. Poważ. Haiti. Zesz, 162. To« 19-ty.

jednego z najdawniejszych bóstw latyńskich, Marsa, boga siły męskiej, uosobiającego produkcyjną działalność natury, a w człowieku energię wojenną. Jemu poświęcone były konie, których chów nieźle się udawał w Italii środkowej na pastwiskach gór. Sam wybór miejsca świadczył o związku tego igrzyska z kultem M*rsa. Nie mniej znaczącą była i pora igrzysk: na początku roku, w okresie zbiegającym się z powrotem wiosny, szczególnie poświęconym czci Marsa, pełnym hołdów, składanych jego bóstwu. Obrządki następujące po sobie w miesiącu marcu zaczynały się nawet już w końcu lutego, i to właśnie od E. w dniu 27 t. m., które powtarzały się następnie 14 marca. O udziale Kapłanów Salijskich nie wspominają teksty, ale wynika on z charakteru uroczystości, podobnej do tych, które w marcu w ruch wprowadzały to bractwo. Jest wreszcie obrządek, dozwalający z konieczności przypuszczać do udziału kapłanów Salijskich. Pod datą 14 marca, w kilku kalendarzach wyraz E. widzimy zastąpiony przez Mam ural i a; Mamurius zaś był to ten kowal, który, z rozkazu Numy, wykuł 11 tarcz (anciiia) zupełnie podobnych do tej, jaką pobożny ów król otrzymał z nieba, tak, że nikt nie mógł między 12 - ma odróżnić prawdziwej, a tern samem sobie przywłaszczyć (Dyon. Halic. II, 70; Plut. „Numa" 13 i t. d.). Tożsamość tej postaci z Marsem, Mamorem, Mamersem, jest niewątpliwą. Serwiusa (Ad. Aen. VII, 188), utrzymuje, że mu poświęcono jeden dzień, w którym uderzano w tarczę pałkami, niby młotem, naśladując robotę kowalską. Ten dzień nie może być innym, tylko tym, który nazywano m amur a li a, pośród uroczystości E-j, których obrządek ów był zapewne epizodem lub uzupełnieniem, a kult Ma-muriusa należał do Kapłanów Salijskich. — (Mommsen „Römische Forschungen" II; Preller „Röm. Myth“ wyd. Jordana, I; Ot. Gilbert „Gesch. und Topogr. der Stadt Rom im Alterth.“ III, rok

IC. K.

Equisetum Skrzyp, (paleont.). Pierwsze skrzypy kopalne niewątpliwe występują w pokładach tryasowych, a mianowicie najstarszy ich gatunek: E. Mougeotii (Calamites arenaceus i Mougeotii Brngt) w pstrym piaskowcu, w którym spotyka się kamienne jądra pędów do 20 centm. grubych, żłobkowanych, ku dołowi grubiejąoych, oraz gałęzi o długich międzywęźlach (Cal. remotus Brngt.), częBto w wielkiej nagromadzone ilości, szczególniej u podnóża środkowych Wogezów. Okazy z gładką korą i pochwami okółkowemi o długich liśoiach są stosunkowo rzadkie. W dolnym kaj-prze (piaskowiec trzcinowy) występują liczne gatunki skrzypów, z których najpospolitszym jest E. arenaceum Bronn. Gatunek ten, o zupełnie gładkich pędach, niekiedy przeszło na 20 ctm. grubych, odróżnia się od innych długiemi lance-towato-szydełkowatemi kłoskami, jakie tworzy pochwa jego okółkowata, na 3 otm. długa, a z mnóstwa (do 120) listków zrośnięta. Z olbrzymiego tego skrzypu dochowały się, nietylko pędy z gładką korą, o naskórku Zawierającym blaszki krze-

62

mlonkowe, jak u żyjących skrzypów, i doskonale utrzymane pochwy, ale i podziemne kłącza, ich bulwy czyli zgrubienia, pączki, pojedyńcze przegrody ze śladami wiązek naozynnych na obwodzie i wreszcie wielkie jajowate kłosy zarodnikowe. Od gatunku tego różni się inny, również w kaj-prze występujący gatunek: E platyodon Brngt. o pochwach krótszych, utworzonych a 30 — 40 tylko, krótkich i szerokich listków. E. macroleon z tychże pokładów, ma bardzo wielkie pochwy, rozszczepione u góry w kilka wielkich płatków. Głównemi miejscowościami olbrzymich tych skrzypów kopalnych jest piaskowiec trzcinowy w Sinsheim w Wielkiem Księstwie Badeńskiem i piaskowiec kajprowy Wirtembergii, Frankonii i t. p. Począwszy od formacyi retyckiej (najwyższego o-gniwa tryasu), dla której charakterystycznym jest E, Münsteri Sternb., wielkość skrzypów kopalnych zmniejsza się stopniowo. Z lejasu znane są trzy gatunki: E. liasinum Heer., E. gamingianum Ettingsh., E. veronense de Zigno. E. columnare Brngt, z dolnego oolitu Anglii, jest tak blizki średnim formom E. arendceum, że jeden bywa brany za drugi. W dolnej kredzie (Weald), gatunek E. Phillipsn Dunk, przewyższa jeszcze w dwójnasób wielkością największy z dziś żyjących skrzypów; inne przeciwnie gatunki podobne są wielkością do różnych żyjących obecnie form europejskich. E. procerum Heer z formacyi trzeciorzędowych, ma mniej więcej taką wielkość, jak E. Phillipsii', wszystkie zaś inne gatunki skrzypów trzeciorzędowych, z których nie jeden sięgał aż do Grenlandyi, gdzie o-becnie żyje jedynie maluchny E. scirpoides, mało się różnią od dzisiejszych, rosnących w strefie u-miarkowanej. Bulwy kłącza, często nierozdziel-ne z niem jeszcze, spotyka się tak w dolnej kredzie (tak zwane K a r p o 1 i t y Dunkera), jako i w pokładaoh trzeciorzędowych (Physagenia Heer.).    K> 1

Equisetum, o h w o b z c z, koni ogon, kostka, prząstka, skryk, skrzyp, strzępka, jedyny rodzaj z rodź. Eąuiseteae rzędu Eąuiseta klasy Eąui-setinae. Skrzypów jest tylko około 30 gatunków. U nas dają się widzieć następujące:

E arvense L., skrzyp polny, jedlinka, koszczka, przęślica, przęstka, świńskie orzechy, ma podziemne kłącza opatrzone włó-kienkowatemi korzeniami, czołgające się poziomo pod ziemią; z nich wychodzą dwojakiego rodzaju pędy: jedne są płonne, zielone, ze złożenia do choinki podobne (A); ich łodyga jeBt stawowata, a na każdym węźle liście są zrośnięte w tutkę, pochewkę, która ma tyle na wierzchołku ząbków, ilu zrośniętych liści się składa. Z kątów liśei wychodzą pędy podobne i w podobny sposób się rozgałęziające. Te zielone pędy żywią siebie i podziemne kłącza. Obok nich wychodzą pędy nierozgałęzione (A), różow awe, z brunatnemi pochwami liści; górna część tych pędów (B) ma liście tarczowate, przyrosłe do łodygi za pomocą trzonka, który z ich środka wychodzi (C). Obok trzonka na spodzie tarozy wisi kilka woreczków, t. j. zarodni (CG). Zarodniki, które się z nich wysypują, są to kulki zielonawo-żółte, a do nieb przyrosła są w je* dnem miejscu cztery nitki, które pod wpływem wilgoci rozkręcają się (F), pod wpływem suszy kurczą (E), i tym sposobem zarodniki skaczą. Gdy się wysypie na dłoń zarodniki skrzypu i zwilży je chuchając — widać, jak ten proszek skacze. Z zarodników tych powstają, podobnie jak u paproci, przedrośla z rodniami i plemniami. Skrzyp polny jest uprzykrzonym chwastem na polach, który trudno wytępić. P. Maryan Prawdzie w .Gazecie Świątecznej* w Nr 859 w art. „Sposoby tępienia Skrzypu polnego“ pisze: „Dla wyniszczenia skrzypu polnego na gruntach ornych trzeba przedewszyst-kiem postarać się o odciągnięcie z nich wody za-skórnej; przez to bowiem nietylko głębsze warstwy gruntu pozbędą się zawielkiej wilgoci i kwasów, sprzyjających rozrastaniu się łodyg podziemnych czyli kłączów skrzypu, ale prócz tego, zboża i inne rośliny uprawne, roBnąc bujniej, nie dadzą rozpleniać się tak bardzo pędom skrzypu. Dalej, trzeba takie grunta uprawiać głęboko, to jest przynajmniej co dwa lata puszczać za pługiem po-głębiacz, żeby spulchnić dolną warstwę ziemi, do której pług już nie sięga. Tym sposobem na takiej ziemi, spulchnionej do głębi, powietrze łatwo przewiewać będzie i niszczyć w niej kwasy. A przy skruszenia podglebia pogłębiaczem poprzecinają Bię też w głębi łodygi, i choć od tego jeszcze nie zmarnieją, ale zawsze nie bęią się rozgałęziały tak obficie. Nakoniec trzecim środkiem wyniszczenia skrzypu jest nawiezienie pola wapnem palonem, przynajmniej dobrym marglem, i przy tern mocne a częste gnojenie. Wapno bowiem ogrzewa grunt i niszczy kwasy, a tym sposobem przeszkadza rozplenianiu się tego szkodliwego chwastu“. E. Telmeteya Ehrb., skrzyp białawy, ma łodygę na stopę wysoką a na cal grubą, biało - czerwonawą, zupełnie pojedynczą; pochewki długie, białe, gruszeczkowato - rurkowate, w wierzchołku suche, ząbkowane (o 20—80 ząbkach); ząbki czerwonawe lub rdzawe, szydełkowa-to-szczeciniaste. Kłos pojedynczy, tępy, na parę cali długi. Łodygi płonne pokazują się później, okręgowo gałęziste, białawe, lśniące, na 2—8 stopy czasem wysokie; gałęzie pojedyńcze, o pochewkach 4—5 ząbkowych, szczupłe, ciemno-zielone. Przytrafia się w miejscach cienistych, wilgotnych.

E. sylvaticum, skrzyp leśny. Łodygi płonne i owocorodne współczesne; jedne i drugie gęstemi okrążkami gałęzi osadzone; gałęzie w wierzchołku mniej więcej łukowato-schylone, 4-kańciaste; każda dzieli się na gałązki drugorzędne, podobnież okręgowe, 3-kańciaste; pochewki na łodydze rurkowate, suche, na klapki i ząbki rozdarte; pochewki gałęziowe .3-ząbkowe, o ząbkach szydełkowatych. Rośnie w lasach cienistych, wilgotnych, czasem na łąkach mokrych. Oprócz tych znane są jeszcze inne, które tu wyliczamy, mianowicie: E palustre,, skrzyp błotny; E. limosum, skrzyp na-mulny; E. hyemale, skrzyp zimowy; E varie-gatum, skrzyp na kr apian y; E pannonicum Kit, skrzyp węgierski. Wszystkie te gatunki skrzypów, jeśli się trafią w sianie, bardzo są dla zwie-

ilu¹

rząt szkodliwe. Bydlęta niechętnie jedzą takie siano, a jeśli w niem jest dużo skrzypów, dostają od tego biegunki, krwawego moczu, gorączki; krowy często zrzucają płód. Masło nawet, robione z mleka od krów, żywionych taką^paszą, bywa kruche, łojowate. Wprawdzie bydłu, które przywykło do niej od samej młodości, nie Bzkodzi ona tak bardzo; ale też bydło takie jest zawsze nędzne, liche, a krowy mało mleka dają. Woły tuczne i skopy, karmione sianem, w którem znajduje się dużo

as

praetoria), z której powstały pretoryańskie kohorty cesarskie; ale nadto, od czasów Sylli, otaczali się niewolnikami lub wyzwoleńcami cudzoziemski* mi, których wierności ufać mogli (Appian. „Bel. civ “ I, 100). Oto początek Germanów Augusta i dalszych cesarzy. Konny ten oddział istniał aź do czasów Nerona, dopiero rozwiązał go Galba. Na jego miejscu, prawie z tychże samych żywiołów, powstał inny, p. n. E. s. Augusti, w dacie niepewnej, w każdym razie wcześniejszej od Ha-dryana (Henzen „Annali* 1850, str. 1459; 1885, str. 2378). Wybierano tych jeźdźców albo wprost z prowincyj podbitych: z Pannonii, Recyi, Noryku, Traoyi, Dacyi, Mezyi, Germanii; albo pośrednio, z pośród żołnierzy istniejącej już jazdy pomocniczej. W obu razach E. s., wraz z imieniem cesarza panującego, otrzymywali prawo latyńskie, nadające im stanowisko pośrednie między legioni-

w,

V,

öfi

--Y-WW

II,

¥ i\\

/j

K*

p;

1>

Fig. 148. Equea singularli.

B. IŁ

l\Y

F "Ü w;

Fig. 147. Skrzyp i jego narzędzia rezmnażania się.

skrzypów, nie chcą się wypasać, a mięso z takich bydląt jest niesmaczne. Tylko koniom skrzyp nie szkodzi, a nawet świeżą trawę, w której się on gdzieniegdzie trafia, dosyć one lubią, chooiaź w zielsku tern żadnej prawie pożywnośei niema. Skrzypy zawierają w sobie dużo krzemionki; używają ich do polerowania miękkich kruszców lub do gładzenia drewna.

Equités, ob. Ekwici.

Equités singuläres. Wodzowie rzymscy zawsze miewali przyboczną straż honorową (oohors stamï i pretoryanami z jednej strony, a z drugiej między prostymi peregrynami: i oto cała prerogatywa, którą, jako nieobywatele rzymscy, pozyskać mogli. Służba ioh trwała lat 27 a początku, następnie 25 od r. 139 po Cbr., i odtąd się termin jej nie zmienił. Zwierzchnim ich dowódzoą był praefectus praetorius; pod nim trybun, a od czasów Septymiusza Sewera, przy zwiększonej liczbie jeźdźców—dwaj trybunowie, lecz bez rozdwojenia oddziału. Każda turmą (niewiadomo wiele ich było) miała na czele dekuryona. E. s., jako jazda speoyalna, istnieli przez cały czas cesarstwa; ale data ich zniknienia nie może być ściśle oznaczoną. Dużo zostało pomników, przedstawiających tę kohortę. Porównywanie płaskorzeźb daje poznać, że uzbrojenie jeźdźców składało się z kasku, z tarczy podłużnej, figurami zdobnej, z miecza i włóczni; ubranie zaś ich stanowił skórzany kaftan w ząbki u spodu, spodnie krótkie poza kolano, oraz oiźmy. Zdaje się też, że czapraki bogatsze

K K.

były niż u innej konnicy: naturalnie* oddział, jako świta cesarska, wyglądać musiał strojniej. Dwa zdjęcia z kolumny Trajana (Pröhner »Colonne Trajane") wygląd ten dają nam poznać. Świeżo odkryto jedne z ioh koszar, zapewne najstarsze, skoro znaleziono w nich napisy, poprzedzające Se-ptymiusza Sewera. Leżały one nieopodal od »Scala Santa". Wykopalisko ukazało róine pozostałe części składowe, mianowioie długi mur z niszami i przytwierdzonemi do niego piedestałami; wyczytać na nim można szereg wotów, poświęco-

ręką: oddział podręozny, pieszy i konny, wprost do jego osoby, mówiąo językiem dzisiejszym »odkomenderowany“ i niemający łączności, prócz nazwy, z instytucyą cesarską, którąśmy tu naszkicowali.—Bi bl. Prickius »De equitibus Augusti sin-gularibus” (w »Acta societ. Jenensis“ V, str. 191

sq.). Henzen »Annali* 1850 i 1885. Bullett. communale di Roma 1885, str. 137 sq.; 1886 Btr. 124 sq. Mommsen »Schweizer Nachstudien“ („Hermes" 1881, str. 445 sq.).

Equithim. Wyraz rzadko napotykany w tek-

’ -'V

ÈSÜF*

'•I

P!

rai

IBM

'■JÜ

gifii

;;;;

Vf'

jpSjPfg

gtggj

lal

B

m

it-,

mâ

a&re&lpii

Safe

iB-wi

ii§i

Va

w':

Bi

»-•hi

mesa

•5

' V -,

Igfeï

J^PÉplF

^sft«u3S«Ä»Wlft

«3B

mm

‘■■À

Fig, 149. Rzymska stadnina wyścigowa.

nyoh przez E s. ojczystym ich bigom, jak Epona, Mitres Silevie, Hsrculei Migu^aius, Deus Saba-dius, Jupiter Baelefinus i t p. Ogólny ich cmentarz znajdował się przy Via Labicana, i stamtąd też najwięcej pochodzi zabytków plastycznych. Obok oddziału, zwanego E. s. Augusti, teksty epigra-ficzne wskazują też innych E. s. w orszaku prefektów pretoryańskich i zawiadowców prowincyj. Jest to już zwyczajny konwój naczelnego wodza, złożony z mieszanej broni armii, którą on ma pod staoh łacińskich z czasów cesarstwa: oznacza on stadninę a zarazem stajnię, gr. ooviTCTtia. W głębokiej starożytności, kiedy Grecy wiedli jeszcze żywot pasterski, musiały być u nich pastwiska ogrodzone, w których rozmnażały się konie, trzymane w stanie półswobody, i na tern koniec. Tak można wnosić z niektórych ustępów Iliady, jako to, gdy np. poeta mówi o Demokooncie (IV 500), »który z Abydu do ojoa od szybkiej zawitał stadniny"; albo gdy (V 506) mu dla porównania

staje w myśli „rumak stajenny, obficie przy źło- żenie. jak bogaci utrzymywali konie, podajemy od-bie karmiony“, który, „uzdę zerwawszy.... po po- bicie mozaiki rzymskiej, znalezionej w prowincyi lu sadzi zuchwale.... jednakże dumnego z pięknej Konstantyny, z dzieła Poulle’a „Molaïque des postawy, raźnie unoszą kolana na znane stadninie bains de Pompejanus* tab. III (fig. 149), przedsta-pastwiska*. I taką - to półswobodę nazywa poeta ! wiająccj prywatną stadninę niezaprzeczenie koni „prawem końskiem”, vop/jç iîiîtwv.    Stadniny    licz-    j    wyścigowych. Część wierzchnia    wyobraża zakład

niejsze i staranniej w zamkniętych stajuiach    pie-    i    stajenny; przyjrzyjmy się jaka    to budowa wspa-

lęgnowane stawały się coraz potrzebniejszemi i niała, stylowa, z nazwiskiem właściciela na fron-w miarę postępu cywilizacyi    greckiej, rozwoju    :    cie, Dwie    drugie    części przedstawiają wnętrze

igrzysk namiętnych, gonitw konnych, strategii; j ze żłobami, do których przymocowane są konie, wtedy - to hodowla koni stała się    jednem z    głó-    Jaką staranność widać w tern    urządzeniu! każdy

wnych zajęć bogaczów, szlachty,    rycerstwa,    kró-    koń okryty pokrowcem, każdy    ma swe imię wyłów. Po pomyślnej    wyprawie    na Soytyę, Filip    pisane na    murze; pomimo mniej dokładnego

maced, zabrał stamtąd 20 tys. klaczy stepowych rysunku, widać w tych koniach dzielną rasę, ruoh, pięknej rasy i wysłał je do Macedonii dla krzy- życie. Artystycznej takiej stajni wychowanka żowania (Justyn IX,    2, 16).    Plutarch przytacza    przedstawia    figura    bronzowa, znaleziona w Herku-

(Eumen. 8) stadniny    królewskie Aleksandra pod    *    lanum (fig.    150),    stanowiąca, jak przypuszczają

»i I ?

archeologowie, kopię z posągów konnych, wykonanych przez Lizyppa na rozkaz Aleksandra Macedońskiego.— Dla bliższych szczegółów, ob. Schlie-ben „Die Pferde des Alterthums“ (Lipsk 1867, str. 115 i 128); Marquardt „Handbuch d. röm. Alterth.*

dział „Die Spiele* (str. 523).

Equivalent, ob. Równoważnik.

Equus L. Koń (paleont.). Liczne kopalne gatunki rodzaju tego znajdują się w pokładach zwanych Eqsiusbeds (wierzchni pliocen) zachodnich Stanów (Oregon, Texas, Mexyk), oraz Me g al onyx-beds wschodnich Stanów Ameryki Północnej; nie-K. które gatunki również i w Południowej Ameryce, a także w najwyższych warstwach pliocenowych <^i dyluwialnyeh starego Świata. Dzikie gatunki żyją jeszcze w Azyi i Afryce; w Ameryce w chwili jej odkrycia dziki koń już nie istniał. Qatunki kopalne: E. occidentalis Leidy, E. excelsus Leidy, E. crenidens Cope, znajdują się w Equus beds w Północnej Ameryce; E. curvidens Owen, E. Andium Wagn., w formacyi pampasowej (wierzchni pliocen i dilluvium) w Południowej Ameryce; E. sivalensis Falc. i Cant. w górach Siwalik (pliocen) w Iudyach; /Ö    E. Stenonis Cocchi, w najwyższych warstwach

^    pliocenu w południowej Earopie. Od tej formy

pochodzić może E caballus L., który żył w okresie dyluwialnym w wielkiej mnogości w Europie (E. fossilis) i jest protoplastą konia dzisiejszego. Być może, że oprócz tego gatunku inne jeszcze gatunki konia żyły w Europie podczas okresu lodowcowego (dyluwialnego), których szczątki wszelako trudno rozróżnić się dają.

Era, lewy dopływ dolnego Arno w Toskanii, wypływa z Subapenninu, na wschód od miasta Volterra, uście ma pod Pontevedra; długi 61 km.; z dopływów najważniejszy lewy Cascina.

Era, wyraz niepewnego pochodzenia. Jedni wywodzą go od Hery, nadając jej charakter bóstwa, opiekującego się każdą nową dynastyą,-rozpoczynającą nowy okres dziejów; inni od a er a, liczby mnogiej rzecz. łac. a e s=pieniądz, której od czasów Augusta używano na określenie peryodycznej daniny, a częściej jeszcze stałej jej podstawy liczbowej; inni wreszcie—i ci mają może największe za sobą prawdopodobieństwo—uważają wyraz E. za bezmyślnie wytworzony z formuły chronografioznej czasów

L/Â

K. K.

'Sea

».

\Él§§ii

kJRK

Ę.

Fig. 150. Figura brouzowa z Herkulanum.

K. J.

And. S.

Idą w Azyi, wspaniałe, urządzone świetnie i pilnie strzeżone. Za Seleuoydów Apameusz w Sy-ryi posiadał stadninę królewską, zawierającą przeszło 30 tys. klaczy i 800 ogierów (Strabo XVI). Podobneż stadniny notują historycy po całym obszarze wielkiego na Wschodzie władztwa Macedo-nów, tudzież w Tessalii, Sycylii, Hiszpanii, Afryce, skąd handel wyborowemi końmi przeniósł się i na państwo Rzymskie, dla zaopatrywania stajen bogaczów, zwłaszcza wyścigowców. Ązyatyckie jednak stadniny zawsze trzymały czoło, a kilka z nich należało wprost do Cesarzów Wschodnich, mianowicie we Frygii i Kappadocyi: tworzyły one część gospodarstwa cesarskiego, zwanego g reges domini ci, zawiadywali zaś niemi praepositi, pod rozkazami urzędnika oomes rerum priva-tarum (Cod. Theod. X, 6). Ażeby dać wyobra-

augustowskich: „Garnis ER at J.ugusti". Pojęciowo z E ą łączy się epoka i tak samo oznacza punkt czasu, rozpoczynający nowy okres dziejów; tak samo również, ale mniej właśoiwie, używaną bywa na oznaczenie ciąguącej się od danego punktu linii, czyli całego okresu, peryodu. Najdawniejsze użycie wyrazu E. w pojęciu do dzisiejszego zbliźonem—u Gotów zachodnich, Wizygotów.—Wyliczenie głównych, najbardziej rozpowszechnionych w Historyi Powszechnej, er, ob. pod wyrazem Chrono logia, w tomie XII-m Btr. 885—887. Tu znajdą miejsce ery mniej znane i do specyalnych badań potrzebne.— Ery indyjskie. Wielka ilość er, współistniejących w Indyi, świadczy o politycznem i re-ligijnem rozdrobieniu tej krainy, a także o zamiłowaniu jej mieszkańców do badań astronomicznych. W podaniu ludowem fakt wprowadzenia pewnej Ery łączy się zawsze z myślą o jakiemś doniosłem zwycięstwie nad Szakami, scytyjskimi najeźdźcami; od nich-to otrzymała nazwę E. najbardziej rozpowszechniona (E. Saaka). Podanie zna sześciu wielkich zwycięzców, zasługujących na to, aby nowe Ery oznaczone były ich imionami; takimi byli w przeszłości: legendowy Judhiszthira, bohater Mahabharaty, Wikramaditia, król Udźdźai-ni, i Szaliwakana, król Pratiszthany; w przyszłości zaś mają być mityczni bohaterowie: Widżajabhi-nandana („pragnienie zwycięstwa"), Nagardźuna („biały słoń") i Bali („potężny“). Nadto niektóre sekty religijne też obrały, jako punkt wyjścia dla rachuby czasu, pewne doniosłe wydarzenia swoioh dziejów. W końcu jeszoze astronomowie starali się w obrotach ciał niebieskich odnaleźć niezmienny system rachuby lat. Tym sposobem Ery indyjskie podzielić się dają na polityczne, religijne i astronomiczne.—Ery polityczne najważniejsze:

1) E. Czandragupty, władzcy Indyi Zachodniej, założyciela dynastyi Maurya, ustanowioną została prawdopodobnie przez tegoż, datuje zaś od upadku poprzedniej dynastyi Nanda. Według danych indyjskich rozpoczyna się w r. 162 po śmierci Buddy, lecz wskazówka ta nic nie objaśnia, gdyż data śmierci Buddy nie jest bynajmniej pewną. Ostatecznie pierwszy rok Ery Czandragupty ustalono na zasadzie źródeł greckich (A p pi an Syr. 55; Justin XV, 4), mianowicie na zasadzie syn-chronizmu pomiędzy panowaniem tego monarchy i panowaniem Seleuka Nikatora. Jest to rok 315 lub 312 przed N. Chr., co stanowi zadziwiającą zbieżność z Erą Seleucydów. W ogóle dwuwieko-we istnienie państwa Helleńskiego w dorzeczu Indu wpłynęło na rozpowszechnienie się w Indyi północnej kalendarza Seleucydów. Nawet w I-m wieku przed N. Chr. napisy indyjskie nadają jeszcze miesiącom nazwy macedońskie, zmienione tylko o tyle, o Ile tego wymagała transskrypcya.—2) E. Wikramaditii („słońce siły") lub Wikrama („natarcie"), inaczej E. Samwat („rachuby"), używana jest dotychczas jeszcze w całej Indyi naró-wni F Erą Szaka; rozpoczyna się w r. 57 przed N. Chr. Według tradycyi indyjskiej wprowadził ją Wikramaditia, król Udźdźaini (OC^vyj w Indyi zachodniej, na północ od gór Windhia) na pamiątkę zwycięstwa nad Szakami w r. 57; lecz historya nie zna żadnego króla tego imienia, któryby panował podówczas w Udźdźaini lub innym sąsiednim okręgu. Prawdopodobną a powszechnie przyjętą jest hypoteza Fergus so na („Journal of Royal Asiat. Society“ 1880, str. 157), że E. ta ustanowioną została, nie w r. 57 przed N. Chr., lecz w r. 544 po N. Chr. przez Wikramaditię Harsza, króla Udźdźaini, na pamiątkę bitwy z Szakami pod Korur (Kahor) w tymże wieku, tylko początek jej dla nadania powagi cofniętym był wstecz o lat 600 (56-{-654=:600). Wikramaditia z I-go wieku przed N. Chr. jest poprostu legendowym cieniem Wikramaditii z VI-go wieku po

N. Chr. W ostatnich czasach znaleziono napisy, które, zdaniem niektórych badaczy, sięgają czasów wcześniejszych, niż r. 544, a jednak datowane są według Ery Wikrama; nie jest to jednakowoż bynajmniej stwierdzonem, uwłaszcza wobec zawodności indyjskich danyoh paleograficznych i chronologicznych. W każdym razie E. Wikrama jest Erą wojowniczą; świadczy o tem sama jej nazwa, nie mniej, jak i to, że na południu Indyj początek jej przypada we wczesnej jesieni, w miesiącu Kartika, jesień zaś jest klasyczną porą wypraw wojennych. W kalendarzu tej Ery, jak i wielu innych er indyjskich, wymieniona liczba wskazuje, nie rok bieżący, lecz ilość lat ubiegłych. — 3) E. Szaka lub Szaliwahany jest najbardziej rozpowszechnioną. Rozpoczyna się w roku 77—78 po N. Chr., a pierwszy rok rachuby (drugi bieżący, bo rok bieźąoy oznacza się cyfrą u-biegłego) mieści się pomiędzy 3 marca 78 roku, a 20 lutego 79 po N. Chr. Pochodzenie jej tłó-maczą rozmaicie. W obecnej chwili stanowczą przewagę zyskało przypuszczenie Oldenberga, że ustanowił ją słynny (Szaka) indo-scytyjski zdobywca i krzewiciel buddaizmu Kaniszka („Ka-nerkiu na monetach), z dynastyi Turuszka, w dziewiątym roku swego panowania, na pamiątkę jakiegoś ważnego faktu, być może—swojej korona-cyi. Tradycya indyjska łączy wprowadzenie Ery Szaka z imieniem Szaliwahany, króla Pratiszthany w półnoono - zachodnim Dekanie, a zwłaszcza ze zwycięstwem jego nad jakimś Wikramaditią. Wskutek tego dawniej przypuszczano, iż początek jej zaznacza zwycięstwo Szaliwahany nad jakimś królem Szaka - Wikramaditią, panującym w Udź-dźaini (Lassen). Inne tradycye wkraczają już całkowicie na grunt legendowy. E. Szaka rozpowszechniona została przez astronomów, którzy w VI w. po Nar. Chr. podstawili ją zamiast Ery Kali Jaga (ob. niżej). — 4) E. Gupta nosi miano dynastyi, która w północnej Indyi wydarła hegemonię królom indo scytyjskim. Al-Biruni, geograf arabski z X-go w., mieści jej epokę w roku 319 po N. Chr. i zdaje się łączyć jej początek z upadkiem dynastyi Gupta („strzeżona“). Skutkiem tego dawniej przypuszczano istnienie dwóoh dynastyj Gupta, a pierwszą z nich mieszczono w 150, 156, 190 r. po N. Chr. (Lassen). Obecnie wykazano mylność tego przypuszczenia (01-denberg, Fleet). E. Gupta zaznacza wstąpię-

W. Ch.

Er y grecko rzymskie. /. Ery y opr z edzaj ące Erę clir ześ ciańską.

R ptzed B. Chr.

328. E. filipijska, datująca się od śmierci Aleksandra W. lub od wstąpienia na tron Filipa Arry-deusza; zaczyna się według Ptolemeusza dnia 12 go listopada. Jest to E. Tar ich Filibus astronomów arabskich.

nie na tron Szri („ozoigodnego") Gupty, pierwszego króla dynastyi, a pierwszy rok (drugi bieżący) rozpoczyna się z dniem 25 lutego 319 r. po N. Chr—5) E, dynastyi Wallabhi („ukochanej"), w Szurasztrze jest identyczną z Erą Gnpta. — 6) E. Newar, t. j. Nepalu, jest właściwą temu państwu; wprowadzoną została przez króla Raghawa -Dewa r. 878—879 po N. Chr. Pierwszy rok zaczyna się 20 października 879 r. Zamienił ją na Erę Szaka zdobywoa, Gurkha Prithiwi Narajana r. 17(38—7. Akbar wprowadził dwie nowe Ery: Fa-sli i Ilahi. Obie zaczynają się z dniem jego wstąpienia na tron 14 lutego 1556 r., różnią się zaś tylko szczegółami swoich kalendarzy.—Ery religijne. Stosownie do swego charakteru brahma-iiizm nie poBiada Ery własnej, natomiast religia buddyjska i sekta dźajnów („zwycięzców") starały się utrwalić w pamięci potomstwa rok swego założenia za pomocą kalendarza. Obie religie obrały jako punkt wyjścia dla swojej rachuby czasu datę śmierci (nirwany) swoich założycieli. — 1) Bud da izm północny (Nepal, Tybet, Chiny) podaje co najmniej 20 różnych dat nirwany Mistrza; krańcowe różnią się o lat 2 000 z górą (r. 250— 2422 przed N. Chr.) Chronologia buddystów Cej-lońskich, ścisła mniej więcej począwszy od r. 161 przed N. Chr., mieści nirwanę Buddy w r. 543 przed N. Chr. Wersya powyższa głównie za sprawą Lassena przęz czas pewien uznawaną była za prawdziwą. Aby ją pogodzić z pewną skądinąd datą panowania Czandragupty (r. 152 po Nirwanie, a więc 381 przed N. Chr.), Lassen przypuszczał omyłkę, wynoszącą lat 66, w wykazie pa-nowań poprzedników tego monarchy. Odrzucając powyższą hypotezę, Max Müller („Hist, of Sans, liter." 262) otrzymał r. 477 (815—f 162), jako datę śmierci Buddy. Ostatecznie badania epigra-fiozne, ustalając na zasadzie niezbitych synchro-nizmów czas panowania Aszoki, Konstantyna bud-daizmu, potwierdziły wniosek M. Müllera i wykazały błędność chronologii Syngalezów. Więk-ozość badaczy mieści Nirwanę Buddy w r. 480 (Bühler, Oldenberg, Lefmann)lub 485 przed

N. Chr. (Jaoobi „Kalpa - Sutra“ Introd,; Kern „Gesoh. des Buddhism." 1882 t. I, 319), jeden tylko Westergaard—jak dawniej, a Kern w r. 388 przed N. Chr. — 2) E. Dżina Mahawira („zwycięzca - bohater", tytuł Wardhamany, założyciela sekty dźainów) jest, jeśli nie pewniejszą w rzeczywistości, to przynajmniej mniej niezgodnie określaną przez tradycye. Według tradycyi dżai-nistów południa, należących do sekty Digambara, śmierć Mistrza przypada w r. 605, według zaś północnej sekty Szwetambara: w r. 527 przed N. Chr. Jacobi, główny badacz dźainizmu, początkowo przypuszczał, że śmierć Mahawiry nastąpiła w roku dziesiątym po Nirwanie Buddy („Kalpa -Sutra“ str. 6), później, biorąc pod uwagę tradycyę Digambarów, zredukował powyższą różnicę do lat 2 (tamże, str. 80).—Ery astronomiczne.—1) E. Kali Juga (Juga=okres, Kali=na)gorsza w grze koBtka, oznaczona tylko jednym punktem, nazwa obecnego, czwartego okresu świata, wieku upadku) używana była pierwiastkowo przez astronomów, którzy jednak później podstawili zamiast niej Erę Szaka. Zaczyna się w r. 3102 przed N. Chr., a rok 3101-y jest pierwszym rokiem cyklu (drugim bieżącym). E. Kali Juga, t. j. obecny okres istnienia świata, trwać ma lat 432 000. Podanie łączy jej początek z wielką wojuą Bbaratów: zaznacza on zwycięstwo Judhiszthiry i Pandawów, braci jego, nad Kuruidami (ob. Mahabharata). — 2) E. Saptariszi („siedmiu mędrców“ t. j. siedmiu gwiazd) czyli Wielkiej Niedźwiedzicy, inaczej E. gminna (Loka Kala), jest jeszcze w użyciu w niektórych okręgach Kaszmiru i stanowi cykl 2 700-letni, podzielony na 27 okresów stuletnich, z których każdy odpowiada wstąpieniu Wielkiej Niedźwiedzicy w jeden z 27 znaków zodyaku księżycowego. Początek jej przypada w r. 4077 przed N. Chr. świadectwa historyków greckich zdają się stwierdzać, iż E. ta była już używaną, kiedy zdobywca macedoński wtargnął do Indyj. Ogrom okresu był przyczyną, że wymieniano tylko rok bieżący stulecia, opuszczając liczbę tysięcy i setek lat ubiegłych. — 3) CyklBrihas-pati, czyli Jowisza, jest w użyciu w wielu krainach Azyi od lat najdawniejszych. Tworzy go 5 obrotów tej planety około słońca, trwających razem lat 60. Każdy z tych 12-letnich okresów nosi odrębne miano. Rok Jowisza, odpowiadający przejściu jego przez pewien znak zodyaku, różni się o dni 4l3/₆o od słonecznego. Skutkiem tego po upływie 86 lat powstaje rok opóźnienia. Aby utrzymać cykl w zgodzie z heliocentrycznym ruchem planety, co lat 86 odrzuca się rok jeden. — Lassen: „Indische Alterthumskunde" (1847—1862 wyd. 2-ie 1862 — 1875) t. I, 599; II, 51, 398, 747, 937; III, 477; Oldenberg „Ueber die Datierung der aelteren indischen Münzen und Inschriften“ („Zeitschrift f. Numismatik* VIII, 289— 328, IX, 90); Sali et „Die Nachfolger Alexander’s in Baktrien und Indien“ („Zeit. f. Numism.“ VI, 165; VIII, 100, VII, 296). W najbliższej przyszłości: Buchler „Indische Chronologie“ (ma wyjéô w 9 ym zeszycie Iii-go tomu „Handbuch der indoarischen Philologie“ Bühlera). Tablice do sprowadzania dat ind. do ery ebrześciańskiej: Warren „Kala Sankhalita” (1825); Prinsep „Indian Autiquity“ (t. II); Cowasjee Patell „Chronology" (1866); Cunningham „Book of indian eras" (1883); Jacobi „Tables for verifying Hindu dates" 1888 („Indian Antiquary“ t. XVIII); „General tables for computation of Hindu dates" („Epigrafia Indica" 1891).— Por.: S. Lévj „Eres indiennes" w „Grande Encyclopédie“ Lami-rault’a.

322. E. Lagidów, używana w Egipcie po śmierci Aleksandra, a wyjątkowo także i w Syryi i Fenioyi za panowania Ptolemeuszów; rozpoczyna się 4 lutego.

312. E. Seleucydów, inaozej Syryjsko-macedońska. Początek jej przypada na 1 września lub 1 października; wypadkiem, od którego się datuje, jest prawdopodobnie bitwa pod Oazą, wygrana przez Seleuka I Nikatora. Początkowo używana prawie wyłącznie tylko w Fenioyi, stąd później rozpowszechniła się w całej monarchii Seleucydów. Była w użyciu na Wschodzie jeszcze przez kilka wieków po nastaniu Ery chrześciańskiej. Spotykamy ją na monetach królów Syryi, począwszy od ostatnich lat panowania Antyooha III Wielkiego; dalej na monetach Arsaoydów, królów Characeny, i na kilku monetach królów Baktryi. Angielscy uczeni (Cunningham, Ed. Thomas) przypuszczali, iż odnajdują Erę Seleucydów w niektórych napisach indyjskich z I-go w. po N. Chr. Kilka napisów aramejskich, zwłaszcza t. zw. „taryfa* m. Palmiry, również datuje się według E-y Seleucydów; przyjętą ona była także przez Nestorya-nów i używaną w ciągu Wieków Średnich. Odnaleziono ją też na grobowcach cbrześciań-skicb, odkrytych niedawno w Azyi Środkowej, niemniej jak i w Syro - chińskim napisie Sin - gan - fu, który datowany jest a r. 1092 Ery Greków (780 r. po N. Chr.).

312. E judeo - macedońska; zaczyna się na wiosnę.

312. E. miasta Emezy.

312. E. m. Damaszku; zaczyna się 22 marca.

311. E. chaldejsko-macedońska; początek jej przypada 15 września.

311. E. m. Citium (Kition); początek jej zaznacza zburzenie państwa Cityjskiego (na Cyprze) przez Ptolemeusza Sotera.

300. E. m. Aleksandryi w Troadzie.

297. E. Bosforu i Pontu; zaczyna się w jesieni, a spotykana bywa na monetach Apamei w Bitynii, miast Bitynium, Nicei, Nikomedyi, Prusy i króla Nikomeda II-go.

275. Pierwsza E. tyryjska.

259. E m. Aradu; początek, jej w jesieni.

248. E. Arsacydów, królów Partyjskich.

239. Pierwsza E. m. Paltus w Syryi.

197. E. m. Bery tu w Fenicyi.

179. E m. Filadelfii w Palestynie.

177. E. Laodycei we Frygii.

14(5. E. macedońska; zaczyna się w październiku.

146. E prowineyi Achaja.

142. E, jerozolimska czyli „Niezależności®, inaczej Asmonejczyków.

133. E. Azyi, prowineyi rzymskiej.

126. Druga E. tyryjska.

124. E. m. Balanei w Syryi.

115. E państwa Saby w Jemenie.

111. E Sydońska.

111. E, m. Trypolis w Syryi.

108. Pierwsza E. m. Seleucyi w Syryi.

103. Pierwsza Ë. m. Askalon w Palestynie.

97 lub 81 Druga E. m. Paltus.

84. E. Sulli.

84. E. azyatycka zaczyna się wraz z pierwszą wojną Rzymian przeciw Mitrydatowi.

83. E. m. Adraa w Arabii.

70. Pierwsza E. m. Synopy.

70. Pierwsza E. m. TermessuB w Pizydyi.

68. Pierwsza E, m. Mopsus w Cylioyi.

68. E. miast Soli (Pompejopolis) i Aleksandryi, w Cylicyij

64. E. Pompejusza; datuje się od dnia zwycięstwa PompejuBza nad Tygranesem, królem Armenii. Była bardzo używana w Syryi Północnej.

61. Pierwsza E. m. Gazy w Palestynie.

61. E. m. Gaba w Trachonitis,

59. Druga E. m. Mopsus.

58. E. Gabiniusza, czyli m. Rafia w Judei.

58. Druga E. askalońska.

50. E. m. Botrys w Fenioyi.

49. E. cezarejska w Antyocbii; zaczyna się 1 października, a datuje się od chwili ogłoszenia autonomii tego miasta przez Pompejusza.

48. E. m. Klaudiopolis w Bitynii.

48. E. Chalkis w Syryi.

48. E. bitwy pod Farsalos.

48. E. m. Nisa czyli Skytopolis w Palestynie.

48. E Laodycei w Syryi.

48. Pierwsza E. m. Rhosus w Syryi.

48. E, Neapolu, w Samaryi.

47. E, m. Śarbanissa w Poncie.

47. 3. m. Ege (Aegae) w Sycylii.

47. E. m, Ake (Ptolemais).

47. Pierwsza E. m. Gabala w Syryi.

46. E. Cezara; używana była w Cylioyi i Syryi.

45. E. Juliańska czyli E. reformy kalendarza, dokonanej przez Juliusza Cezara; zaczyna się 1 stycznia.

45. Druga E. m. Synopy.

45. E. m. Neoklaudiopolis w Paflagonii.

44. Druga E. antyochejska, datująoa się od śmierci Cezara.

44. E. kartagińska.

43. Trzecia E. antyochejska.

38. E. hiszpańska, używana była tylko w Wiekach Średnich; zaznacza ostateczne ujarzmienie Hiszpanii przez Rzymian.

37.    E.    m. Leukady    w    Celesyryi.

36.    E.    chersoneska.

33.    E.    amizyjska.

32.    Druga E. m. Gabala.

31. E. bitwy pod Akcyum; zaczyna się 1 paźdz. Była bardzo rozpowszechniona w Grecyi, E-gipcie i na Wschodzie.

30. Aleksandryjska E. Oktawiusza, początek jej przypada 1 Bierpnia.

27. E. rzymska Augustów, zaczyna się w roku, w którym Oktawiusz otrzymał tytuł Augusta.

26. E. m. Sebaste w Palestynie.

25 E. m. Tavium w Galacyi.

25 lub 6. E. m. Byblos w Fenicyi.

19. E. m. Anazarby w Cylioyi.

18. Trceoia E. miasta Qabala.

7. E. amaiyjska.

3. E. m. Cezarei Peniady.

2. E. m. Herakleopolia w Kappadocyi.

//. Ery późniejsze od Ery chrześciańskiej.

Rok po

Ü. Chr.

2. E. Olympiad italskich.

17. E. m. Cezarei w Kappadoćyi.

21. Druga E. m. Anazarby w Cylicyi.

21. E. m. Tyberyady w Gallilei.

23. E. m. Cibyry we Frygii.

37.    E. Epifanei w Cylicyi.

38.    E. m. Germanieia Cezarea w Kommagenie. 40. E. m. Termessus w Pizydyi.

40. E. afrykańska, właściwie maurytańska, datująca się od upadku Ptolemeusza, ostatniego króla Maurytanii.

40. E. m. Komana w Poncie.

48. Druga E, Leukady w Celesyryi.

52. E, m. Irenopolis w Cylicyi.

58. E m. Tyra w Sarmacyi.

63. E. Trebizondy, wybijana na monetaoh tego miasta.

67. E, udziału Nerona w igrzyskach olimpijskich.

B. M.

R. M.

A. Pol.

70.    E prowincyi rzymskiej Afryki.

71.    E. m. Athedon w Judei.

71. E. Kommageny lub Samosaty.

71. Druga E. Neapolu w Samary i.

71. E. m. Oikopolis (Emmaus).

74. E. m. Flawiopolis w Cylioyi.

86. E. olimpiad kapitolijskioh,

91.    E. Rabbath Moba.

92.    Druga E. m. Chalkis.

97. E. m, Kapitoliady w Celesyryi.

105. E. arabska czyli E, Bostra lub petrejska; zaczyna się 22 marca.

112. E. archontatu Adryana w Atenach.

124. E. pobytu Adryana w Atenach.

127. E. panatenejska czyli wydania igrzysk w A-tenach przez Heroda Attyka.

129. Druga E. m. Gazy.

129. E. inauguracyi Olympiejonu w Atenaoh.

135 lub 139. E. olimpiad m. Cyzyku.

170. E. m. Hadrianopolis w Pizydyi.

176. E. olimpiad aleksandryjskich.

192. E. Septymiusza Sewera w Egipcie.

202 lub 208. E. m. Eleutheropolis w Judei.

284. E. Dyoklecyana czyli Męczenników; zaczyna się dnia 17 września, t. j. od daty, kiedy Dyoklecyan został cesarzem.

(Podług E. Babelon „Ere greco - romaine* w „Gr. Encycl.“ Lamiraulfa). '    w- Ch-

Eragroßtis Beauv. {Briza i Boa L.) miłka, prostnica, psotnioa, rodzaj z rodziny gramineae (trawowate, trawy). Najbardziej znana jest E. abyssinica, pochodząca z Abissynii, gdzie pod nazwą tef i taf jeät hodowana jako zboże. Bardzo małe, wielkości prosa, lecz za to liczne ziarna dostarczają ulnbionego Chleba powszedniego, spożywanego zwykle z pieprzem i masłem. Tef

Kaoykl r«wiz niualr. 158 T. 19 ty.

w licznych, rozmaitego koloru gatunkach i odmianach, bywa uprawiany w miejscowościach, położonych na 1 500—2 200 m. nad p. m. We 3 do 4 miesięcy po siewié następuje żniwo. Piękne i rozmaitego kształtu wiechy są poszukiwane do t. zw. bukietów zimowych.

Eranthis Salisb. (Helleborus L.), pełń i ca, rannik, rodzaj z rodziny j as kr o waty oh {ranun-culaceae), dawniej do rodzaju ciemiernika {Helle-borus) zalicsany; różni się pokrywą podkwiatową, z licznych sztuk złożoną; płatków ma około 6 iu, rureczkowatych, króciutkich, nierówno 2-u-wargowych; działki kielioha kolorowe, podłużne, krótkotrwałe. Rośnie w krajach górzystych południowej Europy; jest niewielki; kwiat ma żółty, rozwijający się bardzo wcześnie z wiosną.

Erard Sebastyan (* 5 kwietnia 1752 w Strass-burgu—-f 5 sierpnia 1831 r. w Passy pod Paryżem), słynny franouski fabrykant fortepianów i arf. Jego ojciec, stolarz w Strassburgu, ród swój wywodził s Niemiec (Erhard). W 16 ym roku życia straciwszy ojca, E. udał się 1768 r. do Paryża, gdzie pracował w jakiejś fabryce klawikordów i rychło zwróoił na siebie uwagę znakomitemi pomysłami z dziedziny ulepszeń w budowie tych instrumentów. Z liczby protektorów E-a najhojniejszą okazała się księżna Villeroi, która ofiarowała mu swój pałac, i w nim fabrykę obszerną własnym kosztem urządziła. Tu E. w 1777 zbudował pierwszy we Francyi fortepian (Hammerola-vier). Około 1785 r. założył do współki z bratem, Janem Cbrzcioielem E em, fabrykę na wielką skalę, przy ulicy Burbońskiej, która po dziś dzień trzyma pierwszeństwo między francuskiemi fabrykami fortepianów. Z dalszych wynalazków E-a zasługują na wzmiankę: Piano organisé (połączenie fortepianu z organami), oraz arfa, tak zwana „podwójna“, z pedałami (à double mouvement), za pomocą których można podwyższać lub zniżać dźwięki, o pół tonu lub o cały. Ten wynalazek stanowi epokę w historyi arfy (ob. Arfa). Dziś jedynie arfy E-a mają wziętośó śród wirtuozów, nikt mu bowiem dotychczas w budowie tych instrumentów nie dorównał. Koronę jego wynalazków stanowi fortepian z repetycyą.—Po śmierci E-a jego fabrykę objął synowiec, Piotr E. (* 1796—f 1855). po śmierci zaś tego ostatniego, spadkobiercą słynnej firmy Erarda został siostrzeniec żony Piotra, Piotr Schaffer (f 1878 r.).

Erasistratós (f 280 przed nar. Chr.) lekarz grecki, najznakomitszy może po Hippokratesie (ob.), syn Kleombrota i Kretokseny, z Iulis na wyspie Keos, założyciel szkoły lekarskiej, od nazwiska jego swe miano biorącej. Koleje życia jego są prawie nieznane; wiadomo tylko, że przez pewien czas przebywał jako lekarz na dworze Se-leuka Nikatora (ob.), którego syna, Antyocha, miał uchronić od śmierci (Plutarch w żywocie Demetryusza rozd. 38), resztę źyoia najprawdopodobniej spędził w Aleksandryi. Liozne dzieła jego, bardzo niegdyś cenione, zaginęły wszystkie; posiadamy z nich obecnie tylko 11 ty-

63

241 i 244.

Dr J, P.

Dr J. p.

E. D.

tułów i skąpe urywki, przytoozone w dziełach Galena, C. Aureliana i A. Gelliusa. Anatomia opisowa zawdzięcza mu niejedno odkrycie. Opisał dobrze zawoje i jamy mózgowe, tak samo zastaw ki sercowe; odkrył naczynia mleozowe w kreskach; poglądy jego na łączność tętnic i źył są bardzo oryginalne i dowcipne, al8, niestety, z rzeczywistością niezgodne. Fizyologię wzbogacił przez obalenie mylnego poglądu, jakoby napoje spływały do płuo, dowiódł bowiem, źe nagłośnia w chwili połykania szczelnie krtań zamyka; nerwy podzielił na czuciowe i ruohowe, a za poozątek ich wskazał mózg, który uważał za siedlisko duBzy. Trawienie poczytywał za sprawę przeważnie czysto mechaniczną, przypuszczając, iż żołądek pokarmy rozciera. Jako główną przyczynę chorób uważał krwistośó nadmierną (plethora) i nadużycie pokarmów. Leczenie jego było proste: potępiał stanowczo wszystkie leki złożone, za czasów jego bardzo powszechne, walczył przeciwko zabobonom leczniczym i upustowi krwi; za najdzielniejsze środki uchodziły dla niego: ruch, dyeta i kąpiele. Wpływ jego był bardzo znacznym i długotrwałym, ozego najlepiej dowodzi szkoła Erasistratej-czyków, kwitnąca do r. 170 po nar. Chr.; członkowie jej czoili podobno mistrza swego „jak Boga“. Najwybitniejszymi z ich grona byli: Hike si os, Me nodoros i Philoksenos.—Por. Haeser „Lehrbuch d. Gesch. d. Med.” wyd. 3-e, T. I, str. 238—

Pr 3. P.

Erasmus Jan Henryk (* w Strassburgu—f w Moskwie d. 1 czerwca roku 1777), lekarz. Do nauk przykładał się w Strassburgu i Jenie, gdzie w r. 1747 obroniwszy rozprawę: „De partu diffi-cili ex capite infantis praevio”, otrzymał dyplom doktorski. Powołany do Parnawy, w Inflantach, złożył egzamin powtórny w Petersburgu. W roku 1757 został profesorem w moskiewskiej szkole akuszerek, w roku zaś 1765 uniwersytet moskiewski powołał go na profesora anatomii, chirurgii i położniotwa; na stanowisku tern pozostawał E, do śmierci.—Por. Richter „Gesch. der Med. in Russian“ T. III, str. 344.

Erastus (’'Epaoxoç), chrześcianin, wspominany w Liście św. Pawła z Koryntu do Rzymian (16,

23), jako oiy.ovop.óę t% rcôXeoç (w Wulgacie ar-carius civitatis, u Wujka szafarz miejski) t. j. skarbnik miasta Koryntu. Inny Erastus był towarzyszem św. Pawła, który go z Efezu wysłał był do Macedonii, potem do Koryntu. Nie wiadomo, który z nich był później biskupem Cezarei Pilipowej i męczennikiem; niektórzy obu ich uważają za jedną osobę. Martyrologium wymienia E a pod d. 16 lipca.—„Encykl. Kościelna“.

Erastus (właściwe nazwisko Lieber) Tomasz (* w roku 1524 w Auggên pod Badenweiler—f w Bazylei d. 1 stycznia r. 1583), lekarz i teolog protestancki. Początkowo kształcił się na teologa w Bazylei, gdzie o mało nie zmarł w nędzy; z przykrego położenia wybawiło go poparcie możnego pana, dzięki któremu mógł wyjechać do Włoch, dla dalszego kształcenia się. Po kilku latach spędzonych w Padwie i Bolonii powróoił jako doktor meiyoyny i filozofii i został lekarzem protektora swego, hrabiego na Hennebergu. W r. 1558 elektor-palatyu, Otto Henryk,powołał go na dwór swój do Heidelberga, powierzają! mu równocześnie katedrę medycyny. W r. 1580 objął E w Bazylei katedrę medycyny i moralności, na których do śmieroi był czynnym. Pisał dość dużo, dzieł tych jego nie przytaczamy jedaakźe, gdyż mają tylko wartość bibliograficzną; w nich występował z powodzeniem przeciwko Paracel-so w i (ob.)j którego był bardzo stanowczym przeciwnikiem. Jako teolog, był zwolennikiem Zwin-glego (ob.) a przeciwnikiem kalwiniamu, bronił też zwierzchnictwa władzy świeckiej nad kościelną. W broszurze p. n. „Explicatio gravissimae quaestionis, utrum excommunicatio mandate niti-tur divino, an excogitata Bit ab hominibus“, ogłoszonej dopiero po jego śmierci, szczególniej stanowczo powstaje przeciwko wszelkiej samodzielnej władzy kościoła. — Por. K. Sprengel Versuch einer pragmatischen Gesch. d Arzneykunde, wyd. III, T. III, str. 183, 226, 368, 391, 418, 548, 549.

Erastyauizm. Tak nazywają w Anglii wszelkie wywyższenie władzy świeckiej nad kościelną, co niegdyś zalecał T. Erastus (ob.).

Erateusz, architekt grecki z epoki aleksandryjskiej znany ze swojej działalności zawodowej przy budowaniu miasta Aleksandryi.

Erato (mitologia), ob. Muzy.

Erafo (astronomia), ob. Planety.

Eratostenes (‘EpatoaO-ivTjç), polihistor grecki, współczesny Archimedesa (* 276 prz. Chr., w Cyrenie, w Afryce—f 194 prz. Chr.). Był uczniem Kallima-cba w Aleksandryi, następnie przebywał w Atenach, skąd około 235 r. powołany został do Aleksandryi przez Ptolemeusza Euergetesa, który mu powierzył zarząd wielkiej tamecznej biblioteki. Zmarł wąkutek dobrowolnego zagłodzenia się z powodu utraty wzroku, E. należy do rzędu najznakomitszych i najbardziej wszechstronnych uczonych wszystkich czasów, a dla tej wszechstronności nazywany był Pentathlos (co znaczy mistrz we wszystkich pięciu rodzajach pasowania się). Najważniejsze jego zaBługi są w geografii, której naukowe podstawy położył dziełem „Geographica" w trzech częściach. Księga pierwsza zawiera przegląd krytyczny dziejów geografii od Homera aż do Aleksandryjczyków, trzecia geografię polityczną, do której dołączona jest mapa, druga zaś naukę o strefach, o możności opłynięcia ziemi dokoła, a wreszcie wiadomość o sławnym pomiarze obwodu ziemi, przez E-a dokonanym. Jest to pierwszy pomiar ziemi, a sposobność do tego nastręczyło E owi spostrzeżenie, źe w Syenie (Assuan), w górnym Egipcie, w dniu przesilenia letniego w chwili południa, głęboka studnia oświetlona była przez promienie słoneczne aż do dna. Wskazywało to, źe w tej chwili słońce przypada w zenicie Syeny, gdy współcześnie w Aleksandryi usunięte było od zenitu o ¹/i° część okręgu koła. E. sądził, źe Aleksandrya przypada wprost na północ Syeny, wniósł więc, źe oba te miasta odległe są między sobą o ł/t0 część południka. Ponieważ zaś podróżni odległość

(1880).

tę oceniali na 5 OOO stadyów, obliczył stąd E. długość całego południka ziemskiego na 250 000 stadyów. Po raz pierwszy więc poznano istotne wymiary ziemi. Na nieszczęście, nie znamy dokładnie wielkości stadyum. Przyjmuje się zwykle, że wynosiło ono 600 stóp ateńskich, co odpowiada 569.4 stopy paryskiej, a długość południka, według' Eratostenesa, wynosi 6.200 mil geograficznych (po 23 843 stóp par). Daje to błąd około 800 mil, którego przy ówczesnym stanie przyrządów mierniczych nie można za zbyt wielki u-waźać. Zestawienie powyższe podaje Peschel w swej historyi geografii. Według Lepsiusa ocenił E, stopień południka na 126 000 metrów, gdy rzeczywiście wynoBi on 110 202.6 metra; daje to błąd około 14 odsetek, gdy według oceny poprzedniej wypada 15 odsetek. Szczegółowo także pomiar E-a rozbiera Lelewel w swej „Gegrafii sta roźytnej“. (Por. St. Kramsztyk ,0 postaci i ciężarze ziemi* wyd. 2-ie, 1885). Również doniosłe ma znaczenie E. jako twórca chronologii naukowej. Jako matematyk zajmował się E. zadaniem o podwojeniu sześcianu i do tego celu zbudował QSobny przyrząd, który nazwał mesolabium i opisał w liście do Ptolemeusza Euergetesa. (Por. Dressier „E. von der Verdoppelung de3 Würfels“ (1828). Ułożył on też wykaz liczb/ pierwszych aż do 1000; metoda jego polegała na tein, że wypisał na deseczce wszystkie liczby nieparzyste, począwszy od 3, a następnie wycinał wszystkie liczby wielokrotne względem 3, 5, 7 i t. d.; utąd taką tablicę liczb pierwszych nazwano sitem czyli przetakiem Eratostenesa (Cnbrum Era-tostheni8). Przypisują mu też pismo „Catasteri-smi“, obejmujące wyliczenie 44 gwiazdozbiorów i 475 gwiazd, z odnoszącemi się do nioh podaniami (wyd. przez Roberta 1878); autorstwo jednak E-a jest wątpliwe. Dla historyi literatury waż-nem jest dzieło jego ,0 komedyi starożytnej“ w 12-u księgach. Pisał nadto traktaty filozoficzne i poematy, mające związek z astronomią (wyd. przez Hillera „Eratosthenis carminum reliquiae“

1872). Ułamki zaś różnych pozostałych pism E-a wydał Bernhardy „Eratosthenioa* (1822), oraz Berger „Die geographischen Fragmente des E."

S. K.

Erâzm św., biskup i męczennik. Wspominają o nim róźae martyrologia, ale autentycznych akt jego męczeństwa nie posiadamy, stąd w legendach o nim wiele sprzeczności. Podług wersyi najdawniejszej Jana Cajetaniego, E. był biskupem pewnego miasta w patryarchaoie antyochejskim; na początku prześladowania Dyokleoyanowego schronił się w góry Libanu, gdzie żył przez jakiś czas jako pustelnik. Wyśledzony tam i ujęty, mężnie wytrwał na mękach, po których do więzienia wtrącony, uszedł z niego cudownie, udał się nareszcie do Formij (Formiae, Molae Formia-nae, dzisiejsze przedmieście Gaety, Mola di Gae-ta) i tam umarł ok. r. 303. Za czasów papieża Grzegorza I go był w tern mieśoie w kościele katedralnym grób św. E-a; a gdy w w. IX Saraceni Formie zburzyli, zwłoki świętego przeniesiono do

Gaety. Różne też miasta włoskie i niemieckie chlubią się posiadaniem jego relikwij. Obrazów jego jest bardzo wiele, zwłaszcza w Belgii i w Niemczech; najczęściej przedstawiają go otoczonego oprawcami, wyrywającymi mu wnętrzności. Stąd - to pomiędzy ludem czczony jest jako patron cierpiących bóle we wnętrznościach. Lud wiejski wzywa go podczas chorób i pomoru bydła, zapewnie dla tego, że jedna legenda powiada o nim, iż różne zwierzęta przychodziły do celi jego pustelniczej i u stóp mu się kładły. We Włoszech, Portugalii i innych krajach czczony jest pod imieniem S. Elmo (zamiast Ermo, skróć. E-rasmo); pod tem też imieniem wzywają go podczas burzy i piorunów majtkowie na morzu Śród-ziemnem i odeń ogniem św. Elma (ob.) nazywają zjawisko elektryczne, ukazujące się na masztach okrętowych. Należy on do liczby 14-u Auxiliato-rów, t. j. pomocników i opiekunów w ciężkich potrzebach ludzi. (Imiona ioh znajdują się w artykule o św. Barbarze). W polskim języku wydano żywot 'św. E-a p. t. „Góra Libanu, cedrami cnot św. Erazma zaszczepiona* (w drukąrni Akademii Zamojskiej 1743 r.). — „Encykl. Kościelna*. Erazm Ciołek, Ob. Ciołek Erazm.

Erazm Dezyderyusz, zwany E-em Rotter damskim, najznakomitszy humanista w. XVI (* 28 października 1466 r. w Rotterdamie—f 12 lipca 1536 w Bazylei). Był synem nieprawym Małgorzaty, córki lekarza z Sevenberga, i Gerarda de Praet z Goudy, który, zmuszony wstąpić do zakonu, nie mógł swej ulubionej zaślubić; E. nazwanym więc został po hollendersku Geert GeertH=Ge-rard Gerarda (syn), a potem, według ówczesnego zwyczaju, sam przybrał łacińsko greckie imię: Desiderius Erasmus (Pożądany, Ukochany); jak mniema W. Vischer obrał też sobie i rodowe nazwisko: Roger, czy Rogers. Początkowo wychowywał się w Goudzie, gdzie się ojciec nim opiekował; potem w dziewiątym roku życia oddany był do szkoły Aleksandra Hegiusa w Deventer, ale po czterech leciech musiał opuścić ją z powodu grasującego moru, który mu wydarł matkę; gdy zaś wkrótce potem i ojcieo umarł, wysłali go opiekunowie do seminaryum w Herzogenbusch, ażeby się do życia zakonnego sposobił. Smutnie tam spędziwszy trzy lata bez żadnego zgoła pożytku, powrócił znów do Goudy, gdzie w r. 1486 jeden z dawniejszych szkolnych towarzyszy jego z Deventer, Cornelius Verdenus, namówił go, ażeby wstąpił do klasztoru Emaus, czyli Stein, pod Goudą. Pobyt tam pięcioletni o tyle E-wi się tylko opłacił, o ile mu dawał sposobność i dość wolnego czasu do studyowania klasyków starożytnych i pism Wawrzyńca Valli. oraz do ćwiczenia Bię z przyjacielem swym, Wilhelmem Hermanem, w układaniu wierszy łacińskioh. Zresztą, życie zakonne wcale mu się nie podobało: to też wielce się uradował, kiedy go w r. 1491 wyprawiono do Cambrai, ażeby, jako biegły w łacinie, towarzyszył tamecznemu biskupowi do Rzymu. Nie przyszło to wprawdzie do skutku, ale biskup, powziąwszy wielką dla E-a życzliwość, wyświęcił go r. 1492 na kapłana i zatrzymał przy sobie w Cambrai. Dzięki pomocy tego opie .una zacnego, mógł wreszoie E. w r. 149Ö spełń ć najgorętsze pragnienie swoje, t. j. udać się na dalsze studya do Paryża. Tam wstąpił do kollegium Montaigu, ale pobyt w tym instytucie rychło mu się uprzykrzył: nużyły go wykłady teologii seholastycznej, a stół zakładowy o chorobę przyprawiał. Powrócił więc do Cambrai, potem się udał do Hollandyi, do krewnych, skąd znowu przybył do Paryża, gdzie, już nie mając zasiłków od biskupa, musiał lek-cyami prywatnemi na powszedni chleb swój zarabiać. Aliści jeden z jego uczniów, Anglik, William Mountjoy, tak się w nim rozmiłował, iż zaprosił go do swojego mieszkania i we wszystkich jego potrzebach z pomocą mu przychodził. Dzięki temu młody pedagog mógł odbywać nawet wycieczki po Francyi południowej, gdzie się był zaprzyjaźnił a^margrabiną Anną de Vere, która mu wyznaczyła 100 florenów pensyi, za co dla syna jej napisał »Oratio de virtute amplectenda". Był także w Orleanie, gdzie spędził trzy miósiące u Jakóba Tutora, profes. prawa kanonioznego.

W r. 1497 uczeń jego, Mountjoy namówił go z sobą do Anglii, i powtórnie w 1498, ofiarowawsay mu sto koron pensyi rocznej. Erazm zabawił tam rok cały (1498—99), przebywając to w Londynie, to w Cambridge, to szczególniej w Oksfordzie, i wszedł w zażyłość z najznakomitszymi humanistami Albionu, jak: Jan Colet:, William Groeyn,

W. Latimer i Tomasz Morus, przez którego przedstawiony królowi Henrykowi VII, był przezeń najuprzejmiej przyjęty. W Oksfordzie E, posiadł gruntownie język grecki, mało naówczas znany erudy-tom; Colet zapoznał go dokładniej z Biblią i ostatecznie od scholastycyzmu odstręczył. Powróciwszy w początkach 1499 r. do Francyi, E. przebywał to w Paryżu, to w Orleanie, to udawał się do Lovanium lub Rotterdamu, Żył z dnia na dzień, utrzymując się z pióra, jak wielu innych humanistów ówczesnych; za napisaną na żądanie stanów brabanckich mowę, którą witać miano nowego gubernatora, arcyksięcia Filipa, otrzymał 50 sztuk złota.' W Lovanium zaprzyjaźnił się z wielu teologami, a w ich libzbie i z przyszłym papieżem,

Adryanem VI. Nie mając środków na odbycie od dawna upragnionej podróży do Włoch, udał się, na zaproszenie swych przyjaciół, do Anglii, gdzie objął wykłady greczyzny w Cambridge. Przedstawiony Wilhelmowi, arcybiskupowi Kantuaryjskie-mu, został przez niego polecony na nauczyciela tegoż przedmiotu księciu Aleksandrowi, synowi króla szkockiego, Jakóba III, oraz arcybiskupowi w SaintAdrews. Dzięki temu pozyskał środki na podróż do Italii. W r: 1506 przybył do Turynu, i otrzymał tam od uniwersytetu stopień doktora teologii; potem goszcząc w Bolonii, przestawał z najbieglejszymi znawcami greczyzny; stamtąd udał się na czas przydłuźszy do Wenecyi, gdzie się zaprzyjaźnił z Aldusem Mauritiusem, który przedrukował jego „Adagiorum collectanea*, wydane po raz pierwszy w r. 1500. Opuściwszy We-necyę w r. 1508, zimę przepędził w Padwie,

a potem wyruszył do Rzymu, gdzie świetnego doznał przyjęcia, dzięki ustalonej już sławie, a szczególniej dzięki Adagiom, i gdzie papież rozwiązał śluby jego zakonne. R. 1509, zaproszony przez nowego króla angielskiego, Henryka VIII, udał się znów do Anglii i objął tam napowrót katedrę greczyzny w Cambridge. W r. 1511 otrzymał od arcybiskupa kantuaryjskiego probostwo w Addington, lecz się go zrzekł w następnym roku za 20 funtów si er. pensyi rocznej. Nie długo nią się cieszył, bo już w 1513 pożegnał Anglię, nie mogąc znosić jej klimatu mglistego. Wróciwszy na ląd stały, przemieszkiwał przeważnie w Niemczech. W r. 1516 wstąpił jako radzca królewski do służby późniejszego cesarza Karola V i przebywał zrazu w Bruk-selli, a następnie w Lovanium, nie zajmując się wcale nauczaniem publicznem, tylko się oddając własnym swym studyom. Nareszcie r. 1521 osiadł w Bazylei i tam wespół z Oecolampadiusem, Rhenanusem, Glareanusem oraz innymi uczonymi, jako też z drukarzami Frobenem i Amerbachem, rozwinął nadzwyczaj płodną i szeroką działalność literacką (tam - to już od r. 1516 ledwie nie wszystkie pisma jego były drukowane). Powstanie reformacyi wiele przykrości E-owi przyniosło, zwłaszcza, iż z jednej strony nie mógł w głębi duszy zaprzeczyć, że w znacznej mierze sam się do niej przyczynił, że wygłaszane przezeń zdania w różnych kwestyach religijnych, np. o spowiedzi, odpustach, czci świętych Pańskich, jego sposób wykładu Nowego Testamentu, jego częste wyeieoz-ki przeciw licznym zdrożne ściom, zwłaszcza w życiu zakonnem, i w ogólności praca jego humanistyczna nad szerzeniem oświaty, uprawiły rolę dla reformacyi; z drugiej zaś strony bał się następstw, jakie mógł za solą pociągnąć coraz-to wyraźniej występujący opór p-rzeciwko powadze Kościoła. Dosyć długo trzymał się na stanowisku neutralnem, pragnąc zgoduego załatwienia sporów; kiedy wszakże oba stronnictwa, zwłaszcza zaś zwolennicy reformacyi, napadać nań zaczęli, oświadczył się przeciw Lutrowi; a gdy w r. 1529 reformacya po burzliwym przewrocie wzięła stanowczo górę w Bazylei, wyniósł się do katolickiego Freiburga, gdzie dalej swoje prace naukowe prowadził, ale i tam nowatorowie ciągle mu spokój zakłócali. W r. 1534 papież Paweł III nadał mu przeorstwo w Deventer, przynoszące dochodu 1600 dukatów; rad był więc powrócić w strony rodzinne, lecz się wprzódy udał do Bazylei, aby doglądać osobiście druku dzieł swoich, i tam, zapadłszy na podagrę, po półrocznych przeszło cięź-kióh cierpieniach, sławny żywot zakończył.

Działalność piśmiennicza E-a była nadzwyczajnie rozległa i prawie wyłącznie naukowa, miała wszakże głównie na celu zarówno filologię, jak filozofię i teologię. W pierwszym zakresie dobrze zasłużoną chwałę pozyskał przez liczne wydania klasyków, z greckich: Arystotelesa (1431) i Ptolemeusza (1533; ed. princeps); z łacińskich: Katona (Dystyohy, 1514) Seneki (1515), Swetoniusaa i historyków z epoki cesarskiej (1518), oraz Pliniusza Starszego (1525), Te-reneyusza (1532) i in,, a z pism kościelnych prze-

dewszystkiem wydanie Nowego testamentu (1516 grecki tekst z przekładem łacińskim i notami), dalej Hieronima, (1516), Cypryana (1520), Ireneusza (1526), Ambrożego (1627), Augustyna (1528),

o kaoerstwo od siebie nie odwrócił. Oprócz filologii, filozofii i teologii, które były głównym przedmiotem jego zajęć, uprawiał ledwie nie wszystkie działy piśmiennictwa (najmniej wszakże poe-zyę); napisał mnóstwo satyr, świstków humorystycznych i dyalogów (Colloquia), między któremi znajdują się prawdziwe arcydzieła w swoim rodzaju. Cieszyły Bię też one równie wielką popularnością, jak Pochwała Głupoty. W końcu też wspomnieć trzeba o ogromnej koréspondencyi E-a, prowadzonej przezeń z najznakomitszymi ludźmi owych czasów, a stanowiącej jedną z najciekawszych części składowych działalności jego ogólnej. Zbiorowe jej wydanie ogłosił on sam w Bazylei r. 1529, suplement we Freiburgu 1532, nowe edycye wyszły w Bazylei 1536, 1538, 1540 i 1558. Wszystkie dzieła i wszystkie prawie lißty E-a wydał po jego śmierci Beatus Rhenanus w Bazylei 1540— —41 r. w 9-ciu tomach. Pełniejszą jest edyoya Cle-ricusa („Opera omula emendatiora et auetiora“ Lej-da 1703—6 w 10 ciu tomach). Główne życiorysy E-a, poza opracowanym przez Rhenanusa na czele wydania zbiorowego dzieł jego, są: Knighta (1726). Burigny’ego (1757); Hessa (1790); Ad. Mullera (1828); Erharda w „Eacyklop.“ Erscha i Grubera, Kätnmela w »Allgem. deut. Biogr.”; Stichaita (1870); Horawitza (1882); Glöcknera (1889). Spis jego dzieł podaje „Bibliotheca Erasmiana, répertoire de3 oeuvres d’Erasme” (Gandawa 1893). Z prac traktujących o różnych zakresach działalności E-a wymienimy: Steheling »Erasmus Stellung zur Reformation* (Bazyleja 1873); Scholy »Die pedagogisoheu und didaktischen Grundsätze des Erasmus* (Nordhausen 1880); Kan „EraBina-sia* (Rotterdam 1881); De Nolhac „Erasme en Italie* (Paryż 1888). Prócz tego wiele wiadomości biograficznych i bibliograficznych znajduje

Orygenesa (1536) i in. Dodać jeszcze do tego trzeba łacińskie przekłady tragedyi Eurypidesa (Hekuby i Iflgenii), mów Libaniusa, Isokratesa (De regno administrando) Ksenofonta (Tyrannus),

Gallena (Exbortatio ad bonas artes), Plutarcha,

Lucyana, Józefa Flawiusza, Chryzostoma, Bazylego,

Anastazego i in. Z prac jego gramatycznych największy rozgłos miała rozprawa „De recta latini graecique sermonis pronuociatione" (1528), która, wykazując głównie nieprawidłowe wymawianie niektórych samogłosek oraz dwugłosek starogreckich, wywołała zaciętą walkę między zwolennikami e tacy z mu (Erazmowcami), ajotacyzmu (Reuch-linowcami). Wielką też miały wartość stylisty-czno - retoryczne traktaty E-a: »De duplici verbo-rum ac rerum copia commentarii“ (1509) i »De ratione conscribendi epistolas* (1520). Charakter polemiczny nosi dyalog »Ciceronianus sive de optimo dicendi genere* (1528), wymierzony przeciwko przesadnemu mniemaniu, jakoby tylko styl Cycerona miał prawo nazywać się klasycznym.

Do zakresu filozoficznego należą przedewszystkiem bogate zbiory przysłów i przypowieści, wybranych po większej części bądź ze starych pisarzy, bądź też z Biblii, i opatrzonych obszernemi objaśnieniami; są to mianowicie »Adagia” (1500 i 1503) i „Apophtegmata*, oraz „Oolloquia familiaria"

(Bazyleja 1524, Lipsk 1828 i 1867), jako też cały szereg rozpraw pedagogicznych. Do tego też działu zaliczyć można i uajrozgłośniejszy utwór E-a, powstały w podróży jego z Włoch do Augiii a dedykowany Tomaszowi Morusowi, Mcoptaç èy-xàpaov (pochwała głupoty), w którym autor z do wcipem niezrównanym wyszydził wszelkie rodzaje ] się w dziele Geigera »Renaissance und Humani-ludzkiej głupoty i ośmieszył z kolei wszystkie smus eto.“ (w zbiorze Onckena), przekł. polski Mie-stany, począwszy od najwyższych dygnitarzy, tak czyńskiego w »Bibi. naje. utw. lit. eur.u Warsza-duchownych, jak świeckich. Dziełko to, pierwo- wa 1896).—Za najlepszą monografię o E-e uważają wzór innych w tym rodzaju, doczekało się za życia napisaną przez b. profesora w liceum wersalskiem, E a 27 wydań, ku czemu się nie mało przyczyniły H. Durand de Laur, p. t. »Erasme, précurseur illustraoye Holbeiua, porobione przez tego mistrza et iniciateur de l’esprit moderne* (Paryż 1872, 2 w r. 1514 na marginesach egzemplarza Frobe- tomy).    *

Erazm Eotterdamski w Polsoo, Ruch Odrodzenia, nie zacieśniony do samej tylko filologii, zbliżył Polskę do E-a. Humanista zostawał w stosunkach piśmiennych z Decyuszem (»Vissenburgensn*), tie Christiani“ (Antwerpia 1509); »In3titutio militia z Hier., Jarosł. („Hieroslaus*) i obu Janami Łask' -ni, Christiani“ (Lovanium 1516); „Paraclesis seu ex z Kr. Szydłowieekim, Kmitą, Tomickim, Krzyca^u, hortatio ad christianae pbiloBopbiaó studium" (Ba- z Janem i Stanisławem Bonerami, z Erazmem Cioł-zyleja 1519); »Precatio dominica in septem por- Idem, wówczas opatem mogilskim, z Andrzejem Vogel-tlońes distributa* (Bazyleja 152f3); »Da immensa weiderem (-wederem), z Andrzejem Zebrzydowskim Dei misericordia conoio* (Bazjleja 1524); „Diluci- wreszcie, który nawet w domu E a w Bazylei w r. da et pia explanatio Symboli quod Apostolorum 1527—8 dłuższy czas przemieszkiwał i pod jego dicitur“ (Baz. 1533!; »Ecclesiastes seu de ratione | naukowym zostawał kierunkiem; stwierdza to napis concionandi libri VIIU (Baz. 1535), pierwszy pod- na wawelskim nagrobku biskupa „Erasmi disoipulus ręcznik homilij, ułożony według planu metodycz- j et auditor*. Decyuszowi ofiarował E. swą »Precatio nego; »De praeparatione ad moitem“; »Vidua chri- dominica iu septem partes (portioneB) distributa”; dla stiana* i in. Polemicznemi traktatami swojemi niego też przeznaczył krótko przed śmiercią „De przeciwko Huttenowi, a szczególniej przeciw Lu- praeparatione ad mortem“ (Bazyleja 1534). Dla Hie-trowi, sławy swej E, nie powiększył, a oskarżenia ronima Łaskiego napisał »Modus orandi Deurn“

nowskiego. O wydanych przez Erazma Deayderyusza pismach ojców Kościoła, greckich i łacińskich, mówiliśmy już wyżej; z oryginalnych prac pomniejszych wspomnieć tutaj wypada: »Enchiridion mili-

dla Krzysztofa Szyołowieekiego «Lingua*, dla Vogel weidera «Precatio ad virginis filium Jesum*. Zachęcony przez przyjaciół umysłowych, których miał w Polsce, wystosował do samego Zygmunta Starego list w sprawie transsubstancyacyi, broniąc się od zarzutu zerwania z katolicyzmem. Jest to rzadka dziś «Epistoła ad inclytum Sigis. Reg. Pol... eiusdem (Erazma) ad amicum quendam epistoła pia juxta et eleg ns, qua calumniam sibi intentatam quod aliter a due par erat de sacratissimo Christi corpore senciret scite breviterque refellit“ (Kraków 1527, Wietor)—ozdobiona podobizną autora. Prace polskie, po łacinie wydawane, E. czytał i o niejednej przyjaźnie się odzywał. W zbiorze listów 10-tomowego wydania lejdejskiego z lat 1703—6 Opera omnia, w zbiorze londyńskim 1642, w ,Ep. familiäres“ (Bazyhja 1779), w „Spicilegium* Bur-schera (Lipsk 1784—1802), w Listach Zebrzydowskiego, wydanych 1878 r. przez Wisłockiego, znajdują się dowody ścisłych stosunków E-a s ów-czesną intelligencyą naszą. Uczony cenił ten przeważnie jeszcze świecki ruch rozumów, którym odznaczyła się u nas pierwsza połowa wieku XVI-go, i zarówno w pismach drukowanych, jak w listach wystawił mu pochlebne świadectwo. Syntetycznego dzieła o stosunkach swoich z E-em jeszcze nie mamy. Trochę światła rzucają cenne prace Kazimierza Morawskiego „Z dziejów Odrodzenia w Polsce*, oraz „Andrzej Patrycy Nidecki” (Kraków 1884,1892). Żywego zajęcia się E-em w XVI w. dowodzi znaczna liczba i szybkość przedruków, z małym wyjątkiem krakowskich, ciągnących się od r. 1518 a obejmujących wszystkie kierunki działalności uczonego; dowodzą pierwodruki i przekłady. 1) Jako najdawniejszy druk krakowski rzeczy Erasmowej podaje Wiszniewski pod E. 1518 (IX 335) ,Querela pacis undique gentium eiectae prefligataeque“ (Wietor; wyd. oryg. Przyleją 1516; dalszy przedruk krak. według Estr. w Polydama «Querela de pace* 1534; Estreicher podaje pod tym rokiem dwie edycye Schaif fenbergera, a o Wietorowej nie wspomina).—E. 1519:

2) „De ratione studii liber aureus* (Wietor; wyd. 1-e pewne w paryskiem wydaniu «Encomium moriae“ 1512 r., p. t. „De rat. st. et instituendi pueros commentarii”, w nowem zaś opracowaniu: «Libeilus novus et elegans de pueris statim ac liberaliter in-Btituendis“, Bazyleja 1529; dalszy przedruk krakowski: Sobarffenberger 1527); 3) «Familiarium Colloquiorum liber“ (Haller; wyd. 1-e Bazyleja 1516: „Col. familiarium opus“). — B 1523: «De verborum copia“ (Wietor; wyd. 1-e ,De duplici rerum ac verborum copia commentant duo* w po-wyższem wydaniu „Eno. moriae*); 4) «Opus de conscribendis epistolis“ (Wietor; wyd. 1-e Baz. 1523; przedr. późniejszy: Scharf. 1527).—B 1525: 5) „Modus orandi Deum per Des. Erasmum Rotherodamum, opu3 nunc primum et nałum et excusum typis* (Wietor, marzec p. r.; wydanie norymberskie Petreju-sa, które zaznacza Estreicher (VIII, 18), musi być przedrukiem); 6) «Precatio dominica eto.“ (wyd. 16 Paryż, Bazyleja 1523).— B 1526: 7) «Hypera-spistes adversus Servum Arbitrium Lutheri* (Wietor; ważna odprawa dana Lutrowi w roku

1526 na zarzuty oszczercze z roku 1525); 8) „Lingua, opus novum* (Wietor; wyd. 1-e Bazyleja 1525); 9) E. 1527: przytoczony już wyżej list do Zygmunta Starego. — B. 1528: 10) „Breviores et elegantiores epistolae“ (Schaiffenberger; wyd. 1-e: «Opus Epistolarum* Bazyleja 1516); 11) „Epistoła consolatoria in adversis* (Wietor: wyd. 1-e Bazyleja 1528); 12) «Precatio ad virginis filium Jósum* (por „De puero Jesu... et quaedam carmiua* we wspomnianem już wyd. „Eno. mor.“ z r. 1512); 13) „Opuscula aurea: apopthegmata graeca eto.“ (Schar f-feuberger). — B. 1530-. 14) „Dialogus festivissimus de contrahendo matrimonio“ (Sandecki; wyd. l e „Encomium matrimonii et artis medicae* Bazyleja 1516);    15) «Epistoła D. Erasm. Roter, contra

quosdam qui se falso jactant Evaugelicos“ («Apud Regiam Cracoviam“, «Cracoviae excusum“ — Jocher Nr 2884; wyd. 1-e 1529).—E. 1534: 16) «Des. Er. Rot. Liber cumprimis pius de praeparatione ad mortem nunc primum et conscriptus et aeditus (tak)m («Mattia Szaiffenberck"; przedrukiem z tego wydania 1-go jest p. t że t., z dodaniem «per autorem recognitus“, u tegoż 1540; do tekstu dołączono tu jeszcze «Deolamatio de morte” E-a; dalszy przedr. 1541 Scharf.)—E 1535: 17) „Absolutissimus de octo orationis partium oonstructione libeilus emendatus* (M. Scharffenberger; wyd. 1-e Kolonia 1615; dalsze przedr. krak.: 1640 u Sobaiffen-bergera, a według E9tr. i u Wietora; 1548 Scharf. 1553, 1554. 1555 Scharf, haer.. Przedruk z r. 1554 obejmuje jeszcze i scholie Henryka Pri-maeusa, i rozprawę Gerarda Listiiusa, autora komentarzy do „Enc. moriae*; tytuł całkowity n Jochera Nr. 6035).— E. 1539: 18) «Judicium de nova nostri temporis haereticorum ecclesia“ (w „Vin-ceutii Galii pro catholicae fidei antiqnitate et universitate... libeilus*, Kraków u Wietora). — E. 1541: 19) «Civilitas morum in succinctas questio-nes digesta“ (Schaif.; wyd. 1-e: „De civilitate morum puerilium* Freiburg w Br. 1530; dalsze przedr. krak. 1542, 1548 Scharf.). — E. 1542: 20) ,De contemptu mundi Epistoła E-i Rot i, quam con-scripsit in gratiam ac nomine Theodorici Harlemei etc.* (Wietor; wyd. l e StrasBburg 1523).

Oprócz powyższych wydań E-a w oryginale łacińskim, wyszły w Krakowie dwa przekłady: a) „Modlitwa Pańska, rozdzielona na 7 części, według siedrn dnP w tydzień przez Erasma Rotberodama“ (1533 Ungler; jest to przekład Nru 6-go powyższego spisu. Nakładzca chwali się, żs na jego-to żądanie Erazm tę książkę napisał, co nie jest prawdą, gdyż książka wyszła już w r. 1523 i napisana była dla Decyusza); b) „Księgi, które zową język“ (Wietor; przekład «Lingua“; r. 1542 u Estreichera jako niepewny).

Te są druki krakowskie. Podbijającemu wpływowi E-a zawdzięcza bibliografia polska dwa niezmiernie rzadkie druki, po-za Krakowem dokonane: a) Nowy Testament według, łao. tekstu E-a (Bazyleja 1516 jako „Novum Instrumentum* i t-źe 1519 w 2 t. Wydawcą tego druku jest Me-letius w Łecku (Lyccae) r. 1552); b) «Ricerstwo ohrześoiańskie a żywot duchowny, t. j. nauka

prawdziwa chrześciańska jako mamy z nieprzyjaciółmi naazemi... ustawicznie walczyć a duchownie aż do śmieci (tak) żyć. Pracą a nakładem Jana Seklucyana, wydane a przez Wojciecha z Nowego Miasta z książek E'azmusa Rotrodama nowo przełożone" (Królewieo 1558, Jan Daubman, druk gocki; ofiarowane Łukaszowi z Górki. Odpowiada temu przekładowi w oryginale „Enchiridion militis christiani“ Antwerpia 1509 i w „Lu-eubratione8“; por. E-a „De institutione principis christiani“ Lovanium 1516 i „De tribus fugiendisdis: ventre, pluma ét Venere“ Paryż 1618. Wydanie przekładu wcześniejszego niż Wojciecha z N. Miasta w bibliografii naszej pod nazwiskiem E a nie znaleziono. Przedruk wydania łeckiego w Wilnie 1585).

Zn.

W związku z E-m u nas w XVI w. zostaje wydana w Krakowie („Gracchoviae“) w r. 1540 „Apologia diiuens nugas Erasmi in sacras religiones, praeci-pue assertiones E-i quibus in apologia responde-turu. Jest to polemika z ciężkiemi zarzutami E a przeciwko mnichom. Według Jochera (Nr. 2ö85 Noty) autorem tej książki jest Franciszkanin hiszpański, Ludwik de Carvajal (Carvattus); pierwsze jej wydanie w Antwerpii.

W XVIII wieku pierwszy Krasicki przypomniał nam w „Zbiorze potrzeb, wiadomości* („Dzieła“ wyd. „Bibl. najo. ut. lit. eur.“ T. IV 331—7) zasługi umysłowe E-a, zmroozone przez całowiekową przeszło pogardę światła. Krótka jego wzmianka mówi o korrespondencyi, prowadzonej z Polakami, porządkiem osób i lat, oczywiście tylko ułamkowo; wskazuje przedmioty 27 listów erazmowych, obejmuje list z Bazylei do Cochleusa zaraz po śmierci uozonego, dalej mało znany akt sprzedania księgozbioru Janowi Łaskiemu, synowcowi arcybiskupa (z pomyloną datą „S. Martini 1536“) — wreszcie utyskujący na Soaligera list do Bertulpha, z r. 1521, a kończy się przytoczeniem całkowitego napisu grobowego w Bazylei. Po Krasickim dopiero w wydaniu przekładu „Encomium moriae“, wzbogaconego przekładem czterech dyalogów, dwóch listów i rozprawy Platnera oraz objaśnieniami, zjawiła się pierwsza obszerniejsza praca („Pochwała głupoty Erazma Roterdamskiego eto.“ Lwów 1875 659 str. 8°). Pomimo niej jednak Btosunki Erazma Rotterdam, z intelligencyą polBką od r. mniej więcej 1620 do śmierci czekają na gruntowne opracowanie. Ob. Juszyński „Bunt w Antyochii“. *■

Erb. Jeszcze 'w roku 1794 Gadolin, chemik Bzwedzki, znalazł w miejscowośoi Ytterby nowy minerał, później na cześć jego nazwany gad o li-nitem, a w nim nową, jak wówczas zwano, ziemię, której Eokeberg nadał nazwę i try i. W r. 1843 inny Szwed, Mosander, rozdzielił itryę na trzy oddzielne „ziemie”: itryę sensu strictiori, ter-binę i erbinę. Prawie współcześnie jednak samodzielność tych ciał zaczęła ulegać wątpliwości, a Bunsen i Cleve między innymi stanowczo o-świadczyli się przeciwko uznawaniu terbiny za oddzielny związek chemiczny. Delafontaine i Ma-rignao oświadczyli się za istnieniem w gadolinicie trzech „ziem“ oddzielnych, lecz jedna z nich miała być czemś niewyróżnionem przez Mosandra, gdy erbina z terbiną zostały uznane za jedno i toż samo. Badania wielu innych uczonych dowiodły, że pierwiastki gadolinitu istnieją w licznych jeszcze innych rzadkich minerałach i że zawsze towarzyszą im mało znane i aż do ostatnich czasów uważane za bardzo rzadkie w przyrodzie pier* wiastki: cer, skand, lantan, dydym (t. j. zapewne mieszanina neodymu i prazeodymu), a dalej —thulium, holmium, dysprosium i może nadto samarium, decipium, gadolinium,—ciała, których natura i własności zaledwie w ostatnich latach zaczynają być poznawane, i to głównie przez spektroskopi • stów. W celu wydzielenia związków tych różnych pierwiastków bywają stosowane głównie metody t. zw. częściowego czyli frakcyonowanego osadzania ioh z roztworów w kwasach za pomocą rozmaitych odczynników, głównie amoniaku, kwasu szczawiowego i siarczanu potasu. Do kontrolowania składu powstających osadów służy prze-ważaie spektroskop. Cleve i Lecoq de Boisbau-dran, którzy w ostatnich czasach badali erbinę, za możliwie czyste to ciało uważali te części osadu, wywołanego przez amoniak, które miały najżywsze zabarwienie różowe i okazywały pewne charakterystyczne prążki w widmie emissyjnem, oraz poohłanianie w tych samych punktach w widmie absorpoyjnem. Erbina przedstawia się jako ciało ziemiste, różowe, z pięknym i żywym odcieniem, ma wysoki ciężar właściwy 8.64, żarzona wydziela silne światło żółtawe. W kwasach rozpuszcza się powolnie, z wodą się nie łączy, jest nietopli-wa i nielotna. Skład jej ma się wyrażać przez wzór Er₂0₃, przyczem za ciężar atomowy niewy-dzielonego dotychczas erbu metalicznego jest przyjęta liczba 166. Znajduje się ona we wszystkich najnowszych źródłach i, między innemi, także w tablicach Meyera i Seuberta, lecz nie ulega wątpliwości, że dalsze badania zmienić ją muszą, gdyż dziś na pewno nie umiemy jeszcze otrzymywać związków [erbu, wolnyoh od holmium i thulium.

Erb Wilhelm Henryk (* w Winnweiler, w Palatynacie bawarskim, d. 30 listopada r. 1840), lekarz niemieoki. Od r. 1857 do 1862 kształcił Bię zawodowo w Heidelbergu, Erlangen i Monachium; otrzymawszy dyplom doktorski, został w Heidelbergu asystentem w klinice chorób wewnętrznych; po trzech latach, napisawszy rozprawę: „Zur Entwicklungsgeschichte der rothen Blutkörperchen“, zdobył sobie stanowisko docenta prywatnego. W r. 1869 zamianowano go profesorem nadzwyczajnym; jako taki wykładał do r. 1880, w którym uniwersytet lipski powołał go na profesora zwycząjnego patologii i terapii szczegółowej, oraz dyrektora polikliniki. Od r. 1883 zajmuje w Heidelbergu katedrę medycyny i jest dyrektorem kliniki chorób wewnętrznych. E. zajmuje się przeważnie chorobami ustroju nerwowego i elektroterapią (ob.), a na polu tern wiele już zasług położył. Oprócz licznych prac pomniejszych ogłosił drukiem: „Handbuch der Krankheiten der peripheren cerebrospina-len Nerven“ (Lipsk 1874, wyd, 2-gie 1876), „Hand-

A.nd. S

buoh der Krankheiten de3 Ribkeu nark? und deB verlängerten Marks” (tamże 1876—78, wyd. 2-gie

1878), „Handbuch der Elektrotherapie" (tamże 1882, wyd. 2-gie 1886), »Die Thomsonach? Krankheit" (tamże 1886), „Dystrophia musoularis progressiva“ (tamże 1891) i kilka innych jeszcze; w przekładzie polskim posiadamy pracę jego »Leczenie wiądn rdzenia kręgowego” (Odczyty kliniczne wydawane przez redakcyę »Gaz. lek.“ Ser. IX, zeszyt 3. ogólnego zbioru 99-y, Warsz. 1897). E. należy takie do grona wydawców »Sammlung klinischer Vortraege“ i »Deutsche Zeitschrift lür Nervenheilkunde“.1)1 J- p-

Erbach, 1) E. im Odenwalde, miasto powiatowe w w. ks. Hessko-Darmsztadzkiem, okręgu Starkenburg, nad rz. Mümling i przy dr. żel. Frankfurt u. M.—Eberbach; leży malowniczo w górach Odenwaldu, 279 m. nad p. m., ma fabryki sukna i snycernie koŚ3i słoniowej; 3 000 m-ców. Zamek E., gniazdo rodziny t. im., mieści zbrojownię, cenne zbiory starożytności, malowidła na szkle i t. p.—2) E- im Rheingau, osada na prawym brzegu Renu, w praskiej prowincyi Wiesba-deńskiej; zamek ks. Albrechta Pruskiego; słynne winnice (Marcobrunner).

Erben Karol Jaromir, poeta i historyk czeski, (* 7 listopada r. 18 U w Miletynie—f 21 listopada 1870 w Pradze). Od r. 1831 studyował prawo i filozofię w Pradze, i już wtedy oddawał się gorliwie uprawie literatury czeskiej. Pierwsze swoje prace umieszczał w czasopiśmie »Jiudy a nyni" i w „Czechoslawie”. Po ukończeniu kursów uniwersyteckich do r. 1843 praktykował po części w praskim sądzie kryminalnym, po części w urzędzie fiskalnym, a zarazem pomagał Paiackiemu w uporządkowaniu archiwum koronnego czyli święiowa-cławowskiego; od 1843—47 podróżował po Czechach, zajmując się poszukiwaniami archiwalnemi, a w r. 1846 otrzymał nominacyę na assystenta przy Cześkiem Muzeum. W r. 1848 został członkiem komitetu narodowego i w tym charakterze wysłany był do Zagrzebia dla złożenia życzeń nowo obranemu banowi Jelaccowi, oraz dla nadsyłania stamtąd sprawozdań o działalności sejmu chorwackiego i o miejscowych stosunkach politycznych. Powróciwszy przed zamierzonym czasem, z powodu wypadków czerwcowych, do Pragi, objął tam, na żądanie niektórych patryotów wybitnych, redakcyę dziennika „Prałske Noviny“, którą w r. 1849 złożył, a w r. 1850 został sekretarzem i archiwaryu-szem Czeskiego Muzeum, lecz już w końcu roku 1850 opuścił tę posadę, ponieważ powołano go na archiwarynsza miasta Pragi. Około tegoż czasu brał E. czynny udział w pracy uad ułożeniem Czesko-niemieckiego słownika terminologii naukowej (wydany 1853). Później oddał się przeważnie badaniu przeszłości swej ojczyzny, dawnych jej dziejów, piśmiennictwa, zwyczajów, obyczajów, wierzeń i podań. Z mnogich prac jego historycznych najważniejszą jest »Regesta diplomatica nec non epi-stolaria Bohemiae et Moraviae“ (1857), wyoiągi z dokumentów, odnoszących się do Czech i Moraw od czasów najdawniejszych, aż do śmierci Wacława I (1253); owocem zaś badań filologicznych—wy-

danie starych zabytków piśmiennictwa czeskiego, jak np. „Bartos )va kronika Praźskń od r. 1524 aż do r. 1530“ (1887); »Tomaśe ze Stitnóho kniżky śjstery o obecnych ve:ech krastanskyoh" (1851); „Knśtofa Hiranta z Polźic casta do zemë svaté a do E^ypta" (2 tomy 1854 i 1855); »Vyboru z litjratury èaské“ tom II od początku w. XV do końaa XVI; „Żvot sv. Kateriuy* (1860), szczególniej zaś Zbiór pism czeskich M. Jana Husa. Z zakresu ludoznawstwa cenne są wydane prze? E-a „Pisnę nârodni w Óechach” (1842 i 1845), uzupełnione ogłoszonemi 1862 i 1863 w zbiorze „Pro-Btouarodni Ciské pisnę a i\kadla", w których jak we zwierciédle znajdujemy wierne odbicie pojęć poetyckich ludu czeskiego od kolebki aż do mogiły. E miał zamiar na podstawie tak tych, jak też i innych źródeł, ułożyć mitologię słowiańską, do której przez ćwierć wieku materyały gromadził, oraz chciał opracować obraz obyczajów i zwyczajów ludów słowiańskich; ale śmierć w niwecz obróoiła jego zamysły. Zatys tylko mitologicznego systematu swojego ogłosił w Słowniku naukowym pod wyrazem Słowianie, a prócz tego w Czasopiśmie Czeskiego Muzeum artykuły następujące: „Obëtôvftni zemi" (1848); „O dwoici a troi-ci w bajeslowi siôvafiském“ (1857) i »Baje slo-vanska o stwofeui svëta" (1866). Ze studyami mitologicznemi E-a ściśle się wiąże ogłoszona przezeń „Slovanska C'tanka“ (1861), zbiór ludowych gawęd i baśni w oryginalnych narzeczach słowiańskich, oraz „Vybrané bàje a povësti nàro-dni jinych vëlvi slovanskÿch (1869); dalej przekład kroniki Nestora, oraz »Dvé zpëvu staroru-skych*⁵ (1869), jako też „O vÿpravë Igorove“ i „Zädonstina*, z doskonałemi uwagami historycz-netni i krytycznemi. Poeta całą duszą, przepojony poezyą ludową, E, w niej znalazł natchnienie do najpiękniejszego swego utworu poetyckiego p. t. „Kytice z povësti nârodnieh", w którym się okazał mistrzem ballady, a Zarazem dowiódł, że życie ludu zbadał wszechstronnie, przeniknął aż do głębi i umiał je odtworzyć w duchu narodowym z pięknością niezrównaną. Gdyby nic nadto więcej nie zostawił, jużby to jedno zapewniło mu miejsce w pierwszym rzędzie pisarzy czeskich. »Ottuv słownik naucny".    *

Erben Józef, geograf i statystyk czeski (* 1830 r. w Koetalcu). Ukończywszy study a uniwersyteckie na wydziale filozoficznym w Pradze, od r. 1852 do 1862 był nauczycielem w czeskiej szkole realnej w Pradze; od 1862 do 1875 wykładał jako docent statystykę przemysłową w c.

k. politechnice tamże; obok tego zaś w r. 1865 otrzymał nomonacyę na kustosza zbioru map w Muzeum Cześkiem, a w 1870 został dyrektorem król. biura statystycznego miasta Pragi, i miejsce to dotąd zajmuje. Z tego tytułu był on przedstawicielem Pragi na wszystkich kongresach statystycznych, jak np. 1872 w Petersburgu, 1876 w Buda-Peszcie, 1885 w Londynie, gdzie na jego wniosek założono międzynarodowy instytut statystyczny; w 1887 w Wiedniu na zjeździe hygienicz-nym i demograficznym, w 1889 w Paryżu, w 1891

And. S.

And. S.

cka).

Hml,

w Wiedniu. Jest on autorem mnóstwa prac statystycznych i geograficznych, z których tu wymieniamy co najważniejsze: „O theorii statistiky pru* myslu" (1861); „Pocâtkové zemépisu“ (wyd. 3 cie w Ołomuńcu 1868); „Rusko. Zemó, stât a naród“ (Praga 1868). Oprócz tego odznacza się jako znakomity kartograf; z wielu map, przez niego wydanych, na szczególniejszą zasługują uwagę: Mapa świata słowiańskiego; mapa ogólna, oraz atlas Królestwa Czeskiego. Czechom kilka map rozmai tych poświęcił, a między niemi i wypukłą. Wydał też kilka szkolnych globusów, a wespół Majerem opracował czeską terminologię naukową matematyczną i fizyczną.    *

Erbeskopf, najwyższy szczyt w systemaoie gór Hunsrück, roaoiągającym się między dolnym Saa rem, Mozellą i Renem. Wznosi się do wysokości 816 m. nad p. m. na, północo-zaohód od m. Bir-kenfeldu i jest najwyższą górą w pruskiej prowin-oyi Reńskiej. Zbudowany z kwarcu; należy do pasma Hochwaldu, który stanowi jedną z części Hunsrücku (grzbietu Hunnów).

Erbisdorf, wieś przemysłowa w królestwie Baskiem, hetmaństwie okręgowem Orezdeńskiem, po wiecie Preiberskim; wyrób koronek i tkanin wełnianych; w pobliżu kopalnie rudy srebrnej i ołowianej; 2 500 m-ców.

Erbkan Orzegórz Gustaw, architekt niemi^ ki (* 1811 r w Głogowie —f 3 lutego 1876 r. w Berlinie). Study a speoyalne odbywał w Berlinie w Akademii budownictwa, a zaznaczywszy swoją działalność zawodową studyami nad budownictwem starożytnem, zaproszony został przez Karola Lepsiuaa do wielkiej pruskiej wyprawy naukowej do Egiptu, która trwała od 1842—1846 roku. Wszystkie zdjęcia topograficzne polecone zostały Erbkanowi, który następnie pomagał Le-psiusowi przy wydawnictwie wielkiego dzieła „Denkmaeler aus Aegypten und Aetiopien“. W r. 1851 objął redakcyę ozasopisma „Zeitschrift für Bauwesen". Z prac samodzielnych E a wyróżnić należy: Kościół św. Marka w Berlinie, Kościół Ewangelicki w Aleksandryi, kaplicę Golgoty oraz plany i szkice dla Galery i narodowej w Berlinie (te ostatnie przy współudziale architekta Stra-

E. D.

Erchambaud (E r k a n b o 1 d), 42-gi biskup straßab urski. Rzeczywiste jego nazwisko było Altrich. Zasiadał na stolicy biskupiej od r. 965 do r. 99 L i uczynił w tym czasie Strassburg ogniskiem życia umysłowego i literackiego. Na krótko przed śmier-oią ułożył wierszowany spis biskupów strassbur-8kich, swych poprzedników. Praca ta może być uważana jako pierwsza próba historyografii alzackiej. W roku 969 sprowadził do Strassburga a Saint - Gallen uczonego benedyktyna, Wiktora, któremu oddał zarząd szkół w swej dyecezyi. To-warzysząo cesarzowi Ottonowi I w podróży do Włoch, nabył tam pewną ilość rękopisów, które utworzyły pierwszą podwalinę biblioteki katedralnej. W r. 982 dyplom cesarski postawił go na czele administracyi miasta StrasBburga i nadał mu attrybuoye hrabiego. W tym charakterze wydał E,

Kocyki. Powie. Unito Ich. 162 T. 19-ty w r. 985 zbiór ustaw administracyjnych i sądowniczych, które, będąc w mocy przez parę następnych stuleci, sprzyjały wielce rozwojowi swobód municypalnych. Grandidier w swej „Histoire de l’Eglise de Strasbourg“ (t. II) ogłosił tekst pierwotny tych ustaw wraz z przekładem niemieckim z roku 1270. — „Gr. Encyol.“ Lami-rault’a.

de Ercilla y Zuniga Alonso, poeta hiszpański (* 1533 w Madrycie—f 1596 tamże). Wychowany na dworze Karola V, został paziem syna jego, późniejszego króla Filipa II go, któremu towarzyszył w podróżach, a między innemi był z nim w Brukselli na przyjęciu przezeń inwestytury Brabancyi, oraz w Anglii—na ślubie jego z Maryą Tudor. W dwudziestym pierwszym roku życia swojego zaciągnął się do wojska, udającego się do Chile przeciwko powstałym Araukanom i w wielu krwawych bitwach odznaczył się męstwem nieustraszonem. Wtedy też postanowił o-pisać tę wyprawę w poómacie epicznym i zaraz (* 1558) tę robotę rozpoozął. Po stłumieniu powstania udał się z wioe-królem Mendozą w celu odkrycia krain południowych; zapuścił się dalej od niego, i na łodzi, z dziesięciu towarzyszami, dotarł aż do Ziemi Ognistej. Wróciwszy do Sant - Jago, miał zajście z pewnym młodym szlachcicem; obadwaj do szpad się porwali, za co E. przez sąd został na śmierć skazany. Stał już na rusztowaniu, gdy wice - król, lepiej sprawę zbadawszy, srogi wyrok odwołał. Poeta wszakże przed tern już wycierpiał długie więzienie. Wypuszczony na wolność, poż gnał Chile, ozas jakiś zatrzymał się w Callao, potem w Panamie, a stamtąd powrócił do Hiszpanii. Wkrótce wszelakoż w nową podróż wyruszj ł, w której zwiedził Francyę, Włochy, Niemcy, Czechy, Węgry i Polskę. Osiadłszy nareszcie w Madrycie, ożenił się tam roku 1570 z Maryą de Bazan, której wdzięki i cnoty w w e-lu ustępach swego poematu wysławia. W 1571 został kawalerem orderu św. Jakóba, a w 1576 szambelanem cesarza Rudolfa II; zmarł wszakże w niedostatku i zapomnieniu. Poemat jego, noszący tytuł „Araucana*, składa się z 37 pieśni, pisanych oktawami. Nie jest to epopeja w rozumieniu klasycznem, ale raczej kronika rymowana, wolna od wszelakich ozdób mitologicznych. Podróże morskie i lądowe, szczegóły geograficzne, walki krwawe, zwyczaje i obyczaje Araukanów, bitwy pod Lepantem i Saint - Quentin, przygody Dydony, refleksye moralne i polityczne,—w-zystko się miesza w tym utworze, który Voltaire nazywa „dzikszym od dzikich ludów, które w nim występują“. Nagana to jednak przesadna: prawda, że dykeya poetyczna E-i jest niedbała, pełna wyrażeń prozaicznych a nawet trywialnych; w wielu jednakże miejscach odznacza się energią i szczerością, nióspodziewanemi wyrażeniami oraz pod-niosłośoią nastroju. Roku 1569 wyszło 15 pierwszych pieśni, w 1578 dwie pierwsze cięści, a w r. 1590 cały poemat. Późniejsze wydania są z roku 1776 (w dwóch tomach); 1828 (także w dwóch tomach); 1840 w „Tesoro de las poemas epicos“;

64

1851 w „Bibl. de autores espâfioles“ (T. XII). Przekład francuski Aleksandra Nicolasa wyszedł w Paryżu r. 1869, w trzech tomach, z notami hi-storyoznemi i literacbiemi; niemiecki Winterlinge w Norymberdze 1831 r. w 2-eh tomach. Cbileńczyk Pedro Ona napisał ciąg dalszy „Araucany“ p. t. „Arauco domado“ (1569). Toż samo uczynił, tylko nierównie lepiej, Diego de Santisteban y Oso rio (1579), którego utwór ukazał się w drugiej, wspaniałej edycyi w 2-ch tomach, razem z poematem E-i (1733—35). Lope de Vega z tegoż tematu zrobił dramat („El Arauco domado") którego nie zaliczają do rzędu lepszych jego utworów,— — Por. Royer „Etudes littéraires sur l’Araucana d’Ercilla“ (Dijon 1879).    *

Erckman - Chatrian, wspólne imię dwóch po-wieéciopisarzy francuskich. Pierwszy z nich, Erckman Emil (* 1822 r. w Pfalzburgu lota-ryńskim), syn księgarza, kształcił się naprzód, w mieście rodzinnem, potem oddawał się studyom prawa w Paryżu, z kilku przerwami, aż do roku 1848, w którym iob ostatecznie zaniechał i osiadł w Lunewilu. Drugi—Chatrian Ludwik Gracyan Karol Aleksander (* 1826 r. w Soldathenthal w okr. Abreschwiller w Lotaryngii—f 1890 w Raincy w dep. Sekwany), pracował zrazu w fabryce wyrobów szklanych w Belgii, a potem był nauczycielem w kollegium w Pfalzburgu. Dwaj młodzieńcy poznali się i zaprzyjaźnili z sobą w roku 1847, a w 1848 wystąpili już w czasopiśmie „Démocrate du Rhin" z tworzonemi do współki nowellami, podpisując je połączonemi nazwiskami swojemi. Były to: „Le sacrifice d’ Abraham“, „Le bourgmestre en bouteille* i in., wydane później pod tytułem „Histoires et Contes fantastiques" p. Emile Erckman Chatrian (Strassburg 1849). Nową ich powieść „Science et Génie“, wydaną tamże 1850 roku, w części przedrukował dziennik Dumas’a „Le Mousquetaire". Dramat „Georges", wydany roku 1848, a w 1850 pod zmienionym tytułem „Chasseur des ruines", złożony dyrckcyi teatru paryskiego 1’ Ambigu Comique, przyjęty był z zastrzeżeniem zmian pewnych, na co się autoro-wie nie zgodzili. W tymże roku nowy ich dramat, „1’Alsace en 1814“, po drugiem przedstawieniu w Strassburgu został przez władzę rządową zakazany. Od tego czasu dwaj przyjaciele wydali: pod swem wspólnem nazwiskiem nowellę „Schinderhannes“ („Jean l’Ecorcheur“), a pod firmą samego tylko Erckmana—powieść p. t. „Les brigands des Vosges il-y-a soixante ans*. Tegoż r. 1857 ukazała się ona całkiem przerobiona p. t. „lTUustre Docteur Matheus" w „Revue de Paris“ i była pierw-szem dziełem, które na tę współkę autorską żywszą i przychylniejszą uwagę czytelników ściągnęło. Opóźnione to powodzenie ośmieliło ich i zachęciło do ogłaszania coraz nowych zbiorowych wydań swych nowelli, świeżych i dawniejszych: „Contes fantastiques" (I860); „Contes de la Montagne" (1860); „Maître Daniel Rock“ (1861): „Contes des bords du Rhin" (1862); „Les Confidences d’un joueur de clarinette" (1865). Około tegoż czasu Erckman i Chatrian osnuli plan całej sery i powie-śoi z okresu wojen Rzeczypospolitej i Cesarstwa. Pierwsza z nich, „le Fou Yegof", malująca najście z r. 1814, wyszła 1862; po niej nastąpiły „Madame Thérèse ou les volontaires de 1792” (1863); „l’Histoire d’un conscrit de 1818" (1864) i „Waterloo" (1865), wszystkie cztery przedrukowane pod ogólnym tytułem „Romans nationaux" (1865, z ilu-stracyami). W dalszym ciągu ukazały: się „la Querre" (1866); „le Blocus" (1867); „1’Histoire d’un paysan“ (1867—1870, w czterech tomach). Utwory te, natobnione gorącem uczuciem pa-tryotycznem, ale wrogie militaryzmowi, a szczególniej legendzie Napoleońskiej, rozchodziły się w niezliczonych edycyach ilustrowanych i zjednały swoim autorom wielką a zasłużoną popularność. Po klęskach 1870—71 E. i Ch. obrali je za temat nowych swoich powieści, a mianowicie: „Histoire du plébiscite racontée par un deB 7 500 000 omi" (1872); „le Brigadier Frédéric” (1874); „Une Campagne en Algérie" (1874); „Souvenirs d’un chef de chantier à l’isthme de Suez" (1876); „Alsace" (1881); „Le Banni" (1882). Oprócz tego tradycye, legendy, obyczaje i zwyczaje ludowe dostarczyły E-i i Ch-i tematów bardzo zajmujących do powieści i nowelli, napisanych częścią przed wojną, częścią zaś po niej. Są to: „l’Ami Fritz“ (1864); „1’Hi-stoire d’un homme du peuple" (1865); „la Maison forestière" (1866); „Histoire d’un soumaître" (1869); „Maître Gaspard Fix" (1876); „Contes vosgiens“ (1877); „le Grand-Père Lebigre“ (1880); „les Vieux de la Vieille" (1881).—Po za powieściami wspomnieć wypada: „Lettre d’un é'eeteur à son député" (1872); „Quelques mots sur l’esprit humain“ (1880) i „l’Art et les grands idéalistes” (1885).—W czerwou r. 1869 E. i Ch. wystawili w teatrze Cluny, z wielkiem i długiem powodzeniem, dramat swój trzyaktowy p. t. „le Juif polonais"; w siedm lat później przerobili powieść swą „1’Ami Fritz” na komedyę w trzech aktach, która, pomimo, źe ją prasa konserwatywna już podczas prób (w Théâtre fran.) oskarżyła o tendencye an-typatryotyczne, przyjęta była przez publiczność oklaskami najgorętszemi i została w repertoa-rze (Z tejże powieści Mascagni wziął libretto do udatnej opery swojej). „Madame Thérèse“, sztuka wojskowa w 10 obrazach (1882); „le Fou Cho-pine“, opera komiczna z muzyką Sellenika (1883); „les Rantzau”, komedya w 4 aktach (1884); „la Taverne des Trabans”, opera komiczna z muzyką

H. Maréohala; „les Amoureux de Cathórine" i „la Nuit de la Saint-Jean", również opery komiczne z muzyką Maróchala i Lacome’a—już nie miały takiego powodzenia, jak „l’Ami Fritz“.—W sierpniu r. 1889 sekretarz Chatriana podał był do „Figara“ wiadomość o wrzekomyoh ważnych nieporozumieniach między dwoma współautorami; w skutek tego Erckman wytoczył mu proces o dyffamaeyę i uzyskał nań w marcu r. 1890 w trybunale Sekwany wyrok, skazujący go na miesiąc więzienia, na 2 000 fr. grzywien solidarnie z gerentem Figara, na 10 000 fr. odszkodowania i na ogłoszenie tego wyroku w 20 dziennikach paryskich i prowincyonalnych. Proces ten wzbudził bardzo

Ercolani Jan Chrzciciel — Erdan Aleksander.

607

293).

And. S.

1684.

żywe zajęcie jeszoze i z tego względu, że ujawnił, na czem się zaradzało wspólpracowuictwo dwóch tych autorów. Dowiedziano się, że to właśoiwie Erckman układał powieści i nowelle, a Chartrian zajmował się głównie ich publikacyą oraz przerabianiem na scenę. W kilka miesięcy po wydaniu wyroku, Chartrian, skutkiem cierpień, wynikłych z ciężkiej operacyi chirurgicznej, życie zakończył. Erckman potem ogłosił w dzienniku „Temps“ dwie nowelle: „Kaleb*, i „la Première campagne du grand-pére Jacques*. Większa ozęść dzieł Erok-mana-Chatriana była tłómaczona prawie na wszystkie języki europejskie, a nawet na niemiecki, lecz jedynie te, które wyszły przed r. 1870, późniejszym bowiem Niemcy zarzucają szowinizm i wyzyskiwanie namiętności nikczemnych, a szczególniej nienawiść germańskiego plemienia.    *

Ercolani Jan Chrzciciel hrabia (* w Bolonii d. 27 grudnia r. 1817—f tamże d. 16 listopada r. 1883), lekarz, przyrodnik i patryota włoski. W wieku chłopięcym objawiał już zamiłowanie wielkie do nauk przyrodniczych; mając lat trzynaście, gorliwie uczęszoiał już na odczyty Ran zonie go, w 17-tym roku życia wstąpił na uniwersytet boloński i ukończył go w r. 1840, otrzymując dyplom doktorski. Pod przewodem Alessandri-niego zajął się wtedy badaniami z dziedziny anatomii i patologii porównawczej, niebawem też został prosektorem, a następnie pomocnikiem w klinice weterynaryjnej w Bolonii. Na stanowiskach tych pracował spokojnie do roku 1848, w którym rzucił się w wir życia politycznego, biorąc udział w redagowaniu dziennika „Felsineo“, założonego przez M. Minghettego (ob.); w grudniu tegoż roku został członkiem Najwyższej Rady lekarskiej w Rzymie. W r. 1849, będąc członkiem zgromadzenia ustawodawczego (Costituente Romana), głosował przeciwko ogłosaeniu rzeczy pospolitej, przez co śoiągnął na siebie prześladowanie tłumu, pomimo to pozostał w Rzymie i podczas oblężenia miasta tego gorliwie pełnił służbę lekarza wojskowego. Po przywróceniu rządów papieskich, jako wykluczony z amnestyi ogólnej, tułał się przez czas pewien w Apeninach z żoną i córeczką, zanim dostał się do Toskanii, gdzie naprzód w Pistoi, a następnie we Florencyi przebywał, walcząc nieraz z nędzą i pracując nad dziejami weterynaryi. W lutym r. 1851, na żądanie AuBtryi, wygnanym został nagle przez rząd toskański i schronił się do Piemontu; tam loBy jego poprawiły się, wkrótce bowiem otrzymał mianowanie na zastępcę profesora weterynaryi w Turynie; następnie został profesorem zwyczajnym, nakonieo w roku 1859 dyrektorem szkoły weterynaryjnej; rok ten, dla Włoch tak ważny, i jego znów powołał do działalności politycznej. Miasto rodzinne wybrało go na posła na pierwszy sejm Włoch zjednoczonych; E. krótko jednak w nim zasiadał, bo, straciwszy jedyną Swą, od niedawna zamężną, córkę, tak sira-tę tę odozuł, że, złożywszy mandat, osiadł przy braoie w Bolonii, oddając się rozpaczy bezczynnej. Dopiero w r. 1863 naleganiom ministra Mamia-niego udało się skłonić nieszczęsnego ojoa, aby wrócił do zajęć i przyjęcia katedry weterynaryi w uniwersytecie bolońskim; na stanowisku tem zbudzony znów zapał do pracy ukoił boleść jego i wydawał piękne owoce aż do końca roku 1882, w którym E. zapadł na raka krtani, mającego wkrótce wtrącić go do grobu. Cenną bibliotekę swą, zasobną szczególniej w dzieła historyczne, zapisał miastu rodzinnemu. E. był pracownikiem światłym i niestrudzonym, z zapałem nauce odda-nym, profesorem Bumiennym, politykiem umiarkowanym, kraj swój gorąco miłującym i zawsze służyć mu gotowym. Bogate zbiory anatomiczne i patologiczne szkoły weterynaryjnej w Turynie jemu zawdzięczają swe istnienie; podobne zasługi położył równie w Bolonii, gdzie dzięki jemu szkoła tamtejsza przekształconą i wysoko postawioną została. Pisarzem był bardzo płodnym; większość rozpraw jego z zakresu anatomii porównawczej i weterynaryi, a w tem wiele prao cennych o wnętrzakach u zwierząt, oraz o łożysku, znaleźć można w następujących wydawnictwaoh: „Memorie deli’ Academia dell’ Istit. delle Scienze* (od r. 1842), „Gazzetta di med. voter, della Scuola di Torino“ (od r. 1852), .Comptes rendus de l’Acad. des ocienceB“ (Paryż od r. 1854) i „Giornale di med. veter.* (od r. I860); kilka z prac tych wydano też w przekładzie angielskiem. Z dzieł jego obszerniejszych na wyszczególnienie zasługuje: „Ricerohe storico-analitiohe sugli scrittori di veterinaria* (Turyn 1851—1854, 2 tomy).—Porów. Cantani w „Biogr. Lexikon der hervorragenden Aerzte“ (T. II, str-

Dr J. P.

Ercsl, E r c s e n y, słów. E r c z y n, miasto w węgierskim komitacie Belebradzkim (Stuhl weis-senburg), na prawym brzegu Dunaju; stacya żeglugi parowej i drogi żelaznej Budapeszt Fünfkirchen, zamek madiarskiej rodziny Eölvösöw, piękny kościół parafialuy; 5 700 m-ców (Madiarów, Niemców i Serbów), trudniącyoh się rolnictwem i hodowlą wiua.

Erd, miasto w węgierskim komitacie Belehradz-kim (StuLlweiasenburg), na prawym brzegu Dunaju; stacya żeglugi parowej i drogi żelaznej Budapeszt-Fünfkirchen; zamek, szczątki budowli z czasów rzymskich i tureckich; uprawa wina; łomy kamieni, cegielnie; 3 200 m-ców (Madiaiów, Niemców i Serbów). W okolicy miejsce bitwy, gdzie Karol ks. Lotaryński zwyciężył Turków dnia 23 lipca

And. S.

Erdan Aleksander Andrzej (właściwie Jacob), publicysta franouski (* 1826 w Angles — f 1888 we Frascati pod Rzymem). Nieprawy syn pewnego prałata, był przeznaczony do stanu duchownego i oddany do seminaryum św. Sulpicyu-sza; lecz nie czuł do tego powołania i oddał się publioystyce, w której występował jako zacięty wróg klerykalizmu. Za gwałtowny pamflet w tym duchu p. t. .La France mystique ou tableau des excentricités religieuses de ce temps“ (1855 roku w 2-ch tomach, drukowany pisownią fonetyczną, której był żarliwym propagatorem), skazany na więzienie za obrazę religii, zbiegł do Szwajcaryi i tam założył czasopismo p. t. „Nationale Suisse“,

And. S.

And. S.

Dr J. P.

potem zaś przemieszkiwał to w Rzymie, to we Flo-rencyi, jako korrespondent kilku dzienników francuskich, a między innemi »Temps* i »Siècle“.

Z pism jego wspomnieć jeszcze wypada: »Congres linguistique, les révolutionaires de l’ABC* (Paryż

1854) i »Lettres d’un républicain rose“ (1848). *

Erdely, Erdelyorsaàg, madiarska nazwa Siedmiogrodu. Używają jej także i Słowianie południowi.

Erdelyi Janos, poeta i folklorysta węgierski \* 1814—f 1856). Oprócz poezyi, uprawiał folklorystykę, bistoryę literatury i filozofię, której był profesorem w Szarospataku (od 1852), a podczas re-wolucyi 1849 ozynnym był w dziennikarstwie.

Największą zasługę położył przez zebranie i wydane w trzech tomach pieśni ludu węgierskiego (»Népdalok és motdâk" Peszt 1846—48), którym się należy miejsce zaszczytne w folklorystyce europejskiej.    *

Erden, Herden, Gerden. Nie wiedzieć, które z tych brzmień właściwsze jest dla jednego z książąt litewskich, o którym wspominają kroniki pół-nocno-ruskie, opisując czyny Dowmonta; albowiem z ruskiej pisowni »Herden (rep^eHi“) nie można decydować o wymowie litewskiej. Wobec tego, że był Erdywił, można sądzić, iż to imię wymawiało Bię Er den. O księciu tym wspomniano w artykule Dowmont (ob.).

Erding, miasto powiatowe w bawarskiej pro-wincyi Bawaryi Wyższej, 464 m. nad p. m., nad rz. Sempt, prawym dopływem Dunaju; kilka kościołów; ożywiony handel zbożem; 3 000 m-ców.

Powiat obejmuje 777 km. □, z ludnością 39 450 (1890). Na prawym brzegu Izary rozciągają się obszerne bagna, znane pod nazwą Er ding er Moos; ciągną się one na długości 45 km. i mają od 6 do 12 km. szerokości; pokrywa je turzyca i kępki karłowatych krzaków. Dotąd słabo odwodnione i dlatego niewiele przedstawiają miejsc zdatnych do uprawy.

Er-Diószeg, ob. Di ós ze g.

Erdl Michał Pius (* d. 5 maja r. 1815—f w Monachium d. 25 listopada r. 1848), anatom i fizyolog niemiecki. Nauki lekaiskie ukończył w Monachium, kształcąc się szczególniej pod Dolling erem (ob.) w anatomii porównawczej i em-bryologii. Po śmierci mistrza swego wydał jego odczyty flzyologiczne. W latach 1836 i 1837 odbył z profesorem swym G. H. Schubertem podróż naukową na Wschód, w r. 1840 rozpoczął w Monachium wykłady anatomii porównawczej i flzyologii jako docent prywatny, w roku następnym został profesorem nadzwyczajnym, a w 1844 zwyczajnym tychże przedmiotów. Nieuleczalne cierpienie płuc przecięło żywot jego w 32 roku życia.

Ol darzony róźnorodnemi zdolnościami, a przytem nadzwyczaj pracowity i czynny, w krótkim czasie zbogaoił naukę pracami samodzielnemi i bardzo cmnemi; z liczby ich wymieniamy najważniejsze, jako te: »Ueber die Entwickelung des Hummereies“

(Monachium 1843); »Leitfaden zur Kenntniss des Menschen und Hühnchens im Ei“ (Lipsk 1845).

Oprócz tego, będąo rysownikiem bardzo biegłym, wydał ponownie w r. 1845 atlas anatomiczny Oestreichera (ob.).

Erdman Abel Joachim, znakomity mineralog i geolog szwedzki (* 1814 w Sztokholmie — f

1869). Ukończywszy studya w szkole górniczej w Falun, wykładał w niej następnie mineralogię i geologię, a jednocześnie chemię w szkole wojskowej maryenberskiej (1852). Zostawszy dyrektorem biura geologicznego (1858), kierował osobiście poszukiwaniami, po części według nowej metody, i wydał w trzydziestu arkuszach bardzo cenną mapę geologiczną Szwecyi. Oprócz tego napisał wiele dzieł z zakresu ziemioznawstwa Bwojego kraju i wiele rozpraw w Bulletynach Akademii nauk sztokholmskiej, której w r. 1846 był członkiem, a w 1868 został prezesem.    *

Erdmann Jan Fryderyk (*w Wittenbergu w r. 1778—f w Wiesbadcnie d. 28 stycznia roku 1846), lekarz niemiecki. W r. 1795 zapisał się w mieście rodzinnem na wydział teologiczny, porzucił go jednak niebawem, przechodząc na medycynę; w r. 1802, po obronieniu rozprawy: »Utrum aqua per electricitatem columnae a cel. Volta inventae in elementa sua dissolvitur?* został doktorem, a po odbyoiu dłuższej wycieczki naukowej do Wiednia, otrzymał w Wittenbergu w roku 1804 nadzwyczajną, a w 1808 zwyczajną profesurę patologii i terapii; równocześnie pełnił obowiązki fizyka obwodowego. W roku 1809 podjął znów podróż naukową, która go zawiodła do Włoch, Szwajcaryi i Francy?; w roku następnym powołano go na profesora kliniki terapeutycznej do Kazania, gdzie także pełnił obo-wiąski wizytatora szkół gubernii Saratowskiej, Symbirskiej, Astrachańskiej, Permskiej i Tobolskiej, W r. 1818 przeniósł się jako prof, tegoż przedmiotu do Dorpatu, ale już w r. 1822 wyjechał, żeby objąć w Dreźnie posadę lekarza królewskiego. Po śmierci króla saskiego, ulegając wciąż ponawianym preśbom, 'powrócił do Dorpatu na jesieni roku 1827 i objął wykłady fizyologii, patologii i semiotyki; w roku następnym zamienił katedrę tę na inną i odtąd nauczał do r. 1843 farmakologii, dyetetyki i history i sztuki lekarskiej. Otrzymawszy emeryturę, osiadł w Wiesbadenie, gdzie zmarł wkrótce. W Kazaniu, zarówno jak i w Dorpacie, poz stawił po sobie pamięć jaknajlepszą. Z bardzo licznyoh prac jego wymienimy tu tylko: „Annales acholae clinicae Dorpatensis annorum 1818 — 1820“ (Dorpat 1821); „Medicinische Topographie des Gouvernements und der Stadt Kasan* (.Ryga i Dorpat 1822); „Reise ins Innere Russlands” (Lipsk 1825). Spis wszystkich prac jego znaleźć można w J. Fr. von Reckego i K. E. Napier-skiego »Allgemeines Schriftsteller- und Gelehrten Lexikon der Prov. Livland, Esthland und Kurland” (Mitawa 1827—32, T. I str. 510—513), oraz w dopełnieniach do dzieła tego przez Beisego i Napierskiego (Mitawa 1859—61, T. I, str. 169—172). E. był Uż wynalazcą uproszczonego sposobu pisania; głoski przez [niego zalecane składały się wyłącznie z samych kropek i kresek,

Dr J. P.

Erdmannit, Esmark (mineral.). Minerał barwy ciemno-zielonej o c. wł. 3.338, występujący razem z mehnofanem (fiuo krzemianem sodu) w Norwegii.

opis znajduje się w Dingier a „Polyteohnisobes Journal“ (T. XXI, str. 3).

Erdmann Franciszek, oryentalista niemiecki (* w Meklenburgu r. 1795 — f 1862 r. w Kazaniu). Był profesorem języków arabskiego i perskiego w uniwersytecie kazańskim. Rozprawy swe zamieszczał w czasopiśmie „ÎKypHaJTb Hapo-ÆHaro npocBÈmeHia“ („Cjt&æh a3iflTn3Ma bï» Cjio-Bfc o noJiKy HropeBB" i „Ki HCTopia ^HHrac-xaHa*), w ,3anHCKaxi.u uniwersytetu kazańskie go (»Vollständige Uebersicht der alt. Türkischen, Tatar, und Mongol. VölkerBtämme“; „Behramgur und die russ. Fürstentochter*),' w czasopiśmie „Journal asiatique* („Sur le peuple Bédé*; „Lettre à Mr Reinaud sur la numismatique arabe”). Oprócz tego zaś wydał dzieło „Temudschin der Unerschütterliche nebst einer geogr. - etnogr. Einleitung“ (Lipsk 186S).    *

Erdmann Otton Linné, chemik niemiecki (* 11 kwietnia 1804 r. w Dreźnie — f 1869 d. 9 października w Lipsku). Kształcił się na wydziale lekarskim i przyrodniczym w akademii medyko - chirurgicznej w Dreźnie a potem w Lipsku i tam roku 1825 habilitował się na profesora chemii. Gdy w r. 1826 stało się zńanem zastosowanie niklu do wyrabiania nowego srebra, E. przez cały rok oddawał się tej gałęzi w jednej z fabryk w Harzu, potem wrócił do Lipska i tam w roku 1827 został profesorem nadzwyczajnym, a w 183U—zwyozajnym, chemii technicznej. W r. 1842 urządził tamże laboratoryum chemiczne, które stało się wzorem wielu podobnych zakładów. Z prac własnych E-a ważne są badania nad niklem, nad indygo oraz innemi barwnikami, nad gazem oświetlającym, jako też, dokonane wespół z Marchandem, nad ciężarem atomów. Napisał: „Lehrbuch der Chemie“ (Lipsk 1828, wyd. 4-te 1851); „Grundriss d. Waarenkunde” (tamże 1833, wyd. 11 te, Königa, 1886) i „Ueber das Studium d. Chemie* (Lipsk 1861). Oprócz tego wydawał »Journal für technische und ökonomische Chemie* (Lipsk 1828—33), oraz po części ze Schweigerem-Zeidlem i Marchandem „Journal für praktische Chemie* (tamże 1834 i nast.).    *

Erdmann Jan Edward, filozof ze szkoły Heglowskiej (* 1805 w Wolmarze w Liwonii — f 1892). Odbywał Btudya teologiczne naprzód w Dorpacie (Jurjewie), a następnie w Berlinie, gdzie przez dwa lata słuchał wykładów Hegla i Schle-iermachera. Powróciwszy do miasta rodzinnego, został w niem pierwszym kaznodzieją i pastorem. W r. 1834 znowu się udał do Berlina, odbył tam habilitacyą, a w 1836 otrzymał katedrę filozofii w Halli. Z licznych dzieł jego największym cieszyły się rozgłosem: Listy psychologiczne („Psychologische Briefe“), które miały do r. 1882 szeéé wydań; głównie zaś E. odznaczył się jako historyk filozofii, tak, iż stawiano go na równi z K. Fisoherem i Ed. Zellerem ze względu na kapitalne jego prace z tego zakresu: „Versuch einer wissenschaftl. Darstellung d. Geschichte d. neueren Zeit“ (w trzech tomach 1834 — 53) i „Grundriss d. Gesohichte d. Philosophie* (wyd. 3-îe

1877). Z innych dzieł jego wymienimy: „Vorlesungen über Glauben und Wissen“ (1837); „Seele und Leib* (wyd. 2-ie, 1849); „Natur und Schöpfung“ (1840); „Grundriss d. Psychologie“ (wyd.

5-e 1873); „Grundriss d. Logik und Metaphysik“ (1864); „Ernste Spiele* (zbiór wykładów, wyd. 3 e,

1875).    *

Erdmann Otto, malarz niemiecki (* 1834 w Dreźnie), kształcił się naprzód w mieśoie rodzin-nem, potem w Monachium, nareszcie w Düsseldorfs, gdzie się oddał malarstwu rodzajowemu. Celniejsze z jego obrazów są następujące: Ślepa babka (1863); Krytyczna chwila (1868); Testament (1886); Dwie partye; U Fotografa i in.    *

Erdmann Maurycy, peizażysta niemiecki (* 1845 w Arneburgu pod Stendalem) kształcił w Akademii berlińskiej, głównie pod kierunkiem Eschke-go. Potem dla studyów z natury robił wycieczki artystyczne po Turyngii, Harzu, Szlezwigu, Hollan-dyi, Szwecyi i cały rok spędził we Włoszech, które i w późniejszych czasach nieraz nawiedzał. Krajobrazy jego odznaczają się poetycznym, nieco marzycielskim nastrojem i silnym kolorytem; za najcelniejsze z nich uchodzą: Las na RegenBteinie w Harzu; Noc księżycowa na Gollmanfiordzie; Grota Zielona na wyspie Capri; Willa Hadryana w Tivoli; Rzymska Kampania; Campo Santo w Neapolu; Brama św. Andrzeja w Segowii; Subjaco przy świetle księżyca; Krajobraz biblijny z niewiastami u Grobu Chrystusa i in. Mieszka stale w Monachium.    *

Erdmann Benno, współczesny filozof niemiecki (* 1851 w Guhrau pod Głogowem), przez pewien czas pracował w handlu księgarskim, potem studyował w Berlinie i Heidelbergu filozofię, matematykę oraz nauki przyrodnioze, głównie pod Zellerem, Steinthalem, Königsbergerem, Helmhol-zem i Kirchhofem. Doktoryzował się w r. 1873, habilitował w Berlinie 1876, w r. 1877 otrzymał katedrę w Kiel, w 1884 przeniósł się do Wrocławia, a w 1889 objął katedrę filozofii w Halli. Największe zasługi położył studyami swemi nad filozofią w. XVIII, szczególniej zaś nad Kantem, w których usiłował wykazać ślady ewolucyi, a nawet stopniowego spaczenia, jakiemu myśl filozofa uległa Do tego zakresu należą dzieła jego: „Martin Knutzen und seine Zeit“ (Lipsk 1876); „Kants Criticismus in d. ersten und in d. zweiten Auflage der Kritik d. rein. Vernunft* (1878); „Nachträge zu Kants Kritik d. r. Vernunft aus Kants Nachlass“ (1881); „Reflexionen Kants zur krit. Philos.*—część pierwsza „Reflexionen zur Antropologie“ (1882), część druga „Reflexionen aur Kritik d. rein. Vernunft“ (1882 aż do 1884); „Reflexionen zur Kants handschriftlichen Aufzeichnungen“ (1886). Próoz tego E. wydał „Bericht über d. neuere Philosophie“ (1890) i wiele artykułów o-głosił w „Deutsche Rundschau“; „Vierteljahrschrift für Wissenschaft. Philosophie“ i w innych czasopismach.    *

Według    niedokładnego rozbioru    Blomstranda    r. 1864 zoBtał profesorem akademii    wojskowej,

zdawał    się być blizkim ortytu;    nowszy wszakże    potem wykładał w Greifswaldzie,    we    Wrocławiu,

rozbiór    Nilsa Eng stroma    daje wzór, który    a nareszcie r. 1874 zajął katedrę    w    Heidelbergu

tolitu.

K. J.

według    niego najbliższym może    jest wzorowi da-    po Treitschkem. Wydał oprócz    wyżej wspo

Erdmannsdorf, osada w pruskiej prowincyi Szląskiej, regencyi Lignickiej, powiecie Jeleniogórskim (Hirschberg), nad Łomnicą; zamek królewski z parkiem i kościołem, wzniesionym według planu słynnego Schinkla; przędzalnie lnu z blichem i tkalnią. Zamek należał pierwotnie do rodziny Gnei* senau; król Fryderyk Wilhelm III kupił go dla swej morganatycznej małżonki, księżny Lignickiej, i ta po śmierci króla stała się właścicielką zamku; lecz król Fryderyk Wilhelm IV odkupił go od niej i przyłączył do majątków koronnych.

Erdmannsdorf (von) Fryderyk Wilhelm (* w Dreźnie 18 maja 1736 r. — f 9 marca 1795 r. w Dessau). Odbywał podróże naukowe z księciem dessauskim po Francyi, Anglii i Włoszech, poświęcał się przeważnie studyom dawnej architektury rzymskiej za czasów Cezarów. Należy do rzędu wybitniejszych architektów niemieckich, którzy wytworzyli nowy kierunek, na wzorach starożytnych oparty. Oprócz pałacu i ogrodu w Wörlitz, które budował i projektował jako nadworny budowniczy, urządził kilka pokoi w pałaou cesarskim w Berlinie i przyozdobił m. Dessau licznemi budowlami prywatnemi, wyłącznie w stylu klasycznym projektowanemu Wspólnie z Fryderykiem hr. Bra-beck był założycielem w Dessau towarzystwa ehal-kograficznego, które w r. 1797 wydało study a architektoniczne.

Erdmannsdörfer Maks (* 14 czerwca 1848 w Norymberdze), kapelmistrz i kompozytor muzyczny. Po ukończeniu Konserwatoryum Lipskiego i uzupełnieniu studyów teoretycznych u Rietza w Dreźnie, objął obowiązki kapelmistrza w Sondershausen, które pełnił od 1871—80 r. Przez dwa lata następne mieszkał w Lipsku; od 1882—9 był dyrektorem Towarzystwa muzycznego w Moskwie, zaś od 1889 pełni obowiązki kapelmistrza Filharmonii, oraz Akademii muzycznej (Singakademie) w Bremie. Z jego kompozyoyj są znane utwory chóralne: „Prinzessin Ilse“, „Schneewittchen“, „Traum König und sein Lieb“ i „Seelinde“; uwertura „Narcyz", pieśni, oraz kilka utworów fortepianowych. Jako kapelmistrz E. zasłużoną cieszy się sławą, jako kompozytor mało jest ceniony.

mnianych: „Herzog Karl Emanuel 1. von Savoyen und die deutsche Kaiserwahl von 1619“ (Lipsk 1862); „Graf Georg Friedrioh von Waldeck* (Berlin 1869); „Urkunden und Aktenstücke zur Geschichte des Kurfürsten Fried. Wilhelm von Brandenburg“ (tamie 1864—83); „Politische Korrespondenz Karl Friedrichs von Baden" (tamże 1883); „Deutsche Geschichte vom westfäl. Frieden bis zum Regierungsantritt Friedrichs d. Gr." (tamże 1891).    *

And. S

D-r A. P.

Erdmansdorf, » Czechach w^ górach Sudeckich, 450 m. nad poziom morza uzdrowisko klimatyczne.

And. S.

Erdöd. miasteczko w węgierskim komitaoie Szatmarskim, u północno-wschodnich stoków wyniosłoś oi Bükk; zamek rodziny Karolyi, wzniesiony w roku 1730; słynne winnice, 2 700 m-ców. Tu w r. 1545 odbył się pierwszy synod węgierskich protestantów.

E. D.

Erdödy, stary, dotąd kwitnąoy, od roku 1580 hrabiowski, ród węgierski. Prawdopodobnie protoplastą jego był jeden z braci kardynała Bakacsa, tak potężnego w początkach w. XVI-go. Ogromne dobra Erdödych na Węgrzech i w Sławonii, dziedziczne ich panowanie nad komitatem i zamkiem Warazdinem, zapewniły im stanowisko przeważne. Wielu też z członków tego rodu odznaczyło się na wysokich stanowiskaoh kościelnyoh, wojskowych i politycznych, jak np. między innymi: Tomasz E., feldmarszałek (* 1558 r.—f 1624) wielokrotny zwycięzca Turków; Jan E., biskup egór-ski i rektor akademii ingolstadzkiej; Mikołaj E., ban Kroacyi, pogromca Turków pod Kostajnicą w r. 1691;. Emeryk E., wielki skarbnik i członek sądu w procesie Zryniego i Frankopaniego, których spisek zdradził Mikołaj E.; Gabryel E., biskup erlauski, który w pierwszej połowie w. XVIII go żarliwie występował przeciwko protestantom, gdy tymczasem hr. Jerzy E. świadczył wielkie usługi Maryi TereBie na sejmie r. 1741; wreszcie Aleksander E (* 1804 — f 1881), jeden z mówców oppozycyi na sejmach z przed roku 1848. Obecnie z członków tego rodu odznacza się hr. Stefan E., wielki łowczy, polityk i e-konomista    *

A. Pol.

cessit“ na docenta historyi w Jenie; od listopada 1859 do sierpnia 1860 zwiedzał archiwa włoskie, poszukując źródeł do „Deutsche Reichsakte“; potem i Jeny przeniósł się do Berlina (1861), aby tam wespół z Droysenem, Dunckerem i Mörne-rem pracować nad historyą wielkiego kurfürstai

Erdösi Sylwester Jan, węgierski grarna-Erdmannsdörffsr Bernard, historyk niemiec- tyk, tłómacz Pisma św. i poeta. Nazwisko E. jest ki (* 1823 r. w Altenburgu), kształcił się w Jenie węgierskiem tłómaczeniem Sylwester. Ur. 1508 i w Berlinie; otrzymawszy stopień doktora po o- roku w hrabstwie Siedmiogrodzkiem Szathmar, ty-bronie rozprawy „De pritaniis atticis", czas jakiś tułowałsię jednak Węgrem (Panno ni us lub Hun-zajmował się nauczycielstwem prywatnem; habili- garus). W 19-ym roku życia wysłany do aka-tował się rozprawą „De commercio, quod inter demii krakowskiej (gdzie już r. 1493 Węgrzy mie-Venetos et Germaniae civitates aevo medio inter- li swoją bursę), przykładał się szczególniej do języków: łacińskiego, greckiego i hebrajskiego. Po 2 lub 3-letnim pobycie wrócił do kraju i ożenił się. Żona umarła mu przy wydaniu pierwszego syna na świat, a E., szukając w nauce pociechy, z tern większem zamiłowaniem oddał się filologii. W tym celu udał się do Wittenbergi (1533) na

And. S.

kursa języków starożytnych Melanohtona. Z Wit-tenbergi wrócił E. do Węgier. Nadasdy, założywszy w dobrach swych (Nowy Sziget) szkołę i drukarnię, zarząd ich powierzył E-emu r. 1536. Tu E. pierwszy wydał „Grammaticam hungaro -latinam in usum puerorum receus scriptam, Joanne Sylvestro Pannonio autore* (wyd. 2-e przez Ka-zinczego r. 1808 i 3-ie przez F. Eoldego r. 1866), Wprawdzie, na 70 lat przedtem, sławny ze swych poózyj biBkup pięcio - kościelny Jan III Cesinge u-łoźył już gramatykę węgierską; lecz to zasługi E. nie zmniejsza, bo, nie znająo pracy Cesingego, sam zbadał własnośoi języka Madiarów, ustalił ortografię, położył zasadę, że język węg. należy do semityokich i sam do zrozumienia jego prawideł zastosowywał prawidła języka hebrajskiego. Drukowana ta Gramatyka jest tylko częścią obszerniejszego dzieła, które E. przygotował do druku, lecz nigdy nie wydał. We dwa lata po Gramatyce (t. j. 1541 r ), w tejże drukarni wyszedł cały Nowy Testament, na język węgierski z greo-kiego i łacińskiego przełożony. Dzieło to jest nie tylko pierwszym drukowanym przekładem węgierskim, ale też i najdawniejszą książką, która z drukarni węgierskiej i w języku węgierskim wyszła. Nie długo potem (ok. 1544) E. powołany został na profesora języka hebr. przy uniwersyt. wiedeńskim. Na tern stanowisku wydał odezwę poetyczną do książąt chrześc,, powołując ich do wojny przeciw Turkom (,,De bello Turcis inferendo elegia* 1544, Viennae Austr. ap. I. Syngrenium) i wiersz żałobny na śmierć ces. Anny. Ostatnią pracą jego był wiersz Żałoba wiary („Querela fldei ad Ser. Perdinandum, ibid.” 1551 ap. I, Caro). Jest to skarga, którą napisał E. z powodu rabunku, jakiego chłopi zfanatyzowani dopuścili się na jego majątku, mszcząc się za jego gorliwość w wierze. Z poezyj węgierskich przeohowa-ła się tylko pieśń jego na uroczystość Zmartwychwstania Pańskiego. E. ułożył ją na wzór łacińskiego „Sarrexit Christus hodieu i innych średniowiecznych hymnów. Data śmieroi E-go niewiadoma.—Ks. W. K. w „Ene. Kość.*

Erdre, prawy dopływ dolnej Loary; ma źródła w depart, franouskim Maine et Loire, w okolicy miasteczka Le Louroux - Béeonnais; płynie zrazu ku zachodowi, lecz od osady Joue zwraca się ku południu, mija miasto Nort, gdzie staje się spławnym, rozlewa się potem w wązkie a długie jezioro i pod Nantes wpada do Loary pod nazwą Rivière de Barbins, ubiegłszy 105 km. Spławiają po rzece zboże i drzewo. E. za pomocą kanału łączy się z rzeką Vilaine.

Erdywił (Erdziwił). Według kroniki litewskiej Bychowca i kroniki Stryjkowskiego, który w przedstawieniu dziejów Litwy oparł Bię głównie na tej pierwszej, E, był synem księcia źmudzkie-go Montwiła. Ten, korzystając ze zniszczenia Rusi przez chana Batego, wysłał syna swego E a z wojskiem na Rnś Czarną. Zająwszy wielką część kraju, odbudował E. zamek na górze Nowogrodzkiej, zburzony przez Batego, i założył w nim swoją stolicę. Następnie zbudował Grodno, potem zajął Podlasie i odbudował Drohiczyn, Bielsk, Brześć, zburzone przez Tatarów Batego. Po śmierci Montwiła objął na Żmudzi panowanie młodszy jego syn, Wykint, na Rusi Czarnej i Podlasiu starszy E. Na Litwie wtedy panował Źywinbud. Gdy E. nie chciał chanowi tatarskiemu płacić daniny z zabranych ziem ruskich, hetman Batego, Kajdan, wyruszył przeciw niemu z wielkiem wojskiem. E. z Rusinami oraz posiłkami żmudzkiemi i litewskie-mi poszedł na jego spotkanie. Przyszło do bitwy nad Dnieprem, w której Ruś i Litwa po raz pierwszy Tatarów zwyciężyły. Po śmierci bezdzietnego brata, Wykinta, księstwo Żmudzkie przeszło pod panowanie E a, którego syn, Mingaiło, odziedziczył jednak tylko Ruś Czarną, a Żmudź dostała się pod panowanie księcia litewskiego, Żywinbuda. Tyle czytamy o E-e we wspomnianych wyżej kronikach, które jednak nie mają wartości źródłowej; mimo to na nich oparł się Narbutt.—Nie tu miejsce wdawać się w szczegółowy rozbiór początkowych dziejów Litwy i rodowodu książąt litewskich, jaki podaje kronika Bychowca, a za nią inni historycy. Musimy jednak dotknąć tej sprawy w krótkośoi, o ile w związku zostaje z E em. Kronika Bychowca wyprowadza ród książąt litewskich od Palemona, kolonisty rzymskiego, który, po zburzeniu Akwilei przez Attylę, opuściwszy Włochy, z kilku towarzyszami, znalazł sobie nową ojczyznę nad Bałtykiem, na Litwie. Od jego towarzyszów wyprowadza niektóre znakomitsze rodziny liewskie np. Gasztołtów. E. reprezentuje piąte pokolenie rodu Palemona, a za niego przypadł napad Batuhana na Ruś. Zatem już z samą chronologią zostaje ten rodowód w rażącej niezgodzie, skoro pięć pokoleń ma zapełnić blizko 800 lat (452—1240). Stąd widać, że rodowód ten klecił bardzo niedołężnie jakiś kronikarz, nieznany nam bliżej, w końcu XV lub w pierwszej połowie XVI wieku, a tendencyjna jego robota miała między innemi i to na celu, by wykazać dostojność szlachty litewskiej, która nie potrzebowała od polskiej przyjmować herbów, gdyż pochodziła od rzymskiej szlachty. Niektóre imiona książąt wzięto z kronik ruskich, inne z nazw miejscowości, np. Kunos (Kowno), Kiernus (Kiernów), Utenus (Uten, Uciany). Z tego powodu i wiaro-godność wypadków, opowiedzianych w kronice aż do Mendoga, jest bardzo mała. Jakkolwiek tedy imiona książąt: E., Wykint, Źywinbud, są prawdziwe, gdyż wymienia je kronika wołyńska (UnaTieB-CKaa JI’ÈTonnc’b): to jednak stosunek ich pokrewieństwa, podany w kronice Bychowca, musimy uważać za zmyślony, a czyny, im przypisane, za nieprawdopodobne. Z kroniki wołyńskiej wynika, że E. nie był bratem Wykinta, a Źywinbud nie panował na całej Litwie, tylko w jednej części. Czy ojciec E. nazywał się Montwił, możemy o tem wątpić, w każdym razie to pewna, że synem E-a był, nie Mingajło, tylko Trojnat (Traniata).—Wiadomości źródłowe o początkowych dziejach Litwy są tak skąpe, że żadnego sobie ich obrazu ani ciągu utworzyć nie zdołamy. Z urywkowych wzmianek w kronikach ruskioh, inflanckich i pruskich przychodzimy do przekonania, że na Litwie pier-

J. L.

wotnie panowali drobni książątka (dynastowie). W miarę jak książęta ruscy coraz częściej najeżdżali bezbronną Litwę, a może na nią nawet haracz nałożyli, wedle twierdzenia kroniki Bychowca, a także i Niemcy inflanccy, łączą się drobne ple-mionka litewskie pod księciem dla wspólnej obrony i powstają mniejsze i większe księstwa. Takich większych książąt na początku wieku XIII panowało na Litwie właściwej pięoiu, na Żmudzi dwu. Charakterystycznym i ważnym dla początkowych dziejów Litwy jest ustęp kroniki wołyńskiej, umieszczony pod rokiem 1215 (błędnie: powinien być pod 12L9, co wynika z zestawienia współczesnych wypadków), który pozwolimy sobie przytoczyć w przekładzie: „W roku 6723 (1215). Z łaski bożej przysłali kBiąźęta litewscy posłów do księżny Romanowej, Daniła i Wasylka, dając pokój. Imiona zaś książąt litewskich były następujące, starszych: Żywinbud, Dowiat, Dowsprunk, brat jego Mindowh (Mendog), brat Dowiatów Wilikaił; źmudzcy zaś książęta: E., Wykint; z Ruszkowiczów zaś: Kintibut, Wonibut, Butowit, Wyźeik i Byu jego Wyszlij, Kitenij, PlikoBowa; następujący Bule-wicze: Wiszymut, którego zabił Mindowh, a żonę jego pojął i pobił jego braci, E-a i Sprudiejka. Następujący książęta z Diawołtwy (nad Wilią bli-zko Olszan): Judki, Pukieik, Bikszy, Likiik. Wszyscy oi książęta zawarli pokój z Daniłem i była ziemia spokojna.—Widzimy stąd, że na Litwie i Żmudzi panowało siedmiu większych, a 14 mniejszych książąt, wliczając dwu Bulewiczów, o których zabiciu wzmianka odnosi się do późniejszych czasów, a nie lioząc Wyszlego, jako syna Wyźeika. Ponieważ kronika równocześnie wspomina o pokrewieństwie, więc książęta, których pokrewieństwa nie wymienia, musieli z innych rodów pochodzić. Z opowiadania tej samej kroniki, odnoszącego się do późniejszych czasów, oraz ze wzmianek w innych źródłach możemy tyle tylko wnosić, że siostra Mendoga i Oowsprunka była żoną E-a, którego syn, Trojnat, ważną odegrał rolę w hi-storyi litewskiej, a siostra Wykinta była za Dows-prunkiem; o wpływie jego synów Edywida i Towty-wiła na wypadki dziejowe Litwy piszemy w od-powiedniem miejscu, świadectwa źródłowe tedy przemawiają za wielością rodów książąt litewskich, wbrew rodowodowi kroniki Bychowca. Jak niesłychanie bałamutny jest ten rodowód, lepiej nas jeszoze przekona jeden fakt. Według kroniki Bychowca współcześnie panują na Litwie i Żmudzi Żywinbud, E., Wykint, co jest zupełnie zgodne z prawdą. Atoli szóstym dopiero następcą E-a jest Mendog, prawnuk Trojnata. Tymczasem według źródeł: Mendog panował współcześnie z Ży-winbndem, E-em, Wykintôm, a Trojnat, syn E-a, po Mendogu wstąpił na tron litewski.—Wobec tych bałumuctw trudno dać wiarę opowieści kroniki Bychowca o czynach E-a. Prawdą jest, że Litwini korzystali z osłabienia Rusi wskutek najazdu Batuhana; jednakowoż na Ruś Czarną Batu nie dotarł i Nowogródka nie zburzył więc wtenczas nie mógł go E. odbudować. Wiemy z krótkiej notatki kroniki nowogrodzkiej od r. 1224, że w u*

cieczee z pogromu nad Kałką zginął, Jerzy, książę nieświezki. Po jego to śmieroi prawdopodobnie Litwini zajęli wschodnią część Rusi Czarnej, a może i Nowogródek. Co do Grodna, to na podstawie krótkich wzmianek kroniki kijowskiej i powołanej tu już wołyńskiej da się wykazać, że mia-ato to zajęli Litwini w ostatnich latach XII, a najpóźniej w piorwszyoh latach XIII wieku. (Zob. »Mendog" w „Rozpr. Ak. Um." r. 18ł*2); jednak grodu tego nie założyli, jak chce kronika lit., gdyż istniał on już dawno i w XII stuleciu miał swoich osobnych książąt. Tern mniej mógł E. zająć Brześć, Drohiczyn, Mielnik, rzekomo zburzone przez Bate-go, gdyż Tatarzy w czasie najazdu tego hana tak daleko nie dotarli, a nadto wiemy o tych grodach, że jeszoze w końcu XIII wieku należały do Romanowiczów. Do miast tych po raz pierwszy doBtali się Tatarzy, kiedy-to pod Burondajem w r. 1258/9 najechali Litwę, ale o zburzenia ich kronika wołyńska nio nie wspomina. Chyba wtenczas mogli Tatarzy zniszczyć Nowogródek, w którym krótko panował Roman Daniłowicz, jako lennik litewski, ale w tym roku już gród ten wrócił pod bezpośrednie panowanie Litwy. Podczas tej wojny prawdopodobnie przyszło do bitwy między Litwinami a Tatarami, ale czy zwycięskiej, to rzecz więcej niż wątpliwa, gdyż z krótkich notatek źródłowych musimy wnosić, że Litwini same klęski ponosili. Wątpliwą nawet jest rzeczą, czy w owym czasie żył jeszcze E., rzekomy zwycięzca Kajdana. Szczupła tedy jest wiązanka wiadomości o tym księciu, a i te, które od późniejszych kronikarzy pochodzą, bardzo są niepewna i bałamutne; przytoczyliśmy je jednak z obowiązku wiernego sprawozdawcy.

Ereb (gr. Erebos — mrok), w ogólnem znaczeniu: podziemie, piekło. U Hezyoda (Teog. 116) występuje E. jako syn ChaoBU (co rozumieć trzeba symbolicznie, jako pewną całość, konkretną i zdeterminowaną, która powstała przy układaniu się pierwiastków, wychodzących z zamętu, pierwszej formy bytu świata). Wcześniej wszakże, bo u Homera, owo państwo ciemności, kraina umarłych, mieszkanie boga podziemnego, przez poetów pohomerowskich zwane, równie jak bóg piekieł, Hadesem albo E-m, słowem, podziemie albo piekło, nie ma jeszcze wszechstronnego określenia, wspomina się tylko jako miejsce pobytu oieniów: »przeląkł się cieni podziemnych władyka Aido-neusz“ (II. 20, 61). Jest to oiemna przestrzeń we wnętrzu ziemi, która na zachodnim krańcu po drugiej stronie Oceanu, dokąd już się nie przedostają promienie słońca, ma wejśoie i przedwstęp. Do tego przedwstępu przybywa Odyssej (Odyss.

X. 508), któremu »Cyrce płynąć każe w kraj Haisa (Hadesa), by tam pogadać z duszą wieszcza Tyrezya-sza* i z innemi (cała ks. XI). Wylądował on na zachodnim brzegu oceanu, w krainie Cymeryjskiej, powleczonej mgłą i chmurami, gdzie znajduje się urwisty brzeg Persefony. U tego przedwstępu, raczej przedpiekla, poczyna się łąka Asfodelos, ale ciągnie się ona pod ziemią po przez całe państwo Hadesa, królującego z Persefoną (Odys. XI, 539, 573).

Do samego Erebu, w mroku głębszym, stanowiącego właściwą rezydencyę Hadesa, Odyssej nie doszedł (Odys. X, 564, por. wiersz 627 sq.). Tym sposobem E. stanowiłby tylko część najparadniejszą podziemia, czyli piekła (Hadu), przez poetów jednak b. często używaną w znaczeniu całości. W późniejszych wiekach topografię piekła legenda poetyczna dokładniej oznaczyła i wypełniła istotami najrozmait-szemi. Ze świata pod słonecznego do piekieł prowadzą Btraszne rozpadliny ziemskie: pod Tenaron, Hermioną, w Kolonosie nieopodal Aten, pod Cumae w Italii. Samo piekło opływają dokoła wielkie, ponure rzeki. U Homera jeszcze go one nie opływają. Jako płynącą w podziemiu wspomina on jedną tylko rzekę Styks (II. VIII, 369; Odys. V, 185) i wyobraża ona dla niego całe piekło, skąd też i bogowie przysięgają na nią, dla okazania, iż gdyby przysięgli fałszywie, czeka ich zniszczenie i śmierć. Podobnież Styks przedstawia się i u He-zyoda: jako osoba jest to córa najdostojniejsza Oceana i Tetydy, matka Zelosa, Niki, Kratosa, i Bii, wysoce czczona przez Zeusa, i przed nią, z jego woli, bogowie składają wielką przysięgę. Mieszka ona u wnijścia do Hadu, na wysokim ta-’ rasie skalistym, unoszonym przez kolumny srebrne; rzeką jej jest jedno ramię Oceanu, wypływające z jego dziesiątego źródła (Teog. 361, 383, 775). Tu również niema okolnego opływu. Inne rzeki podziemne u Hezyoda nie występują i prawdopodobnie u Homera też nie występowały. Odysseja tylko( X, 513) wspomina raz o Acheroncie iKoey-cie, ale ustęp ten musi być później dokonanym wtrętem. Według późniejszych też dopiero wyobrażeń, rzeki te opływają piekło dokoła, i opasując, zamykają (ob. .Acheron). Podług Wergiliusza (Eneida VI, 296) zlewa się on z Kocytem, długą rzeką leniwego prądu, bagnistą, i tworzy z nim jezioro Styksowe (Ib. 323). Ponieważ podziemie opasane jest rzekami, okazała się więo potrzeba przewoźnika, któryby umarłych przeprawiał przez ich nurty, czyli przez jezioro Acheruzyę v. Styksowe (ob. Acheruzyn). Przewoźnikiem tym był Charon (ob.)—od xa^Pw» istota rozkoszna, (tak mianowana przy chlebnie, zamiast straszna). Dalej idą: Pyryflegeton lub krócej Flegeton, dawniej łączony z innemi rzekami, okropny strumień, ognisty (skąd nazwa), i dla tego może przez Wergiliusza, z powodu odmiennej natury, od tamtych oddzielony (En. VI, 548); Tartaros, miejsce utrapienia, u Wergiliusza stanowi część piekła; Lete, rzeka niepamięoi, z której dusze czerpią zapomnienie szozegółów bytu ziemskiego. Co do istot zespolonych z bytem piekielnym: u bram czuwa Cerber, pies (ob.). U Homera (Odys. XI, 568, 572, 601) występują w podziemiu trzej bohaterowie, jako cienie, w postaciach wyobrażających ich zajęcie za życia: Oryon jako myśliwiec, Herakles z łukiem napiętym, Minos jako król wyrokodawca; cały ten wreszcie ustęp Odyssei (I, od 565—627) wygląda na wtręt późniejszy, gdyż pojęcie, jakoby życie w podziemiu było bez-substancyalnem odbiciem bytu podsłonecznego, jest jeszcze Homerowi oboem. Później atol) uczyniono istotnie sędzią śmiertelnych w podziemiu Minosa, obok którego udział w sądzie biorą Rada-mantys, Eak i nawet Tryptolem. Według Platona (Gorg.), Rad-ys sądzi Azyatów, Eak Europejczyków, Minos rozstrzyga sprawy wątpliwe. Eak uchodzi też za klucznika Hadu, a stąd wyobrażany bywa z kluczami i berłem w ręku. To wyobrażenie sędziów powstać mogło wówczas dopiero, gdy ustaliła się wiara w nagrody i kary na tamtym świeoie za czyny spełnione na ziemi; śladów zaś tej wiary wj Homerze niema, tak, iż wszystko, co dotyczę Tytyosa, Tantala, Syzyfa (Odys. XI, 576, 582, 693), zdaje się być pohome-rycznem. Nie są też te kary skutkiem wyroków zapadłych w podziemiu, ale pewnem następstwem przekleństwa bogów, rzuconego na winnych za życia. W późniejszym jeszcze czasie do wspomnianych powyżej potępieńców dodano Iksyona, Da-naidy, Salmoneusa, Pirytoosa, Flegiasa i in. Skoro rozstrzygnięto, któremu z umarłych należy się nagroda lub kara, zaraz też obierano mu odpowiednie miejsce: za nagrodę na polu Elizejskiem (ob. Elizy o n), za karę w Tartarze. Oprócz tego mniemano, że ci, którzy na ziemi wiedli żywot wahający się między dobrem i złem, po śmierci, jako bezcielesne cienie, błąkają się na łące Asfo-delos (wysłanej kwiatem smutnych lilij). Tartaros, według Hezyoda (Teog. 821) syn Eteru i Ziemi, a z małżeństwa z Ziemią ojciec Gigantów i Tyfeusa,—u Homera jest to więzienie Tytanów, zgoła od Hadesu różne. Hades leży w ziemi; T-s zaś znajduje się na najniższym krańcu lądu i morza, tak głęboko od wyższej powierzchni ziemi, jak wysoko nad nią unosi się niebo (Iliada VIII, 13). Przeciwnie, u Hezyoda (Tarcza Herakl. 256) już Tartar widzimy połączony z Hadesem. W późniejszych czasach wyrazu Tartaros używają w znaczeniu piekła w ogóle, równie jak Erebu. Wyobrażenia stanu pośmiertnego nie są u Homera jednolite i jednakie, ale różnice powstać musiały w ciasach powstawania osobnych części samego eposu, ściągniętego do dwóch osobnych arcydzieł: Iliady i Odyssei. Według najdawniejszych, z ogól-nem tłem Homerycznem najzgodniej3zych wyobrażeń, umarli są to cienie z zarysem cielesnym, ale bez substancyi, bez siły, ciała i kości, bez głosn i świadomości, która na krótki czas powraca tylko, skutkiem napicia się krwi i przybrania przez to postaci cielesnej. Albowiem dla istnienia osoby ciało stanowi rzecz najgłówniejszą: dusza ((poXĄ)> ożywiająca ciało, jest wprawdzie samoistną, ale razem z ciałem utrącą byt właściwy, a duchowa istność w człowieku (cppéveç) ginie. Zatem dusza z ciałem dopiero stanowi człowieka; sama przez się—to jakiś niepochwytny cień. W dalszym wzorze, np. we wspomnianym ustępie o Mi-nosie, już pośmiertność nieco więcej cieleśnieje, uziemszcza się, że tak powiem: umarli przybierają i zachowują zmysłowe cechy zajęć, jakim oddawali się przeważnie za życia. Na trzecim stopniu, jak np. w Odyssei (kg. 24), umarli już bez napicia się krwi posiadają świadomość i mowę, a więc osobowość. Stąd też dalej idzie i na tern

K. K.

polega później 8»a wiara, iź umarli w rozmaity sposób wpływać mogą na życie ziemskie. Przy tych wszystkich wyobrażeniach, nawet wśród pospólstwa zakorzenionych, pomimo rozpowszechnienia się doktryn mistycsnych (ob. Ele użyj skie tajemnice), oraz filozofii napawającej błogą nadzieją życia przyszłego, tkwi w sercu Hellenów poczucie, że tylko życie ziemskie jest czegoś warte, że wszelka radość kwitnie tylko przed grobem. I każdy Hellen gotów, jak tego wreszcie cały tryb starożytny dowodzi, odezwać się słowami Achillesa do Odysseja w podziemiu (Odys. XI, 489): „Odyssie! ty chcesz w śmierci znaleźć mi pociechę? Wolałbym do dzierżawcy iść pod biedną strzechę na parobka i w roli grzebać z ciężkim znojem, niż tu panować nad tym cieniów marnych rojem 1“ (Siem.). Człowiek tam całą siłą

wych. Ich podziemie a zarazem bóg, zwie się O r cu s.—Ob. L ar e s, Larvae, Manes, Religi o s i dies.

Erebia Daim. Górówka, Now. Kniej owiec Źebr. Jeden z rodzajów owadów łuskoskrzydłych, z rodziny motyli wielkich, z grupy Satyrydów. Wraz z rodzajem Arge wyróżnia się tern, że tylko nadbrzeżne żyłki skrzydeł przednich ma odstające. Skrzydła zaokrąglone, ciarne, albo czarno • brunatne, nieznacznie oczkowane. Włoskowane gąsienice jego zimują; poczwarki przebywają w ziemi. Z naszych gatunków pospolitsze są: E. Medusa,

4—5 cm. szerokości; gąsienice jej na trawach, osobliwie na Panicum sanguinale. E. Medea; ciemniejsza i nieco większa od poprzedniej; poczwar-ka jej żółtawa, z ciemnemi prążkami, gąsienice na trawie zwanej Niestrawą krupkową (Da-

LSUj

■rÈk

Si

r:‘:

h:

L.::

bis iMyyija

"W:

rr

,Ÿ,r

LULU—

5

' ~arE-ir - —irj&tvi,--------Vriy

-J---

■■pi

CT

Fig. 151. Erechtejon

trzyma się życia ziemskiego i nawet przy śmier- ctylis glomerata). ci żąda, choćby idealnie, żyć na ziemi we wspo- Żebr. mnieniu ludzkiem: stąd świętość pogrzebów, uro-

E. Ligea, Kniejowiec, Boruta

S. M.

Erebus, 1) E. wulkan ozynny w Ziemi Wikto-czystości żałobne, pieśni, agony pośmiertne, rocz- iyi (Ląd Antarktyczny), pod 777,° sz. pd. i 166° nice, pomniki i t. p.—słowem: cała dbałość, ażeby dł. wd. Gr.; 3 769 m. wysoki, odkryty w r. 1842 umarły nie przestał bytować na ziemi w jakibądź przez kapitana J. Clarke Ross.—2) E. niewielka

zatoka na Morzu Lodowatem Półnoonem, w cieśninie Barrowa, na południowo-wschodnim krańcu ziemi North Devon, pod 74y₂° sz. pn. i 92° dł. zd. Gr.—W niej przepędził Franklin zimę 1845—6, na statku E., w niej też później była stacya wypraw dla poszukiwania Franklina.—3) E. niebezpieczna ławica około grupy wysp Kerguelen, na oceanie Indyjskim (477₂° sz. pd. i 70° dł. wd. Gr,); odkryta przez J. Clarke Rossa w r. 1840

And. S«

sposób, jak to prześlicznie wyraża Elpenor w O-dyssei (XI, 71), między inuemi, do Odyssa: „Więc sobie zaraz wspomnij, że tam moje ciało niepo-grzebione w zamku Cyrcy pozostało: nie dajźe mu się walać, nim odejdziesz w drogę, ale spal mię w tej zbroi, którą się nosiło, złóż popioły nad morzem i nakryj mogiłą; nieoh o mnie nieszczęśliwym wieki wspomną sobie. Zrób to wszystko i zatknij wiosło na mym grobie, którem z towarzyszami dzierżył, gdym był żywy“ (Siem.). Rzy- i nazwana od imienia statku, mianie przejęli te wyobrażenie Greków o piekle,

Erech, jedno z czterech miast pańBtwa Nimro-ale nie zatarły one zupełnie objawów narodo- dowego w Sinear, czyli Babilonii (1 Moj. 10, 10),

którego ślad dotąd pozostał w ogromnym kopcu gruzów, prawie w połowie drogi między Hillach łoiyciel, ważną odgrywający rolę w mitycznej hi-i Korna, na lewym brzegu Eufratu. Uruk (tak storyi Aten. Dziś niema już wątpliwości, że oba zię nazywało to nrasto u Babilończyków), było imiona kryją jedną osobę: jeden z napisów za-jednem z najdawniejszych ognisk kultury babiloń- j chował nam pośrednią nazwę Erychteus, ’Epi/fi-eóę skiej. Boginią miasta była Istar-Beltis. Grecy (Corp. inscr. graec. 2374). Nie tak jednak było w sta-wymieniają E. pod imieniem Orchoë, jako siedli- roźytności. Pindar, dalej bezimienny autor poematu sko Błynnej szkoły uczonych. Miasto otaczają do- \ „Danais“, oraz Platon wymieniają po dwa imio-koła niezliczone groby, Btąd też E. od czasów naj- na. Razem z imionami w ciągu wieków rozró-dawniejszych aż do perskioh był świętą ne- źaiają Bię osoby i przybierają znaczenie, odpowie -kropolą.    dnie do spółczesnych pojęć. Homór zna tylko je-

Ereohteus - Erychtonios. Bohater eponim i za-

Erechtejon, cud piękności architektonicznej, o- dnego Erechteusa: jest on dlań synem Ziemi, ulu-znacza    najdawniejszą na akropolu Ateńskim, pier-    bieńoem    Ateny,    która przyłączyła go    do kultu,

wotnie    przez Cekropsa postawioną, świątynię Ate-    jakiego    sama    doznaje    na Akropolu.    I Ateny

ny-Polias, z obciosanym kamieniem, wyobrażają- też zowią się „demos Erechteos"; przybytek zaś cym tę boginię, a spadłym z nieba w tern wła- bogini to „silna twierdza Erechteusa“; co znaczy, śnie miejscu (według podania mitycznego), gdzie że obok Cekropsa, uważanego raz za jego przod-Atena z Poseidonem toczyła Bpór o posiadanie ka, drugi raz za potomka, E.-E. jest istotnym e-kraju.    Urzędowy napis, świadczący o tern zda-    ponimem    Aten.    Podania    późniejsze uporządkowa-

rzeniu,    brzmiał: o vâcûç b ip. rcôXei, sv w tó àp-    ły nieco    nader    ciemny    rodowód tego    bohatera.

yaZov a^aXa«, „świątynia w kraju, mieszcząca Erychtonios, w symbolicznej postaci węża

tf,

'i

MP

//,

i;i

I’-

/•

mm

)j]

'/'I

#V//

s.

X./I

77

Fig. 162. ErychtoniOB i Cekropidy.

404.

najdawniejszy posąg (bogini)“. Tam też mieściło strzegącego świątyni Ateny, jest raz synem wyni-się drzewo oliwne, ofiarowane krajowi przez Ate- kłym z miłości Hefesta z Ateną (Apollod. III, 14. nę, oraz słone źródło, które Poseidon uderzeniem 6), drugi raz synem tegoż i Attydy, córki Kranao-trójzęba wyprowadził z ziemi. Wspólnie E. po- sa (Euryp. „lion*, 20), powierzony naprzód Ce-siadali Atena i Poseidon - Erechtens, a obok nieb, kropidom, potem wychowany przez Atenę. Rysu-jako trzeci bóg opiekuńczy, cześć tam otrzymywał nek, który tu podajemy, zdjęty z wazy, znalezionej Zeus - Polieus, mający ołtarz pod samem drzewem w Atenach, podług „Ann. de 1’Inst. de corresp. oliwnem. Po zburzeniu pierwotnej świątyni przez areb.* z r. 1879, przedstawia właśnie chwilę, kie-Kserksesa odnowiono ją przepysznie za czasów dy Cekropidy (ob. początek odpowiedniego artykułu), Peryklesa, zupełne jednak wykończenie przypada po otworzeniu cysty, w której Atena oddała im zam-na koniec wojny Peloponeskiej (około roku 404), knięte dziecię, uciekają, zobaczywszy je owinięte Ponieważ całość świątyni składała się z trzech przez węża (fig. 152). Erechtens zasię, o ile przybytków połączonych razem: Ateny, Poseidona - różni się od swego sobowtóra, Erychtoniosa, jest Ereohteusa (właściwy E.) oraz Pandrososa, a przy albo jego potomkiem (Eurypid. Fragm. z trag, odbudowie zatrzymano grunt dawny, przeto kształt „Erechteus*), albo synem Pandyona i Zeuksyppy. całości stał się nieforemnym. Na ścianach świą- Równie z Cekropsem, jako syn Ziemi, występuje tyni przechowało się sporo ciekawych napisów, po w podwójnej postaci człowieka i węża, która, tak których odczytaniu badacze, jak: Ot. Müller, Böskh, w podaniach, jako i sztuce, służy za znamię boha-Thiersch i in., doszli do sprawdzenia dziejów bu- ; terów tuziemczych (ob. Cekrops). Pierwsze zna-dowy. Podobiznę świątyni podajemy według wzo- czenié tego mitu, równie jak Cekropijskiego, jest ru zamieszczonego w Lübkera „Realleks. * str. ozy sto rolne. Względnie do Ateny, bogini opiekuńczej Akropolu, bohater E. - E. charakteryzuje

And. S.

S. M.

toź samo, co Tryptolem względnie do Demetery Eleuzyjskiej. Nawet imię wskazuje, iż on uosabia ziómię żyzną; bratem mu Butes, boski wolarz, którego plemieniem—Eteobutadowie, uprzywilejowani kapłani kultu Ateny i Poseidona na Akropolu. Wnika on wreszoie i do owego słynnego sporu jaki się toczył między temi dwoma bóstwami o przodownictwo w Atenach. Słone źródło, które Poseidon wyprowadził ze skały na Akropolu, zwało się Erechteis thalassa i Posejdon miał przydomek E. Wygląda na to, jakby w osobie Erechteusa połączyły się dwie siły, zrazu sobie wrogie: rolnictwo i żeglarstwo. On-to odegrywa pierwszą rolę w walce przeciw Eleuzie, odnosi zwycięstwo nad królem tego miasta, Eumolpem, oraz ustanawia w jej formie pierwotnej jedność religijną i polityczną dwóch tych demów, dotąd współzawodniczących (Tucyd. II, 15, Ksenof. „Me-mor.“ III, 5, 100). Podczas wojny Peloponeskiej mit zyskał wyraz patryotyczny; tragedya zwłaszcza Eurypidesa, „Erechteus*, dużo do pierwotnego mitu dodała. Mowa Likurga „Przeciw Leokrate-sowi* zaznaczyła szlachetną i patryotyczną jego myśl (Cyc. „Nat. deor.* III, 19, 49, 50). Wszak to E. zwycięstwo nad Eumolpem zawdzięcza poświęceniu się jednej córki, które spowodowało samobójstwo innych. Grupa śpiżowa na Akropolu uświęcała epizod walki tych dwu królów (Pauz. I, 27, 4), Córki jego uczczone były, w pobliżu świątyni Ateny Polias, pomnikiem. Wzywano je pod imieniem Hyades, które również ukazuje znaczenie meteorologiczne i rolne mitu Ateny w stosunku do E-a. Bohater ten zginął pod ciosami Poseidona, mszczącego zabójstwo zyna swego, Eumolpa, lub też, na prośbę Poseidona, padł pod piorunem Zeusa (Euryp. „Ijon“ 280; Hygin, 46 i 238). Pochowany jest w tern właśnie miejscu, gdzie Ateny świątynia: i udział ma w ozci przez boginię otrzymywanej, jako współmieszkaniec, aowaóę. Homer (II. II, 550) wspomina o obiacie z wołów i skopów, corocznie mu poświęcanych, co trwało do czasów Pauzaniasza (I, 24, 5). Kiedy obywatele Epidauru zażądali od Ateńczyków drzewa oliwnego na posągi boże, otrzymali je tylko pod warunkiem składania corocznej obiaty dla Ateiny Pollias i dla E-a. Bohater ten dwuimienny uważany też był za założyciela uroczystości Panaie nejskich (Harpokr. s. v.); i jemu przypisywano zaprowadzenie gonitw wozowych. Widziano na agorze bronzowy jego posąg, dzieło Myrona (Michaelis „Mittheil. d. deutsch, avcheol. Inst.* r. 1867, Btr. 85); a Fidyasz drugi taki posąg, odlany z broni, zdobytej pod Maratonem, wystawił w Delfach (Pauzan. I, 5, 2). O wielkiej popularności E-a zaraz po wojnach medo-persbich świadozą prócz tego teksty Platona i Isokratesa. Istnieją jeszcze dwa podania dotyczące E-a: według jednego (Dyod. I, 29) był to Egipcyanin, wyniesiony do godności królewskiej w Atenach za to, że podczas głodu wprowadził tam uprawę zboża (zawsze połączenie z faktem rolnym); według drugiego (Suidas, pod wyr. 'Pa|j.oooia), jest to syn Nemezy z Ram-nonta.    K-

Eregli, 1) E. w starożytności Perinthos, po nowogrecku Herakli, miasto na wybrzeżu m. Marmara, w tureokim wilajecie Adryanopolskim, sandźaku Rodosto (Tekirdagb); dobry port, szczątki dawnego amfiteatru z czasów rzymskich; rybołówstwo; 2 500 m-ców. Tu d. 20 maja 1829 flota turecka odniosła zwycięstwo nad czterema statkami rossyjBkiemi.—2) E. inaczej Bender-Eregli, w starożytności Heraolea Pontioa, miasto na wybrzeżu Morza Czarnego w Azyi Mniejszej, w tureckim wilajcie Kastamuni, sandźaku Boli; doskonała i od wiatrów zabezpieczona przystań; handel drzewem i żelazem; szczątki dawnych budowli z czasów staro-greckich; 3 500 m*ców. W okolicy bogate, lecz słabo wyzyskiwane, kopaloie węda kamiennego.

Erek, bohater średniowiecznej poegyi rycerskiej, rycerz okrągłego stołu, którego losy w poemacie, imię jego w tytule noszącym, opowiedział Hartmann von der Aue.    *

Erekcya z łacińskiego Erect i o, znaczy wzniesienie, założenie np. klasztoru, kościoła, ołtarza, jako też ustanowienie beneficyum.

Erem po grec. éç7j[jJa=pu8tynia, pustelnia, stąd też eremita, pustelnik. — Eremami nazywają się klasztory kamedułów.    *

Eremiaphila A. Lef. Pustelnik. Rodzaj owadów z rzędu prostoskrzydłych (Ortłioptera), należący do rodziny Modliszkowatych (Man tidae); wyróżnia się ciałem krótkiem i krępem, głową szeroką, trójgraniastą, z wielkiemi oczyma, wystającemu, zaokrąglonemi; z okrągławemi, sze-rokiemi pokrywami skrzydeł, odkręconą drugą obrączką odwłoku, wreszcie małemi skrzydłami, do lotu niezdolnemi. Znanych około 30 gatunków tego rodzaju żyje w pustyniach Algieru, Egiptu i Azyi Mniejszej.

Eremias Dum. i Bibr. (Podarcis Wagi.) Jaszcz ur z y k. Jeden z rodzajów jaszczurek (Sauria), należący do rodziny jaszczurek właściwych (La-certidae), cechuje się wyraźną szyjową obwódką, t. zw. kołnierzykiem. Podpalcowe łuski ma wręgowate, ząbkowane zaś brzegi palców. Skronie pokryte drobniutkiemi ziareczkowatemi łuskami, łuski też na grzbiecie są drobne, okrągławe, ziarniste, a pomiędzy niemi ziareczka drobniuteń-kie; łuski zaś na brzuchu znacznie większe, wie-lokątne. Ogon stosunkowo średniej długości; zakończony cieniutko. Wiele gatunków z tego rodzaju żyje w Afryce. W południowych krajach cesarstwa Rossyjskiego żyje E. velox (Fall.) Bonap.

J. szybki. Grzbiet jego szaro-źółty, albo szarobrunatny, ciemno upstrzony, lub pokreskowany; na nogach ma plamy białe, lub szarawe: brzuch żółtawy. Długość około 15 cm. Ogon lV₈ do 2 razy dłuższy od reszty ciała. Na Kaukazie, w południowych okolicach Wołgi i dalej na zachód, od morza Czarnego aż do kresów podolskich, znany jest inny gatunek jaszczurzyka, Eremias varidbüis (Pall.) Pitz. grzbiet ma szary, albo szaro-brunatny, brzuoh zaś jednostajnie białawy. Długość podobnież około 15 cm., z czego jednak zaledwie nieco więcej niż połowa odchodzi na ogon. s- u-

Eremit —

O*

-i

Eremit (mineral.). Minerał, znany rpod tą nazwą mineralogom półnoono-amerykańskim, jest po prostu monacytem (fosforanem ceru i lan-tanu).

K. J.

Eremodicium, ma miejsce w procesie cywilnym rzymskim. Jeżeli pozwany przed sądem nie stanął (judicium desertum), to wzywano go za pomocą edyktów, które dwa lub trzy razy ogłaszano. Postępowanie zaoczne (in contumaciam) zwał Ulpian i Justynian eremodicium; wyrok zaoczny wypadał wówczas przeciw pozwanemu, gdy powód uzasadnił swoje żądania.

Eremcphylhim (paleont.). Pod nazwą tą Les-quereux opisał odciski liści z młodszych pokładów kredowych Ameryki północnej, które stawia obok liści Ficus crenata Unger i Ficus asarifolia Ettingsh. Wszelako odciski te są tak źle dochowane, że bliższe ich określenie niemużliwem jest prawie.

Eremopteris Sohimp. (paleont.). Paproć kopalna z rodziny SpJienopteridae, do której żadna z żyjących paproci nie jest podobna, znaleziona została w małej ilości w formacyi węglowej i permskiej. Glównemi rodzaju tego formami są: Sphenopteris artemisiaefolict Sternb. z węgla kamiennego, i Glei-chenites Ńeesii Göpp z pokładów permskich w Braunau (Czeohy).

Ereptorium, ereptioium, nazywa się spadek, który utrącą dziedzic — propter indignitatem, w tym wypadku, gdy go ustawa uzna za niego dnego korzystać z nabytego dziedzictwa. Nabyty spadek (ab intestato, albo ex testamento) przechodzi jako bonum erepticium, bądź na fiskusa (aera-rium), bądź na kogo innego. Utrata spadku ma miejsce np. w tym przypadku, jeżeli się dziedzic stał przyczyną śmierci spadkodawcy, bądź umyślnie, bądź przez niedbalstwo, albo jeżeli nie wniósł w swoim czasie prośby o wytoczenie śledztwa przeciw mordercom spadkodawcy. E. ma także zastosowanie przy zapisach. — Por. „Dig.* 34, 9. Cod. 6, 35. Koppen „Lehrbuch.“ p. 146. Keller „Institutionen“ p. 340 sq. (1861). Maciejowski „Zasady prawa rzymskiego* II tom, str. 9 (wydanie 2-ie, 1865).    T-T)-

Eresburg, Heresburg, Aereburgium, historyczna twierdza starych Saksonów, wzniesiona przeoiw Frankom; leżała w dawnej dzielnioy Engem (ob.), nad rs. Diemel, na wyniosłym pagórku. Karol W. zdobył ją na Saksonach w r. 772, zburzył bałwochwalcze posągi i wyBtawił kaplicę, lecz Saksonowie wkrótce odzyskują E., odbudowują twierdzę, burzą kaplicę i ponownie wznoszą posągi bóstwu, dopóki Karol w r. 775 ostatecznie E-a nie upokorzył. Kaplicę, wzniesioną przez Karola, poświęcił papież Leon III w 799 r. W niej został zabity w r. 938 Thankmar, który podniósł rokosz przeciw bratu, Ottonowi. Na miejscu E-a leżą dziś osady Ober- i Nieder - Marsberg, zwane razem Stadtberge.

Eresus. Rodzaj pająków, ustanowiony przez Walckenaera. Przedstawiciel rodziny, należącej do rzędu pająków właściwych (Araneina), zaopatrzony jest w tak zw. cribellum i olamistrum

T. D.

K. J.

K. J.

And. S.

(sitko z gruczołami przęduemi i pazurki grzeby-kowate). E. wyróżnia się między pokrewnemi rodzajami głowotułowiem dobrze sklepionym, oczyma charakterystycznie w kwadracik ułoźonemi, nogi zaś ma E. krótkie i mocne. W ogóle gatunki tego rodzaju pająków odznaczają się żywemi barwami, według których też ipłeó łatwo można rozróżnić. Najbardziej znany jest europejski gatunek E. cinnabańnus Oliv. Samica jego jest czarna jak aksamit, podczas gdy samiec ma barwę pięknie Czerwoną z czterema plamkami czarnemi na odwłoku.

Eretrya, miasto na wyspie Eubei, na wsoho-dnim brzegu Eurypu, w południowej części żyznej doliny lelanckiej, starożytna osada jońska, wrzeko-mo ateńska, która szczególniej w w, VI przed Chr. kwitła świetnie, dzięki swym stosunkom handlowym, szerzonym przez wyborne żeglarstwo. E. wespół z poblizką Chalcydą pozakładała w Tracy i i w Italii liczne osady, później wszakże prowadziła z nią długą wojnę, skutkiem której straciła część najbogatszą Eubei— pola lelanokie. W r. 490 przed Chr. zburzyli ją Persowie, za poparcie, udzielone Jończykom; odbudowała się wprawdzie z pomocą Ateńczyków, lecz dawnej swej świetności nie odzyskała. Za czasów Perykiesa E. należała do związku Ateńskiego, ale wkrótce pokusiła się o niepodległość i w r. 411 lud wymordował załogę okrętów ateńskich, które w przystani erytrejskiej schroniły się były przed Spartanami. Po r. 376 przystąpiła powtórnie do związku ateńskiego i znów z niego się wyzwoliła; później, za czasów Demostenesa, wpadła w ręce tyranów, przychylnych Pilipowi Macedońskiemu, i dopiero w r. 340 z pomocą Ateńczyków obaliła tyrana Kleitarchosa. Po bitwie pod Ky-nokefalami r. 197 przed Chr. uznana za wolne miasto pod opieką Rzymian, w epoce bizantyjskiej straciła do ostatka wszelkie znaczenie. Obecnie jest to licha osada, licząoa ledwie około półtysiąca mieszkańców, niezdrowa, z powodu bagnistej eko-licy; zwie się Aletria albo Nea Psara. W Ei starożytnej kwitła szkoła filozoficzna, zwana Ery-trejską, założona przez Menedemosa (352—278). a będąca niejako dalszym ciągiem szkoły Eleac-kiej (Ob. Ele a ci).    *

Erotyzm (łac. erethismus, od gr. èpexKÇw = drażnię, pobudzam), Draźliwość, Rozdrażnienie. Nazwę tę nosi w sztuce lekarskiej stan podrażnienia, wynikający « chorobowo zwiększonej pobudliwości ustroju nerwowego; bodźce, w stanie prawidłowym wywołujące odczyny zwykłe, wzbudzają wtedy objawy silne i nieraz dla chorego bardzo dotkliwe. Światło dzienne, nawet przyćmione, olśniewa wtedy oczy, lada szmer, w warunkach zwykłych ledwo dosłyszalny, sprawia wrażenie nieznośne, lekkie dotkaięcie wywo łuje ból przykry, stąpnięcie przeraża w najwyższym stopniu i t. p. Stan taki towarzyszy ró źnym chorobom, szczególniej zapalnym, z gorączką połączonym, zdarza się też często przy hyste-ryi i innych rozstrojach nerwowych; leczenia o-sobnego nie wymaga, ponieważ ustępuje razem z chorobą, z którą był zespolony, natomiast, ze

S. M.

wzglęiu na dolegliwości przezeń wywoływane, trzeba chorego dotkniętego nim strzedz przed wszel-kiem podrażnieniem i zapewnić mu, o ile tylko

Dr 3. P.

s. M.

kiego“.

And. S.

można, spokój bezwzględny.

Ereynotes. Rodzaj ustanowiony przez Berle-se’a 1883 r., należący do Roztoczy, czyli Molików (Acarina), do rodziny Lądziennych (Trombididae, Eupodinae), z powodu zaś swego życia pasorzytne-go zwany też wszą ślimakową (Acarus lima ceum Sehr, i Lin.). Cechy jego są następujące: szczęki słabo rozwinięte, macki średnie, albo krótkie, nogi przysposobione do ruchu, przednie krótsze od tylnych, otwór płciowy zaopatrzony w cztery przetchlinki w kształcie kieliszków. Ciernie nóg tworzą ośm blaszek chitynowyoh, połączonych parami. Najpospolitszy gatunek, E. lima-ceum, przebywa na pomrowiach, a przedewszyst-kiem na gatunku Limax vańegatus\ napada też na inne mięczaki lądowe, żyjąc na nich całemi gromadami, wśród których i płeć, i różny wiek łatwo można rozróżnić. E. limaceum jest białawy, dorosłe zaś osobniki dochodzą 0.33 mm. Na ślimakach z gatunku Helix cellaria również mają się te roztocze znajdować. Według zaś Méguin’a rodzaj ten Berlese’a przebywa także na owadach, na gnoju żyjących: i tak na musze ścierwnioy (Sarcopha-ga carnaria) żyje gatunek nazwany E. velox (Méguin). Inne gatunki (E. polymitus Koch., E. crassipes Beri.) przebywają swobodnie we mchu i w gnoju, i przypadkowo tylko żyją pasorzy-tnie.

Erfelden, osada na prawym brzegu Renu w w. ks. Hesskiem, okręgu Starkenburskim, na zachód od Darmstadtu. Tu dnia 16 grudnia 1631 r. Gustaw Adolf przeszedł Ren i na tę pamiątkę wzniesiono obelisk, znany dotąd pod nazwą „szwedz-

And. S.

Erft, lewy dopływ Renu w pruskiej prowincyi Reńskiej; ma źródła na północnych stokach wyniosłości Eifel, pod wioBką Tendorf; kierunek biegu przeważnie półnoony, uście pod Grimlinghausen, powyżej Dusseldorfu; długi 112 km., niespławny. W średnim, leniwym, biegu rozdziela się na mnóstwo ramion; dopływy nieznaczne.

Erfurt, miasto główne regencyi, w pruskiej prowincyi Saskiej. Położone na półnoonym stoku wyżyny Turyngeńskiego Lasu, w nieokowatem zagłębiu między tą wyniosłością a równoległem do niej pasmem Harzu, było niejako przeznaczone na odegranie naczelnej roli w dziejach tych okolic, zwłaszcza, że tu zbiegały się drogi handlowe i wojskowe z północnej niziny do Hessyi i Frań-konii Wyższej. Natura miejscowości, która stanowiła sama w sobie geograficzną całostkę, nadawała się wielce do politycznej koncentracyi, i ta też niegdyś istniała tu czas jakiś. Lecz później kraina cała rozpadła się na oddzielne, po dziś-dzień istniejące, państewka, a ta okoliczność, wytworzywszy kilka ognisk politycznyoh, jak: Weimar, Gotha, Apolda, Eisenach, przeszkodziła zarazem rozwinięciu się jednego większego punktu środkowego, jakim przed innemi E. być powinien. Pomimo to E., jakkolwiek nie należy do rzędu tak zwanych miast „wielkich“, jest jednak w Turyngii największym i liczy 78 500 m-ów. Jest to miasto rozległe, przestronne, lecz nieregularnie zabudowane, otoczone obBzernemi ogrodami i murami miejskiemi; w stosunku do swej ludności za wielkie, „niby chłopiec w] surducie mężczyzny“. Rzeka Gera, nad którą miasto leży, przerzyna je w licznych zakrętaoh, dzieląc się na ramiona i tworząc wyspy. Ogólny wygląd miasta, z mnóstwem wieź, bram miejskich, basat i gmachów publicznych, ma charakter średniowieczny i przypomina poniekąd Norymbergę albo Frankfurt n. M. E. składa się z właściwego miasta i z kilku przedmieść, rozłożonych w okolicy dawnych wałów i budowli fortecznych, które w r. 1873 zniesione zostały. Środkowym punktem jest ulica Anger, a najgodniejszym uwagi plac Fryderyka Wilhelma; tu bowiem znajduje się piękny gmach sądu ziemiańskiego, obelisk kurfirstów Mogunckich, stara oberża „pod Wysoką Lilią“, w której przemieszkiwali: Luter, Maurycy Saski i Gustaw Adolf, dalej kościół katolicki św. Sewera z XIV-go w., wybornie odrestaurowany w roku 1878, a nadewszystko katedra katolicka, rozpoczęta w połowie XIII-go wieku i wzniesiona w najszlachetniejszym gotyku; wnętrze zawiera wiele cennych rzeźb i malowideł, a wieże—zegar i jeden z największych dzwonów w Niemczech. Z innych kościołów zasługują jeszcze na uwagę: dwa gotyckie, Kaznodziejów oraz Braci żebrzących, i kośoiół Augustyanów, do których wstąpił Luter jako zakonnik (17 czerwoa 1505). Ratusz miejski jest okazałą budowlą gotycką współczesnego nam pochodzenia; podobnie też i inne gmachy publiczne, jak poczta, pałac re-gencyi, wielki szpital, rzeźnie, teatr i t. p. W E cie istnieje sąd wyższej instancji, główny urząd podatkowy, inspekoya górnicza, dyrekoya dróg żelaznych państwowyoh, nadinspekcya poozt, izba handlowa, wielkie Towarzystwo assekuracyjne „Turyngia*, związek przemysłowców, towarzystwo ogrodnicze i liczne zakłady dobroczynne. E. miał uniwersytet od r. 1378 do 1816, obecnie zaś posiada akademię umiejętności z biblioteką, obser-watoryum astronomiczne, ogród botaniczny, gi-mnazyum klasyczne i realne, szkołę handlową i przemysłową, instytut głuchoniemych, semina-ryum nauczycielskie, szkołę wojskową, wiele szkół średnich i niższych, towarzystwa muzyczne, śpiewackie, sztuk pięknyoh i t. p. Przemysł dosyć znaczny; są tu fabryki dywanów, obić, skór, Bzkła, tytoniu, krochmalu, cykoryi, machin, broni (rządowa), przędzy, wstążek, mebli źelaznyoh i t. d. Słynie też E, z obuwia, piwa, a nadewszystko z ogrodnictwa; to ostatnie rozsyła na świat oały nasiona kwiatów i warzyw. Handel bardzo ożywiony, dzięki licznym drogom żelaznym i instytu-oyom kredytowym. Okolica, bardzo malownicza, dostarcza przyjemnych wycieczek; do najulubień-szych zaliozają „Steiger* na południowem wzgórzu. Z ogólnej liczby ludności przypada 17% na katolików, 1% na żydów, 82% na protestantów. — Dzieje. E. w Wiekach Średnioh Erpforde, Er-fordia, Erpósfurt, jest osadą bardzo dawną.

Już św. Bonifacy, apostoł Niemiec, zastał tu warowną osadę Turyngów i założył w niej 741 r. biskupstwo, które jednak wkrótce z Mogunckiem połączone zostało. Za czasów Karola W-go E. był ogniskiem znacznego handlu, a od początków XłlI-go w. zaczyna szybko wzrastać i Btaje się głównym punktem Turyngii. Przyczyniła się do tego okoliczność, że arcybiskupi Mogunccy, do któryoh E. należał, przyznali miastu pewną samodzielność w zarządzie. Reformaoya wkroczyła tu w roku 1524; od tej pory, z powodu zamieszek religijnych XVI i wojny Trzydziestoletniej XVII-go | nesa. wieku, E. powoli upadać zaczyna; wojna Siedmio-

SSlSffiiil

'' 4

"MM£

Mg

WLM

Mł:

K. K.

11

'Â

wm-m

pi

SIlIgsllË

----- -vT~..7.„ ‘

u- ■

Fig. 153. Katedra w Erfurcie,

letnia także dała się miastu we znaki. Od 27 września do 14 października 1808 odbywał się tu, zwołany przez Napoleona I-go, kongres E-cki, na którym był obecny Aleksander I, królowie Ba-waryi, Saksonii, Wirtembergii i Westfalii, oraz inni książęta. W roku 1813 Prusacy otoczyli E. i zmusili go do kapitulacyi, prócz cytadeli, która poddała się dopiero w maju 1814 r. Od r. 1815 E. stale należy do Prus, stawszy się jednocześnie stolicą regencyi. W r. 1850 odbył się w kościele Augustyanów .parlament Unii”. Dzisiejszy rozwój miasta datuje Bię od zniesienia twierdzy

Eacykl Poważ. Dluttr. Zest 153 T 20 ty.

S. M.

i rozszerzenia obszarów miejskioh.—Powiat miejski E. ma 44 km. □ i 78 500 m-ców; powiat wiejski E. 281 km. □ i 29 000 m-oów. — Regencja E-cka obejmuje 3 580 km., dzieli się na 11 powiatów i lic *y 355 000 m-ców, w tej liczbie 35°/₀ katolików, 64°/₀ protestantów i l°/0 żydów.    And ‘s

Ergadowie V. Argadowie, ’EpYaSsîç, jedno z 4 cli plemion w Attyce, według podziału cofającego się aż do Ijona, zatem jońskicb, który - to podział utrzymał się aż do reformy Kliste-

K. K.

Ergamenes albo Arkamen, król Etyopii, współczesny Ptolemeusza Filadefa, w w. III przed Chrystusem. Stolicą jego państwa było zrazu Meroë północne, późniejsza Napata, n stóp góry Barbai; potem przeniósł ją do Meroë południowego (w pobliżu Bergeranieh), gdzie dotąd znajdują się zwaliska piramidy, w której był pogrzebion. E. władał całą Etyopią, obaliwszy w niej panowanie kapłanów.    *

Ergane, z gr.=pracownica (łp7<xu<;), przy-i 1 1 domek Ateny, jako opiekunki pracy i wszelkich pracowników, a zwłaszcza rękodzieł niewieścich, tkactwa, haftu i t. p.

Ergasilns v. Nordm., Brzuchatek Now. Br zuch atk a Wrześ. Rodzaj drobnych skorupiaków pa-sorzytnych, zwanych też wszami rybiemi, należących do rzędu widłonogich (Copepoda), przedstawiciel zaś rodziny Ergasilidów. Wyróżnia się ^ cała ta rodzina ciałem waloowatem, przypła-szczonem, lub gruszkowatem: segmentacya ciała najczęściej wyraźna, pierwsza obrączka odwłoku zrośnięta z głowo-tułowiem; przednie rożki 5—7-członkowe u samców i u samic, tylne różki 3—4 członkowe, haczykowate. Gęba z źuwaczkami ko-lącemi, ale bez smoczka; górne szczęki z zębate-mi kolcami; tylne szczękouogi u samca chwytne, u samicy w zaniku, 5 ta para nóg nierozwinięta. Oko jedno po środku głowy. U samicy dwa długie woreczki z jajami. Samice są pasorzytne. Z dziesięciu znanych rodzajów tej rodziny u nas właśnie najpospospolitszym jest rodzaj Ergasilus. Głowotułów jego—gruszkowaty, tylne różki długie, w kształcie ramion, z pazurem chwytnym na końcu, otwór gębowy szeroki, w tyle ściągnięty, piątej pary nóg nie ma całkiem. Z kilku znanych gatunków, których samice żyją w skrzelach ryb słodkowodnych, najpospolitszym jest E Sieboldii

v. Nordm. Głowa jego—zrośnięta z pierwszą piersiową obrączką, worki jajowe długie, żółtawego koloru. Długość samicy wynosi około 1.5 mm., takaż sama jest długość jej woreczka jajowego. Łatwo go można znaleźć w skrzelach karpi, szczupaków, leszczów. E gibbus v. Nordm., mniej pospolity od poprzedniego, daje się napotykać w skrzelach węgorza: głowa jego—nie zrośnięta z pierwszą obrąozką tułowia, u samicy woreczki z jajami cylindryczne, 2—3 razy dłuŻBze od ciała samego, które wynosi 1 mm.

Ergasteria, inaczej Laur i on, albo Lavrion, miasto w Grecyi, na półwyspie Attyki, o 7 mil na południo - wschód, od Aten, niedaleko przylądka

66

And. S.

Kolonnais (Sunion); leży nad cieśniną Thoriku, oddzielającą ląd od wyspy Makronesion, ma niezłą przystań i około 6 000 m-ców. Góra Laurion Bły-nęła już w starożytności z pokładów rud ołowianych i srebronośnych; wydobywanie tych skarbów przez długie wieki leżało odłogiem, dopóki w drugiej połowie bieżącego stulecia towarzystwo francusko - angielskie nie uzyskało koncessyi od rządu i nie wznowiło starodawnych kopalni. Wówczas powstała E. (domy praoy). Wspomniane towarzystwo robiło tak świetne interesy, źe w r. 1871 rząd grecki ogłosił kopalnie za własność narodową, lecz energiczne wdanie się Francyi i Anglii zniewoliło Grecyę do wykupu.

Ergastulum, rodzaj kazamaty u Rzymian. E-la były to budynki, najczęściej podziemne, przeznaczone na mieszkanie dla niewolników, tudzież dla więźniów, których używano okutych do różnych robót, zwłaszcza do uprawy roli. Zdaje się, źe zakłady te ustanowiono w Rzymie po zawojowaniu całej Italii; początek ich zaś znajduje objaśnienie w tekstach starożytnych. Po podbiciu ludów itabjskich Rzymianie rozdzielili grunta mię dzy obywateli, a stąd własność była pierwiastko-wo bardzo rozdrobnioną. Zwolna wszakże i mimo praw przeciwnych, bogaci, czy to skutkiem ku pna, czy przemocy, nabywali te drobne udziały i tym Bposobem powstawała wielka własność, wymagająca do obrobienia wielu rąk, tak, źe dla u-prawy właściciele uciec się musieli do niewolników, kupowanych lub wybieranych, w pierwszych zwłaszcza czasach, z pośród jeńców wojennych (Plut. „Tib. Grach." 8). Dla zapobieżenie zbiego-stwu lub buntom tych niewolników, nieskończenie liczniejszych od panów i dozorców, nakładano im, niezbyt przeszkadzające ruchom, kajdany, których nie zdejmowano nawet przy robocie. Nocą i podczas spoczynku trzymano ich gromadnie w E-ach. Kiedy z czasem, przy złagodnieniu obyczajów, niewolnictwo utraciło swą dawną srogość, niewolnicy, często urodzeni w domu, mniej skłonni byli do ucieczki, a wtedy E., straciwszy pierwotny charakter ogólno-więzienny, służyło za uwięź dla niesfornych lub skazanych za jakie przestępstwo, często na czas ograniczony. Rolę podówczas uprawiali: albo niewolnicy niespętani (soluti), których dola mało różniła się od nowoczesnej czeladzi pańszczyźnianej, i ci powinni byli mieć, według Ko-lumelli (I, 6 — 7), porządne izby, wystawione na południe; albo niewolnicy spętani (vincti), dla których budowano pod ziemią E-la, o ile to być mogło najzdrowsze, oświetlone przez liczne okna, wązkie, wyniesione tak, aby do nich ręką dostać nie było mcźna. Żąda też Kolumella, ażeby pan pieczołowicie baczył na E-a w swym majątku, ażeby wiedział którzy do nich wchodzą niewolnicy i wycho dzą, a powściągał złe obchodzenie się, na jakie oi nieszczęśni często narażani bywali ze strony dozorców. Istniały K a nie tylko na folwarkach, lecz także w kopalniach, w młynach i prawdopodobnie we wszystkich zakładach przemysłowych, wymagających znaczniejszej liczby rąk. Miał też i rząd swoje E-a., zarządzane przez dzierżawców.

Zamykano tam nietylko niewolników, lecz i ludzi wolnych, skazanych za przestępstwa (ob. Cod. Theodos. IX; 50, 3). Sądząc z opisu Apulejusza w „Metamorph.“ (IX, 12), straszna musiała być dola tych nieszczęśliwych lokatorów E-lów i nie widać, ażeby, czy-to dzierżawcy rządowi, czy właściciele prywatni, bardzo do serca brali uozciwe przepisy Kolumelli. Nie posiadamy wreszcie żadnego dokumentu, któryby prawodawoao określał warunki tych zakładów, i zdaje się, źe podchodziły one pod ogólne prawo, określające stosunek pana do niewolnika. Z jednego wyrażenia Apulejusza (Apol. 47): „quindecim liberi homineB po-pulus est, totidem servi familia; totidem vincti ergastulum”, wywnioskowano, źe 15 jest to lioiba prawem przepisana do pomieszczenia w je-dnem E.; ale na to niema żadnego dowodu. W braku jednak praw wyraźnych, widzimy niejednokrotnie interwencyę władzy, gromiącą niesłychane nadużycia. Często, zamiast kupować niewolników, właściciele ziemscy lub profeBsyoniści, uprzedzając w tern niemieckich baronów średniowiecznych, uważali za rzecz dogodniejszą dla siebie napadać podróżnych, zabierać po drogach lub wyrywać z ich sohronień dezerterów, włóczęgów, wygnańców, słowem: takich, których zniknienie łatwiej przejść mogło niepostrzeżone, — i zapełniać nimi swe E-la (Cio. „Pro Cluent." 7; Petron. 105 i wielu in ). Zakuci i wcieleni w tę nieszczęśliwą ludność, porwani nie mieli już żadnego sposobu odwołania się do prawa. Z tego powodu August, a po nim Tyberyusz (ob. u Swetoniu-sza) nakazali rewizyę wszystkich E-ów po całej Italii. Jak tam te rewizye były wykonywane, w czasach wielkiej przedajności, to także pytanie. Hadryan, gdyby breć dosłownie tekst jego biografa (Spartian. „Had.” 17), zniósł E-a, ale reforma ta albo nie doszła do skutku, albo szła opieszale. Kontynuator Euzebiusza, Sokrates, autor „Hist. Eccl.“ (V, 18), opowiada zdarzenie, które samo przez się wystarcza do określenia wartości E lów. Był w samem mieście Rzymie młyn, zadzieria-wiony przez An nonę (ob.), w którym wypiekano chleb, przeznaozony dla obywateli. Przechodniów, zwłaszcza innoziemców, dążących do Rzymu, zwabiali dzierżawcy do sąsiedniego zajazdu, lub gorszej jeszcze nory (suburry); gdy zaś tam podróżny zasiadł, stosownie urządzony mechanizm spuszczał go do młynowego E. Ludzie, ujęci w ten sposób, starzeli się w niewoli, a krewni mieli ich za umarłych. Dopiero raz żołnierz jakiś, mający przy sobie broń, zdołał wydrzeć się i wydał niecny proceder, a cesarz Teodozyusz kazał całe domostwo rozwalić. E-la ogromną szkodę wyrządziły Rzymowi. Na rzecz nor, praktykujących niesłyohane bezprawia (Petroniusz 81), instytuoya ta pozbawiła wsie ludności silnej i rozumnej, zbezcześciła najszlachetniejszy ze stanów, stan rolniczy, wytworzyła wzdłuż i wszerz państwa ogromną masę ludnośoi: złą, dziką, wrogą państwu, przeklinającą klasę, która w sobie państwo uosabiała; ludność, ziejącą dla niej nienawiścią i zemstą, ludność, gotową połączyć się z ka-

w Antwerpii 1637 r.).

Ergates (Serv.). Rodzaj owadów tęgopokry-wych, naleźąoy do rodziny Koziorogów (Ceramby• cidae); gatunki jego, niezbyt liczne, znajdują się w Europie, Afryce północnej, w zachodniej Azyi i w Ameryce. Główny gatunek, E. faber L , jest dług? 30 do 38 mm., czarnosmolisty z odcieniem mniej więcej różowawym; jego przedtułów (Prothorax) wytworzony jest bardzo misternie, z kolcami po brzegach; podobnież małemi misternemi kolcami uzbrojone są pokrywy skrzydłowe wzdłuż do samego krańca szwu. Owad ten w środkowej i południowej Europie nie należy do rzadkich. Żyje w pniaoh drzew iglastyob, przedewszystkiem zaś sosnowych. Metamorfozy jego zbadał M. Lucas

S. M.

K K.

And. S.

I-

:ù

:.vŁ

stynię.

And. S.

żdym, ktoby jej pole do wywarcia tej zemsty o* tworzył. I sposobność taka miała się zdarzyć: podozas wojen niewolniczych E a o włos od zguby postawiły Respublikę rzymską. Gdyby nie one, Eonus, Athenio, Spartakus (Plorus III, 19, 20. Por. Tacyta „Ann.“ IV, 27) nie byliby zdolni wytworzyć 60-tysięcznej armii, z którą niejednokrotnie bili wojska regularne i obozy ich zdobywali. W E ch też, podozas wojen domowych, przywódz-cy stronnictw znajdowali pomoc gotową do wszelakich zbrodni; stamtąd-to Maryusz (Flor. III, 22) wyprowadził kilka zastępów z pomiędzy tych, z któ* remi wkroczył do Rzymu; stamtąd wyciągnął Milon bandę niewolników, na czele których poległ (Caes. „Bel. civ.“ III. 22). Antoniusz 1 Pompejusz (Cyc. „Ad. fam.“ XI, 13, 2; Florus IV, 8) z tegoż źródła czerpali materyał dla zapełnienia wyrw, jakie bitwy poczyniły w ich szeregach. Ale rzecz idzie głębiej. Nienauczeni doświadczeniem respubliki, cesarze nie zwracali uwagi, jakiego w E-ach chowają wroga dla przyszłości państwa. Skoncentrowana w E ch ludność rolnicza i robotnicza, zwykła i naturalna podstawa społeozno-politycznego bytu państwa, to, co nazywamy masą ludową, była spróchniałą, niezdrową, a w każdym razie państwu obcą. Rzym, jako idea państwowa reprezentowany w jednostkach klas wyższych, nie przenikał do tych miiionowyoh mas wiejskich i rękodzielniczych, lecz jak kropla oliwy przepływał tylko po wierzchu naczynia wypełnionego wodą: liczebnie był bardzo słaby (o sile moralnej tu zamilczamy). Przyszła katastrofa, która oliwę zrzuciła z wierzchu, i pod spodem nie zoBtało nic: potężni Rzymianie, jako naród, znikli w jednej chwi-li, podpory nie znalazłszy w masach; kiedy np. Słowianie południowi, ciemni i słabi, ale masami przywiązanemi do ziemi ideę narodową podtrzymujący, zwycięsko wszystkie zdobycze przetrwali. —(Czytaj: Lipsius „Electorum“ II, 157, w ogólnym zbiorze jego, „Opera“ t. I, str. 317, wyd.

K. K.

w 1844 r.

Ergatia, wyraz greoki, mieszczący w swym źródłosłowie praoę, trud; służył za nazwę uroczystości lakońskiej, obchodzonej na cześć Heraklesa i jego trudów.

Ergene, w starożytności Ergines, Agrianes, jeden z większych dopływów Marycy, w tureckim wdajecie Adryanopolskim; powstaje w pobliżu morza Czarnego na zachodnich stokach Istrandźa -dagbu, gdzie zlewają się razem dwa strumienie: Galosa i Mancuka; ogólny kierunek biegu zachodni i południowo - zaohodni, uście z lewej strony Marycy, wprost osady Chandżas, długość około 190 km.; mógłby być spławnym, a nawet, przy uregulowaniu koryta—żeglownym. ^Dopływy bardzo liczne; ważniejsze z nich: Böjü'C, Teke i Chas z prawej, a Czorlu, Kara i Ana z lewej strony.

Ergenl, wyniosłość w gubernii Astrachańskiej; stanowi [dalszy ciąr tego pasma, które towarzyszy prawemu brzegowi Wołgi. Ciągnie się ona w kierunku południowym od Caryoyna aż do rzeki Ma-nycza; ku zachodowi opada łagodnym stokiem, stromym zaś )kufwschodowi i tu, rzdaje się^, tworzyła niegdyś jbrzeg morza,Iktórejpóżaiej ustąpiło.

KajE

I

ÿ||5

■#.

K- ■ Î-

fï'-y

ni

mm

Fig. 154. Ergaiea.

Wzniesienie nad p. m. nigdzie nie dosięga 200 m.; największa znajduje się w blizkośoi źródeł rzeki Sał (195 m.). Część północna, położona bliżej Wołgi, jest wilgotniejsza, zdatniejsza do uprawy i gęściej zamieszkana, południowa przedstawia bezpłodny step, przechodzący miejscami w szczerą pu-

Aad. S.

Erginos, 1) Król Miniów w Orchomenie (ob. Herakles); 2) Ojoiec Agamę de sa (ob.); 3) Sternik okrętu Argonautów.

Ergolz, lewy dopływ Renu w Szwajcaryi, wypływa w Jurze Szwajcarskiej z pod górry Geiss-flub, na północo-zachód od m. Aarau; pod Liestal tworzy wodospad, uście ma pod Kaiser - August, powyżej Bazylei.

ErgOStat (z greckiego epyov = praoa i Sratóę [T6ty]|u] stojący), przyrząd gimnastyczny, przeznaczony dla wykonywania pewnej sumy pracy fizycznej, ilościowo dającej się oznaczyć—w celu pobu-

E. W. Z.

E. W. Z.

Za.

dzenia mięśni i przez nie podziałania na czynność systemu nerwowego n jednostek prowadząoych życie Biedzące, pozbawione ruchu mięśniowego, a przeciążone praoą umysłową. Aparat oznaczający ilość pracy pozwala dozować ją w miarę potrzeby.

Ergotismus s. Raphania s. morbus cerealis, po polsku: rojnica, cierpienie niegdyś epidemicznie występujące a zależne od zatrucia ustroju ludzkiego domieszką grzybka, sporyszem zwanego (secale cor-mtum), rosnącego na życie i wraz z ziarnami tegoż przy złem oozysiczaniu dostającego Bię do mąki i chleba. Pierwszemi objawami E-u bywają nudności, odbijania, nawet wymioty i biegunka; później występują zawroty głowy, uczucie osłabienia nadmiernego, mrowienia, obłożenia jakby futrem nóg i rąk, znieozulenie skóry na końozynaob, bóle wędrujące, lekkie drgawki, które mogą spotęgować się do kurozów, podobnych do padaczkowych, lub przykurczeń tężcowych z gwałtownemi bólami (E. spasm odious). W innych razach rozwija się obrzęk kończyn, podobny do róży, z następczą zgorzelą (gangreną) tychże (E. gan-graenosus s. ignis S-ti Antonii). W celach zapobiegawczych baczyć należy na należyte oczyszczanie ziarna, co zresztą dziś przy młynkaoh separatorach ulepszonych jest rzeczą łatwą, a stąd wynika rzadkość zatruoia.

Ergotyna. Jeszcze Vauquelin wydobył ze sporyszu (secale eornutum), materyę bezkształtną, proszkowatą, brunatną, i uważał ją za część składową sporyszu, obdarzoną własnościami, które zapewniają znane jej użyoie lekarskie; nazwał ją też E-ą. Wielu późniejszych autorów powracało do tego samego przedmiotu, usiłując znaleźć metody najkorzystniejszego otrzymywania tego przetworu, lecz zarówno preparaty Wiggersa, jak Bonjeana, Manassewicza, jak odmienne co do własnośoi zewnętrznych preparaty Wenzella i innych nie przedstawiały ciał jednorodnych. Tanret w 1875 roku otrzymał ze sporyszu alkaloid ze wzorem CS5Hfl0N₄O₆, nazwany er g o ty ni ną. W celu o-trzymania tego ciała wyciągał sporysz alkoholem wrącym, po odparowaniu alkoholu traktował pozostałość sodą gryzącą i wykłócał z eterem. Do roztworu w eterze przechodzi wtedy ergotynina i sole sodowe kwasów ergotynowego i sfaceliowe-go, opisanych już poprzednio przez Koberta, Drag-gendorfa i Pod Wysockiego. Wstrząsając roztwór ten z wodą, zabieramy mu owe sole, poozem, przez powolne parowanie eteru w miejscu zacie-mnionem, otrzymujemy ergotyninę. Część pewna wydziela się w postaci kryształów, inna, znaczniejsza, bezkształtnie. W każdym razie kilogram świeżego sporyszu daje nie więcej nad 1 gram ergotyniny; sporysz z dawniejszego zbioru jest w nią uboższy. Ergotynina posiada w najwyższym stopniu własności sporyszu, a w dozaoh znaczniejszych jest silną trucizną. Pod wpływem światła ulega rozkładowi, szczególniej w postaci roztworu alkoholowego. Oprócz ciał powyżej wspomnianych, sporysz zawiera¹ w sobie ergo-sterynę, C₂₆H₄₀O, związek natury alkoholicznej, przypominający we wszystkich własnościach cho-lesterynę. Ciało to we względzie fizyologicznym jest obojętne.

Erhard Henryk August, historyk niemiecki (* 1793 w Erfurcie—f 1852 w Miinsterze), stu-dyował medycynę w Erfuroie i Getyndze, habilitował się na docenta medycyny i filozofii w mieśoie rodzinnem, w 1813 był profesorem nadzwyczajnym, w 1815 r. lekarzem wojskowym w szóstym korpusie armii pruskiej; w 1821 wezwano go do uporządkowania archiwum państwowego; w 1822 r. zamianowano bibliotekarzem uniwersyteckim, w 1824 archiwistą w Magdeburgu, w 1831 w Miinsterze, przy arobiwum prowincyonalnem westfalskiem, a zarazem, w 1834. dyrektorem związku „für Geschichte und Altertumskunde Westfalens*. Wydał: „Ueberlieferungen zu Vaterland. Geschichte* (Magdeburg 1825—28); „Gesehioh-te des Wiederaufblühens Wissenschaft. Bildung* (tamże, 3 tomy, 1827—32); „Geschichte der Landfrieden in Deutschland“ (Erfurt 1829); „Geschichte Müasters* (Münster 1837); „Regesta historiae West-phaliae* (tamże 1847—1851, 2 tomy) i in. Nadto jeszcze był współ wydawcą czasopisma „Zeitschrift für Archivkunde, Dipliomatik und Geschichte* (Hamburg 1833—37) I od r. 1838 „Zeitschrift für vaterländische Geschichte und Altertumskunde

Westfalens* (Münster).    *

Erhard Jan Krzysztof, malarz i akwaforty -sta niemiecki (* 21 lutego 1795 w Norymberdze— f 1821 w Rzymie). Był uczniem Zwingera i Ga-blera; w r. 1816 udał się do Wiednia, a stamtąd w 1819 do Rzymu, gdzie w przystępie tęsknoty do ojczyzny życie sobie odebrał. Pozostało po nim 150, z wielkim smakiem i wdziękiem sztyoho wanych, pejzażów, w guście realistycznych mistrzów hollenderskioh, a także kilka karykatur politycznych.    *

Erhard (właściwie Erhard Schieble) (• w Porchheim, w Bryagowii [w. ks. Badeńskiej d. 1 stycznia 1821 r., naturalizowany we Francyi 1870 roku — f w Paryżu 29 października 1880). Jest on twórcą znakomitego zakładu litograficznego i mapograficsnego, prowadzonego obecnie przez jego synów. Wykształciwszy się pod kierunkiem zdolnego litografa, B. Herdera, we Freibergu, w r. 1839 przybył do Paryża i znalazł tam z razu zajęcie w drukarni narodowej, w której urządził pracownię litografiozną; potem podjął się wykonania dla Dépôt wojennego mapy Algieryi (na skalę 1:400 000), i to było początkiem jego karyery. W r. 1860 wyryto wał pierwszą we Francyi mapę kolorowaną Gallii za prokonsulatu Cezara. Odtąd, jako rytownik, czynnym był we wszystkich wydawniotwach geograficznych, przedsiębranych we Francyi, a miał też liczną klientelę i za granicą. Oprócz tego własny jego zakład litograficzny i rytowniczy, wybornie urządzony, a następnie u-supełniony przez połączenie z nim drukarni oraz pracowni rysowniczej, rozszerzając się coraz bardziej, stał się szacownym rozsadnikiem zdolnych mapografów i przyczynił się znakomicie do odrodzenia studyów geograficznych we Francyi. Z wielkiej liczby map, wykonany oh bądź przez E-a sa-

mego, bądź pod jego kierunkiem, najznakomitsze I śeie szydełkowate, naprzeciwległe, czterema rzę-były:    „Grande Carte vicinale de la France* | darni osadzone; każdy liść bokiem jest przyro-

śnięty, dolny koniec jest wolny i dwudzielny, przez oo przybiera kształt strzałkowaty. Wrzos pospolity zwykle gęsto piaszczyste grunta leśne pokrywa i tern więcej się szerzy, im bardziej gospodarstwo leśne jest zaniedbane; przytrafia się i na zupełnie otwartych miejscach, po za obrębem lasów leżących. Gdziekolwiek raz się zagęśoił,

(1:100 000), wydana przez ministeryum spraw wewnętrznych; „Carte de France* (l : 500 000), wydana przez miniBteryum wojskowości; „Atlas de l’Europe centrale”, z 26 kart; „Carte topographique des Etats Romains“ (1 : 80 000); mapy do Juliusza Ce-zara Napoleona 111-go; wiele map morskich i większa część wydanych w „Bulletins de la soc. de géogr. de Paris“, jako też wiele szkolnych atlasów i map ściennych. Ciągle pracując nad udoskonaleniem wykonywania map, E. pierwszy zaczął posługiwać się fotografią w robotach kartograficznych, wynalazł sposób przenoszenia litografii na płyty miedziane i stalowe; a jego próby zastoBowania giljotaźu czyli panikonografii do re-produkcyj kartograficznych, epokę" w tèj dziedzinie stanowią.    *

ii

.v.

Erica, powrzos, wrzos, wrzosiec, wrzosie ń, wrzosina, wrzośnik, wrzosowiec rodzaj z rodź. ericaceae (wrzosowate) rzędu bicornes (dwurożkowe); ma kielich 4-dzielny, prawie podwójny. Korona 4-płatkowa. Miodnik dzwo-neczkowaty, 4-dzielny. Torebka nadkwiatowa 4-ścienna, 4-komórkowa, przegrody jej do ścian równoległe, trwałe, do osi środkowej przymocowane.

w-

Ign

i

te

'•■V

Główki pyłkowe dwudzielne. Ziarna liczne, drobne, do osi środkowej przyczepione. Liczne gatunki zamorskie wrzosieni hodują w cieplarniach europejskich, jako krzewinki powszechnie lubione z powodu pięknych, trwałych, wytwornej budowy i niepospolitej barwy kwiatów. Z krajowych najpospolitszym jest wrzos pospolity (Calluna vul gar is, Salis, v. Erica vulgaris)', ma tak szczególną budowę kwiatu, że niektórzy autorowie od rodzaju Erica go odłączyli i osobny rodzaj (Calluna) z niego utworzyli. Budowa kwiatów jest taka: kielich podwójny, zewnętrzny—zielony, wewnętrzny — kolorowy, jeden i drugi jednolistny, czte-rodzielny, korona jest dzwonkowata czterodzielna; pręcików ośm, ale nitki ich, nie do korony, jak zwykle bywa, lecz do krążka, czyli dna gruczołkowatego, są przytwierdzone, nitki te Bą wolne.

te'

,v- ;

Fig. 155. Erica.

tam zasiew naturalny i sztuczny utrudnia, bo nasion do ziemi nie dopuszcza, a oprócz tego grunt mocno wycieńcza; przyczynia się wtedy do prędszego i dalszego rozszerzenia się pożarów leśnych, których postęp jedynie przez kopanie rowów powstrzymany być może: zapala się zaś naumyślnie albo się wyrywa, jeżeli miejsca nim pokryte mają być obsiane. Pożytki z niego są liczne, nigdy je-

Pylniki, w młodości lekko spojone, otwierają się maleńką okrągławą lub podługowatą dziurką, albo szparą podłużną; odznaczają się w nasadzie dwoma szczycinkowatemi lub grzebuszczkowatemi przyrostkami. Słupek składa się z zawiązka górnego, na którym wznoBi się bardzo szozupła szyjka pionowa, zakończona znamieniem w postaci główki. Zawiązek ma w środku pospolicie cztery komóreczki, po dojrzeniu zamienia się na torebkę suchą, czterokomórkową. Ziarna bardzo drobne, liczne. Kwiaty są zebrane w grono jednostronne, kolor mają blado - fioletowy, albo rzadko kiedy biały; są przytem suchawe, kwitną w sierpniu, wrześniu (od czasu swego kwitnienia nadały nazwę odpowiedniemu miesiącowi), i aż do wiosny zeschłe przy owocu pozostają, który też dopiero wtedy dojrzewa; ktoby więc z nasion chciał wrzos ten rozmnożyć, w tej porze roku owoc zbierać powinien. Gałązki gęsto liśćmi trwałemi, dachówkowato za siebie zachodzącemi, są przykryte. Li*

dnak bardzo ważne: pszczoły znajdują w kwiatach obfity pokarm; niektórym zwierzętom służy cały na paszę; używają go na podściółkę albo na opał, robią niekiedy dobre z niego miotełki, w niektórych krajach pokrywają nim dachy i do farbowania używają, a czasem zamiast innego chróstu drogi nim naprawiają; ziemia z pod niego, ze zgniłych korzonków i gałązek utworzona, jest nader ważna w ogrodnictwie, gdzie powszechnie pod nazwą wrzosowej uchodzi; rozmaite zagrąniozne wrzosy i inne liczne rośliny w takiej ziemi tylko hodowane byó mogą: wycieńcza się ona prędko, często więc odmieniać ją trzeba; aby jej mieć podostat-kiem, zbiera się całe wrzosy wraz z warstwą cienką ziemi przy korzeniu, — głębiej bowiem zawsze jest piasek; utworzone stąd kupy często się przewraca, ażeby krzaki prędzej przegniły: ziemię taką w niektórych krajach dosyć się drogo płaci.

kową; polanki (Azalea), bardzo podobne budową kwiatów do różaneczników, lecz pręcików mają zawsze pięć, nie do nasad/ korony, lecz pod słupkiem przytwierdzonych—liście opadające; Chróściny (Arbutus), odznaczające się koroną kulistą lub dzbanuszkowato wydętą, o pięciu drobnych ząbkach, z owocem — jagodami kulistemi, mające-mi pięć wleloziarnowyeh komórek. W naszym kraju rosną jeszcze z tej rodziny w stanie dzikim: modrzewnica rozmarynowata (Andromeda polyfolia L.), drobna, lecz piękna krzewinka, lubiąca błotne i torfowate łąki. Do wrzosieniowatych należą także rodzaje: borówki (Vaccinium) i Żórawiny, obejmujące małe krzewinki, rosnące w lasach lub na wilgotnyoh, torfowatych łąkaoh. Z wrzosieniowatemi ma znaozne pokrewieństwo rodzina gruszeozkowatych (pyrolaceae), obejmująca rośliny trwałe, lub drobne krzewinki, zwykle suchym lasom właściwe, a nadto jeszoze mała rodzina nastrosz o waty oh (epacrideae (ob.).

Erioa-Ericaceae-Ericophyllum, Wrzosy (pa-leont). Z rodziny wrzosowatych opisano w stanie kopalnym kilka gałązek i liści, zaliczanych, bądź do rodzaju Erica L., bądź, co właściwiej, do rodzaju Ericophyllum, ustanowionego przez C o n-wentza. Tak z pokładów wierzchnich mioceno-wych z Oeningen opisano trzy gatunki: E. deleta Heer, E. Bruckmanni Heer, E. niiidula A Br. Pierwszy jeßt gałązką o krótkich linijnych naprze-mianległych listkach, wszelako bez żadnych cech istotnie charakteryzujących wrzos, więc nader wątpliwą, podobnie jak gałązka z Bilin w Czechach, pod tą nazwą opisana. Z czwartorzędowego tufu wapiennego w St. Jorge na Maderze znane są szczątki E arborea L., który dziś jeszcze żyje na tej wyspie. Do nich podobny jest ułamek liścia, zawarty w bursztynie z Samlandyi, opisany przez Con-went z a, jako Ericophyllum ternatum, przez G öppe rt a zaś jako Sedum ternatum, mający wszelako mało podobieństwa do rozchodnika.

Ericeira Franciszek br. de Monezes, poeta portugalski, ob. Monezes.

Ericerus (Guér - Mén). Rodzaj owadów półpo-krywych (Hemiptera), równo skrzy dłych (Homoptera) z plemienia mszyc (Phytophthires), należący do ro-

B. M.

Ziemię wrzosową najlepiej tam zbierać, gdzie wrzos na nizinach w gęstych kępach rośnie i czarny, mało z piaskiem pomieszany, ma grunt. Wrzos pospolity przesadzania znieść nie może, tak, że bardzo jest trudno w ogrodach go utrzymywać, inaczej częściej-by go dla ozdoby w nich hodowano; z nasienia także nie łatwo go wypielęgnować, gdyż na dobrej ogrodowej ziemi źle się udaje: przeciwnie, na piaskach odłogiem leżących mocno przez nasienie się rozszerza.

B. M.

Wrzos torfowy (Erica tetralix) poznaje się łatwo po kwiatach większych, na końcach gałązek w okrągławy baldach zebranych, liście, po trzy al bo cztery w okrąźki zebrane, są równowązkie, brzeg mają na dół odwinięty, ogonek krótki a dolną powierzchnię białawo włoslstą; przytrafia się tylko na gruntach torfowych, do których trwałości znacznie się przyczynia; gałązki jego są jeszcze cieńsze i delikatniejsze niż w poprzedzającym gatunku, małe więc z niego mogą być pożytki, kwiaty zaś pszczoły także chętnie odwiedzają.

K. J.

Ericaceae (wrzesieniowate, wrzosowate), rodzina roślin, do której należą przeważnie krzewy z zawsze zielonemi pojedyńczemi liśćmi, o kwiatach, już-to ze słupkiem górnym i wówczas mające *a owoc torebkę (Erka), juź-to z dolnym, przeobrażającym Bię na jagodę (Taccinium). Ich pylniki otwierają się często dziurkami na szczycie. Systematycy naliczają tu tych roślin do 1200 gatunków, z których zaledwie kilka rośnie w Europie, przeważna zaś ioh licsba znajduje się w południowej Afryce, mianowicie Da Przylądku Dobrej Nadziei, który jeBt właśoiwą ich ojczyzną.

Fig. 156. Ericerus Pe - la, samiec (znacznie powiększony).

Tu należą wrzosy (Erica), pospolity u nas wrio-sik (Galluna vulgaris L.). W rodzinie wrzesienio-watych mieści się wiele rozmaitych krzewów, z których nie mało hodują lubownicy w ogrodach i szklarniach europejskich dla ozdobnych kwiatów i pięknych, częstokroć trwałych, liści. Takiemi są mianowicie: różaneczniki (Rhododendron), mające kielich 5 dzielny, koronę lejkowatą, czasem dzwonkowatą lub kółkowatą, zwykle foremną, na 5 klapek rozciętą,—pręcików dziesięć, o pylnikaoh otwierających się w wierzchołku dwoma otworka- dżiny Czerwców (ob.), najbardziej zaś zbliżony mi, torebkę suchą, zwykle 5 - ścienną i 5 - komór- do rodzaju Kermes (Lecanium 111.). Jedyny gatu-

żyją te owady. Wosk ten jest błyszcząco białej barwy, znany w Europie pod nazwami: woßk biały; wosk owadowy, wosk chiński, pela. W prowineyi chińskiej Sse-czuen głównie zajmują się hodowlą tego czerwca, nazywanego Pe-la.— Porównaj K. Blanchard’a „Les coccidós utiles“

S M.

Dr J. p.

And. S.

E. D.

E D.

Dek Erioerus pô-la Westw. (Coccus ceriferus Fahr.), pomijaay dotąd przez naszych zoologów, zasługuje jednak bardzo na uwagę: żyje w Chinach pasorzytoie na róinyoh drzewach (Eibiscus syriacus L.r Celasłrus ceriferus Lamk., Ehus succe-daneus L., Ligustrum lucidum Thunb. i t. p.), i dostarcza osobliwego wosku, który jest tam przedmiotem handlu wywozowego. Czerwca tego nie należy uważać za jedno z gatunkiem Coccus ceriferus (Anderson), który należy do rodzaju Cer opla ■ stes: tam samice produkują wosk, podczas gdy u E. pe-la produkują go samce. Samice tu mają kształt kulisty z szerokiem na spodzie wycięciem obłączystem, samiec zaś jest zupełnie wykształconym owadem, płowo - czerwonej barwy. Jest on zaopatrzony w skrzydła Bzeroko rozłożone i zdolne do

lotu, gdy przeciwnie tarczowate Ł ciało samicy jest nieruchome. Samce te wydają z siebie pewien gatunek gąbczastego wo-Pifif. lf>7. Ericerus Bku, oblepiającego gałęzie drzew, Pe-la, samiczka (znacz-na których wielkiemi rojami nie powiększona).

(1883, str. 28).

Erich (Erik), król duński, ob. Eryk.

Erichsen Jan Eryk(* wr. 1818), chirurg angielski. Zawodowe wykształcenie otrzymał w Londynie i prędko zasłynął jako dzielny i uczony chirurg; w londyńskiem University College został w roku 1850 profesorem chirurgii, później nadzwyczajnym lekarzem przybocznym królowej Wiktoryi; oprócz tego zajmował rozmaite zaszczytne stanowiska naukowe; był też pisarzem bardzo cenionym; jego „Science and art of surgery“ doczekała się dziewięoiu wydań (ostatnie Londyn

1888) i dwukrotnego przekładu włoskiego (Medyo-lan 1889); z innych dzieł jego, pomijając liczne prace drobniejsze, zasługują jeszoze na wyszczególnienie: „Railway injuries of the nervous system“ (Londyn 1866) i „Hospitalism, and the causes of death after operations and surgical injuries“ (tamże 1874).

Erichson Wilhelm Ferdynand, entomolog (* 26 listopada 1809 w Stralsundzie — f 18 grudnia 1848 w Berlinie, gdzie, był profesorem nauk przyrodniczych). Napisał: „Genera Dyticorum“ (Berlin 1832); „Die Käfer der Mark Brandenburg“ (tamże 1837— 39, rozszerzone potem p. t. „Naturgeschichte der Insekten Deutschlands“, a po émierci autora prowadzone dalej przez Schauma, Kroatza i Kiesewettera); „Eutomolagisobe Berichte“ (tamże 1838 i nast.); „Genera et species Sia-phylinorum“ (tamże 1840, 2 tomy). Po śmierci Wiegmanna redagował jego „Archiv der Naturgeschichte“.    •

Eriohsonia ob. Id o te a.

Ericht. wązkie a długie jezioro górskie na granicy sakockioh hrabstw Inverness i Perth, w najdzikszej części pasma Grampiańskiego, 331 m. nad p. m ; należy do systematu rzeki Tay, do której ma odpływ przez jezioro Ranuoch i rz. Tummel; obfituje w łososie i pstrągi.

Ericson(Ericsson) Nils, von, inżynier szwedzki (* 31 styoznia 1802 r.—f w Sztokholmie d. 8 września 1870 r.). Wstąpił do służby wojskowej 1823 r. jako inżynier, a w r. 1850 był pułkownikiem w korpusie mechanicznym floty szwedzkiej. W r. 1858, przy rozpoczęciu budowy dróg żelaznych w państwie, mianowany został dyrektorem tychże dróg, pozostawał na tern stanowisku do roku 1863, a tak wielkie położył zasługi, iż „ojcem“ dróg żelaznych szwedzkich pospolicie jest nazywany. Wychodząc ze służby, otrzymał tytuł szlachecki i renty doźywotnief 1 500 talarów. E. znany jest również z budowy szluz na kanale Trollhäta, doków w porcie sztokholmskim, a przedewszystkiem z budowy kanału Saiman.

Ericson (Ericsson) John, brat poprzedniego, inżynier i wynalazca szwedzki (* 31 lipca 1803 w Langsbanshyttau w Warmlandzie — f 8 marca 1889 r. w Nowym Yorku). W r. 1820 wstąpił do armii szwedzkiej jako oficer inźynieryi, a w r. 1826 wyjechał do Anglii, poświęciwszy się zaś wyłącznie mechanice, poczynił wiele wynalazków, które praktyczne znalazły zastosowanie. Do tych należą jego paleniska, wentylatory, kondensatory, sikawki parowe i t. p. Zbudowana przez niego nowego pomysłu szruba okrętowa znalazła zastosowanie w marynarce amerykańskiej. W r. 1833 zbudował maszynę kaloryczną, opatentowaną w Anglii w r. 1850. Przeprowadziwszy rekonstrukcyę tej maszyny, zastosował ją z powodzeniem do statków parowych już w czasie pobytu swojego w A-meryce, dokąd wyjechał był w r. 1839. Zachęcony próbami, jakie od r. 1806 prowadzono nad motorami, działającemi za pośrednictwem ciepłego powietrza, zbudował w roku 1840 maszynę na tej zasadzie opartą, a rozwiązanie zadania dość pomyślnie wykonał. Mniej szczęśliwemi były jego pomysły budowy maszyny powietrznej, o Wysokiem ciśnieniu, jak również maszyny słonecznej. Najważniejszą zasługą E-a jest budowa statków pancernych, zwanych monitorami (ob.), które w czasie wojny domowej 1862 roku ocaliły flotę północno - amerykańską. Czy idea budowy tych pancerników należy do E-a, czy też do oficera marynarki angielskiej, Coles’a, dotąd rozstrzygnię-tem jeszcze nie zostało, jakkolwiek nawet przeciwnicy E-a przyznają, iż wykonanie i wprowadzeni w życie tak znakomitej idei jemu się należy. Popioły E a w r. 1890 sprowadzone były do ziemi ojczystej, Z prao E-a drukiem ogłoszonych znane są: „Solar investigations“ (Nowy York 1875); «Contributions to the Centennial Exhibition“ (Nowy York 1877).

Eridanus, gwiazdozbiór, ob. Ery dan.

Erie, 1) jedno z Wielkich Jezior Ameryki Północnej, na granicy Stanów Zjednoczonych i posia-

And. S.

And. S.

Kwitnie

dłości Wielkobrytańskich, między 78° 52' i 83° 32' dł. wd. Gr. oraz między 41° 25' i 42° 55' sz. pn. Ma kształt spłaszczonego owalu, skierowanego od południo-zachodu ku północo-wschodowi; największa dług. wynosi 395 km., największa szerokość 92 km., powierzchnia 25 800 km.CI, (dwakroó większe od gub. Suwalskiej); 565 st. ang. nad p. m. wzniesione —średnia głębokość 70 stóp ang., największa głębokość 204 st. ang., obszar dorzecza 58 800 km. Odpływ jedyny przez rz. Niagarę do jeziora Ontario; z licznych dopływów najważniejszy ten, który przychodzi z jez. Huron przez rzekę St. Clair, jezioro St. Clair i cieśninę Detroit. Z wysp najważniejsze: Long Point na północo-wschodzie, przy brzegu Kanadyjskim, i Petite Pelée na zachodzie; obie należą do W. Brytanii. Brzegi wogóle płaskie, tylko w niższym krańcu strome, skaliste (do 30 m.); woda u brzegów płytka, zwłaszcza na zachodzie, mimo to niebrak dogodnych przystani, z których najcelniejsze: Amherstburg, Port-Stanley i Port-Dover w Kanadzie, a Buffalo, Dunkirk, E., Cleveland, Sandusky, Toledo i Monroe w Stanach Zjednoczonych. Ryb wielka obfitość. Na jesiorze zdarzają się częste burze, zwłaszcza w listopadzie i grudniu; wielce też niebezpieczne dla żeglugi są liczne mielizny i skały podwodne; mimo to żegluga parostatkowa jest tu najwięcej z pomiędzy wszystkich jezior rozwiniętą. Wpłynęło na to zarówno położenie geograficzne między stanami Ohio i Pensylwanią z jednej, a najlepiej zaludnioną pro-wincyą Kanadyjską, Ontario, z drugiej strony, jak i gęsta sieć zbiegających się na brzegach jeziora dróg żelaznych i kanałów, jak wreszcie bogactwo węgla kamiennego, żelaza, nafty, soli i t. p., znajdujących się, bądź w dorzeczu jeziora, bądź w jego sąsiedztwie. Z tego też powodu handlowe znaczenie jeziora E jest wielkie.—E., równie jak i inne jeziora Kanadyjskie, jest pozostałością wielkich lodowców z drugiej epoki lodowej; ślady tego widoczne są doiąd w olbrzymich morenach końcowych, na południowem dorzeczu rozrzuconych (Geinitz: „DieEadmoräa der zweiten Eiszeit Nordamerikas*, Peterm. Mitth. 1885).— 2) E., Eryjski Kanał wiedzie od wielce handlowego miasta Buffalo, położonego na północo wschodnim krańcu jeziora, aż do miasta Albany nad rz. Hudson, w której uściu leży Nowy Jork. Jest to najstarszy, największy i najważniejszy kanał Stanów Zjednoczonych, który, obchodząc wodospad Niagary i prądowiny na rzeoe św. Wawrzyńca, łączy bezpośrednio Wielkie Jeziora z Atlantykiem, a przez liczne kanały poboczne sięga także i wgłąb wielu dalszych okolic. Długość jego wynosi 586 km., szerokość 24 m., głębokość 2¹/) m.; szluza ma 83 m. z maksymalnem wzniesieniem 210 m. Rozpoczęty w r. 1817, ukończony został w r. 1822 kosztem 7.6 mil. dolarów, późniejsze zaś roboty około uzupełnienia i rozszerzenia pochłonęły jeszcze 188 mil. dolarów. Kanałowi E. zawdzięcza Nowy Jork swój wzrost tak szybki i wielki oraz swe pierwszorędne znaczenie w handlu wszechświatowym. Drogi żelazne bardzo jednak obniżyły znaczenie tej linii komunikacyjnej i odciągnęły jej dwie trzecie pierwotnego

ruohu handlowego.—3) E., miasto w stanie Pensylwanii, nad jeziorem t. im., stolica hrabstwa t. im.; wyborny port, zabezpieczony od półnooy przez wyspę Presque-Isle, ożywiony handel, stacya parostatków, 40 600 (1890). Główny przedmiot handlu stanowi węgiel kamienny, nafta, ruda żelazna, materyały budowlane, zboże i ryby; są tu także fabryki lokomotyw, wyrobów źelaznyoh, cegły itp. Pierwotnie była tu niewielka twierdza, wzniesiona przez Francuzów w r. 1746; dzisiejsza OBada powstała dopiero w r. 1795 i wiodła zrazu nędzny żywot, dopóki rozwój dróg żelaznych nie nadał jej większego znaczenia.—4) E, nazwa wielu hrabstw w Stanach Zjednocz. Ameryki Półn.

Erieux, prawy dopływ dolnego Rodanu, ma źródła na wyżynie Montagnes du Vivarais, płynie ku południo - wschodowi doliną głęboką, malowniczą, śród falistej okolioy, uście ma pod Beauoha-stel, długi 58 km., niespławny,

Erigena Jan Scotus, ob. Duns Scot.

Erigeron Deo. przymiotek, przymiotnik, przymiotno, stare ziele, stary krzew z rodź. Composiłae (złożone), rz. Aggregatae (skupieńce). Rodzaj ten odznacza się następującemi cechami: główki kwiatowe dosyć liczne, średniej wielkości lub drobne, kielich podłużny, z łusek szozupłyoh, szydełkowatych, nierówuyoh, dachówkowato ułożony. Osadnik nagi, wkięsło-kropkowany; kwiaty nadbrzeżne żeńskie, języczkowate, białe lub fioletowe; środek kwiatu żółty. Owoce podłużne, drobne, puchem włosistym szorstkim uwieńozone,—E. acre, chla-stawa, pocieszenie, Btare ziele modre, szczęście, szlachtawa, suranek. Korzeń krótki, o włóknach nielicznyoh, brunatno - żółtawych. Łodyga prosta, walcowata, brunatno - fioletowa, 1 — l¹/, stopy wysoka, zewsząd włosem krótkim, rzadkim, nakształt szczecinek, okryta. Liśoie naprzemianległe, najniższe i odzionkowe lancetowato - języczkowate, wyższe—lancetowate, krótsze—bezogonbowe, wszystkie mają brzeg zupełnie cały, są szorstkawe i trochę Bpiczaste,

1—4 cal. długie. Główki kwiatowe, dosyć liczne, tworzą niby baldaszkogrona, na wierzohołku łodygi i gałęzi osadzone. W nasadzie każdej szy-pułki znajduje się lancetowata, w kształcie małego liścia, przysadka. Puch brudno - żółtawo - szary, z włosów miękkich i prawie gładkich utworzony. Cała roślina ostrego smaku, niegdyś w medycynie używana. Na polach suchych, około dróg, w o-grodach, czasem w lasaoh i gajach, w lipcu, sierpniu.— E. podolicus Bers. (E. asteroides Andrz.), gatunek wyższy od poprzedzającego, łodyga o liczniejszych liściach. Napotyka się niekiedy razem z E. acre.— E canadense, stare ziele, drybnioa. Kolor całej rośliny blado - zielony. Łodyga czasem do 3 stóp dorasta, prawie pionowa, walcowata, brózdowana, u dołu pojedyńcza, w górze wieohowato - rozgałęziona, krótkiemi, białymi, roztwartemi szczecinkami porosła. Liście liczne, szczupłe, lancetowate albo równowązkie, czasem równowązko - lancetowate, śpiczaste, niemal zupełnie całe, na brzegaoh rzadkim białawym włosem rzęsowato-porosłe. Główki kwiatowe bar-

dzo liczne, około 2 lin. długości, prawie walco- ! wate, na krótkich szypułkach, w gęste gronka i steae (kiełko-odznaczko we), klaBy monocotylo-między liśćmi zebrane i wszystkie razem wiechę, doneae (jednoliścienne). Wszystkie (przeszło częstokroć bardzo długą, wierzchołkową, składają- 300) rośliny do tej rodziny należące roBną na błocę. Łuski kielicha gładkie, równowązkie, błonką tach w strefach ciepłych. Należy tu eriocau-białawą po brzegaoh obwiedzione. Ziarna bardzo lon, setum, używany jako środek przeciw świerz-drobne (około pół lin. dług.), blado - oliwkowe, bie.    B‘M-

Eriocanlaceae, rodzina roślin z rzędu enantiobla*

B. M,

krótką szczecinką okryte i puchem brudno-zielon- Eriodendron,puchowiec, sięźypuohla, ro* kowato -białawym uwieńczone. Na dobrym gruncie dzaj z rodź. malvaceae (ślaz o wate), rzędu rozrośnie bujno i czasem wzrostem przeszło 2 łokcie do- mniferae (podsadowe), kl. dwuliściennych chodzi; takie indywidua miewają łodygę niekiedy (dicotijledoneae). E anfraduosum DC {Bomlax pen-grubości palca; na piaskach, przeciwnie, nie jest tandrum L.), rośnie w dwu odmianaoh: E. a. indicum wyższą nad piędź, wiechę ma krótką, szczupłą DC w Indyach Wschodnich i E. a. caribaeum w In-i z małej liczby kwiatów złożoną.

Erigone s. & A. (Micryphantes C. L. Koch),

' £4

.■V

Piątek Now. Rodzaj to małych pajączków, z rzędu pająków właściwych (Araneina), z rodziny There-diidów. Barwy Bą zwykle ciemnej, podobnie zaś jak w rodzaju Pachygnata, kolce ich górnych czeluści gębowych nie schodzą się szczelnie.

®§tfS

iStG

kr ■

W.

S. M.

Są to drobne żyjątka, przebywające śród traw na moczarach i łąkach wilgotnych; jesionią wychodzą na suche miejsca. Macki u samców bardzo długie. U nas znajduje się kilkadziesiąt gatunków tego rodzaju. Najpospolitsze: E. denipalpis 2—2 5 mm. dł.; E. ałra 2 mm. dł.; E. diceros 1 mm. dł.; E. rufipes —pospolity w lasach: we mchu i na drzewach.

Erin, Z celtyckiego = zielona wyspa, starodawna nazwa Irlandyi, ob. Ir landy a.

Erinaceidae, oh. Jeż.    '

K. J.

Erinaceus L. Jeż. (paleont.). Siczątki kopalne zwierzęcia tego znajdują się już w pokładach dolnyoh miocenowych w Europie. Gatunek: E pri scus EL v. M. w mioceuie z Weissenau.

Erineum ob. Rdzawik.

Fig. 158. *Eriodendron aufranctuoaum DC. (owoc).

Eringer Thal, Ob. H er eus (Val d’Hérens).

dyach Zachodnich i Afryce (Sudan). Drzewa te dostarczają osobliwego puchu białego, który służy do wypychania poduszek, materaców i t. p. Puch ten w Sudanie znany jest p. n.: kapok; w handlu zaś europejskim p. n. puchu roślinnego. Nasiona tych drzew dostarczają oleju a z pnia i gałęzi wycieka guma.    Bi M-

Erlometr v. Wełnomierz, przyrząd do ozna-

E. D.

Erinit Haidinger (minerai.). Minerał krystaliczny według Haidinger a, bezkształtny według Breithaupta, występujący w postaciach nerkc-watych o budowie współśrodkowo czerepowatej z powierzchnią chropowatą i odłamem muszlowym.

czania grubości włosa wełny (ob. Wełna).

Eriomys, Saenszylla Now. ob. Chinchilla.

Eriophorum, wełnianka, wełnie a, rodzaj z rodź. ciborowatych, rzędu plewowatych (glumiflorae), kl. jednoliściennych. Kwiaty plewowate. Plewy zewsząd dachówkowato-zachodzące, prawie równe, wszystkie rodzajne, lub 1—2 niższe—płonne. Plew koronowych wcale niema. Szczecinki koło słupka liczne, po okwitnieniu znacznie zwiększające się (od plew wielokrotnie dłuższe). Owoc przewrotnie jajowaty, króciutkim sztyletem opatrzony i wełną białą, bardzo długą, okryty.—JE. vaginuium, vi eł-nianka jedno-kłosowa;ma korzeń darniowały, rdzawo- żółty, z licznych v, łókien złożony. Źdźbła, w czasie kwitnienia około ¹/a stopy wysokie, pó-I źniej 2 stóp dochodzące, wyrastają w niewielkich

K. J.

C. wł. 4—4.1; tw. 4 5—5. Barwy szmaragdowej, w rysie jabłkowej; bez blasku; przeświecający na krawędziach. Wzór chemiczny ściśle odpowiadający: 5Cu0,Ass0₅,2H₂0, inaczej: Cu₃(As0₄)₂-t-2Cu (OH)„ albo: Cu₅(0H)₄(As0₄)₂; w odsetkach 59.85, tlenniku miedzi, 34.72 kwasu arsennnego i 5.43 wody. Znajduje się razem z oliwenitem w Limerick w Irlandyi.

Erinnye, Erynny (Eumenidy po łic.), ob.

Fury e.

B. M.

Eriobotrya, kosmatka, miszpelnia, misz-peluik, z rodziny różowatych; rz. różanych (rosi-florae), kl. dwuliściennych (dicotijledoneae). Najbardziej znana jest E japonica Lindl. v. Mespillus japonka Thunb., zwana czasem ni esp likiem japońskim—drzewko pochodzące z Japonii; ma liście lancetowate, piłko wane, nieco pomarszczone, pod spodem wełniste, gałązki podobnież kosmate ; rodzi owoce niewielkie, żółtawe, o mięsiwie białem, soczystem, słodko-kwaskowatem, orzeźwiającem.

Eriocampa, ob. Tenth redo.

Eacykl. Powsz, Ilaitr. Ze**. 153 T. 20 ty.

kępkach; są proste, pojedyńeae, gładkie, 3-graniaste, w górzej bezlistne, niżej 3—4 pochewkami błonkowatemi, mniej więcej wydętemi, blado - żółtawego koloru, otulone; wierzchołek najniższych liśoiastem przedłużeniem opatrzony. Liście korzeniowe liczne, kępiaste, od łodygi owooowej znacznie krótsze, bardzo szczupłe, równowązko - szydełkowate, nieco płaskie, brudno - żółte lub brunatna-we, z początku całe, później w postaci poszarpanych pochewek. Kłos jeden, wierzchołkowy, prosto-stojący, podłuźno-jajowaty, tępy. Plewy jajo wo - lancetowate, szczytowato - przedłużone, śpiczaste, szare, przezroczyste, gładkie, nerwem ciemniejszym wpo-dłuź oznaczone; dwie z nich najniższe, cokolwiek większe, płonne, źdźbło obejmujące. Główki pyłkowe równo-wązkie, około 2 linij długie, brudno-źółtawe. Blizna 2 - dzielna. Orzeszek przewrotnie jajowaty, w nasadzie szczuplejszy, w wierzchołku tępy, z jednej strony płaski, z drugiej grzbietem ostrym wzdłuż opatrzony (niby trójgraniasty), bru-dno-źółty lub brunatnawy, gładki, zewsząd wełną białą, na cal długą, okryty. Na łąkach mokrych, błotnistych. Kwitnie na wiosnę.—E. angustifolium, W. wielka, wąskolistna, ma korzeń łaźąoy, włóknisty, brunatno - purpurowy. Źdźbła u dołu walco wate, w górze prawie trój graniaste, gładkie, rysowane, prosto stojące lub nieco pochylone, w czasie kwitnienia na 8 — 10 cali wysokie, później znacznie wyższe. Liście korzeniowe szczupłe (ledwie 2 lin. szerokie), rynienkowato - trój graniaste, po brzegach i na grzbiecie szorstkawe, zresztą gładkie, twardawe, od źdźbła kwitnącego nieco dłuższe; łodygowych 3 lub 4, tamtym podobnych, tylko mniejszych. Pochewki na brzegu błonką białawą obwiedzione, niekiedy brudno - purpurowe. Kłosów 3—5 podłuźno - jajowatych, na szypułkach nierównych, trochę zwisłych, nieco spłaszczonych, gładkich, przysadkami rysowanemi (z których najniższe największe i w liść przedłużone), u dołu opatrzonych. Plewy jajowo - podłużne, niemal tępe, brudno - zielonawo - rdzawe, na brzegu błonką białą opasane, na grzbiecie 1 nerwem oznaczone. Główki pyłkowe około 2 linij długie. Blizn trzy. Owoo przewrotnie - jajowo - podłużny, 3 - graniasty, brunatno - rdzawy, gładki, wełną białą, miękką, gęstą, przeszło na cal długą, otoczony. Najpospolitszy gatunek na łąkach błotnistych, torfowatych. Kwitnie w kwietniu, maju.—E lałifolium, W. szero koli st na. Bardzo do poprzedzającej podobna. Różni się: korzeniem nie łażącym, lecz z licznych włókien brudno-żółtawych złożonym; źdźbłem grubszem, wyraźniej trójkańciastem i liczniejszemi liśćmi okrytem; liściem krótszym, lecz szerszym (około 5 lin.), w górze płaskim, po brzegach i na grzbiecie bardziej szorstkim; kłosami liczniejszemi (6—9 niekiedy 10), o szypułkach grubszych, rysowanych, wstecznie - szorstkich; przysadkami szer-szemi, w nasadzie brunatnemi; plewami prawie beznerwowemi; główkami pyłkowemi mniejszemi (zaledwie na 1 lin. długiemi); nakoniec—wełną owocową znacznie krótszą. Rośnie wszędzie na łąkach mokrych; kwitnie w czerwou. Roślina powszechnie znana. W początkach lipca, gdy na

sienie dojrzewa i biała wełna „z* pochew się wyginie, wygląda podobna łąka, jakygdyby śniegiem była naprÓ3zona. Na paszę dla bydła roślina ta nie służy, dla twardości źiziebeł, a mianowicie dla wełuy, która w żołądku zwierząt zbija się w twarde kule, zdrowiu ich szkodliwe. Ale właśnie ta wełna czyni wełnianitę w domowem użyciu szacowną: służy ona, nie tylko do napychania lekkich poduszek, materaców i kołder, ale nadto, podług czynionych doświadczeń, zmieszana z bawełną lub wełną owczą, daje się prząść i na rozmaite przerabiać tkaniny. Wełna jej, przykładana na miejsce opalone, łagodzi boleść i^zgojenie u-

ffm

\N

'z

Fi^. 159. Eriophorum.

łatwia. Obecność wełnicy na] łące prawie nie-mylną jest wskazówką, iż się tam torf znajduje (Wyżycki). — Wełnicę na Litwie nazywają „kucut-ką“. Oprócz tych trzech gatunków, których opis wzięliśmy z dzieła Wagi »Flora Polska”, są jeszcze gatunki: E alpinum i E. gracile.

Erioptera Meig. Saszywka Now. Rodzaj to owadów z rzędu dwuskrzydłych (Diptera), z rodziny Limnobiidów. Odznacza się tern, że skrzydła jej, albo na całej swojej powierzchni, albo przynajmniej na długich żyłkach, są pokryte drobnemi wyraźnemi włoskami; macki ma 16-sto-członko-

znane

B. M.

S. M.

S. M.

puszkiem; 3 mm. dł. E vorax i in.

Eris (1'pię), u Rzymian Discordia=niezgoda, bogini sporu, waśni i walki, siostra i nieodstępna towarzyszka Aresa w boju. Ukazuje się zrazu w drobnej, zaledwie dostrzegalnej postaci, a potem nagle rośnie, olbrzymieje i czołem aż o chmury potrąca. Według Hezyoda jest oua córą nocy, matką głodu, boleści, oszukaństwa, zbrodni itp. Przez zemstę za to, że sama jedna tylko z pośród bogów nie była zaproszona na weselne gody Pe-leusza z Tedydą, rzuoiła między gości złote jabłko z napisem „najpiękniejszej“, o którego posiadanie zapaliła się Bprzeczka między Herą (Junoną) Ateną (Minerwą) i Afrodytą (Wenerą); stąd jabłko niezgody. Na sędziego w tej sprawie Zeus wezwał pasterza z góry Idy, Parysa, który jabłko przysądził Afrodycie, a ta mu za to dopomogła do porwania Heleny, co się stało powodem do wy-

r>.

tną i z takiemiż poli skrzydła 17 cm., ogon

sS Ol

cm,

S. M.

Erlstalis Litr. Gnojka Now. — rodzaj owadów dwuskrzydłych, z wielkiego plemienia muoh (Muscariae), z rodziny bąków — much zawisaków (,SyrpMdae). Cechy jego następujące: nóżki krótsze od głowy, utwierdzone na małem wzniesieniu

we, wyciągnięte naprzód; uda nóg środkowych krótsze od innych; skrzydła w spokoju równo do ciała przylegają; odwłok walcowaty, pokryty delikatnym puszkiem. Przebywają na bagnistych strumieniach, na łąkach mokrych i w tym podobnych miejscowościach; kłębią się niekiedy po powietrzu. Gatunków u nas z tego rodzaju bardzo wiele. Z tych: E. obscur a, pospolita bardzo: głowę i tułów ma szaro-brunatny, odwłok ciemny, nogi czarno-brunatne; długość 3 mm. E trivialis, szara z pręgą ciemno-brunatną na tułowiu; długość 4—5 mm.; również pospolita u nas na stawach, bagnach i łąkach błotnych.

Eriphia Latr. Przylądnik Now. Rodzaj krabów (Brachyura), wraz ze znanym powszechnie kieszeńcem (Cancer pagurus) należący do rodziny Cyc lorneto pa. Głowotułów w tym rodzaju, cokolwiek tylko większą szerokość niż długość mający, kształtem zbliżony do czworokąta; nieznaczny odwłok u samca i u samicy 7-mio-członkowy. Mnóstwo gatunków tego rodzaju żyje we wszystkich morzach i oceanach. Najpospolitszy gatunek europejski jest E. spinifrons Herbst.; kleszcze jego potężnie rozwinięte; nogi chodne pokryte są włosami szczecia-stemi; barwy jest zielonawej, albo brunatnawej; długość 5—7 cm. Pospolity to krab w morzu »ródziemnem; odznacza Bię siłą ciała i odwaźnem zachowaniem się.

Erirhinus Schöah. Ryjek, Słonik, Trąbo-wiec. Rodzaj to owadów tęgopokrywych, z nieprzeliczonej rodziny ryjkowatych, czyli wołkowa-tych (Curculionidae). Wraz z rodzajem Hydrono-mus wyróżnia się wśród swoich krewniaków najbliższych większą szerokością niż długością tarczy grzbietowej. Przedni brzeg tarczy równy jest u niego w górze i w dole; ryjek nitkowaty, często dłuższy niż głowa i tarcza razem wzięte; pokrywy skrzydeł szersze od tułowiu Kształt walcowaty, lub wydłużono-owalny. Zwykle skulony. Pazurki wielkie. Rodzaj to w gatunki obfity bardzo: u nas około 30, które żyją na różnych roślinach: E. fe-stucae, czarnosmolisty, 5 mm. dł., żyje w całej pół nocnej i środkowej Europie; najłatwiej go znaleźć na jeźogłówce gałęzlstej (Sparganium ramosum). Również pospolite: E. majalis —czarny z szarym

S. M.

buchu wojny Trojańskiej. Obok tej złej jest druga E., dobra, uosobienie współzawodnictwa (emu-lacyi).    *

Erismatura Bp., jest to tak zwana kaczka białogłowa, rodzaj przedstawiający rodzinę E-rismaturidów, naleźąoą do rzędu ptaków pływających (Natatores), do grupy kaczkowatych, czyli blaszkodziobych (Lamellirostres). Wyróżnia się ta rodzina bardzo długą szyją i długim ogonem, złożonym z 18-tu piór mocnych. Rodzaj E.: dziób prawie Jak długi jak głowa; ogon klinowaty. — E.

-O

ST*

ir-._

(w

Fig. 160. Erismatura leucocephala Scop. H

leucocephala (białogłowa): dziób szaro - niebieski, nogi szare, upierzenie rdzawo - brunatne z małemi centkami czarnemi; samce z białą głową, z czarną plamą z tyłu głowy i z czarną na szyi obwódką; samica z głową z wierzchu ciemno - bruna-

Długość 56 cm., Żyje w krajach nadśródziemno - morskich; niekiedy zjawia się i u nas.

Fig. 161. Eristalis tenax L. (powiększony^.

na czole; oczy pokryte puszkiem; odwłok eliptyczny albo kręglowaty, dłuższy od tułowia; skrzydła w spokoju zwykle na pół rozwarte. Larwy przebywają w mule: w rowach, w kałużach. Niektóre gatunki, osobliwie jesienią, wlatują do mieszkań ludzkich; płatają z brzękiem, Główniejsze nasze gatunki: a) z różkami gołemi: E sepulcralis L.:

puszkiem.

Eritll, miasto w angielskiem hrabstwie Kent, na prawym brzegu Tamizy, na wschód od Londynu, między miastami Woolwich i Dartford, śród okolicy lesistej i pagórkowatej; wielki dom przytułku dla starych marynarzy, starożytny kościół, wille Londyńczyków; liczne fabryki; 13 500 m-ców

And. S.

go wydali Barozzi i Berchet.

A. Pol-

u samca tułów z wierzchu czarny, z dwiema bia-łemi liniami; odwłok też czarny z błyszczącemi ciemno-zielonemi plamkami po bokach; u samicy zaś tułów z wierzchu biały z prążkami czarnemi, odwłok metaliczno-zielony. Długość 8 mm. Trafia się latem nad rowami na łąkach. E. tenax

L. (Gnojka)—tułów z wierzchu brunatny z puszkiem szaro-źółtym; odwłok czarno-smolistj : u samca z dwoma paskami barwy pomarańczowej, u samicy zaś z takiemiź plamkami po bokach na drugiej obrączce; oczy z dwiema kreskami ciemnemi; nogi brunatne; kolanka nóg przednioh białawe; skrzydła śklniąco-wodziane, z brunatną plamką na krawędziach. Długość owadu 14 mm. W mieszkaniach naszych na oknach nieraz e:n można widzieć.— b) z różkami omszonemi:} E. arbustorum — pospolity, do poprzedniego podobny, długość 10 mm. Większe od tego cokolwiek i pospolite u nas w lecie i na jesieni: E. intricarius i E. nemorum: pierwszy z nich czarny, z pomarańczowemi włoskami białawemi na krawędziach; drugi—z czarnym

odwłokiem, z tułowiem pokrytym żółto-czerwonym

s. u.

(1891).

Erizzo, znakomity ród wenecki, wniesiony do Księgi Złotej. Wybitniejszymi członkami jego byli: 1) Paweł E., zabity na Negroponcie r. 1470, gdzie był podestą weneckim, kiedy Mahomet II obiegł miasto i pomimo bohaterskiej obrony mieszkańców zdobył je szturmem. E. zamknął się w cytadelli, ale w końcu musiał się poddać, pod warunkiem, że oszczędzone będzie mu życie; wszelako sułtan, jak utrzymują, kazał go przepiłować na dwoje. — 2) Sebastyan E,, miłośnik starożytności i pisarz włoski (* r. 1525 w Wene-cyi — f 1585). Ogłosił drukiem: „Trattato dell* instrumento e via inventrice degli Ąntichi* (We-necya 1554); „Discorso dei governi eivili a mes-ser Girolamo Veniero“ (tamże 1555); „Discorso sopra le medaglie degli Antichi...“ (1559), eto. —

3) Fr ańciszek E., doża wenecki od r. 1631 do 1646 (* r. 1570 — f 1646). Był jednym ze znakomitszych mężów stanu i wodzów weneckich. Dowodził wojskami rzeCzypospolitej w wojnie o Valtelinę, oraz w wojnie o sukcessyę mantuań-ską. Został dożą na miejsce Mikołaja Gontariniego. Za jego rządów sułtan Ibrahim najechał niespodzianie wyspę Kandyę. Po zdobyciu przez Turków Kanei E. chwycił się ostatecznych środków, aby otrzymać pieniądze, potrzebne na wojnę. Sprzedawał urzędy publiczne i przywileje szlachectwa, każąc płacić np. za godność prokuratora św. Marka 25 000 dukatów w złocie; za cenę 60 000 dukatów zapisywał do Księgi Złotej, a za opłatą 200 duk. pozwalał młodym ludziem, nie mającym wymaganych lat 25, wstępować do Wielkiej Rady. Z°brawszy w ten sposób znaczne summy, wyekwipował flotę; którą oddał pod rozkazy Hieronima Morosiniego; podczas drugiej wyprawy sam objął naczelne dowództwo sił lądowych i morskich, atoli wkrótce potem zakończył życie. — 4) Mikołaj E, ambasador rzeczy pospolitej na dworze Ludwika XiV-go od r. 1694 do końca 1698, następnie zaś poseł w Rzymie. Z czasów pobytu jego w Paryżu przechowało się około 150 jego depesz urzędowych. Bardzo ciekawą Relacyę je-

Hml,

Erk Ludwik Chrystyan (* 6 stycznia 1807 w Wetzlar—f 25 listopada 1883 w Berlinie), wysoko w Niemczech ceniony badacz i wydawca chórałów i pieśni ludowych niemieckich, oraz kompozytor i pisarz muzyczny. Od 1826 — 35 E. był nauczycielem seminaryum muzycznego w MörB, następnie w seminaryum Berlińskiem, zarazem dyrektorem chóru kościoła katedralnego, oraz dwóch towarzystw które sam założył: „Erk’schèr Mannergesangverein* (od 1843 roku) i „Erk’scher Gesangverein für gemischten Chor“ (od 3 lipoa 1852). E. wydał około stu zbiorów różnych pieśni, chórałów, melodyj ludowych, utworów dawnych mistrzów niemieckich i t. d. Z tych naj większej popularności dostąpiły: „Simmlung ein-zwei - drei und vierstimmiger Schullieder“; „Sammlung drei und vierstimmiger Gesänge ernsten Inhalt von verschiedenen Componisten*; „Merstim-mige Gesänge für Männerstimmen“; „Die deutschen Volkslieder mit ihren Singweisen* (do współki z Wilh. Innerem; 1838—41) oraz dopełnienie tego zbioru: „Neue Sammlung deutscher Volkslieder etc.“ (6 zeszytów 1841—4); „Liederkranz“, wybór wesołych pieśni szkolnych i domowych (do współki ze szwagrem E a, Greefem); „Qingvôgé-lein“, zbiór wielogłosowych pieśni szkolnych i domowych (6 zeszytów, wydawanych do WBpółki z Greefem od 1842—1867); „Volkslieder, alte und neue“ (na głosy męskie 1845—6); „Vierstimmige Choralsätze der vornehmsten Meister des 16 n und 17-n Jahrh.“; „Deutscher Liedergarten*, zbiór jedno i trzy głosowy ch pieśni dla dziewcząt (do współki z Jakobem (3 zeBzyty, 1846 — 8); „Die bekanntesten und vorzüglichsten Choräle der evang. Kirche“, na 3 głosy żeńskie; „Hundert Sohullieder von Hoffmann von Fallersleben“; „Deutsches Volks-gesangbuch“. Oprócz tego, E. wydał kilkadziesiąt zbiorów różnych pieśni ludowych, szkolnych, dla dzieci, dla stowarzyszeń sportowych, oraz melodyj kościelnych, salonowych, parę zbiorów kom-pozycyj dawnych mistrzów włoskich, niemieckich i t. d., z których sam tylko Wybór chórałów ewangelickich składa się aż z 300 melodyj.

Erkel Franciszek (* 7 listopada 1810 w Gyu-la—f 15 czerwca 1893 w Peszcie), słynny kompozytor narodowy węgierski. W 1833 r. otrzymał miejsce kapelmistrza opery Peszteńskiej, zaś w 1868 tytuł dyrektora honorowego wszystkich stowarzyszeń śpiewaozych węgierskich. Po ukończeniu szkół w Klausenburgu (Siedmiogród), E. pracował parę lat nad fortepianem i dawał koncerty, z duźern powodzeniem. Później jednak poświęcił się wyłącznie komponowaniu oper, z któ-

A. Pol.

Dr A. P

And. S.

Hml.

rych „Hunyady Laszlö*, napisana w 1844 r., imię jego rozsławiła po wszystkioh zakątkach Węgier, i do dziś dnia jest uważaną za najcelniejszą z oper narodowych węgierskich. Oprócz tej opery, odgrywającej w krajach korony św. Stefana taką Bamą rolę, jak „Halka* w Polsce, lub „Sprzedana narzeczona“ w Czechach, E, napisał: „Bathory Mâria“ (1840), „Ersébet“ (1857), „Saroita“ (1862) „Bank Ban“ (1861—przez krytykę uważane za arcydzieło E-a), „Dózsa György“ (1867) i kilka innych. Oprócz oper E, napisał wiele pieśni, parę kantat, i hymn (premiowany) na koronaeyę Franciszka Józafa. Wszystkie te dzieła, z powodu, że pą oparte wyłącznie na charakterystycznych rytmach muzyki węgierskiej, obcych muzyce innych narodów europejskich, tylko w ojczyźnie E-a są wykonywane.

Erkelenz miasto powiatowe w pruskiej pro-wincyi Reńkiej, regencji Akwiigrańskiej, przy drodze żelaznej Rheydt-Akwizgran (Aachen), w o-kolicy płask ej ale żyznej; uprawa lnu i zboża; wyrób laku, igieł, tkanin wełnianych i jedwabnych; browary, młyny parowe; 4 500 m eów (katolików); do r. 1719 należało do Niderlandzkiej Geldryi.    And- s-

Erkene, to samo, co Ergene (ob.).

Erkerode (Neu), osada w cesarstwie Niemiec-kiem, ks. Bruuświckiem; prywatny wychowawczy zakład dla idyotów, otwarty w 1868 r. przez pastora Stutaera; obecnie kierownikiem zakładu i przełożonym jest pastor Karol Palmer, lekarzem zakładowym dr Kirschberg. Staoya kolejowa o dwie godziny w Bruuświku.

Erlach, miasto powiatowe w szwajcarskim kantonie Berneńskim, na południowym brzegu jez. Biel, wprost wydłużonej wyspy św. Piotra i u stóp góry Jolimont; starożytny zamek, gniazdo rodfiny E.; wyrób zegarków; winnice.

Erlaoh, starożytny ród szwajcarski, który wyprowadza swe nazwisko od grodu zamkowego E. nad jeziorem Bienne (Bielersee). — 1) Ulrich E l* około r. 1303), członek senatu berneńskiego, dowodził Beriu ńczykami w ich walce z Frybur-czykami i w r. 1298 wygrał bitwę pod Donner-biibl. — 2) Syn jego Rudolf (f 1360?), był, według podania, lennikiem hrabiego Nydau, kiedy ten, połączywszy się z Fryburczykami i wspierany przez cesarza Ludwika Bawarskiego, wydał wojnę Berneńczykom; mianowany naczelnym wo dżem berneńskim, E. odniósł świetne zwycięstwo pod Laupen (21 czerwoa 1339), które zabezpieczyło niepodległość Rzeczypospolitej Berneńskiej i utrwaliło jej potęgę. Został zamordowany przez własnego zięcia, Jobsta Rudenza z Unterwalden. Konny posąg Rudolfa E-a zdobi jeden z placów miasta Bernu. Wszelako zarówno Ulrich E. jak i bohater z pod Laupen należą więcej do trady-cyi, niż do historyi: współczesne kroniki szwajcarskie nie wspominają o nich wcale. — Por.: Blösch „Rudolf von E. bei Laupen“ (Bern 1890). —3) Franciszek Ludwik E., baron na Spiez i OberhofLn (* r. 1575—*}■ 1651), jeździł w imieniu rządu berneńskiego z rozmaitemi mißsyami

dyplomatyczuemi na dwory zagraniozne. Król francuski, Ludwik XIII, podarował mu w r. 1639 kompanię pułku gwardyi szwajcarskiej z prawem rozporządzania na izecz swoich synów; E. ustąpił ją synowi Albertowi.— 4) Jan Jakób E., syu poprzedzającego (* 1628—f 1694), wstąpił w 15-m roku życia do służby francuskiej, do kompanii swojego brata, Alberta. W roku 1671 zwerbował własny pułk szwajcarski, na czele którego walczył pod Kondeuszetn. Raniony w kilku bitwach, zmarł w Argenteuil. Przed śmiercią przyjął katolicyzm i otrzymał prawo obywatelstwa we Fryburgu dla siebie i swych potomków.—5) Jan Ludwik E. (* 1595—w Bernie —f 1650 w Breisach), twsąpił jako 16 letni młodzieniec do służby księcia anhalckiego KryBtyana, wraz z którym dostał się do niewoli w bitwie pod Białą Górą (1620). Wypuszczony na wolność po złożeniu okupu, walczył dalej w szeregach protestantów i wpadł po raz drugi w ręce nieprzyjaciół, ale znowu się wykupił. Gustaw Adolf nmnował go w r. 1623 podpułkownikiem gwardyi i posłał w charakterze generalnego kwatermistrza na Litwę i do Liwonii. Wróciwszy do Bernu (1628), E. został tam członkiem senatu, a następnie otrzymał dowództwo pułku. Żarliwy protestant, ofiarował w r. 1632 swe usługi księciu sasko - wejmarskiemu, Barnardowi, który postawił go na czele wojsk, mających bronić granic Szwajcaryi. Po raz trzeci został jeńcem Austryaków, atoli ks. Bernard uwolnił go wkrótce i zamianował gubernatorem Breisachu, po zdobyciu tego miasta. Po śmierci ks. Bernarda, E. otrzymał od króla francuskiego naturali-zaoyę oraz naczelne dowództwo w Bryzgowii. W stopniu generała wojsk francuskich walczjł chlubnie w Niemczech, gdzie przyczynił się głównie do zwycięstwa pod Leus (1648). Na krótko przed śmiercią został mianowany marszałkiem Francyi. —Por. Gonzebach „Der General HanB Ludwig v. E.“ (Bern 1880—82, 2 t.). — 6) Zygmunt E. (* 1614 — f 1699 w Bernie), synowiec poprzedzającego, służył w wojsku fraucuskiem przy boku stryja i otrzymał rangę marszałka polnego. Wróciwszy do Bernu, stłumił bunt chłopski r. 1653.—7) Hieronim E.    1667—f 1748),

generał, służył początkowo Fraucyi, a następnie cesarzowi niemieckiemu i ścisłą był połączony przyjaźnią z księciem Eugeniuszem. — 8) Rudolf Ludwik E. (* 1740—f 1810 w Bernie) był w r. 1802 wybrany przez Szwajcarów, gotujących się do powstania przeciwko najazdowi francuskiemu, na naczelnego wodza wojsk narodowych. Zajmował się literaturą i napisał „Code du bonheur“, dedykowany Katarzynie II (1788, 6 t.).

Erlach Karol von (* d. 26 czerwca r. 1821 na zamku rodzinnym Hindelbauk—f d. 1 grudnia r. 1886), lekarz szwajcarski, potomek znakomitego rodu. Nauce lekarskiej poświęcił się w Bernie w r. 1840, otrzymawszy dyplom doktorski; był asystentem profesora fizyologii Valentina (ob.). Bawiąc w celach naukowych w Berlinie, na kilka lat przed wynalezieniem przez Helmhołtza (ob.) wziernika ocznego, odkrył świecenie się wnętrza

500.

And. 8.

And. S.

Dr A. P.

And. S.

oka, o ozem też wzmiankuje Valentin (w „Grundriss der Physiologie* wyd. z r. 1855 str. 614). Przez długi czas zajmował się wykonawstwem le-karskiem, kolejno w Beicbenbachu pod Meiringen i w Koppingen pod Burgdorfem, od r. 1853—1877 był lekarzem i przedstawicielem jednego ze szpitali Berneńskich (äusseres Krankenhaus), w którym urządził klinikę chorób wenerycznych i skórnych. Pisał niewiele i tylko rzeczy drobniejsze. W r. 1884 uległ piemieszaniu zmysłów.—Por. „Corręspon-denz-Blatt für Schweizer Aerzte*, roku    tr.

Dr J. P.

Erlaf, prawy dopływ Dunaju, w AustryF Dolnej, ma źródła w Alpach Austryackich, na północ od Mariazell; płynie ku północy, pod Purgstull opuszcza góry, pod Wieselburgern łączy się z Małym E em, powyżej Pöchlarn wpada do Dunaju, ubiegłszy 68 km.; w dolnej części spławny. W pobliżu uścia leżała osada staro - rzymska Ar-lape, która była stacyą wojskową i zbornym punktem rzymskiej floty Dunaju.

Erlangen, miasto W bawarskiej prowincyi Fran-konii Średniej, na północ od Norymbergi, nad rz. Regnilz, przy uściu Schwabachu i nad kanałem Ludwika, łączącym Men z Dunajem; 280 m. nad p. m., 21 000 m-ców (1895). Leży w pagórkowatej, piaszczystej, ale dobrze uprawnej okol.cy, przy drodze żelaznej Bamberg - Norymberga, na krawędzi jurajskiej formacyi; zabudowane jest porządnie, utrzymane czysto. Jakkolwiek bardzo starożytne, gdyż Bięga czasów Karola W-go, który przesiedlał tu Słowian nadłabskieh, przecież do drugiej połowy XVII-go w. było nieznaczną osadą Dopiero gdy margrabia Chrystyan Ernest założył w roku 1686 nową dzielnicę z ulicami prostemi i szerokiemi i, po odwołaniu odyktu nantejskiego, zaludnił ją emigrantami francuskimi, którzy jęli się różnych rzemiosł i handlu, miasto nagle oży-wiło się i szybko wzrastać poczęło. Nowy bodziec rozwoju otrzymało w r. 1743, kiedy przeniesiono tu z Bayreuthu istniejący tam uniwersytet (Fryderyka Aleksandra), pomieściwszy go w byłym zamku markgrafów. Jest to jedyny protestancki uniwersytet Bawaryi, posiadający cenną bibliotekę, zbiór monet, sztychów, gabinet zoologiczny, mineralogiczny, anatomiczny i t. p. (około 1000 studentów). Jest tu nadto gimnazyum, szkoła realna, szpital dla obłąkanych, teatr, kilka pomników, między któremi wyróżnia się pomnik dłuta Schwantbalera, uosabiający kanałowe połączenie Dunaju z Menem. Do najcelniejszych budowli należą: gmach uniwersytecki, zamek, instytut anatomiczny, wzorowo urządzony szpital i nowy kościół z wyniosłą wieżą. W liczbie mieszkańców 80°/0 stanowią protestanci, reszta katolicy. W pobliżu Rathsberg i Altstädter Berg ulubione miejsca spacerów. Przemysł szeroko rozwinięty: są tu przędzalnie bawełny, wielkie browary, fabryki rękawiczek, wyrobów z rogu i drzewa, tkanin przerabianych złotem i srebrem, szczotek i t. p.

W E. znajduje się zakład dla obłąkanych pod kierunkiem dr-a A. Bumma.

Eriau, słów. Ja gier, niem. Eger, miasto główne węgierskiego komitatu Hcves, na południowym stoku wyniosłości Bükk, w szerokiej, winnicami otoczonej dolinie rz. E., która jest prawym dopływem Cisy; liozy wraz z czterema przedmieściami blizko 24 000 m ców. Jest to bardzo dawna osada, która już w roku 1010 otrzymała prawa miejskie; w r. 1242 zniszczyli ją Tatarzy, a w r. 1552 obiegli Turcy, lecz Stefan Dobo odparł wszystkie szturmy; mimo to w r. 1596 E. wpadło w ręce tureckie, z których oswobodził je austryacki dowódzca, gen. Caraffa, w r. 1687. Biskupstwo, założone w r. 1020 przez św. Stefana, było głównym fundamentem wzrostu i znaczenia miasta; zostało ono w r. 1804 do godności arcybiskupstwa podniesione. Miasto, w ogóle zabudowane nieregularnie i nie utrzymywane w porządku, ma kilka pięknych gmachów godnych uwagi, a przedewszystkiem katedrę, zbudowaną w stylu greckim( 183L—37), przez arcybiskupa i poetę, Władysława Pyrkera (słynny ołtarz wielki Dann-hausera, mnóstwo posągów i płaskorzeźb), 12 innych kościołów, 7 klasztorów (stąd E. nazwano Rzymem węgierskim); okazały pałac arcybiskupi i t. p. E. jest zarazem siedliskiem kapituły metropolitalnej, ma instytut teologiczny i se-minaryum, arcybiskupią szkołę prawa, liceum z cenną biblioteką, obserwatoryum astronomiczne, gimnazyum wyższe, Beminaryum nauczycielskie, szkołę wyższą dla dziewcząt i t. p. Przemysł miejscowy dostarcza płótna, grubszego sukna, lin, kapeluszy, obuwia, grzebieni, nade wszystko zaś wybornego wina czerwonógo, poczytywanego za najlepsze w Węgrzech. Jest tu także wielki szpital, bogato uposażony i połączony z przytułkiem dla starców i kalek. Na miejscu dawnych wałów fortecznych i twierdzy wspomniany arcybiskup Pyrker urządził Kai wary ę i otoczył ją pięknemi spacerami, w miejscu zaś, gdzie św. Stefan zbudował pierwotnie katedrę, wzniesiono w r. 1835 pomnik tegoż króla. W E. istoieją cieplice obojętne, temp. 31°C.

Erlenmeyer Adolf Albrecht (* w Wiesbadens d. 11 lipca r. 1822—f w Bendorfie pod Ko-blencyą d. 9 sierpnia r. 1878), psychiatra niemiecki. Do nauk lekarskioh przykładał się w Marburgu, Bonn i Berlinie, mając pierwotnie zamiar poświęcić się chirurgii; później jednak zajął się psyohiatryą, został asystentem Jacobiego w Sieg-burgu, następnie udał się do Pragi i kształcił się pod Riedelem, nakonioc w r, 1818 założył w Bendorfie pod Koblencyą przytułek prywatny dla obłąkanych, w r. 1866 powiększył go przez dodanie oddziału dla chorób nerwowych, a w rok później nadto urządził kolonię wiejską dla cierpiących na umyśle. Napisał cały szereg wcale niezłych prac, po większej części treści psychiatrycznej; najwięcej rozgłosu i uznania przyniosła mu rozprawa p. n. „Wie sind Seelenstörungen in ihrem Beginne au behandeln“, która doczekała się 5 wydań niemieckich i 7 tłómaczeń na tyleż różnych języków; przekład polski wyszedł w Warszawie w r. 1863 p. n. „Jak leczyć umysłowe choroby w okresie ioh powstawania. Rozprawa

Dr J. P.

Dr .7. P.

1853).

uwieńozona. Tłómacaył D. P.”)—S^n poprzedzającego, Fryderyk Albrecht E. (* w Bendorfie d. 9 marca roku 1849), prowadzący obecnie zakłady ojca swego od r. 1873, jest autorem cenionej pracy: „Die Morphiumsucht uni ihre Behandlung” (Neuwied 1883 i kilka wydań późniejszych), oraz założycielem tygodnika „Centralblatt für Nervenheilkunde, Psychiatrie und gerichtl. Psyohopatholo-gie“. który od r. 1878 wydaje i redaguje.

Erler Franciszek Krzysztof, rzeźbiarz niemiecki (* 5 października 1829 r. w Kützbühel w Tyrolu). W r. 1860 przystał na naukę do snycerza w Kufsztajnie i uczęszczał do miejscowej szkoły rysunków. Potem przez jakiś czas zajmował się na własną rękę rzeźbieniem z drzewa dla kościołów. Na dalsze studya udał się do Inszpru-ku, a następnie do Wiednia, gdzie aź do r. 1860 kształcił się w Akademii sztuk pięknych. Odtąd szeroko rozwinął swą działalność prawie wyłącznie na polu średniowiecznej rzeźby kościelnej, której styl wszelakoź modernizował, I tak: do kościoła w Altlerchenfeld wykonał piękne statuetki drewniane; do kościoła w Vöslau—posągi z piaskowca; do Arsenału—posąg marmurowy hrabiego Mikołaja Salma (1871); do kościoła wotywnego—figury dwunastu apostołów; do św. Szczepana—statuy Fryderyka IV, Maksymiliana I i Franciszka Józefa I, oraz cesarzowych: Maryi Burgundzkiej i Elżbiety na wieży północnej. Jego dziełem jest także posąg św. Wawrzyńca na fasadzie i nagrobek arcybiskupa RauBchera wewnątrz tego kcśoioła. Ostatnie -mi czasy wykonał dziewięć posągów świętych dla klasztoru w Klosterneuburgu.    *

Erlicki Alfons (* w Warszawie d. 23 grudnia 1846), 8półcze8ny psychiatra polski. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Warszawie. Skończywszy gimnazyum, wstąpił pierwotnie w r. 1862 na wydział inżynierski w Instytucie politechnicznym puławskim, gdy jednak już w roku następnym szkoła ta zamkniętą została, powrócił do Warszawy i zapisał się w poczet słuchaczów medycyny w b. Szkole Głównej, którą opuścił w r. 1868 po złożeniu egzaminu na lekarza, poczem zajął się wykonawstwem lekarskiem, naprzód w Wyszkowie w powiecie Pułtuskim, a następnie w Turku, w Ka-liskiem. W czasie tym, jak widać z prac ogłaszanych wtedy w „Gazeoie lekarskiej“, zajmował się wiele chirurgią. W r. 1870 został lekarzem progimnazyalnym w Częstochowie, a po niejakim czasie lekarzem tegoż miasta. Jednostajność zatrudnień w mieście prowincyalnem, zdała od ognisk /naukowych, oraz budzące się zamiłowanie do zajęcia się chorobami umysłowemi, skłoniły E-go do podjęcia starań o zmianę położenia swego. Udało mu się to nareszcie w r. 1877, w którym przez departament lekarski dla dalszego kształcenia się został przeznaczonym na dwa lata do Akademii medyko-chirurgicznej w Petersburgu. Przybywszy tam, rozpoczął pracę w klinicę] chorób u-mysłowych profesora Mierzejewskiego (ob.), a równocześnie zaozął się sposobić do egzaminu doktorskiego. Wojna wschodnia przerwała chwilowo te zij^cia naukowe, musiał bowiem w r. 1878 spełniać obowiązki lekarza wojskowego w Bulgaryi. Powróciwszy z wyprawy tej, jął się pracy z nowym zapałem. W r. 1880 otrzymał dyplom doktorski; rozprawa jego w opracowaniu polskiem wyszła w Pamiętniku To w. lek. warszawskiego (T. LXXVI r. 1880 str. 571 nast.) p. n. „Zmiany w rdzeniu kręgowym amputowanych psów”. Po doktoryzacyi zamianowano go ordynatorem kliniki psychiatrycznej, a wkrótce potem ordynatorem w „Domu obłąkanych, założonym przez J. Ces. Wysokość Cesarze wieża Następcę tronu“. Od roku 1882 jest czynnym jako docent petersburskiej Akademii medyko chirurgicznej. Oprócz prac, o których już napomknęliśmy, ogłosił jeszcze szereg innych, odnoszących się do chorób umysłowycą i nerwowych, pomieszczając je w wydawnictwach lekarskich, polskich, rosyjskich i francuskich. Ostatniem dziełem jego, większych rozmiarów, są „Wykłady kliniczne o chorobach umysłowych" (Warszawa 1897, wyd. kasy Mianowskiego).

Erlik-chan, jeden z głównyoh bur chanów kałmyckich (ob.), sędzia wszystkich zmarłych i władzca piekła. Nazywa się też niekiedy Coir-dżyłem albo Machalagiem. Wizerunek jego przedstawia wszystko, co tylko jest okropnego i odrażającego. Głowa jego otoczona płomieniem i u-wieńczona czaszkami ludzkiemi; nogami depce jakiegoś ducha złego. Niegdyś E. przywłaszczył był sobie panowanie w krajach wyższego świata; ale pokonany przez Jamandagę, otrzymał w u dziale państwo ciemności. Dusze wszystkich ludzi, z wyjątkiem tylko niewinnych, albo zajmują-zych wyższe posady duchowne, stają, po rozstaniu się z ciałem, przed sądem tego burchana groźnego Zapatrując się na księgę spraw ludzkich, Be aitan toali (t. j. Złote zwierciadło czar noksięskie), porównywa on liczbę wykroczeń z liczbą cnót, a w razie wątpliwym waży jedne i drugie na szali, następnie wydaje wyiok, na mocy którego dusze otrzymują różne przeznaczenie. Mieszkanie jego otacza 18 oddziałów, stanowiących piekło.—„Enc. Org. większa.“

Erlitz, Erlitzgebirge, ob. Orlica.

Erman Paweł, fizyk niemiecki (* 1764 w Berlinie—f tamże 1851). Był nauczycielem w gimnazyum francuskiem w Berlinie, w 1796 został nauczycielem w szkole wojskowej, a w roku 1810 profesorem zwyczajnym fizyki w uniwérsyteoie. Od r. 1810 do 1841 był sekretarzem klasy fizyko-matematycznej w akademii nauk. Badania jego tyczą się główn'"e magnetyzmu i elektryczności, a między innenii kwestyi przechodzenia elektryczności przez przestrzeń pustą. Prowadził też badania nad oddychaniem ryb. Życiorys jego napisał Du Bois Reymond (Rozprawy akademii berlińskiej,

S. K.

Erman Jerzy Adolf, fizyk, syn poprz. (* w Berlinie 1806—f tamże 1877). Kształcił się w Berlinie i Królewcu, a w ciągu lat 1828—30 odbył podróż naokoło ziemi w celu przeprowadzenia pomiarów magnetycznych w różnych punktach. W Irkuckn* połączył się z wyprawą magnetome* tryczną Hansteena. W r. 1832 został docentem,

S. K.

Dr A. P.

Hml.

Hml,

Dr J. P.

And. S.

Hml.

Hml,

a w 1834 profesorem fizyki w uniwersytecie ber* lińskim. Podróż swoją opisał w dziele „Boise um die Erde durch Nordasien und die beiden Ozeane' (5 t., 1833—41); a na podstawie zebranych przez niego pomiarów oparł Gauss swą teo-ryę magnetyzmu ziemskiego. Na zlecenie zarządu marynarki niemieckiej opracował następnie E. obliczenie objawów magnetycznych ziemi i rezultaty tej pracy zestawił na 13 tablicach i 6 kartach (Beri. 1874). Dane tam zestawione tyczą się roku 1829; rozpoczął też obliczenie tychże objawów, odnoszące się do r. 1860, ale pracy tej już ukończyć nie zdołał. Ogłosił też „Die Grundlagen der Gaussischen Theorie und die Erscheinungen des Erdmagnetismus im Jahre 1829* (wraz z Pe-tersenem, 1874) i wydawał „Archiv für wissen schafliche Kunde von Bussland“ (25 tomów, 1841—65).

Erman Adolf, syn poprzedniego, egiptolog niemiecki (* 1854 r. w Berlinie). Od r. 1885 był prof, nadzwyczajnym, a w 1892 został zwyczajnym, i zarazem dyrektorem Muzeum egiptologicanego w mieście rodzinnem. Napisał: „Die Pluralbildung des Aegyptischen“ (Lipsk 1879); „Neuägyptische Grammatik“ (tamże 1880); „Die Märchen des Papyrus Westcar* (Berlin 1891, 2 tomy); „Die Sprache des Papyrus Westcar“ (Getynga 1889); „Aegypti-sohe Grammatik“ (Berlin 1894); „Aegypten und ägyptisches Leben im Alterthum “ (Tubinga 1885—7, 2 tomy, także w 1 tomie 742 8tr. 8 o maj,), „Gram-matica aegyptiaca“ (Karlsruhe 1894) i iu. Z Brug-schem wydaje „Zeitschrift für ägypt. Sprache und Alterthumskunde*. Pisał także o medalierach niemieckich XVI i XVII w. (Berlin 1884).

Ermatingen, miasteczko w szwajcarskim kan tonie Turgowii, nad jeziorem Bodeńskiem (Unter-See). Zakład leczniczy dla nerwowo-chorych d-ra Naegeli. Rybołówstwo. W pobliżu słynny zamek Arenenberg.

Ermeland, niemiecka nazwa Warmii, ob.

Ermengarda, cesarzowa Zachodu (f roku 818 w Angers). Córka Enghiramna, księcia Hesbaye, zaślubiła w r. 798 syna Karola Wielkiego Ludwika, wówozas króla Akwitanii, który po śmierci swego ojca został cesarzem. Była koronowaną wraz z mężem przez papieża Stefana IV w sierpniu 814 r. Prześladowała kilku członków rodziny Ludwika Pobożnego, zwłaszcza zaś Bernarda (ob.), króla włoskiego.

Ermengarda, królowa Prowancyi (* r. 855 — f 890 w opactwie Saint - Suxte de Plaisance), córka cesarza Ludwika Ii-go. W r. 877 zaślubiła księcia Lombardyi, Bosona, który we dwa lata później został królem Prowancyi. Popchnęła męża do najazdu na Burgundyę, gdzie został pobity. Oblężona sama w Viônne przez wojska Ludwika III go, broniła się energicznie w ciągu dwóch lat, w końcu jednak musiała się poddać (882). Trzymana w niewoli do śmierci swego męża (888), zarządzała następnie królestwem podczas małole-tności syna swojego, Ludwika, którego potrafiła u-trzymać na tronie.

Ermengaud (Armegaudus, Armingaudus

Blasius), średniowieczny lekarz francuski, żył w drugiej połowie wieku XIII i w początku wieku XIV; słynął szczególniej z biegłości swej w rozpoznawaniu chorób, władał biegle językiem arabskim i hebrajskim i przetłómaciył na język łaciński rozprawę Avicenny (ob.) o dryakwi, oraz dzieło Majmonidesa „Da regimine sanitatis ad Sultan um Babylonia e*. Przebywał zwykle w Montpellier, gdzie też prawdopodobnie nauczał. Był lekarzem przybocznym Filipa Pięknego, króla Franoyi.

Ermenonville, osada we francuskim departamencie Oise, okręgu Seulis, z pięknym kościołem i zamkiem, w którym przemieszkiwała niegdyś Gabryella d’Estrées, kochanka Henryka IV, i w którym żył i umarł J. J. Bousseau. Zamek wraz z obszernym parkiem stanowi dziś własność ks. Badziwiłła. W r. b. (1897) czyniono poszukiwania zwłok Rousseau, złożonych pierwotnie w grobowca na wysepce des Peupliers i przewiezionych w r. 1794 do Panteonu paryskiego przez delegata Kouweacyi; chciano się przekonać, czy zwłoki nie wróciły następnie do E., lub czy nie nastąpiła sub-stytucya — lecz poszukiwania były dotąd (listopad) daremne.

Erment albo Armant, miasto w Egipcie, położone w prowincyi Esne, w okręg a Salmieh, na lewym brzegu Nilu, w stronie południowo’zachodniej od zwalisk Teb, w odległości około 14 km. Jest tu stacya parowców i wielka fabryka cukru kedywa, po części przebudowana z ruin słynnej świątyni starożytnej. Widać też szczątki wielkiego wodozbiornika, który prawdopodobnie służył za Ni-lometr; mieszkańców przeszło 7 000. W starożytności po egipsku zwało się An, Ken at, w głównym hespie ze stolicą Teby; za Ptolemeuszów nosiło miano Hermonthis (Ob. Egipt, tabl. XVIII do str. 852).

Ermentruda, królowa francuska, córka Odona, księcia Oileanu. Zaślubiła w r. 842 króla francuskiego, Karola Łysego, f r. 869.

Ermesinda, córka pierwszego króla Asturyi (* około r. 757). Zaślubiła syna kBięeia kanta-bryjskiego, Alfonsa, który po śmierci swojego szwagra, Farili, został wybrany na króla Asturyi. Miała z Alfonsem dwóch synów, im. Froila i Vimarado, którzy pauowali kolejno po śmierci ojca.

Ermitaż, po francusku ermitage, właściwiej er emit age, wyraz utworzony z pierwiastku greckiego, znaczy pustelnia, samotnia. Tak nazywano ulubione w w. XVIII przez magnatów, wznoszone w miejscach ustronnyoh po ogrodach i parkach, niby-to chatki pustelnicze, stawiane w zrąb, z drzewa nieociosanego, i słomą kryte, lecz wewnątrz urządzone z wielkim konfortem, smakiem i przepychem. Niekiedy też nazwę tę nadawano samotnym letnim pałacykom. Historycznym stał się E., który pani d’Epinay wznieść kazała w pobliżu swego zamku Chevrette dla Jaua Jakóba Rousseau.

Ermitażem zowie się także wspaniały gmach, połączony z Zimowym pałacem cesarskim w Petersburgu, a mieszczący w sobie bogate, wysokiej wartości zbiory artystyczne, archeologiczne i pa-

ÀQd. S.

miątkowe. Wziął on swą nazwę od pałacyku, który na rozkaz cesarzowej Katarzyny wystawił w stylu Ludwika XVI arohitekt francuski Vallin de la Mothe, a który ta monarohini przeznaczyła sobie na miejsce swobodnego wytchnienia po kłopotliwych sprawach państwa, w wesołem gronie poufałych przyjaoiół. Tam też umieściła zbiory artystyczne, zgromadzone przez Piotra W-go w podróźaoh jego po Europie, a przez nią tak znacznie pomnożone, że w tym pierwotnym E-u już im było za ciasno. W roku więo 1773 poleciła ‘architektowi, Jerzemu Veltenowi, na pomieszczenie ich wznieść obok drugi budynek i połączyć go z pierwszym—mostem ga-leryowym. Potem w r. 1780 do gmachu Veltenow-skiego kazała przybudować nową galeryę na kopje lóż Rafaelowskich, które na jej żądanie wykonano w Watykanie w wielkości naturalnej, pod kierunkiem archeologa Reiffensteina i malarza Unterber-gera, Tegoż roku, architekt włoski, Quarenghi. zbudował teatr Ermitaż, połączony z galeryą obrazów arkadą, rzuconą nad niewielkim kanałem pałacu Zimowego, u połączenia się jego z Newą. W 1839 ces. Mikołaj zażądał od Leona von Klenze, twórcy Pinakoteki monachijskiej, planu gmaohu na pomieszczenie wszystkich dzieł Bztuki, rozproszonych po rozmaitych pałacach cesarskich, oraz przebudowy dawniejszych w stylu greckim. Roboty, prowadzone przez profesora akademii, Jefimowa, ciągnę ły się lat 10. Nareszcie cesarz Aleksander II w r. 1860 kazał architektowi nadwornemu, Staken-sohneiderowi, przebudować Ermitaż, wystawiony przez de la Mothe’a, przy czem wzniesiono nad nim taras, w rodzaju wiszących ogrodów babilońskich na małą skalę. — Dziś Ermitaż ze wszystkiemi przybudówkami tworzy równoległobok 171 metrów długi, a 125 szeroki, o czterech skrzydłach prostopadłych, połączonych po środku pomiędzy dwoma dziedzińcami piątym budynkiem. Ermitażem pospolicie zwie się muzeum, w tym pałaou zawarte, a które jest jednem z najbogatszy ch w świecie w obrazy mistrzów, przedmioty artystyozne i szczególne osobliwości. Galerya obrazów najwięcej winna Katarzynie II, która dla utworzenia jej zakupywała najważniejsze zbiory, jakie tylko podczas jej panowania gdziekolwiek były wystawione na sprzedaż. Cesarz Aleksander I poświęcił wielkie summy na wzbogacenie muzeom, między innemi zaś nabył za 940 000 fr. zbiory,cesarzowej Józefiny w Malmai* son; podobnież i cesarz Mikołaj I dużo łożył na ten cel i, prócz wielu innych kollekcyj, zakupił część galeryi królowej Hortensyi, ora* galeryę Barbari-go (102 obrazy za 600 000 franków). Cesarz Aleksander II wstępował w ślady Bwoich przodków, a uajpierwszym i najważniejszym jego nabytkiem była część zbiorów Campany ze słynną wazą kumej-ską, arcydziełem ceramiki starożytnej. Aleksander III również wzbogacił E. sławną kollekcyą Bazylew-skiego.—Galerya obrazów mieści się na pierwszem piętrze i składa się z l 735 płócien, między któremi jest 370 szkoły włoskiej, 122 francuskiej. 71 rossyjskiej 116 hiszpańskiej, 1025 flamandzkiej, hollenderskiej i niemieckiej, 70 angielskiej. Oprócz tego zaś jest gabinet rysunków, liczący Bztuk ty-

Kaoykl. Powtz. Ilu»ti. Zesz% 163. Tob 20 ty.

siąo kilkaset, orai gabinet sztychów z biblioteką artystyczną, posiadającą szacowne rękopisy. Osobną galeryę stanowią ikony i obrazy religijne, tworzące ilustracyę do historyi malarstwa szkół ros-syjskioh: nowogrodzkiej i moskiewskiej, począwszy od prototypów z góry Atos, aż do ostatniego malarza w tym rodzaju, sławnego Hilaryosa. W osobnej sali mieści się zbiór numizmatów, wynoszący ich około pół miliona, a zawierający, obok znanych okazów europejskich, starożytnych i nowożytnych, bardzo cenne monety staroruskie i azyatyckie. W Salach E-u starego mieszczą Bię zbiory pamiątkowe; jedna z nich poświęcona jest samym tylko pamiątkom po Piotrze W.: są tu rozmaite jego wyroby i narzędzia, któremi je wykonywał; w innych znajdują się przedmioty, używane w życiu domo-wem przez różnych członków domu cesarskiego; w Galeryi Romanowskiej — portrety wszystkich członków dynastii —Na parterze mieszczą się głównie zbiory starożytnośoi egipskich i assyryjskicb, pośągów greckich i rzymskioh, oraz cenne wykopaliska archeologie me z epoki greckich kolonij w Krymie. W drugiej sali parterowej znajdują się zbiory waz starożytnych, nieustępująoe najlepszym europejskim, dalej starożytne bronzy i terrakoty, osobliwie etruskie, i wyroby ze srebra. Godne są też uwagi: zabytki scytyjskie i syberyjskie, wykopane głównie z kurhanów w gubernii Jekateryno-sławBkiej, oraz w okolicy górnych dopływów Obi i Jeniseju. Szczegółowe wykazy zbiorów Ermitażu znajdują się w katalogach, wydawanych po rossyj-sku i po franousku od r. 1863, a najdokładniejszy w dziele Somowa: „HMnepaTopciciä EpMirraafŁ“ (wyd. 3-e 1894 r. w dwóch tomach). W obcych językach ępisali je Waagen w „Die Gemälde-Sammlung in der k. Ermitage“ (Monachium 1864); G. Manta w „Le Musée de l'Ermitage“ (Paryż 1888). * Erms, prawy dopływ Nekary, w Wirtemberskim okręgu Czarnego Lasu (Schwarzwaldkreis), ma źródła na północnych stokach wyniosłości Rauhe Alb pod Seeburgiem, uście pod Tenzlingen; jego dolina jest jedną z najpiękniejszych i w owoce najbogatszych w całej Wirtembergii.

Ermsleben, przemysłowe miasto, w pruskiej prowincyi Saskiej, regencyi Merseburskiej, powiecie Mansfeldakim górskim, na prawym brzegu rz. Selke (systemat Saali); fabryki: cukru, papieru, słodn, okowity; uprawa lnu; 3 000 m-ców. And- s-Emdtel (także pisanym bywa Erndl) Kry-styau Henryk (* w Dreźnie w r. 1670—f tamże d. 17 marca r. 1734), lekarz i botanik niemiecki, nas bliżej obchodzący. Wykształcenie swe otrzymał przeważnie w Lipsku, był doktorem medyoy-ny i filozofii; praca „Ex veneno salus“ (Giessen 1691) jest prawdopodobnie jego rozprawą doktorską. W latach 1706 i 1707 odbył podróż naukową do Hollandyi i Anglii i opisał ją po łacinie (Lipsk 1710). Król August II powołał go w r. 1710 na lekarza przybocznego, przybył wtedy E. do Warszawy i przez szereg lat tam przemieszkiwał, zajmując się wykonawstwem lekarskiem oraz pracami naukowemi. Z owych czasów pochodzą dwa sprawozdania E-a o chorobach w Warszawie pa

68

Dr j. p.

dyi.

And. S.

B.

H.

nująoych, jako też najwaźaiejBze z dzieł jego: „Varsavia pbysioe illustrata, sive de aëre, aquis, locis et incolis Varsaviae, eorundemque morîbus et morbis tractatus. Cui annexum est viridarium vel catalogua plantarum circa Varsaviam nascen-tium" (Drezno 1730 w 4-ce), —Por, L. Gąsio-rowski „Zbiór wiadomości do bistoryi sztuki lek. w Polsce“ T. II str, 367, gdzie się mieści spis i krytyka dzieł Ea—i S. Kośmińskiego »Słownik lekarzów polskich“ (str. 112).

Erne, systemat rzeczny w irlandzkiej powineyi Ulster; źródła jego leżą na granicy hrabstw Cavan i Longford, w jeziorze Gówna, które przyjmuje kilka strumieni, a wysyła ku północy rzekę E. Ta, przepłynąwszy labirynt drobnych jezior, wchodzi następnie do jeziora E. Wyższego (E. upper) a z tego do jeziora E. Niższego (E. lower), po-czem zwraca się ku zachodowi i pod Ballyshan-non wpada do oceanu Atlantyckiego, do zatoki Don-negal; przed samem uściem tworzy wodospad, który tamuje bezpośrednią kommunikacyą z oceanem, lecz za to rzeka na całej pozostałej długości, wynoszącej 112 km., jest żeglowną. Oba jeziora E., usiane mnóstwem lesistych i pagórkowatych wysepek, należą do rzędu najpiękniejszych w Irlan-

And. S.

ErnÓ0, miasto główne kantonu we francuskim departamencie i okręgu Mayenne, na lewym brzegu rz. 15. (systemat Loary przez Mayenne), i przy drodze żelaznej Mayenne-St. Mało; stary zamek, kollegium, liczne młyny, wyrób obuwia, obszerny handel lnem, konopiami, zbożem, winem, okowitą; przeszło 5 000 m-ców.

Ernest z Pardubic, pierwszy arcybiskup praski (• i297 — f 1364); pierwsze nauki pobierał w szkółce katedralnej w Kladzku, potem w Pradze Czeskiej, a nakoniec, dla dokończenia studyów, udał się do Bolonii i Padwy. Wstąpiwszy do stanu duchownego i za powrotem do Czech po 14-le-tnich studyach we Włoszech wyświęcony na księdza, został najpierw kanonikiem, a następnie dziekanem kapitulnym przy kościele świętego Wita w Pradze. W roku 1343 wyniesiony na stolicę biskupią praską po śmierci biskupa Jana z Drążyć, w tymże roku prezydował na synodzie dyecezyalnym, który wydał surowe przepisy przeciw heretykom i zakazał duchowieństwu czeskiemu brać udział w sądach bożych. W roku następnym został już arcybiskupem praskim, pierwszym z kolei. Na tern stanowisku rozwinął wielką energię około oświaty i poprawy duchowieństwa, wśród którego widział lekceważenie o-bowiązków; dbał przytem o upiększanie i wzbogacanie świątyń, & prócz tego brał udział i w sprawach politycznych narodu, będąc poufnym do-radzcą i przyjacielem cesarza Karola IV go, który wysyłał go nieraz w poselstwie do papieża do Awenionu, lub mianował swym zastępcą w Czechach. E. położył także niemałe zasługi, pomagając cesarzowi w sprawie otwarcia akademii praskiej, której był pierwszym kanclerzem. Nako-nieo zyskał rozgłos w swoim czasie, jako opiekun i dobroczyńoa ubogich, którymi stale się opiekował, zwłaszcza podczas zarazy morowej w Cse-ohach (L358—59), gdy nieraz z narażeniem siebie niósł pomoc cierpiąoym. Pod koniec życia zamierzył złożyć swą godność i osiedlić się w klasztorze, atoli śmierć po kilkomiesięcznej chorobie nie pozwoliła mu wykonać zamiaru. W rodzinnej mieścinie jego, Ouwalu w Czeohach, wzniesiono mu pomnik w r. 1869. — Balbin „Vita venerabilis Ernesti, primi archiepiscopi pragensis“ (Praga 1664).—„Ottûv nauć. SlovA

Ernest Żelazny, arcyksiążę austryacki, syn Leopolda Iii-go (* 1377 — f 1424), otrzymawszy na zasadzie ugody wiedeńskiej (1406) Styryę, Ka-ryntyę, Krainę i Istryę z Tryestem, rządził dość energicznie, nieustannie walcząc z bratem Leopoldem IV-ym, co ogromnie rujnowało kraj pod względem materyalnym. Chcąc zasilić skarb państwa, zamierzył zagarnąć część dóbr duchowieństwa, czem ściągnął na siebie klątwę kościelną i interdykt (1423). Drugą jego żoną była Cym-barka (ob.) czyli Cymburga, księżniczka mazowiecka, której posąg mieści się w grupie słynnych posągów Hofkirche w Innsbruku; miał z nią pięciu synów i. cztery córki. Był to człowiek wielkiej energii, a przytem olbrzymiej siły fizycznej, dzięki czemu zyskał przydomek żelaznego. Jego starania o rękę księżniczki mazowieckiej i podróż do Ziemi Świętej stały się treścią licznych opowieści o nim.

Ernest, elektor sasJci (* 24 marca 1441— f 26 sierpnia 1496 r. w Kolditz, wskutek spadnięcia z konia), założyoiel Ernestyńskiej linii domu saskiego, syn Fryderyka Łagodnego. W czternastym roku życia był w r. 1455 razem z bratem Albertem porwany z zamku altenburskiego przez Kunza v. Kaufungen, ale się szczęśliwie ocalił. Odziedziczywszy po ojcu elektorstwo, przez lat 20 rządził wespół z bratem w najlepszej zgodzie. Walcząc razem o dziedziczne swojego domu posiadłości czesko-saskie, pozyskali oni Plauen, Oelsnitz i Adorf, odkrycie zaś kopalni srebra w góraoh Kruszcowych dostarczyło im środków do nabycia w r. 1472 księstwa Żagańskiego na Szląsku, a w 1474: Sorau, Beeskowa i Starkowa. W skutek zaszłych nieporozumień z powodu otrzymanej w spadku po stryju, Wilhelmie III, Turyngii, bracia postanowili podzielić się swemi posiadłościami i dokonali tego w Lipsku 26 sierpnia roku 1485. Tym sposobem powstały dwie linie domu saskiego: starsza, Ernestyńska, i młodsza, ale ważniejsza od niej,Albertyńska (ob.).    *

Ernest, arcyksiążę austryacki (* 1553—f 1595), syn Maksymiliana II, cesarza, wnuk Anny Jagiellonki, królewny czesko-węgierskiej. Wychowywał się w Hiszpanii razem z bratem swoim, Rudolfem, na dworze króla Filipa II. Jeszcze za ży-oia Zygmunta Augusta czynił Maksymilian starania, by zapewnić jednemu ze Bwyoh synów tron polski. Po śmierci tego króla wyBtąpił cesarz z kandydaturą E-a. Kandydatura ta jednak była w Polsce w najwyższym stopniu niepopularną, ponieważ szlachta obawiała się dążenia do absolutyzmu właściwego Habsburgom i wojennych z Turcyą powikłań.

Nierozważne i niezręczne sposoby agitaoyi sprawiły w Polsce Dajgorsze wrażenie. Nadto posłowie cesarsoy narazili się tern, że opuścili samowolnie Sandomierz i udali się do królewny Anny, skąd zrodziło się podejrzenie o zamiar skojarzenia z nią związku małżeńskiego i pozyskania tym Bposobem dla E-a tytułu do korony polskiej. Na sejmie elekcyjnym jedno tylko województwo Kijowskie i Prusy głosowały za arcyksięciem; w innych województwach zaledwo gdzieniegdzie odezwał się szlachcic szaraczkowy: „Rdeeta! Rdesta!*. Po ucieczce Henryka, E. znów występuje jako kandydat. Teraz atoli znajduje współzawodnika w stryju rodzonym,

później, po ugodzie praskiej (1635), przeszedł na stronę cesarza. Przy podziale ziemi Wejmarskiej (1640), otrzymał Qotę, następnie odziedziczył połowę Eisenach u, a w końcu księstwa Altenburskie i Koburskie, Na rok przed śmiercią zrzekł się władzy na korzyść syna swego, Fryderyka. Był to książę bardzo wykształcony i dbały przedewszyst-kiem o oświatę swego kraju, w którym przez cały czas swych rządów zakładał szkoły elementarne, wprowadziwszy obowiązkową naukę wśród mas nie-oświeoonyoh; obok tego dbał o wykształcenie zdolnych nauczycieli początkowych i zreformował system szkolny, według wskazówek pedagogów Ratticha

».

Ernest II, książę sasko - gotajski i altenburski (* 1745 — f 1804), drugi syn księcia Fryderyka Ill-go, objął rządy w r. 1772, w chwili właśnie, gdy kraj pod względem finansowym był w zupełnym upadku; oszczędnością swą i zapobiegliwością zdołał w ciągu swego panowania skarb publiczny znacznie zasilić. Obok tego usiłował podnieść oświatę przez zakładanie szkół, zwłaszcza niższych; w r. 1779 otworzył seminary urn nauczycielskie, zawiązywał towarzystwa literackie, a na Seebergu pod Gotą wzniósł obserwatoryum astronomiczne i zapisał testamentem 40 000 talarów na jego utrzymanie.

».

Ferdynandzie, a pewna część senatorów oświad- i Komeńskiego, czyła się za ojcem jego, Maksymilianem, lecz u-biegł ich wszystkich Stefan Batory. Maksymilian cesarz umiera wkrótce,; E. żeni się z Izabellą, córką Filipa, króla hiszpańskiego. Na trzeciej elekcyi występuje znowu Ernest, a z nim bracia jego rodzeni: Maksymilian i Maciej, oraz wspomniany wyżej stryj arcyksiąźąt, Ferdynand. Dla dobra domu wszyscy zgodnie mieli pomagać temu, kto zostanie wybrany. E. znowu został pominięty. Stronnictwo Zamoyskiego obrało Zygmun ta, królewicza szwedzkiego, a strona przeciwna obwołała królem brata Ernesta, arcyksięcia Maksymiliana. W parę lat później (1589 r.) Zygmunt III, podczas zjazdu z ojoem swym, Janem, w Rewlu, dał się nakłonić do rozpoozęcia tajemnych roko- Ernest III, książę saBko - koburski i gotajski wań z Austryą o odstąpienie Polski arcyksięciu (* 1784 — f 1844), syn księcia Franciszka; w r. E-owi, który za to miał się zrzec na rzecz Szwe- 1806 objął rządy po swym ojcu i najpierw był cyi praw polskich do Estonii. E. miał w tej spra- sojusznikiem króla pruskiego, skutkiem czego Nawie zapewnione poparcie ze strony cesarza Rudol- poleon I, podczas wojny 1807 r. zajął jego ziemie, fa, całej rodziny rakuskiej i papieża. Ponieważ je- zwrócił mu je wszakże w traktacie pokoju Tylźyckie-dnak Maksymilian nie zrzekał się swoich roszczeń,    bitwie pod Lipskiem E. połączył się z armią

».

Ernest IV August (* 1818), książę sasko-ko-burski i gotajski, syn Ernesta III-go; w młodości wiele podróżował po całej Europie i Afryce, w r. 1842 ożenił się z Aleksandrą, księżniczką badeń-ską, a w r. 1844 po ojcu objął rządy. W burzliwych latach 1848 i 49 umiał uspokoić wzburzone umysły swych poddanych, w porę nadawszy obu swoim krajom konstytucyę. W r. 1849 brał u-dział w wojnie Bzlezwicko - holsztyńskiej i pobił Duńczyków pod Eckernförde. W r. 1866 stanął po stronie Prus i potem występował czynnie przeciw Francyi podczas wojny pruskiej. Jest on wielkim miłośnikiem nauk i sztuk pięknych; znany w świeoie muzycznym jako zdolDy kompozytor; do celniejszych jego oper należą: Zaira, Kasylda, Santa Chiara i Dyana von SolangeB. Oprócz tego wydał dzieło: „Reise des Herzogs Ernst von Sachsen - Koburg - Gotha nach Aegypten" (Lipsk 1864),

J. B.

więc E. żądał od Zygmunta urzędowej deklaraoyi sprzymierzoną i dowodził 5-m korpusem, złożonym na rzecz swoją. Plany te wszakże wyszły przed z pułków małych księstewek niemieckich; na kon-czasem na jaw i E. musiał po raz czwarty zrezy- gresie wiedeńskim brał żywy udział w naradach gnować ze swych nadziei. W roku 1592 umarł * gorąco bronił króla saskiego; tamże otrzymał wielkorządzca Niderlandów, Aleksander Farnese, księstwo Liohtenberskie, które w r. 1834 sprzedał książę Parmy. E. został powołany na ten urząd Prusakom. Po wygaśnięciu głównej linii książąt przez teścia swego, Filipa, w roku 1593. Jako gotajskieh, ze śmiercią Fryderyka IV-go, otrzymał wielkorządzca, próbował, ale bezskutecznie, za- na mocy ugody 1826 r. księstwo GotajBkie, nato-wrzeć pokój ze Stanami Generalnemi Hollaudyi. miast księstewko Saalfeldzkie musiał ustąpić księ-Do kłopotów wojennych przyłączyły się zamiesz- c*u Meiningeńskiemu. ki wewnętrzne. Część wojsk najemnych zbuntowała się, żądając wypłacenia zaległego żołdu, a w końcu poczyniła duże spustoszenia i przeszła pod chorągwie nieprzyjaciela. Z początkiem roku 1595 Henryk IV wypowiedział wojnę Hiszpanii, a wojska francuskie zajęły Luksemburg. E. bronił się energicznie, musiał odpierać jednocześaie Francuzów i Hollendrów, nie zdołał jednak uchronić od zdo-byoia miasta Huy i umarł nazajutrz po jego zburzeniu.—J. Bartoszewicz w «Enc. Org.u; Tadeusz Piliński «Bezkrólewie po Zygmunoie Aaguście i e-lekcya króla Henryka“ (Kraków 1872); J. Caro «Das Interregnum Polens in Jahre 1587“ (Gotha 1861).

Ernest I Pobożny, książę sasko - gotajski i altenburski (* 1601 — f 1675), syn ks. Jana; w r. 1631 wstąpił w randze pułkownika do wojska szwedzkiego i bił się pod Norymbergą i Lützen;

Bi

A, A K.

zawierające opis szczegółowy podróży księcia do Egiptu i Abisynii w r. 1862.

Ernest August, król hannowerski (* 1771 — f 1851), syn bróla angielskiego Jerzego Iii-go, nauki ukończył w Getyndze, poczem walczył (1793 —95) przeciw Francyi. Następnie w parlamencie angielskim był przewódzcą stronnictwa torysów w izbie wyższej. Ożeniwszy się (1815) z Fryderyką, księżniczką meklenburską, siostrą królowej pruskiej Ludwiki, osiadł w Berlinie. Zostawszy w roku 1837 królem hannowerskim, natychmiast zniósł nową ustawę królestwa, a przywrócił dawną z r. 1819, skutkiem czego wywołał wielkie wzburzenie umysłów w kraju i po długiej walce zmuszony był przywrócić w roku 1848 zniesioną przez siebie kouBtytucyę. Gdy w całych Niemczech reakcya wzięła górę, E. rządził bardzo łagodnie i umiał tak rozsądnie postępować z narodem, źe zyskał powszechną miłość jego. W r. 1861 wzniesiono mu pomnik w Hannowerze.—Marlotie „König Ernst August“ (Hannower 1861).

Ernesti Jan Augnst, teoiog i filolog niemiecki, ur. 4 sierpnia 1707 r. w Tennsztedzie w Tu-ryngji, um. 11 września 1781 w Lipsku. Był sy nem Jana Krzysztofa, Buperintendenta i autora pism teologicznych (1662—1722). Kształcił się począt kowo w Schulpforcie, Dastępnie od r. 1726 studjo-wał teologję w uniwersytetach wittemberskim i lipskim. W kilka lat jodnak zmienił przedmiot swoich studjów, mianowicie, zostawszy w r. 1731 spół rektorem szkoły ś. Tomasza w Lipsku, a następnie r. 1734 jej rektorem, poświęcił się szkolnictwu i filologji klasycznej; jednocześnie od r. 1742 był profesorem nadzwyczajnym literatur starożytnych (litterarum humaniorum) w uniwersytecie lipskim; w 1756 został tamże prof, zwyczajnym krasomówstwa, a w 1759 prof, zwyczajnym teolo-gji, ustąpiwszy w tymże roku z rektorstwa szkoły ś. Tomasza. Później, w roku 1779, ustąpił z katedry krasomówstwa i do śmieroi (1781) pozostał profesorem teologji. E. był dobrym znawcą języków klasycznych i wytwornym stylistą łacińskim, i z tego powodu nazywano go Cyceronem niemieckim; gruntowne zaś studja filologiczne uczyniły go dobrym egzegietą pisma świętego; egzegieza jego wszakże polega przeważnie na objaśnieniach filologicznych i gramatycznych.—W swoich praoach filologicznych E. trzyma się metody gramatyczno-krytycznej, uprawianej przez uczonych holenderskich. Widoczne to w jego wydaniach klasyków starożytnych, amiauowicie: Ksenofonta „Wspomnienia o Sokratesie* (Memorabilia, Lipsk 1737, wyd. 5 te 1772); Arystofanesa „Obłoki“ (Lipsk 1753; wyd. nowe Hermanna, tamże 1830); Homera (5-tomów; Lipsk 1759—64; wyd. 2 e W. Dindorfa 1824); Kallimaoha (Lejda 1761,    2 tomy); Polibjusza

(Wiedeń i Ltysk 1763—64, 3 tomy), Swetonjusza (Lipsk 1748, wyd. 2-e 1775); Tacyta (Lipsk 1752, wyd. 2-e 1772, wyd. 3-e, Oberlina, 1801, 2 t., oraz nowsze wyd. Bekkera Lipsk 1831, 2 tomy); najważniejsze zaś pomiędzy niemi jest wydanie Cycerona w 6-u tomach (Lipsk 1737—30; najstaranniejsze wyd. 3-e Halla 1774—77), do tego „Clavis

Ciceroniana* stanowi tom 6-ty (Lipsk 1739; wyd.

6-te, Reina Halla 1831).—W zakresie szkolnictwa E. podzielał zasady Gessnera, po którym objął był rektorat szkoły ś. Tomasza. Jego „Initia doctrinae Bolidioris* (Lipsk 1736) doczekały się ośmiu wydań (do 1802 r.); jego ,Initia rhetorica* (Lipsk 1750 i późaiej) były przez długi czas cenną książką szkolną. Ułożona przez niego saska ustawa szkolna „Sächsische Sohulordnuugen* 1773 roku, w istocie przetrwała aż do roku 1847. Talent krasomówczy E-go widnieje z dzieła „Opuscula oratoria, orationes, prolusiones et eclogia" (Lejda 1762, wyd. 2-e t-że 1767) i z wydanego po jego śmierci „Opusculorum oratoriorum novum volumen“ (Lipsk 1791; przekład niemiecki Rothego Lipsk 1791). — W teologji położył głównie zasługi objaśnieniami pisma ś. Z licznych pism w tym zakresie ważniejsze są: „Institutio interprets Novi Testament” (Lipsk 1761; wydanie 5-te Ammona r. 1792); „Anti-Muratorius* (Lipsk 1755) i „Opuscula theologica“ (Lipsk 1773 i 1792). Także jego „Opuscula pbi-lologica-critica” (Lipsk 1764 i 1776) zawierają niejedną rzecz ważną dla teologji. Niemałą zasługę położył również, wydając „Neue theologische Bibliothek* (10 tomów, Lipsk 1760—69) i „Neueste theologische Bibliothek* (2 omy, Lipsk 1773 — 79), którą w znacznej części sam napisał —E. A u-gust Wilhelm, filolog klasyczny, synowiec poprzedniego (ur. 26 listop. 1733, urn. 29 lipca 1801), był profesorem wymowy w uniwers. lipskim; wydał Liwjusza w 3 ch tomach (Lipsk 1769; wydanie nowsze 1785 w 5 -u tomach) i Ammjana Marcelina (Lipsk 1773).—Również jako filolog znany jest jego stryj Jan Krystjan Bogumił E. (syn Jana Krzyszt., superiuteudenta w Arnsztadzie i autora pism teologicznych, 1705—1758, a brat Jana Augusta 3 ), ur. 1756 w Arnsztadzie, urn. 1802 w Kinsdorfie pod Lipskiem jako profesor filozofji. Wydał on Fedra (Lipsk 1781), Syljusza Italika (2 tomy, Lipsk 1791—92) i innych klasyków i ogłosił dzieło „Ciceros Geist und Kunst“ (3 tomy, Lipsk 1798—1802).

Ernestyni, po niemiecku Ernestiner, nazwa stronników Ernesta Birona (ob.) w księstwie Kurlandyi i Semigalii. Od r. 1758 do 1763 rządził tu książę Karol Saski, królewicz polski. Gdy po wstąpieniu na tron Katarzyny 11-ej Ernest Biron został odwołany z wygnania i ogłosiono jego restytucyę, ujrzała wówczas zdumiona Mitawa w ciągu 4-ch miesięcy jednocześnie dwóch książąt Kurlandyi na swoim tronie książęoym, aż na-konieo 27 kwietnia 1763 roku królewicz Karol, nie mogąc dłużej walczyć z podtrzymywanym przez Rossy ę Birouem, dobrowolnie usunął się, otoczony najwierniejszymi stronnikami. Pozostało ich WBzakźe i w księstwie Kurlandzkietn bardzo wielu, gdyż jeszcze w ciągu następnych lat 10-ciu miejscowa szlachta rycerska dzieliła się na zwolenników Karola (tak zwanych Carolin er) i Birona (t. z w. Ernestine r), którzy nie tylko ustnie, ale w ogłaszanych drukiem broszurach, zarzucali sobie zdradę wzajemnie. Znaczną liczbę tych jedynych w swoim rodzaju broszur nagromadziła

w r. 1886 wystawa historyczna kurlandzka w Mi-tawie, czyniąc je przystępnemi dla wszystkich badaczy dziejów kurlandzkich.— Gustaw Manteuffel „Listy z nad Bałtyku“ (Kraków 1886 r.) str. 90—114; Dziennik „Słowo“ z r. 1886 NN-ry 147—158; „Przegląd Powszechny“ tom LI, str. 217 i dalsze; G. Manteuffel „Przewroty w dziejach księstwa Kurlandzkiego XVIII-go wieku“

o. M.

c5j

mm

<&>

Fi?. 162.

Ernestyński order.

Hml.

A. Pol.

And. S.

Erodium L’Herit., czaple noski, czapli dziób, czapliniec, czaplinosek, dziebre-nosek, dziebrenoska, iglica, iglicznik, Żórawino sek, rodzaj z rodź. geraniaceae (bodzisz-kowate), rzędu gruinales (<izi o bo wate), kl. dwuliściennych. Rodzaj ten ma kielich pięcio - listkowy, płatków w koronie pięć, foremnych lub nierównych. Pręcików 10, nitkami u dołu w wiązkę spojonyoh: pięć zupełnych, pięć niezupełnyoh, I. j. główek (pylników) niemających, i naprzemian z tamtemi osadzonych. Gruozołków miodnikowych pięć, w nasadzie płonnych pręcików. Owoców

(Kraków 1896), str. 23 i dalsze.

Ernestyńska linia, ob. Ernest, elektor saBki, i Albertyńska linia.

Emestyński order, wspólny order ksiąźęco-sa-skich domów ernestyńsko-gotajskiej linii, ustanowiony 25 grudnia 1830 r. przez książąt Sachsen-Meiningen - Hildburgbausen, Sachsen -Koburg- Gotha i Sachsen-Altenburg, jako wznowienie ustanowionego 1690 r. przez księcia Sazko -gotajskiego, Fryderyka I.,lecz później zaniedbanego, orderu Niemieckiej uczciwości (Redlichkeit). Uczestniczą w nim kawalerowie wielkiego krzyża ze szlachty dziedzicznej, kamandorowie pierwszej i drugiej klasy, i kawalerowie pierwszej i drugiej klasy, a łączy się z nim: srebrny krzyż zasługi, oraz złoty i srebrny medal zasługi. Insygnium tego orderu stanowi: Krzyż ośmiokończasty, emaliowany na biało, z obwódkami złotemi; pomiędzy ramionami krzyża zztery lwy złote; na tarczy umieszczonej po środku — portret Ernesta Pobożnego, a wkoło niego napis: fideliter et constanter, otoczony wieńcem dębowym; nadawany podczas kampanii osobom wojskowym odróżnia się, prócz dodanych dwóch mieczy, skrzyźo • wanych przez środek krzyża, pomiędzy jego ramionami — wieńcem lauro-

wym. Nad krzyżem unosi się korona. Kawalerowie wielkiego krzyża noszą go na szerokiej, ciemno ponsowej, z zielonemi wypustkami, wstędze morowej, przewieszonej przez lewe ramię; albo też, za wyraźnem nadaniem, na łańcuchu złotym, a wtedy mają także i gwiazdę, o czterech promieniach złotych, przedzielonych tyluż srebrnemi, otoczoną dokoła wieńcem. Komandorowie pierwszej klasy noszą cztaropromienną gwiazdę na szyi, z krzyżem na piersiach, komandorowie drugiej klasy—tylko gwiazdę na szyi, kawalerowie zaś—sam tylko krzyż, ale mniejszy, w pętlicy. Krzyże srebrne zasługi mają na awersie portret Ernesta Pobożnego, a na rewersie herb z dewizą; złote i srebrne medale—popiersie nadającego je monarchy.    *

Ernouf dô Verclive, Alfred August, baron, publicysta francuski (* 1817 w Paryżu—f 1880 tamże). Wydał na podstawie notât teścia swojego, barona Bignon, cztery ostatnie tomy jego „Histoire de France sous Napoléon“ (1829—50, w 14-tn

tomach) i sam napisał cały szereg dzieł historycznych, a mianowicie: „ Nouvelles études sur la révolution française“ (1852—64 w 2-ch tomach); „Histoire de Waltrade, de Lothair II et de leurs descendants“ (1859); „Histoire de la dernière capitulation de Paris” (1859); „Le Général Kléber“ (1869); „Souvenir de l’invasion prussienne en Normandie“ (1872); „Lob Français eu Prusse 1807 — 1808* (1872); „Histoire des chemins de fer fran. pendant le guerre franco-prussienne“ (1874); „Histoire de Maret, duo de Bassano“ (1878). Do tego dodać trzeba życiorysy niektórych techników i wynalazców francuskich: Filipa de Girard i Jacquard’a (1867); Lenoira, Bréçuet’a i Brezin’a (1867); Dyo-nizego Papin’a (1874); Piotra Latóura de Moulin (1878); Sauvage’a, Heilmana, Tbimonnier’a i Gif-fard’a (1884) i P. F. Talabot’a (1886); jako też o-pisy podróży po Tybecie, Kaukazie, oraz krainie Zulu, według Drewa, Thielmanna i Mohra (1878 — 79 w trzech tomach); „Les oiseaux chanteurs des bois et des plaines* (wydanie 3-e 1872) i kilka innych.    *

Emoul Jan Edmund, polityk francuski (* r. 1829 w Loudun, dep. Vienne). Adwokat w Poitiers, został wybrany w r. 1871 do Zgromadzenia narodowego, gdzie występował jako monarchista. Członek prawicy, był jednym z lepszych mówców tego stronnictwa i odznaczył się w walce przeciwko Thiersowi, którego faktycznie obalił wnioskiem swym na posiedzeniu 24 maja 1873 roku. W gabinecie Brogliego otrzymał tekę ministra sprawiedliwości i przemawiał gorąco za polityką walki. D. 26 lisopada 1873 musiał ustąpić miejsca Depeyre’owi. Odtąd nie grał wybitniejszej roli.

Emsdorf ob. Jaworze.

Ernst Henryk Wilhelm (* 1814 w Bernie— f 8 paździor. 1865 w Nicei), słynny skrzypek, uczeń Böhma i Maysedera w Wiedniu. Z jego kompozycyj do dziś dnia są grywane: słynna „Elegia“ i „Fantazya z Otella“.

Ernstthal, przemysłowe miasto w królestwie Baskiem, hetmaństwie okręgowem Cwikowskiem (Zwickau), powiecie Glauchau, przy drodze żelaznej Glauchau-Chemnitz; tworzy prawie jedną całość z miastem Hohenstein; wielki przemysł przędzalni czo-tkacki, zwłaszcza fabryki serwet dywanowych i materyj do krycia mebli; fabrykaty mają zbyt w Europie i Ameryce;—6 500 mieszkańców.

Fig. 163.

Erodium (owoc), opatrzone, Korona blado - purpurowa, od kielicha większa lub wyrównywająca mu. Trzy jej wyższe płatki są nieco większe od dwóch niższych, wszystkie w nasadzie włosem krótkim o-kryte, tępe, Torebki podłużne, przewrotnie - ostro-kręgowe, kosmate, w koło szyjki umieszczone i za pomocą długich ości do niej przymocowane. Ość na stronie wewnętrznej długim, białym włosem jest okryta, a po dojrzeniu spiralnie się skręca.

pięć jednoziarnowych, torebkowatych, w koło szyjki umocowanych. Każdy z nich przedłuża się w ość, wewnątrz kosmatą, po dojrzeniu spręży-sto-spiralnie skręconą. — E. cicutarium Herit. v., Geranium cicutarium L. Bocianie noski, bociany, bodziaszek, bodziszek, dziobki, grabelki, iglica, nosek bekasi, ziembie noski, żórawi nosek. Roślina ta miewa wielkość rozmaitą: niekiedy ledwie na oal jest wysoką, czasem stopy lub więcej dorasta. Łodygi ma gałęziste, włosem rzadkim, odstającym, pokryte, do ziemi przytulone lub mniej więcej proste. Liście pierzaste, listki podłużne, naprzeciw- lub naprzemianległe, krótko - ogoneczkowe lub bezogonecz-kowe, rozmaicie wcinane, o wcięciach tępych lub trochę Spiczastych, włosem króciutkim porosłych. Kwiaty w baldaszek na długiej szypułce zebrane, w liczbie 2, 3, 4, 6 lub nieco więcej; szczególne ich szypułki kosmate, po dojrzeniu zwisłe, w nasadzie maleńkiemi przysadkami

B. M.

Eroli Giovanni, margrabia, erudyt i literat włoski (* 1813 roku w Nami); kształcąc się w konwikcie biskupim, kolegował z papieżem dzisiejszym, Leonem XIII. Opuściwszy zawczasu zawód urzędniczy, oddał się literaturze, historyi, archeologii i geologii. Z pod jego pióra wyszły cenne, historyczne i archeologiczne, monografie: «Vite di

S. Alessio, di 8. Orsola e di 8. Silvestro“ (1841); ,11. sacco de’ Borboni in Nami“ (1848); „Miscellanea storico - narnese* (1858—62, w 2 tomach); „Notizie del célébré ponte di Augusto e di altri antichi e moderni ponti, presso Narni“ (1869); „Erazmo Gattamelata de Nami“ (1884); „Oggette antichi scavati in Terni dal 1880 al 1885“ (1886). Daleko mniejsze znaczenie mają jego ściśle literackie prace: „Baggio de la versione poetica del sacro libro della Bapienza“ (1854, cały przekład 1859); „Favole Esopiane di Fedro* (1877); »Prosa e versi* (1880—1889 w 2 tomach); „Alcune studii Sulla Divina Comedia“ (1859).    *

Eros, w greckiej mitologii bożek miłości, przez rzymskich poetów Amor, Cupido zwany. Homer go jeszcze nie wspomina; boginią wzniecającą miłość jest u niego Afrodyta. Według Hezyo-da natomiast (Teog. 120) jest on jednym z najstarszych bogów, który, lównie jak Gea i Tartaros, zrodzony z Chaosu, łączy pod swą władzą bogów i ludzi. Podobne kosmogoniczne pojęcie przebija i w wierszaob Safooy, która rodzicami E-a mieni Ura-nosa i Geę, i w Arystofanesie, który w Ptakach, wiersz 625, opiewa, że z jaja pierwotnego, zrodzonego z Nocy, powstał E., a spłodził on z Chaosem wszystkich bogów i śmiertelnych ludzi i walkę żywiołów zakłóconych załagodził. Również i mity religii orfickiej opowiadają, że E. jest synem Kro-nosa i Nooy, że pierwszy się pojawił i klucze od wszystkiego posiada. Od tego kosmogoniczne-go E-a najstarszych podań różnią się wieloe zdania, zawarte w Biesiadzie Platona, najsławniej-szem dziele starożytnych wieków o E-ie. E. w tern filozOficznem pojęciu jest to duchowy popęd płciowy, który pożąda tylko wzajemnośoi duszy, a przeszedłszy wszystkie stopnie dozwolonej miłości, ostatni jej wyraz stanowi, szczególnie zaś szlachetną miłość mężczyzn, jaka z to warzy skioh stosunków u greckioh ludów niezbędnie wyrodzić się musiała, w idealnej postaci przedstawia, uwu-źając w najgłębszyoh jej tajnikach nieprzepartą tęsknotę śmiertelnika za nieśmiertelnością. W zwy-czajnem rozumieniu jednakże był E. bożkiem mniej lub więcej zmysłowej miłości, a w tym charakterze wielbili go liryczni, elegijni i epigram-matyczni poeci najrozmaitszemi, genialnemi sposoby. Za matkę jego uchodzi zwyczajnie Afrodyta, za ojca podawano Aresa albo skrzydlatego Hermesa; w niektórych tylko mitycznych podaniach są rodzicami jego Zefir i Iris. Ponieważ zaś miłość nieznanemi drogami do serc się wkrada, stąd piszą niektórzy poeci, że rodzice jego nie są znani, albo że nie miał on ojca. Z najstarszego bóstwa staje się E. według tego pojęcia najmłodszym bożkiem, będącym wieoznie dzieckiem, nieostrożnem, grymaśnem, swawolnem, jednakże wszechpotęźnem, któremu nic stawić oporu nie zdoła, a z tego powodu zbrój nem w łuk, strzały i kołczan, albo gorejące pochodnie w rączce trzymającem. Bczlitośny dręczyciel wszystkich istot, nie oszczędza on nikogo, nawet własna matka ustrzedz się nie może przed jego pociskami; Heraklesowi skrada maczugę i skórę lwią, Apollinowi strzały, Aresowi szyszak, Poseidonowi trójząb, a samemu Zeusowi pocisk piorunowy. Przebiegły, jak i miłość, zastawia sidła i wikła w nich znienacka nawet i dobroczyńcę] swego, raniąc go ostrzem kochania (por. 59 odę Ana-kreonta). Zeus poznał w nim, zanim się jeszcze urodził, niebezpiecznego psotnika i rozkazał Afrodycie życia go pozbawić. Ta ukryła go jednakże w lasach, gdzie, przez dzikie zwierzęta wykarmio-ny, zaraz łuku próbował, który sam sobie wystrugał. Przepaska na oczach oznacza, że miłość jest ślepą, skrzydła zaś znamionują, że jest ona płochą, zmienną, serca łatwo zdobywającą. Jak powabna piękność budzi najpewniej uczucie miłości, tak zasiada on najchętniej na licach rumianych, uśmiecha się ze ślicznych oczu dziewicy i kornym jest niewolnikiem piękności. Ponieważ miłość pożąda koniecznie wzajemności, nie chciał E. prędzej podrastać, póki mu Afrodyta z uścisków Aresa nie porodziła brata, zwanego Anteros, t. j. bóstwo wzajemnej miłości. Rósł on odtąd szyb-

\j.

/,

ko i sił nabierał; szczęśliwym był, giy z braciszkiem się bawił, smutnym w samotności; wszakże nieraz przyszło i do boju pomiędzy braćmi. E. sam zwyczajnie jest towarzyszem matki swej, Afrodyty. W jego zaś otoczeniu występują często: Pothos (Tęsknota) i Hi mer os (Pożądanie), zastępujące niekiedy u poetów, jak w rzymskiej poezyi Cupido (Namiętność), miejsce samego Es; dalej Peitho (Namowa), Gracye i Muzy, Hymen, Tyche albo Fortuna. Prócz tego dawali mu późniejsi poeci greccy i rzymscy jeszcze licznych braci imienników, E rot ów, w łacinie: A mor es i Cupidines, Amoretki, uchodzących za synów Afrodyty albo Nimf. Jeszcze późniejsze mityczne opowieści kojarzą najściślejszym węzłem E-a z Psyche, uosobieniem duszy ludzkiej, przedstawianej w postaci motyla albo dziewicy ze skrzydłami motyla. E. łączy się z nią w gorącym u-ścisku, albo też dręczy ją, wyrywając lub opalając jej skrzydła nad pochodnią. Z podań tych u-tworzył Apulejusz (ob.) w swych Przemianach prześliczną opowieść, w której owa para rozkochana, doświadczywszy cierpień największych z winy kobiecej oiekawości, po długiem bolesnem rozłączeniu znajdujh wreszoie błogie szczęście na wieki. Dzieckiem tego stadła jest Szczęście. Pod allegoryczną osłoną kryje się w powieści tej głęboka myśl filozoficzna, zaczerpnięta zapewne z Platona, że E., jako dobroczynna istota, ludzi ku dobremu, a przez to do jedynego szczęścia, wiedzie. Najsławniejszy kult E-a był w Tespiach, w Beocyi, u stóp Helikonu; pierwotnie święcił się on na cześć kosmogonicznego bóstwa, przedstawionego w postaci głazu nieociosanego, i połączony był z nabożeństwem dla Muz, które, pierwotnie boginie źródlane, miały na Helikonie gaj i źródła święte, Aganippę i Hippokrenę. Co cztery lata święcono tutaj przez dłngie wieki, aż po czasy Rzymskiego cesarstwa, uroczystość Erotyi albo Erotydyi, uświetnioną konoertami muzycz-nemi i gimnastycznemi igrzyskami. Prócz tego czczono E-a w Atenaoh, na pamiątkę wyswobodzenia miasta od władzy tyrańskiej przez Harmo-dyusza i Arystogitona, serdeczną przyjaźaią z sobą związanych; dalej w Megarze, Spareie, na wyspach Krecie i Samos, w Paryon nad Hellespon-tem i w wielu innych miejscowościach. Czczono go zaś nie tylko jako bożka miłości pomiędzy dwiema płciami, lecz także jako bóstwo, kojarzące serdeczną przyjaźń i miłość pomiędzy mężczyznami i pomiędzy mężczyznami a dorastającymi młodzieńcami, a związki te, w najświetniejszych czasach Grecyi, wolne od skazy, stanowiły istotnie duszę ćwiczeń wojennych i gimnastycznych. Z tego względu stały po starożytnych palestrach i gimnazyach posągi jego pomiędzy Hermesem i Heraklesem, a w Elidzie przedstawiała płaskorzeźba jedna E a i Anterosa, walczących z sobą o pa'mę zwycięstwa, jako miłość i wzajemność męskiej młodzieży. Stąd też „święty zastęp" Te-banów poświęoony był Erosowi, a Spartańczy-cy i Kreteńczycy składali mu zawsze przed bitwą hojne ofiary, aby pod jego opieką wytrwać

wiernie w jednym szeregu. R?ymzki Amor albo Cupido jeit żywcem przejęty z poezyi i sztuki greckiej, a w Rzymie nigdy nie miał osobnego kultu publicznego. Artyści greccy szli dokładnie śladami poetów, przedstawiając E-a jako urodziwego, dorastającego młodzieńca, albo też, zwłaszcza w późniejszych wiekach, jako miluchne dziecko, prawie zawsze w skrzydła przybrane. Zwy-czajnemi oznakami jego są: łuk, strzały i gorejąca pochodfiia. Z kwiatów jest róża jemu poświęconą; ze zwierząt stanowią zając, kogut i ko-zieł charakterystyczne symbole jego zapałów. Posąg E-a, jedno z najsławniejszych dzieł rzeźby starożytnych wieków, wykuty z penteliokiego marmuru przez Praksytelesa, dostała znana hetera Fryne w podarunku od mistrza i ofiarowała go

S’il

rrz Æ

Jrs

Ał/r\*-

' h ‘Ł

Fi*. 164. Eros.

-i i

świątyni w Tespiach; ^cesarz Nero zabrał go do Rzymu, gdzie za panowania Tytusa, podczas pożaru, zniszczał. Był jeszcze w Tespiach sławny posąg śpiżowy E-a, dzieło Lizyppa, a w Atenach, w świątyni Afrodyty, posąg jego, rzeźbiony przez Skopasa. Dla tejże świątyni wymalował Zeuxis E-a uwieńczonego różami, a Pauzyasz przedstawił go, jak strzały i łuk odrzucił i zabrał się do gry na lirze. Niezliczone i przeróżne są przedstawienia E-a na kamieniach rzniętych i płaskorzeźbach, na któryoh bożek, to z dzikiemi zwierzętami, jak z panterą Dyonyzosa, igra, to innym bogom znamienne ich oznaki skrada, to w rozmaity sposób zajęcia śmiertelnych przedrzeźnia. W jednej grupie odtworzył Skopas trzy stopnie miłości, w której przedstawieni są: Eros, Pothos i Himeros. Na płaskorzeźbach pojawia się także E., albo razem z bratem swym Anterosem, albo jak pomaga A-frodycie w kojarzeniu par miłosnych, np. Parysa i Heleny, w pocieszaniu opuszczonych kochanków,

S. Drz.

K. K.

Dł. 8—9 mm.

Erosanthia. Święto wiosenne (sap, ściągnięte oę= wiosna, avfio<;==kwiat), obchodzone w Peloponezie, wyłącznie przez kobiety (Hesych. I). K K-Erotianos, gramatyk grecki, żyjący za czasów Nerona, napisał objaśnienia wyrazów przestarzałych, napotykanych w dziełach Hippokratesa p. n. Twv Trap’ ‘IîrîEOxpàtet Xś£scov aovaYaypfy posiadamy je dotąd, chociaż prawdopodobnie w zmie-nionem nieco opracowaniu późniejszem. Dzieło to jest bardzo ważne dla dziejów nauki lekarskiej z powodu liczny oh tam przytoczonych wyjątków z dzieł zaginionych. Najlepsze dotąd wydanie wyszło staraniem Józefa Kleina w Lipsku roku

Dr J. P.

1865.

wnież Eros.

jak Aryadny, a wreszcie jak starcy nawet, pooi-skiem jego rażeni, możnej woli bożka ulegają. Pomiędzy starożytnemi posągami i statuetkami E-a, do naszych czasów dochowanemi, do najznakomitszych należą: Torso w Watykanie, przedstawiające bożka w melancholioznem rozmarzeniu miłosnem (rzeźbę tę, przypisywaną Praksyteleso-wi, znalazł malarz Hamilton w r. 1770 przy Via Labicana); E. próbujący łuku, tu podany, zdobiący kapitolińskie muzeum w Rzymie, prawdopodobnie kopia śpiźowego oryginału Lizyppa; E. bawiący się w kosteczki, w berlińskiem muzeum; piękna grupa, w której przedstawieni są E. i Psyche, całujący się w namiętnym uścisku, w doskonałej kopii klejnot muzeum kapitolińskiego.—Por. Jahn „Ar-chaeologische Aufsaetze “(Gryfia 1845); Grimm „Ue-ber den Liebesgott“ (Berlin 1851); Schoemann „De Cupidine cosmogonico“ (Gryfia 1852); Furtwängler „E. in der Vasenmalerei“ (Monachinm 1874); Primer „De Cupidine et Psyche“ (Wrocław 1875); Stephani w .Compte rendu de la commision archéologique“ z roku 1877, str. 53 i nast.

Eros. Oprócz bożka miłości znani są jeszcze w świecie starożytnym pod tern imieniem dwaj lu dzie; 1) aktor rzymski, zrazu niplubiony, dopiero gdy się wyćwiczył w szkole sławnego Roscyusza, jeden z najznakomitszych; 2) niewolnik Antoniusza, wymieniony przez Plutarcha („Ant.¹ 76), który, kiedy mu pobity tryumwir podał miecz z rozkazem, aby go przebił, przyjął i sam w sobie wobec pana utopił. Scenę tę reprodukował Szekspir w trag.: „Ant. i Klêop.“.

Eros Newm., Gatrzyściak Now., Lubczyk Łom. Rodzaj owadu tęgopokrywego z rodziny zmiękowatyoh (Malacodermata)\ do której należy też sławny robaczek świętojański (Lampyris). Rodzaj E.: różki jego jedenasto - członkowe, długie. Tarcza tułowiu z łukowatemi brzegami po bokach, żłobkowana po środku. Żjje na kwiatach; dotknięty, udaje nieżywego. Z kilku naszych gatunków najpospolitszy: E. aurora Fabr., grzbiet i pokrywy ma czerwone, od spodu ciemno - brunatny, z jaśniejszemi cokolwiek nogami i różkami.

. S. M.

Erotidia (z odmianami końcówki), uroczystość obchodzona w Tespiach na cześć Erosa, opiekuńczego boga tego miasta. Odbywała się co 5 lat, złożona z ćwiczeń gimnicznych, a zapewne i z konkursów muzycznych, o ile wnosić można z tekstu Plutarcha, opiewającego, ża podczas tej uroczystości Eros łączył się z Muzami. W napisach atoli prócz ćwiczeń gimniczaych żadne inne nie są wspominane. Zdaje się, )ź E. obchodzono także w Paryonie, którego bóstwem głównem był ró-

K. IC.

Erotomania—O błąd miłosny, ob. ten wyraz. Erotycy i erotyczna literatura w G-recyi i W Rzymie. Do literatury erotyczne) starożytnej zaliczyć można wszystkie rodzaje podrzędne: lekkie poezye, epigrammata, romanse, których główny przedmiot stanowi miłość w rozmaitych swoich objawach. Określenie to wszakże nie obejmuje, naturalnie, rodzajów podnioślejszych, w których może być sławiona miłość, jak np. hymny, trage* dye, lub nawet traktaty filozoficzne. W Grecyi literatura erotyczna jest zarazem formą powstałą z elegii i odroślą poezyi lirycznej. Pierwszymi jej przedstawicielami są: Alkman, Alkaios, Safo i Ana-kreon. W w. V przed Chr. Antymach z Kolofonu napisał sławną elegię erotyczną, która do naszych czasów nie doszła, do kochanki swej Lyde. Ate-neusz zachował długi ustęp Hermazynaksa z Kolofonu. Poezya wszakże erotyczna rozwinęła się głównie w literaturze aleksandryjskiej, wzbogaciwszy się nową formą, bukoliczuą. Uprawiali ją poeci wielkiej wartości: Fileas z Kos, po którym ooala-ło kilka fragmentów elegijnyoh; Kallimaoh, którego znamy głównie z Warkocza Bereniki, przetłómaczonego priez Katulla, a może i z 20-ej Heroidy Owidyusza; Kydippos, potem Meleagros, a szczególniej Teokryt. Do literatury aleksandryjskiej bezpośrednio lub pośrednio należą liczni autorowie trzechset dziewięoiu epigramatów erotycznych Antologii greckiej. Kwitli oni w ogólności w okresie między III w. przed, a IV po Chrystusie, łączą się więc z okresem bizantyjskim; niektórzy z nich są rodu latyńskiego, większość wszakże pochodzi z krain greckich. Pierwszy romans w literaturze greckiej ukazał się w 11-em stuleciu przed Chr., a były to Opowiadania milezyjskie Arystydesa, przetłómaczone po łacinie przez Annalistę Sisennę; dzieła tego nie mamy, lecz posiadamy całą seryę romansów greckich, później pod natchnieniem jego powstałyoh, gdy nowa sofistyka grecko • łacińska wprowadziła takie utwory w modę i nadała im rozwój najszerszy. Zbiór, noszący tytuł „Seriptores erotici grae-ciu, zawiera w sobie całe dzieła, albo fragmenty: Parteniusza, Achillesa Tacyusza, Jamblichusa, Antonius sa Dyogenesa, Longusa, Ksenofonta z Efezu, Heliodor a. Do literatury erotycznej zaliczyć jeszcze można listy wielu sofistów z w. III, jak np. Filostrata, Alcyfrona, Lesbonaksa i drugiego sofisty z w. V, ArysteneBa z Nicei.

Pod wpływem literatury greckiej, a szczególnie aleksandryjskiej, rozwinęła się poezya erotyczna w literaturze łacińskiej, i z romansów greckich czerpał natchnienie jedyny w tym rodzaju pisarz łaciński, którego zacytować możemy: Apulejusz. Poeci łacińscy z I-go w. przed Chr. przetłómaozy-li mnóstwo poezyj aleksandryjskich; wielu też poe-

S. M.

tów greckich osiadło w Rzymie, jak np. Parteoios z Nioei, który pewny wpływ wywarł na Korneliusza Gallusa, a szczególniej na Wergiliusza. Pierwszym autorem elegij erotycznych był Warron z Atoksu (82—37), którego pisma zaginęły. Z czasów Cezara nie doszły do nas dzieła Tycydasa,

C. Licyniusza, Calvusa C. Helviusza, Cynny, Korneliusza Noposa, Korneliusza Gallusa, któremu Wer-giliusz poświęcił dziesiątą swą eklogę i który przetłómaczył wszystkie utwory poetyczne Aleksandryjczyka Euforyona. Mamy tylko poemat „Di-rae", niesłusznie przypisywany poecie Wirgiliuszowi, oraz dzieło Katulla, z którego 116 utworów poe-tyckich większa część zalicza się do rodzaju erotycznego. Zdaje się, że orator HortenByusz i Marcus Brutus również poezye erotyczne pisali. Dziesięć eklog Wergiliusza po części też do literatury erotyoznej należy, szczególniej zaś druga i dziesiąta, zwrócone do Korneliusza Gallusa. Pomiędzy odami Horacyusza jest także wiele erotycznych. Poezya tego rodzaju cieszyła się wielką wziętośoią w czasach Augusta i w całym ciągu wieku pierwszego po Cbr. Oprócz trzech mistrzów w tym rodzaju: Tybulluea, Propercyusza i Owidyusza, Pliniusz Młodszy wymienia długi szereg poetów, znanych lub nieznanych, którzy uprawiali poezyę miłosną, a w ich liczbie nawet cesarzy: Augusta, Ty-beryusza, Nerona i Nerwę. Znamy jeszöze C. Va-giusza Rufusa i Domicyana Marcusa, współczesnych z Horaoyuszem, Alfiusza Flaviusza, współczesnego z Seneką starszym, Arrunoyusza Stellę, Stacyusza i Marcyalisa, i autora zaginionych elegij er otyci nyCh do swej żony, Violantilli, z tejże epoki, co niejaka Sulpioya, której niesłusznie pono przypisują utwór, prawdopodobnie pochodzący a w. IV p. t. „Sulpiciae satura“, ożyli „Heroicum carmen“. Siedem eklog Calpurniusa, współczesnego z Neronem, w pewnej mierze wchodzi też do literatury erotycznej, równie, jak znaczna część epigrammatów Mar-tialisa. Po epoce Marka Aureliusza w literaturze erotycznej spotykamy już tylko dzieła nieszczególnej wartoś :i: .Pervigilium Veneris“, poemacik, (prawdopodobnie wszakże z ozasów Antonina); niewielką epopeję ,De concubitu Martis et Veneris“, przypisywaną niejakiemu Repozyanusowi; List Dydony do Eneasza w 150 beksametrach, którego czas ani autor nieznany; trzynastą idyllę Auzoniusia, .Cento nuptialis"; niektóre epigrammata Klaudyana i niektóre utwory Luxoriusa, poety afrykańskiego z czasu Wandalów.—Z poezyą erotyczną właściwą nie należy mieszać, zostającej z nią wprawdzie w bliskiej styczności, ale różniącej się sprosaą swą treścią, poezyi, w tym rodzaju, jak np. „Erotopaegnia seu Priapeja veterum et recentium Veneri jocoBae sacrum“. Rodzaj ten, zwany w starożytności Sota* dycanym, od greckiego poety Sotadesa (280 przed Cbr.) a w nowwszych czasach—s adycznym, od słynnego wszetecznika, margrabiego de Sade, albo pornograficznym, wybujał we Francyi za cza sów Ludwika XIV i XV.    *

Erotylidae, Dołeczniki Now., rodzina owadów tęgopokrywych, z plemienia skryto - pięcio -człcnkowych {Kryptopentamera). Odznaoza się gło-

Encykl. Pow»x. Uluttr. Zetxyt IBS. T 20-ty.

wą wpuszczoną w tułów, rożkami ll-sto-członko-wemi i pięcio - obrączkowym odwłokiem. Należą tu rodzaje: amerykański Erotylus (Dołecznik) i europejskie: Tripfax, Eugis.

Erozya (geolog.). Nazwą tą oznaozana jest działalność wód, płynących na skały, tworząoe pokłady powłoki ziemskiej, ujawniająca się ich rozmywaniem, czyli żłobieniem. Samo spadanió kropli deszozowych na powierzohnię ziemi wywołuje już widoczne na niej ślady podobnego żłobienia, występujące w postaci większych czy mniejszych zagłębień, jak to na wilgotnych, więc miękkich, po-brzeźach wsielkiego rodzaju wodozbiorów zauważyć można. Z kształtu tych zagłębień daje się nawet wnioskować, czy deszcz padał prosto, czy ukośnie. Przykłady podobnych odcisków kropli deszczowych spotykamy na bardzo dawnych pokładach geologiezuycb, a odciski te wskazują nam, Ź8 pokłady te wytworzyły się niegdyś na wybrzeżach dawnych wodozbiorów. Ale krople ulewnych deszczów łączą się w drobne strumyki, które, unosząc z sobą lekki piasek, żłobią sobie łożysko, jak to codziennie widzieć na miękkiej powierichni ziemi możemy; strumyki te następnie łączą się w potoki, które takąż samą pracę prowadzą dalej, ze zwiększoną wszakże energią, żłobiąc już, na Btokach gór mianowicie, głębokie parowy i jary; wreszcie potoki te zlewają się w coraz większe strumienie i ostatecznie w rzeki, które, unosząc z sobą wszystko, cokolwiek opór stawić im UBiłuje, mianowicie podczas wylewów swoich, wyżłabiają już szerokie doliny na powierzchni lądów. Mechaniozne to działanie wody na twarde masy, tworzące pokłady ziemi, poprzedzone jest zawsze chemicznem jej na te masy działaniem, jak niemniej wpływem na nie innych jeszcze czynników atmosferycznych, wywołujących tak zwane wietrzenie, rozkruszanie skały. Na gładkim, nierozłożonym granicie i najszybszy potok, przez długi ozas nawet po nim spływający, zaledwie widoczny ślad pozostawia. I dopiero kiedy skała ta, pod niszczącym wpływem kwasu węglanego, rozpuszczonego w wodzie, zostaje zgryzioną, kruchą, kiedy się na żwir i piasek rozpada, a jej okruchy, bieżącą unoszone wodą, szlifierskim niejako, trącym materyałem się stają, wtedy istotna rozpoczyna się E., drążenie i rozmywanie pokładów. Wzmaga się ona znacznie własnością wody zwiększania swej objętości prze* marznięcie. Samo zamarzanie wody w szczelinach skał już wystarcza do ich skruszenia. Ponieważ zaś wszystkie szpary, otworki i włoskowate szczeliny skał wypełnione są wodą, ponieważ dalej woda ta w klimataoh umiarkowanych marznie co zima, a na wysokich górach prawie co noc w ciągu całego roku, to zjawisko to bardzo ważną wo-góle odgrywa rolę w sprawie mechanicznego skał rozkruszania. Ze ścian skalnych, piętrzącyoh się wysoko nad potokiem górskim, choć nieulegająoych bezpośredniemu jego na siebie wpływowi, spadające podozas odwilży drobne okruchy i większe głazy porywane są przez wody i unoszone. Okruohy te podczas’ unoszenia tego zaokrąglają się, ulegają otoczeniu, częścią skutkiem ocierania się jednych

69

o drugie, drobniejsze bowiem szybciej od większych są unoszone, częścią skutkiem tarcia się o ściany skalne potoku, przez co żłobi się również i samo jego koryto. Najdrobniejsze nawet cząsteczki miału. z tego ocierania się powstające, zawieszone w wodzie, a z całą szybkośoią prądu unoszone, również przyczyniają się do żłobienia. Im większa prędkość przepływu wody, tem znaczniejsza siła jej przenoszenia, a więc i drążenia łożyska; stąd też wielka moc żłobienia niewielkich nawet potoków górskich, w porównaniu z powolnie pły-nącemi strumieniami, stąd potężna nurtująca siła wodospadów, gruchocąca nierzadko skały, przez które się rzucają, i powolne ale ciągłe cofanie się wsteczne tych wodospadów. Klasyczny pod tym względem przykład przedstawia słynny wodospad Niagary między jeziorami Erie i Oatario, z których pierwsze leży o 100 metrów wyżej nad diugiem; odległość zaś jezior wynosi 32 mile angielskie, (około 7 mil naszych). Dno rzeki Niagary przed wodospadem ma spadek niewielki, rzeka więc płynie dosyć spokojnie; w pobliżu wodospadu zaczyua biedź szybciej po dnie skalnem, nierównem, wresz cie spada z wysokości 50 metrów dwoma ramionami, tworząo jeden z najwspanialszych w świecie wodospadów. Woda jego, spadłszy na dół, z wielką szybkością bieży po dnie pochyłem wąskiego parowu, długiego na l*/a mili naszej, głębokiego do 90 metrów, wreszcie znikającego pod miastem Queenstown. Otóż oddawna już przypuszczano, źe niegdyś wodospad znajdował się właśnie na gruncie dzisiejszego miasta, a dopiero z postępem czasu odsunął się o owe l¹/, miii ku jezioru Erie, przyczem i wysokość jego znacznie się zmniejszyła. Przypuszczenie to stanowczym obecn e stało się faktem. Koryto rzeki powyżej wodospadu stanowią wapienie twarde, poniżej których leżą pokłady dosyć miękkiego marglu i piaskowca. Wody, spadając pionowo z pokłada wapiennego, spotykają miększe skały, które giuchocą i wymywają, a pedmyty tym sposobem wapień, ostatecznie pozbawiony oparcia, cbrywa się stopniowo. W niedawnych stosunkowo cżasacb, bo w 1818 i 1828 r., wodospad Niagary wywołał dwa potężne podobne obrywy, które, nakształt trzęsienia ziemi, odb.ły się na przyległych okolicach. Obok wszakże takich wyjątkowych obrywów drobniejsze roz-kruszanie pokładów stałe się odbywa. Dane geologiczne stanowczo dowodzą, źe wody Niagary płynęły niegdyś po miejscowości, o 100 metrów wyżej hż^cej od di iaiejszego koryta rzeki. Cofanie s'ę roczne wodospadu Lyell i inni geologowie obliczają mniej więcej na l/₃ metra, z er ego wynika, źe około 35 000 lat trzeba było, aby wodospad cd Queenstownu cofnął się do dzisiejszego swego położenia. Wodospady St. Anthony na Mississippi cofają się rocznie o 1.7 metra. Jednym z najpierwszych skutków żłobienia powierzobni ziemi przez płynące po niej wody jest powstawanie parowów i jarów. Bardzo bogatego pod tym względem materyzłu do badań doBtarcza nam Rossya. Przed pół wiekiem jeszcze Murchison, podróżując po Rtssyi, zwrócił uwagę, źe nigdzie tak wiele, ani tak szybko nie tworzy się parowów. W istocie, eała prawie południowa Rossya do samych brzegów morza Czarnego posiada doskonałe warunki do ich powstawania. Powierzchnia jej, lekko pochylająca się bu temu morzu, w rzeczy samej poryta jest mnóstwem jarów, z któryoh niejeden dosięga 60 i więcej metrów głębokości. Grunt tu stanowi w znacznej części czarnoziem, pokrywający warstwy piaszczystej gliny z przymieszką węglanu wapna, czyli tak zwanego w nauce lös s u, bardzo łatwo żłobić i wymywać się dające. Otóż na wiosnę, kiedy zaczynają topnieć ogromne masy śniegu, małe strumyki zamieniają się w burziiwe potoki, biegnące po poohyłości, które, spotykając utworzone w caarnoziemie podczas lata szpary, przebiegają niemi i drążą kruchy podkład, tworząc w ten sposób parowy. Lyell zwróoił uwagę na podobneż tworzenie się parowów w kruchych gruntach Ameryki, mianowicie, w Georgii i Alabamie, gdzie w jednej miejscowości obliczył, że parów, na 16 metrów głęboki, wyżło-b:ouy został w ciągu lat 20. Siosująo to obliczenie do parowów roasyjskioh, wobec ich znacznej głębokośoi, dochodzącej nieraz, jak w zagłębiu Donieckiem, do kilkudziesięciu sążni, oraz biorąc pod uwagę, źe w nich nietylko loss, ale nieraz i granit jest wyżłobionym, musimy, dla wytworzenia ich przyjmować okres bez porównania dłuższy. U nas mnóstwo urwistych parowów i jarów, cbcć mniejszych wymiarów, na gruncie lössem pokrytym, spotykamy w Lubelskiem, Sandomierskim i Opatowskiem. Doliny Elby i jej dopływów, stanowiące tak zwauą »saską Szwejcaryę“, są wynikiem E-i. Dzisiejszy jej Iabiryn i mas skalnych, o tak dziwacznej nieraz postaci, stanowił negdyś nieprzerwaną równinę z poziomo prawie ułożonych pokładów piaskowca, ciągnącą się jednostajnie na poz'omie dzisiejszego Königsteinu i Liliensteinu. Pokłady te przez Elbę i jej dopływy wyżłobione podczas okresu trzeciorzędowego, do głębokości 270 metrów, przedstawiają dziś owo wąwozy i parowy, które w)ją się poplątaną siecią wśród ocalałych, nieroimytych mas skaloych, piętrzących się obecnie niby zwaliska jakiegoś olbrzymiego, zniszczonego miasta. luny, potężniejszy i wspanialszy jeszcze przykład żłobiącej działalności wody przedstawia nam obszerny bardzo układ głębokich parowów i wąwozów rzeki Color ido w stanach północno-ame-rykańskich Utah i Arizona, które znane są pod nazwą Kanionów. Powierzchnia owego terryto-ryum stopniowo wznosi się od brzegów morza ku lądowi, w postaoi rozległych tarasowych płasko-wzgórzy, aż do 4 000 metrów wyniesienia nad powierzchnię oceanu, W budowie geologicznej tarasów owych udział wzięły najrozmaitsze pokłady pierwotne, paleozoiczne, a w części i drugorzędo-we, mezozoiczne, spoaaywające poziomo na granicie. Otóż w całym tym systemacie pokładów rzeka Colorado wyżłobiła słynną sieć swoich kanionów. Główne rzeki koryto stanowi dziś długi na 60 mil geograficznych, a na 1 000—2 000 metrów głęboki kanion, pionowo wyżłobiony w pokładach osadowych i na 200—300 metrów głębiej jtszoze

w podßtawowy granit sięgający; do głównego tego kanionu mają uśoie liczne kaniony boczne nie mniejszej głębokości.—Wytworzenie wszystkich dolin na święcie jest również skutkiem wymycia pokładów skalnych przez bieżące wody, które doliny te, jedne obok drugiej, wyżłobiły na nieprzerwanych pierwotnie stokach górskich, zmieniając jednostajną po cjątkowo ich powierzchnię w wielce urozmaicony układ występujących naprzemian dolin i grzbietów skalnych, jako pozostałości po istniejących niegdyś pierwotnie górach. Szczególnemi zjawiskami E-i, czyli żłobienia, są tak zwane kotliny skalne i piramidy ziemne. Pierwsze powstają w dnie rzeki czy potoku u stóp wodospadów lub chyźosto ków, niekiedy pod lodowcami. Są to zupełnie fo remoe, większe lub mniejsze, walcowate zagłębienia czyli kotliny w dnie skalistem. Powstają one land, której karty posiadamy z IX, XIV i XVII skutkiem tego, że woda, spadając pionowo i Bpoty- wieku. W IX wieku wyspa przedstawiała rozległą kając na dnie strumienia okrucby skalne, wprowa- równinę, posiadającą w części swej południowo za-dza je w ruch wirowy, który, dłuższy czas trwając, wierci niemi w dnie skaluem mniej lub więcej głębokie kotliny w najtwardszej nawet niekiedy skale. Kotliny te, na kilka metrów nieraz głębokie; często na wewnętrznej swej, wygładzonej, powierzchni ukazują jeszcze spiralne brózdy owego żłobienia, a niekiedy na dnie swojem jeden lub więcej luźnych, okrągłych, różnej wielkości głazów, które stanowiły właśnie owe wiertnicze niejako dłuta. Takie potężne kotliny skalne widzieć możemy w tak zwanym „ogrodzie lodowcowym“ w Lucernie i w okolicach Chrystyanii w Norwegii; mniejszych rozmiarów w Turyngii, Saksonii, Saskiej Szwajcaryi, Finlandyi; obecność zaś ich dowodzi zawsze istnienia niegdyś w tern miejscu bystrego potoku i ujawnia potężne jego działania na twarde podłoże skalne. Piramidy ziemne, przeciwnie, mogą powstawać jedynie wśród miękkich skał gliniasto - piaszczystych, zawierających większe i twardsze głazy, czy okrucby skalne.

pociem podmyte wyżej leżące wapienie obrywają się, nie znajdująo podpory. Z tego względu portowi Bałtyckiemu grozi nawet poważne niebezpieczeństwo. Stwierdzono, że brzegi hrabBtwa Jorku w Anglii od czasu najścia Normannów straciły pas ziemi, mający iy₂ kilometr, szerokości i 12 metrów wzniesienia, a od zajęcia miejscowości tej przez Rzymian pas trzykilometrowej szerokośoi. Toż samo dzieje się na brzegach Noîfolku i Suffolku. W ostatniej miejscowośoi brzegi składają się u dołu z glin i piasków, u góry z pokładu zwykłej kredy pisarskiej, która, wciąż podmywana, obrywa się ostatecznie i zapada w morze. Brzeg wschodni Ameryki traci rocznie w ten sposób pas ziemi na dziewięć stóp szeroki. Ale szczególniej pouczający dziejowy przykład przedstawia nam wyspa Helgo-

chodniej dosyć wzuiesioną i zaludnioną miejscowość, na której Rzymianie kilka obronnych wznieśli budowli. W XIV wieku wyspa zmniejszyła się do czwartej prawie części; pozostała * niej tylko owa południowo-zachodnia wyżyna W XVII wieku dwie tylko skaliste wyspy wychylały się jeszcze nad powierzchnię morza, z cieśniną między niemi, i te właśnie do dzisiejszego dnia ocalały. Jedynym czynnikiem tak znacznego rozmycia wyspy były fale morskie. Oddawna już zauważono, że rzeki, płynące w kierunku południków, mają odmienne brzegi. Pierwszy Pallas, podróżując po Rossyi europejskiej i aayatyckiej, zauważył tę odmienność brzegów Wołgi, Obi, Jeuiseju, Leny, mianowicie w miejscach, gdzie koryta ich mają kierunek południowy. Wszędzie brzeg ich prawy jest stromy, wyniesiony, lewy zaś płaski, równy. Zjawisko to przypisywał on podmywaniu przez wody prawego brzegu rzeki, choć dla czego się tak dzieje, zrozumieć nie mógł. Wyjaśnieniem tej kwestyi zajął się dopiero Baer, badając szczegółowo koryto Wołgi. W istocie dużo jest faktów stwierdzających stałe podmywanie i niszozenie przez wody prawego brzegu rzeki, a przeciwnie oofanie się ich od lewego. Tak na południe od Niższego Nowogrodu, leżącego na prawym brzegu Wołgi, stał niegdyś klasztor na samym brzegu rzeki, z biegiem czasu podmywanym do tego stopnia, że nowy klasztor znacznie dalej od brzegu zbudować musiano; w istocie, opuszczone budowle zapadły się w wodę, a dziś nowym takiź sam los zagraża. Dilej jeszcze ku południowi, miasteczko Czarny Jan w 1625 r. było przeniesione na nowe miejsce, bardziej oddalone od rzeki i zdające się zupełnie bezpiecznem; od tego czasu zapadła się już część wału miejskiego i cały szereg nadbrzeźuyoh domów, samo zaś miasto znalazło się już obecnie nad brzegiem. Naodwrót znowu istnieją fakty, dowodzące niewątpliwie, że rzeka od lewego odstępuje brzegu. Miasto Kazań leży w odległości trzech wiorst od lewego brzegu Wołgi, gdy tymczasem w Samem mieście wykryć można dawny, istotny brzeg rzeki. Według świadeotwa Ibn Fos-lana, podróżnika z X-go wieku, dawni Bulgarowie

Wtedy każdy głaz podobny, podczas rozmywania wodami z powierzchni ziemi do głębi, służy za trwałą, niezniszczalną pokrywę dla cząstek skalnych miękkich, poniżej jego leżących, tak, że pozostają pod aim wysmukłe, nîeiozœyte słupy, albo piramidy skalne, zwieńczone na szczycie większym, przykrywającym je, głazem. Piękne przykłady * tego widzieć można w miejscowości zwanej „am Ritten", w dolinie Finsterbachu pod Klobenstein, niedaleko Bozen w południowym Tyrolu, oraz w miejscowości „Schloss Tirol* pod Meranem, gdzie piramidy takie mają 30—35 metrów wysokości, a złożone są z dawnego gruzu zwałowego (odwiecznej moreny). Fale morskie w sprawie rozmywania i żłobienia lądu niepośleduią również odgrywają rolę. Pędzone wiatrami i uderzające o brzegi silnie je szcrerbią, mianowicie, jeżeli spotykają na nich kruche, łatwe do rozmycia skały. Przykładów tego wszędzie znajdujemy mnóstwo. Tak na wybrzeżach Estonii strome pobrzeźe odnogi Fińskiej duże ponosi straty w skutek podmywania, składa się bowiem u góry z twardych wapieni, u dołu zaś, w miejscaoh uderzania fal, z miękkich glin i piaskowców, łatwo rozmywać się dająoych,

il

■*-

w.

:.Il

Ci

r.

’i jto '

%

SÎà

■ GS

■Si

Hr*

S Ą*Ś -

PUWŁ ‘■A* - -- ■»— V^'l^

T*£i

■ ■

Ki.--?*

■    • ^BgK- Jjjd

.

sssr**?^

i JSR

-T

m

Fig. 165. Piramidy ziemne w Tyrolu „am Ritten”.

i™-" —

_________

i ... *w£i“

ni

K

r&ifeyfcśw

"iii>iiii'llll'igi^Viiri "' "'    ¹ i" i" •-;'k'iM~

&*'■- '    -.....'ir-l,)l|—- ~    dlBj

f ,<

ISi.rr.I~.- •    -    "<w y ^stjriwm

•^«■r.rr •■'*: a^rtsa^’yjggg-

*»«

ferüd

ŁT:^5

I

' 1

■■(

lössr/Hw fx:i

*v..-':':C*

K i

f ■'

:

<Ą

II

;f,

Ü1

...

w

■%

Ü

.

C?

li;

V‘.$

im

19B

r ' J

mi

Fig. 166. Kaniony rz. Colorado przy połączę ia się jej z Green-River

mieszkali na samym brzegu rzeki i z wód jej korzystali; obecnie siedziby ich odległe są od niego na osiem wiorst, a dzieląca je od rzeki przestrzeń gęstym pokryta jest lasem. Toi samo i na innych rzekach widzieć się daje. Ural, Don, Dniepr i Dniestr brzeg prawy (zachodni) mają wyniesiony, lewy—nizki i płaski. Pallas wskazuje Jakuck, jako miasto leźąoe niegdyś tuż na lewym brzegu Leny, a obecnie na kilka wiorst od niego odległe.

Czarne z morzem Marmara, wody płyną z północy na południe; skutkiem więc tego brzegi europejskie są strome, asyatyckie nizkie. Wody prądu morskiego zatokowego (Gulfstreamu), wychodząc z zatoki Meksykańskiej i ulegając prawom ciepłych prądów morskich, biegną wprost ku północy, pod wpływem prawa Baera zbaczają na prawo, dosięgają zachodnich krańców Europy i znacznie podnoszą temperaturę omywanego przez siebie europejskiego lądu. Prawo Baera znajduje również potwierdzenie i na szynach dróg żelaznych, idących w kierunku południowym. Szyna prawa na półkuli półnoonej ściera się, zużywa, prędzej od lewej, w skutek tego, że pociąg biegnący odchyla się naprawo, z większą więc Biłą ciśnie na szynę prawą. Częściej też i wykolejenie pociągu odbywa się naprawo. Wielu nakmiee pierwszorzędnych geologów przyznaje lodowcom potężną siłę żłobienia skał, Tyndall zaś mianowicie przypisuje im wytworzenie wszystkich alpejskich dolin. Takiż poozątek nadają słynnym fiordom Norwegii, Szko oyi, Grenlandyi, Islandyi, sięgającym nieraz głębiej, niż przyległe im morze. Własność żłobienia lodowców wynika z ich zstępującego — niby płynącego ku dołowi — ruchu, ciśnienia, jakie przy-tem potężna nieraz maBa lodowca wywiera na dno swego łożyska, wresaoie gładzącego i drążącego działania posuwającej się pod całym ciężarem lodowca podstawowej moreny, której głazy, okruchy i ziarna skalne są narzędziami żłobie-

K. J.

Wielu budowlom Tobolska, leżącego na prawym brzegu Obi, grozi niebezpieczeństwo podmycia.

Erpel, miasteczko w pruskiej prowincyi Reńskiej, regencyi Koblenckiej, powiecie Neuwied, na prawym brzegu Renu; znakomite winnice na ba-zaltowem wzgórzu Erpeler Lei (Leiwein, czerwo-

And. S.

Karty szczegółowe geograficzne wykazują, że większość osad, całe gromady wsi leżą na prawym rzek brzegu, kiedy na lewym mało się ich względnie spotyka; oczywiście, ludzie chętniej sadowią się tam, gdzie im mniej zagrażają wylewy. Fakt zatem podmywania prawego brzegu w rzekach półkuli północnej i odsuwanie się wód ich od brzegu lewego ku prawemu zdaje się nie ulegać wątpli-wośoi. Otóż przyczynę tego Baer upatruje w łąoz-nem działaniu obrotu ziemi około osi i biegu wody w samem korycie. Szybkość obrotu ziemi zmniejsza się w miarę oddalenia od równika; na bieguaach równa się zeru; pod równikiem wynosi 5 400 mil geograficznych na dobę, pod 60° szero kości jest dwa razy mniejsza. Cząstki wody w rzekach półkuli północnej, płynących po południku od bieguna ku równikowi, jak np. w Wołdze, przechodzą z szerokości o mniejszej prędkości do szerokości o prędkości większej, więc, zatrzymując przez czas niejaki Bwą prędkość nabytą, nie będą zdą- nia. żały za ruchem ziemi w nowej szerokości, a nadto, biegnąc po równi pochyłej skutkiem spadku wody z pewną siłą, pójdą po wypadkowej obudwu kierunków—czego wynikiem właśnie będzie podmywanie prawego brzegu i w tym razie zachodniego, ne wino); 1 200 m-ców.

Erpenius Tomasz, właściwie van Erpe,

kumie w Holandji 11 wrześ. 1584, urn. 13 listop. 1624; studjował teologję w Lejdzie, a jednocześnie, za namową Józefa Scaligera i pod jego kierunkiem, pracował gorliwie nad językami wschodniemu Następnie, ćelem wydoskonalenia się w tych językach, zwiedził Anglję, Fraucję, Włochy i Niemcy. W Paryżu w przyjaznych zostawał stosunkach ze słynnym filologiem francuskim Izaakiem Casaubonem. We Francji uczył się języka arabskiego, w Wenecji perskiego, tureckiego i etiopskiego. Po czteroletniej podróży powrócił 1612 r. do Holandji i 1613 r. został w Lejdzie profesorem jęz. arabskiego i innych jęz. wschodnich « wyjątkiem hebrajskiego. Niezwykła jego znajomość rzeczy biblijnych była powodem, ża w r. 1619 otworzono dla niego w Lejdzie drugą katedrę języka hebrajskiego. Wkrótce też potym powierzono mu urząd tłumacza języków wschodnich w zjednoczonych Niderlandach. Zasłynął głównie jako niepospolity znawca jęz. arabskiego. Uczeni Arabowie podziwiali wprawę i wykwintność wysłowienia, z jaką się w ich języku umiał wyrażać. Kilkakrotnie otrzymywał od króla hiszpańskiego polecenie wyjaśnienia napisów na budynkach i pomni-

Cząstki wody w rzekach półkuli półnoonej, płynących po południku od równika ku biegunowi, prze- uczony orjentalista holenderski i twórca słynnej chodząc z szerokośoi o prędkości większej do miejsc 1 dotąd orjentalnej szkoły holenderskiej, ur. w Gor-o prędkości mniejszej, wyprzedzać będą ruch ziemi, ulegając zaś wypadkowej obudwu kierunków, znowu w prawy brzeg uderzą, a w danym razie we wschodni. W rzekach przeciwnie półkuli południowej, czy biegną one po południku od bieguna kn równikowi, czy w kierunku przeciwnym, brzeg lewy ulega podmywaniu; prawo zaś zboczenia ruchu wody w prawo na półkuli półnoonej, a w lewo na półkuli południowej, otrzymało nazwę prawa Baera. Prawo to w rzekach innych części ziemi ujawnia się również z większą lub mniejszą siłą; tak Nil (jak świadczy Minutoli), Indus (według Rittera) Ren między Bazyleją a Germerahei-mem, GaDges, Eufrat, Orinoko, Mississippi, podrywają brzeg prawy; systemat wodny La Platy brzeg lewy, jako doskonały w tym względzie przykład dla półkuli południowej. Prawo Baera stosuje się także do cieśnin i prądów morskich. W cieśninie Tatarskiej, między wyspą Sachalinem a wschodnim brzegiem Azyi, wody biegną z północy na południe—z góry więo przewidywać można, że brzeg prawy (azyatycki) powinien być górzysty, lewy (wyspy Sachalin) płaski, co ma w rzeczy samej miejsce. W cieśninach, łączących morze

A. A K.

And. ?.

S. M.

And. S.

K. J.

kach maurytańskich. W Lejdzie założył drukarnię arabską, która słynęła z poprawności swych druków. Po śmierci E a drukarnia ta była sprzedana przez wdowę braciom Bonawenturze i Abrahamowi Elzę wirom (ob.) i wcielona do ich zakładów wydawniczych pod nazwą „drukarni orjóntalnej”. Działalność swą naukową E. zaznaczył ogłoszeniem szeregu dzieł, z których niejedno do dziś cenione jest przez orjentalistów. Wydał mianowicie: „Ora-tiones III de linguarum Ebreae et Arabicae digni-tate” (Lejda 1611); „Granomatica arabica“ (Lejda 1631; wyd. 2e 1636 przez Deusinga); przedrukowywana kilkakrotnie (1656, 1748, 1767, Palermo 1797), od r. 1650 jako „Linguae arabicae tirocinium"; wydanie z r. 1781, przerobione przez Michaelita było aż do początku bieżącego stulecia jedyną dobrą gramatyką jęz. arabskiego; „Locma-ni sapientis tabulae" (Lejda 1615 — 1636); tekst arabski z przekładem łacińskim i objaśnieniami); „Budimenta linguae Arabicae" (t że 1620); „Arcanum punctationis revelatum" (t że 1624); „Penta* teuchus Mosis arabice" (t że 1622); „Proverbiorum arabicorum centuriae duae“ (wyd. 2-e 1623, i później); „Grammatica Ebraica generalis" (t-źe 1621; wydanie 2-e z gramatyką ohaldejską i syryjską); szczególnie ważne jest jego wydanie historji Sara-cenów: „Historia Saracenica auctore Georgio El-Macino” (Lejda 1625) wraz z przekładem łacińskim; wreszcie: „Psalterium syriacum cum versione latina” (Halla 1768). Dzieła E a mają dla nauki to znaczenie, że przez długi ozas po śmierci autora służyły do rozszerzania się w całej Europie stu-djów arabskich.

Erpetologia, Z greek. erpeton=gad i logos =mowa, jest to część zoologii, traktująca o gadach.

Erpfingen, wioska w wirtemberskim okręgu Czarnego Lasu (Schwarzwaldkreis), powiecie Reutlingen, na granicy z ks. Hohenzollern; słynne jaskinie w wapieniu jurajskim, odkryte w r. 1834 (Erpfinger Höhle) i złożone z kilku komór, 178 m. długie; ciekawe stalaktyty; znaleziono w nich kości niedźwiedzia jaskiniowego i człowieka, oraz szczątki starorzymskich przedmiotów.

Erpocotyio. Rodzaj to Przywry (Trematoda\ z rzędu wieioprzyssawkowych (Po'ysiomeae), ustanowiony przez Van Benedena i Hessego 1862 r. Jedyny gatunek. E laevisi żyje w skrzelach jedne go z gatunków źarłoczów (Mustelus laevis). Długość tego pasorzyta wynosi 4 mm.

Err, Piz d’E, olbrzymi pień górski, w szwajcarskim kantonie Graubünden, sterczący do wysokości 3 395 m., nad lewem dorzeczem górnego Innu, między dwoma gościńoami bitemi, z których wschodni wiedzie przez przełęcz Albula, a zachodni przez przełęcz Julijską; z lodowców jego spływają strumienie do Innu i do Renu. Zowie s?ę także Piz Cimolt i Piz Falotta.

Errante Vicenzo, poeta i mąż stanu włoski (* 1813 w Palermo—f 1891 w Rzymie), kształcił się naprzód w instytucie jezuickim, potem w uniwersytecie w mieście rodzinnem studyował prawo i brał czynny udział w sycylijskim ruchu politycz-

nym, co odpokutował długiem wygnaniem. Dłuż szy ozas przebywał w Turynie, był senatorem, radzcą [stanu i członkiem wyższego sądu w Palermo. Jako poeta znany jest z następnych utworów swoich: „Liriche tragedie" (Rzym 1874 w dwóch tomach); „La San-Felice", i „Solimano il Grande“ (również tragedya, 1877), oraz poezyj „L’idea" i „La liberté” (1878). Oprócz tego napisał „Storia dell Imperio Osmano da Osman alla pace di Carlovitz" (Rzym 1882—83, w dwóch tomach). Ostatniem jego dziełem był tom poezyj lirycznych „In convalescent".    *

Errard Jan (* 1554—f 1610), jeden z najznakomitszych matematyków i najcelniejszych inżynierów swojego czasu; z polecenia Henryka IV odnowił i wzmoonił stan obronny bardzo wielu twierdz francuskich, mianowicie Montreuil, Bergerac, Clérac, Montauban, Doullens, Calais, Amiens, Verdun, a w części i Sedan, za co otrzymał tytuł pierwszego inżyniera oraz salaohectwo i został przypuszczony do rady królewskiej, przez naród zaś przezwany ojcem fortyfikacyj franouskich. Napisał kilka dzieł z zakresu matematyki i inży-nieryi, wielkiej wartości, a najgłówniejszem z nich było: „La fortification demonstrée et reduicte en art" (Paryż 1604).    *

Errata (z łaoińskiego od errare=myU6 się, błądzić) imiesłów łac. w liczbie mnogiej, znaczy (rzeczy) „pomylone“; tak się nazywa wykaz błędów drukarskich.    *

Erratyozne kamienie (geolog.), ob. Lodowcowy okres ziemi.

Erratyozne napływy (geolog.). Grupa osadów z okresu czwartorzędowego rozmaitemi nazwami przez geologów oznaczoną została. Nazwano je diluvium, napły wami północnemi, albo er-ratycznemi, wreszcie popllocenem lub plei-stocenem. Nazwy te nie są dowolnemi, ale dają zawsze pewne pojęcie o sposobie powstania tych osadów. I tak przez diluvium rozumie się osad utworzony z wód byłego niegdyś potopu, który pokrywał znaczną część Europy i Ameryki. Na- " zwa: północne, albo erratyozne napływy, wiąże się z tern pojęciem, tak, że przed niedawnym stosunkowo czasem potężne potoki wód z okolic północnych rzuciły się na lądy, przyniosły z sobą i złożyły na nich to mnóstwo pojedynczych głazów skalnych, które, w postaci tak zwanych „kamieni narzutowych”, natrafiają się w tych właśnie osadach, nadają im specyalne cechy. Nazwy wreszcie popliocenu i pleistooenu same przez się wskazują, że osady te pokrywają pliocen trzeciorzędowy, są późniejszego pochodzenia.

Errera Alberto, ekonomista włoski (*1841 r. w Wenecyi)^ po ukończeniu studyów uniwersyteckich w mieście rolzinnem był tamże profesorem, w 1874 redaktorem dsiennika „Perseveranza" w Me-dyolanie, a potem profesorem w Neapolu. Z licznych pism jego godne są zaznaozenia: „LTtalia industriale“ (Turyn 1873); „Le nuove istituzione e-conomiche nel seoolo XIX" (Medyolan 1874); „Daniele Maniu e Venezia 1804—1853“ (tamże 1875); „Storia della eoonomla politica dei secoli XVII

„Lezioni di eoonomia politioa“ (Liworno

*

Erromango, jedna z wysp archipelagu Nowych Hebrydów na oceanie Wielkim, pod 18V₂°, az. pd. i 169° dł. wd. Gr.; 1 266 km. □, około 5 000 m ców, ze szczepu Papua; górzysta, dostarcza draewa sandałowego. Mieszkańcy, niegdyś ludożercy, są dziś po większej części cbrześcianami, mają swe kościoły i szkoły; jest to wynik ostatnich dopiero dziesiątków lat, podczas których działali protestanccy missyonarze; wielu z nich znalazło przedtem śmierć męczeńską, jak up. Williams w r. 1839, G. Gordon z żoną w r. 1861,

And. S.

K J.

Hml.

e XVIII negli siali della republica Veneta“ (We-necya 1878); „Storia e statistiea della industria venete* (tamże 1879); „Le finanze dei grande co* muni“ (Florencya 1882); „La riforma dell credi-to fondario“ (Turyn 1886); „Istituzioni industriali popolari“ (tamże 1888); „Lb operazioni di credito agrario“ (Werona 1889; .„Demografia“ (Neapol 1892):

(1892).

J. Gordon w r. 1872.

Ersbyit (mineral,). Spat polny, bezbarwny i ró-%źowawy, z Erßby na wyspie fińskiej Ahlön, dawnitj uważany za odmianę labradoru, obecnie zaliczony do mikrcklinu (ortokiazu trójskrśnoosiowego).

Ersch Jau Samuel (* 1766—f 1828) i Gruber Jan Gotfryd (* 1774-f 185i), twórcy en-cykl. „Allg. Eno. d. Wiss. u. Künste in alphabetischer Folge von genannten Schriftstellern“, która też imiona ich nosi. Rozpoczęta w druku w r. 1818, nie jeBt jeszcze do dziś ukończoną, ohoć miała wyjść po upływie lat 24 od poczęcia. Zbiór kapitalny; mieści w sobie obszerne rozprawy i nawet całe dzieła. Przez pierwsze lat. 12 nakładzcą był Gleditsch J. Fr. w Lipsku, od r. 1Ö32 po dziś Brock-haus. Podział na 3 sekeye: A—G, H--N i O—Z, wydawane Częściami (Theil), powstał w r. 1827; wszystkie trzy wychodziły współcześnie, lecz nierównomiernie. Sekc. I (^yłuszozoną dopiero na cz. XVII), do części XIII prowadzili wspólnie E. i G., XIV—XXI (r. 1830) sam E„ XXII (1832)—L1V (r. 1852) G.; w latach 1852—6 wyd. nauk. był Meier M. H. E ; 1856 — 1882 do końca Sekcyi (wyraz „Gjzels“ T. XCIX) Brookhaus Herman.— Sekcyi II początek w r. 1827; współredaktorowie: cz. I Hassel i Müller, II—Vli Hassel i Hoffmann, VIII—XXXI Hoffmana (r. 1855). Dopiero po 27 latach wyszła część XXXII (pccz. Z); do r. 1889 włącznie przybyło części 12 pod red. Leskiena Au gusta (ost. wyr. cz. XLIII „Ligatur“).—Cz. I. sek. III dopiero w r. 1830; ndakt. do cz. XVI włącznie: Meier M. H. E. i Könitz, XVII - XXV (r. 1850; wyr. „Phyxios“) Meier. Do r. 1889 wyszło w sekcji I części 99, w II—43, w III—25, ogółem 167. Cz. LXXIX i aast. sek. I wyprzedziły LXXIV i następ. W cz. XCIX dodatki i regestr o 205 str. Każda litera i każda część zaczyna się od nowych stronic. Druk w 2 łamy, 4-to, od r. 1852 format zwiększony. Największym dotychczas jest wyraz „Griechenland“ sek. I oz. LXXX — LXXXVII (r. 1862 —9), samoistne dzieło, w 17 rozdaiałaoh. Historyę (LXXX i LXXXVII) do i od Konstantyna W. oraz najnowszą, napisał Heitzberg G. Fr., językoznaw-

Btwo (LXXXI) Mullach. Rzeczy polskie literackie opracowuje Władysław Nehring (między innemi artykuł „Kochanowski“) — E a uważają Niemcy za założyciela swej nowoczesnej bibliografii. Chciał on wydać powszechny „Allg. Schriftsteller Lexicon* liter, nowożytnej; wydał 8-tomowy słownik pisaraów nowszych: „Allg. Repertorium d. Litteratur* za czas od 1785—1800, w 3 cz. po 6 lat; nadto „D. gelehrte Frankreich“ (1793—1806 z dopełń., 5 t), „Handb. d. deutsch. Lit. seit d. Mitie d. XVIII bis an d. neueste (1814) Zeit“ (4 t.), „Repert. ue-ber d. allg. Deutsch. Journale“ (3 i.). Wykształcony w historyi, geografii, statystyce, wydawał czasopisma naukowe; był bibliotekarzem w Jenie (r. 1800), prof. uniw. i bibliot. w Halli (1803 do śmierci). G. 1811—14 prof. uniw. w Wittember-dze, 1815 do śmierci w Halli wykładał filozofię. Napisał „Geschichte d. menschl. Geschlechts" (Lipsk 1806, 2 i), „Wörterbuch d. altklassischen Mythologie“ (Weimar 181U—15, 8 t.), wydał 53 tomy dzieł Klopstocka (Lipsk); zostawił też wiele rozpraw i mouografij literackich.    *•

Erskine Ebenezer, pastor presbiteryański, założyciel pierwszego Kościoła Secessyonhtów szkockich (* 1680—f 1754). Wcześnie aię oddawszy na usługi kośc.oła presbiteryańskiego, przez długi czas był szerszemu ogółowi nieznanym. Dopiero gdy go w r. 1733 zasuapendowano w obowiązkach pastorskich w Stirling, za kazania przeciwko patronatowi i zepsuciu kośoioła, wtedy z trzema innymi pastorami: Wilsonem, Moncrieffem i Fishe-rem utworzył nową gminę, ukonstytuowaną ostatecznie r. 1740 pod nazwiskiem Associate Presbytery. W kilka lat później (1747) całonkowie tego zgromadzenia rozdzielili się na burgher ów i autyburgherów, do czego dała powód formuła przysięgi politycznej, tyczącej się praw mieszczaństwa. E z wielkiem powodzeniem spełniał do śmierci obowiązki kaznodziei w Stirling, a był głową burgherów. Dwie pomienione frakcye Associate Presbytery, czyli Associate Synod, połączyły się w r. 1820, a w 1847 przystąpiły do Relief Synod i utworzyły zjednoczony ko ściół presbiteryański. — Rev. ronald Fraser „Life and diary of Erskine“ (1840).    *

Erskine Dawid Stewart, hr. Buchan, po* lityk i pisarz szkocki (* r. 1741 — f 1829). Zajmował rozmaite stanowiska w dyplomacyi i opracował projekt reformy paroBtwa w Szkocyi. Interesował się żywo archeologią i literaturą i był głównym założycielem „Society of Antiquaries of Scotland“ (1780). Sam pisywał poezye oraz artykuły rozmaitej treści, atoli próżność jego była większą, niż talent.

Erskine Tomasz, lord, kanclerz (* 1750 r.— f 17 listopada 1823 r.). Był najmłodszym synem Henryka Dawida, dziesiątego earla Buchan. Ponieważ ojciec jego miał bardzo ograniczone środki utrzymania, młody Tomasz nie mógł nawet skończyć żadnego zakładu naukowego i nie otrzymał wyższego wykształcenia. W 1764 r., mając lat 14, wstąpił jako miczman do służby marynarskiej na pokładzie okrętu Tartar, na którym był posła-

st. Asaph, z których

ny do Indyj Zachodnich. Przebywając tam przez cztery lata, tak przyjaźnie patrzył na ówcze-8D6 niewolnictwo, źe do końca prawie życia pozostał jego zwolennikiem. Powróciwszy do Europy, za szozupły spadek, otrzymany po śmierci ojca, kupił sobie stopień oficera w wojsku lądowem. W r.

1775, gdy w mundurze wojskowym uczestniczył w sądzie przysięgłych, w którym prezydował lord Mansfield, ten, zwróciwszy na niego uwagę, jął mu tłómaozyó postępowanie w toczących się sprawach, a w końcu namówił go do tego, żeby został adwokatem. Wskutek tego E. sprzedał swój stopień oficerski i w 1775 r. wstąpił na naukę prawa do Lincoln’s Inn. W 1778 roku, nieodbywszy nawet gruntownych studyów prawnych, został adwokatem. W kilka miesięcy potem znów szczęśliwy przypadek przyczynił się do tego, źe E. stał się odrazu sławnym i zyskał środki do zrobienia fortuny. W owym ozaBie bowiem niejaki Tomasz Baillie wydał pamflet, w którym oskarżył o nadużycia w zarządzie szpitala wojskowego w Greenwich lorda Sandwich, pierwszego lorda admirali-cyi; [kiedy Sandwich wytoczył przeciwko Baillie’-mu sprawę karną o paszkwil (libel), E. spotkał się z oskarżonym przypadkowo u jednego ze swoich znajomych, i nie wiedząc z kim rozmawia, ostro na niego napadał. Z tego powodu Baillie poprosił go o wzięcie na siebie jego obrony, wraz z ozterema innymi adwokatami. Trzech z nich było za porozumieniem, głos jednak E-a, niechcącego dopuścić do zgody, przemógł. Świetna obrona E-a, która, jak twierdzą współcześni, wprawiła sędziów w osłupienie, doprowadziła do zupełnego uniewinnienia Baillie’go. Ponieważ sprawa była głośna, odrazu więc przyniosła E-owi, nie tylko sławę, ale i mnóstwo klientów. Odtąd był on obrońcą w najgłośniejszych sprawach karnych owego czasu; celował zwłaszcza w sprawach politycznych, tudzież w sprawaoh o paszkwil. Tak np. w 1779 r. bronił w sądzie wojennym lorda Keppela, obwinionego o niedołężne dowodzenie flotą w wojnie z Prancyą w 1781 r., lorda Gordona, obwinionego o zdradę stanu, i wielu innych.

Obrony E-a odróżniały się od znanyoh do owego czasu tem, źe były wypowiadane w wykwintnej formie, z powodu czego mówiono, iż posiadał język Cycerona. Temu też, zdaje się, zawdzięczał głównie swoje powodzenie, bo gruntownym prawnikiem nie był, czemu się dziwić nawet nie można, gdyż aie-otrzymał systematycznego wykształcenia prawniczego. E. należał, jak cała jego rodzina, do par-tyi wigów i z tego powodu zostawał w związkach przyjaźni z Sheridanem i Foxem. Był także faworytem księoia Walii, który go mianował swoim attorney-general,] generalnym pełnomocnikiem w 1783 r., a w 1802 roku—kanclerzem księstwa Walii. Zostając w ścisłych stosunkaoh z naczelnikami partyi wigów, E. próbował także karyery parlamentarnej, jako poseł z Portsmouthu. Nie miał jednak w tym zawodzie powodzenia, główni« z powodu dziecinnej prawie obawy, jaką czuł przed Pittem, przywódzcą tories. Dosyć było jednego gestu Pitta, aby E. stracił przytomność i przerwał swoją mowę. Był nawet wypadek w 1790 r., kiedy E. miał odpowiadać na wniosek Pitta względem petycyi do króla o energiczne prowadzenie wojny z Francyą, źe nie miał siły ciągnąć dalej swej mowy, i tej Fox za niego dokończył. Pomimo niepowodzeń parlamentarnych, E. zdobywał coraz to nowe laury na polu praktyki obrończej. Do najważniejszych jego obron należy zaliczyć mianą w 1784 roku w sprawie Wiliama Jonea’a i Sbipleya, dziekana pierwszy napisał broszurę krytykującą rząd, p. d tytułem: „A dialogue between a Gentleman and a Farmer*, drugi zaś wydrukował ją. Kwestya prawna polegała na tem, źe obrońca rządu, wy-Btępujący jako oskarżyciel i chcący dowieść, iż broszura ta stanowiła paszkwil, libel, utrzymywał, iż w sądzeniu sprawy przez sąd przysięgłych należy odróżnić kwestyę faktu od kwestyi prawnej. Podług niego przysięgli mieli wydać tylko werdykt co do tego, czy osoby obwinione wydrukowały inkryminowaną broszurę, kwestya zaś prawna, ocenienie, czy broszura ta stanowiła paszkwil, czy nie, powinna była być rozstrzygniętą przez sędziów koronnych. Ma się rozumieć, źe gdyby zasada ta się utrzymała, daleko łatwiej byłoby przeprowadzić skazanie osób ob winiony oh o napisanie i wydrukowanie paszkwilu. Wątpliwość ostatecznie była rozstrzygnięta w drodze prawodawczej przez t. zw. Fox Libel act (32 Jerzy III, c. 60) w 1792 r., który postanowił, źe obiedwie te kwestye winny być rozstrzygnięte przez przysięgłych. Sprawa ta i wydane wskutek niej prawo stanowią ważny krok w rozwoju prawa prasowego w Anglii; dały bowiem wolności prasy jedną rękojmię więcej. Przy wyborach parlamentarnych w 1790 roku E. znów był wybrany w Portsmouth. W tymże czasie miał bardzo ważne obrony w sprawie wytoczonej Towarzystwu Przyjaciół Ludu, Society of the Friends of the People, oraz w sprawie. Paine’a, autora Rights of Man, Praw czło wieka, przesiąkłych ideami rewolueyi francuskiej, których i E. był gorącym zwolennikiem. Z powodu tej ostatniej sprawy utracił nawet łaskę księcia Walii, gdyż w inkryminowanej broszurze zawierały się napaści na rodzinę królewską. Występując z obroną w sprawach politycznych Hardy'ego, Horne-Tooke’a i Thelwalla w 1794 r., E. zyskał taką popularność, ie tłum zaciągnął go w powozie do jego mieszkania i na jego cześć spalił fajerwerki. Portrety jego i posążki były wszędzie sprzedawane, a wiele miast obdarzyło go honorowem obywatelstwem. Wszystkie te o-brony, będące wzorami wymowy sądowej, były wydrukowane. W Parlamencie jednak ciągle E. nie miał powodzenia. W 1806 r., kiedy po śmierci Pitta ministeryum Grenville’a uznało za konieczne wzmocnić się kilku wigami, E. został (7 lutego) zamianowany kanclerzem. Nominaoyi tej jednak nie przyjęła przychylnie opinia publiczna, E-owi bowiem brakło uzdolnienia do tak poważnych obowiązków. Od tego też czasu powaga jego i znaczenie zaczęły słabnąć, nawet w mini

435.

Hml

i zabił się aa miejscu.— „Diet of aat. biography“

a., o.

Hml.

And S.

steryum, którego był stałym ozłoakiem, tak, że uieraz aie uważano za stosowae uwiadamiać go o kwestyaoh, które miały być rozstrzygane. Mi-aisteryum to jedaak aie trwało długo, rozbiwszy się o kwestyę zuiesieaia ograniczeń prawnych katolików, aa które król w żaden sposób nie chciał się zgodzić. Już 11 kwietnia 1806 r. E. wyszedł z urzędowania, kiedy zaś w kilka miesięcy potem upadłe ministeryum powróciło do władzy, uznano powszechnie za rzecz niemożliwą powołanie go napowrót na urząd kauclerza. Biorąc jeszcze udział w życiu publicznem, E, usuwał Bię powoli do życia prywatnego. Jeszcze jednak w 1820 roku wziął udział w znanym procesie królowej Karoliny, będąc jednym z gorliwych jej obrońców. E., jakkolwiek miał niezmierne doohody, w końcu życia był nieraz w kłopotach pieniężnych z powodu zupełnego nierachowania się z groszem. Umarł w 1823 roku, w podróży do Szkcoyi, którą chciał odwiedzić, pu wielu latach nieobecności. — „Dictionary of nat. Biography“ Tom XVlI-ty,

A. O.

Erskine air Henry, generał angielski (* r. 1765 w Jorku). Służył w Irlandyi, na Minorce i we Flandtyi. W latach 1749 i 1754 — 1761 zasiadał w parlamencie. Przypisywane mu jest autorstwo popularnego marsza szkockiego „Garb of old GauLu, oraz kilku kilku dziś zapomnianych pism wojskowych.

Erskine William, generał - major (* 1769 r. —f 19 maja 1813 r ). Pochodził ze znakomitej rodziny szkockiej; w 1786 r. wstąpił do wojska i w 1791 r., został baronetem of Torry. W 1793 roku odbył pod księciem York kampanię we Fian-dryi. Wraz z kilku innymi oficerami ocalił, przez świetny atak, z częścią 15 go pułku dragonów, cesarza Leopolda w potyczce pod Villiers-en-Con-che, w maja 1793 r. Za to cesarz ozdobił go orderem Maryi Teresy i awansował na majora Pułkownikiem został E. w 1794 r. Powróciwszy do Anglii, podał się do uwolnienia z wojska i w 1796 roku, tudzież 1802 r., był wybierany na członka parlamentu z hrabstwa Fife. W 1806 powrócił do służby czynnej, w 1808 r. został general - majorem, w następnym zaś udał sę pod komen dą lorda Wellingtona do Hiszpanii, gdzie dowodził brygadą kawaleryi. Ponieważ Wellington miał o nim dobrą opinię, powierzył mu więc dowództwo dywizyi, na miejsce chorego generała Craufurda. Wybór ten jednak był nieszczęśliwy, bo E., jakkolwiek odważny do szaleństwa, nie miał talen tów dowodzącego wojskami, wskutek czego omal źe nie zgubił kilkakrotnie powierzonego mu oddziału, jak np. pod Sabugal, gdzie groziła mu zupełna klęska w starciu z Neyem. Po powrocie Craufurda dowodził kawaleryą pod wodzą Sir Rowland Hilla w jego marszu na Madryt w 1812 roku, po bitwie pod Salamanką, i zakrywał jego odwrót z Andaluzyi. Ponieważ jednak od niejakiego czasu zdradzał pewne objawy ponietzania zmysłów, był zmuszony opuścić armię. Jakoż 14 maja 1813 r. rzucił się z okna na bruk w Lizbonie

Encyklop. Powsz. Ilustr, Zegz. 163. 1. 20-ty.

T. XVII, 445.

Erskine Saint Vincent, podróżnik angielski, syn gubernatora Natalu; przedsiębrał liczne wyprawy naukowe wewnątrz Afryki, odkrył w roku 1868 uśoie rzeki Limpopo i zbadał kraje, położone pomiędzy zatoką Delagoa a z. Zambezi. Opisy swych podróży, między innemi „Journey of exploration to the mouth of the river Limpopo” (1869), umieszczał w czasopiśmie londyńskiego Towarzystwa Geograficznego.

Erslev Tomasz Hansen, bibliograf duński (* 1803 w Randers w Jutlandyi—f 1870 w Kopenhadze, na stanowisku dyrektora arobiwum ministeryum wyznań), był wydawcą słownika biograficznego znakomitych pisarzy („Almindeligt Forfa-tler-Lexikon for Kongeriget Danmark med tithö-rende Bilande fra 1814—1853“ Kopenhaga 1841— 68, w sześciu tomach); był to ciąg dalszy Neueru-pa Krafta „Litheratur-Lexicon for Danemark, Norge og Island“.    *

Erslev Chrystyan, historyk duński (* 1850 r. w Kopenhadze), od roku 1883 profesor hlstoryi w uniwersytecie w mieście rodzinnem. Napisał między innemi „Konge og Lensmand i det 16 de Aerhundrede* (Kopenhaga 1879); „Danmarks Historie under Dronning Margrete og hendes Efterfol-gere“ (1882) i wjdał dokumenta, odnoszące się do historyi sejmów za Chrystyaua IV (1883 do

1889).    *

Erstein, miasto powiatowe w Alzacyi, o 2Va mili na południo-zachód od Strassburga, na lewym brzegu rzeki III; przędzalnie bawełny, garbarnie; uprawa chmielu, tytoniu i konopi; około 4 500 m-ców. Był tu dawniej klasztor benedyktynek, założony w r. 830.

Erthal Fryderyk Józef Karol, kurfiirst i arcybiskup moguncki (* 1719 r. w Moguucyi—f 1802 w Aschaffenburgu), syn radzcy tajnego, w młodym wieku otrzymał prebendy katedralne w Mo-guncyi i Bambergu, stadyował teologię w Reims, w roku 1753 został kanonikiem kapituły, w 1754 rektorem uniwersytetu; w 1758 prezydentem rady nadwornej, w 1763 kustoszem katedralnym, a w r. 1789 posłem na dworze wiedeńskim; w 1774 obrano go kurfiirstem i arcybiskupem mogunckim, a w kilka dni potem—księciem-biskupem Wormacyi. Wbrew liberalno-religijaym rządom poprzednika swojego, E. trzymał się z poozątku ściśle wszelkich zewnętrznych form pobożności jak najsurowszej, faworyzował jezuitów i w szkołach przywrócił system zakonny; wkrótce jednak wstąpił na inne drogi i sprzyjał umiarkowanym reformom, do których tern silniejszy popęd nadało przekształcenie uniwersytetu mogunckiego r. 1784. W r. 1785 E. przystąpił do związku książąt; 1786 uczestniczył w kongresie emskim (ob. Emskie punkta-cye). Wszystkie wszakże te dążności reformscyjne przerwała rewoluoya francuska, która się E-wi ciężko dała we znaki. Zmuszony ratować się u-cieczką z Moguncyi przed nadciągającemi wojska mi francuskiemi r. 1792, powróoił tam po odzyskaniu tego miasta w r. 1793, lecz w 1794 musiał

70

And, S.

Hml.

K. J.

rzynę.

Zn

S. M.

E. D.

K. J.

je na zawsze opuścić. Odtąd najczęściej przemieszkiwał w Aschaffanburgu. W r. 1801, w skutek pokoju Lunewilskiego, stracił część swojej dyece-zyi, położoną na lewym brzegu Renu.    *

Erthal Ludwik Franoiszek, książę biskup Würzburski i bamberski, brat młodszy poprzednie go (* 173a. r. w Lohr, dyecezyi mogunckiej, —

-{■ 1795 w Wiirzburgu). Studya odbywał w Wiirzburgu, Moguncyi i w Rzymie; był członkiem kapituły katedralnej w Wiirzburgu, a w roku 1763 został zamianowany przez biskupa Seinsheima prezydentem zarządu świeckiego dyecezyi. Z okazyi przyjęcia inwestytury dla swojego zwierzchnika, dawszy się poznać cesarzowi Józefowi II, został przezeń zamianowany radzcą tajnym, wizytatorem najwyższego sądu państwowego w Wetzlar, oraz komisarzem cesarskim na sejmie w Regensburgu.

W r. 1779 zasiadł na stolicy biskupiej w Wiirzburgu i Bambergu po Seinsheimie, przez co otrzymał pierwsze miejsce pomiędzy książętami frankońskimi. Był on zwolennikiem oświaty i przez doskonałe reformy oraz rządy łaskawe wielce się przyczynił do pomyślności podległej mu krainy.

Napisał: „Ueber den Geist der Zeit und die Pflichten der Christen“ (Wiirzburg 1798) i „Reden an das Landvolk“ (Bamberg 1797).    *

Ertingen, osada w kr. Wirtemberskiem, która nadała nazwę starodawnej dzielnicy Ertgau albo Eritgau; obejmowała ona krainę, na południe od Dunaju położoną, gdzie leżą dziś powiaty Saulgau i Riedlingen.

Ertogrul, wódz tureoki (* r. 1288), który, usadowiwszy się na początku drugiej połowy XIII w. w A*yi Mniejszej, założył tam pierwsze podwaliny państwa Ottomańskiego. Stojąc na czele niewielkiej, kilkaset rodzin zaledwie liczącej, hordy, przyjął służbę u seldżuckiego sułtana Iconium i walecznością swoją rozstrzygnął na rzecz tego władzcy bitwę z Mongołami, za co otrzymał w posiadanie ziemię Karadźadach pod Angorą. To lenno sułtana Ogli, położone nad brzegami rzeki Sakaryi, stało się kolebką potęgi Ottomańskiej. E. rozszerzył swe włości kosztem Greków oraz dzięki łasce sułtanów seldźuckich, którym pozostał wiernym. Stolicą jego było miasto Soegud (The-bassion), gdzie dotychczas jeszcze pokazują jego mogiłę. Syn E-a, Osman I, dał początek i nazwę dynaBtyi sułtanów tureckich.

Eruhoscyt (mineral.). Nazwa nadana przez prof. Be cc hi pewnej odmianie pstrej miedzi (FeS-|-2Cu₃S), z Monte Catini w Toskanii.

Eruca Sativa DC (Brassica eruca L., gatunek z rodź. k.rzyżowyoh (cruciferae', w krajach południowych, mianowicie we Włoszech i Grecyi; uprawiana dla oleju, oraz na sałatę i na ja-

B. M.

Erudycya (z łacińs.), wykształcenie naukowe, uczoność.

Erukowy kwas, C₂₂H₄₂0₃, należący do szeregu kw. akrylowego, znajduje się w nasionach niektó rych roślin krzyżowych a także w pestkaoh rodzynków. Jego sól ołowiana rozpuszcza się dosyć łatwo w eterze wrącym, kiedy w chłodnym jest prawie nierozpuszczalna, co daje możność wydoby cia pochodnych tego kwasu z produktów natural nych i oczyszczenia go od przymieszek. Kryś tali żuje się on w świetne białe igiełki, jest nieroz puszozalny w wodzie a łatwo rozpuszczalny w al kobolu, eterze i t. p., ma punkt topliwośoi 33° Przyłącza cząsteczkę bromu, a utworzony tym sposobem produkt, C₂₂H₄₃0₃Br3> gotowany z alko holowym roztworem wodanu potasu, przechodzi w kw. bromoerukowy, C₂₂H₄₁Br0₂.

Ervalenta a. Revalenta arabioa, należy do t. zw. leków tajemniczych, obliczonyoh raczej na wyzysk, niżeli na wspomożenie chorych; główną częścią składową jest mączka kartoflana, albo mąka soczewicowa, bobowa i t. p. z dodaniem cukru oraz innych przypraw; wartość odżywcza E-y jest nie wielka, w najlepszym razie dorównywa pod względem tym papce z mąki jakiejkolwiek; nie jest też wcale od niej strawniejszą, ale kosztuje 10 lub 20 razy tyle, co ona. Zupełnie tę samą wartość posiadają wyroby podobne, zachwalane pod nazwami: Arrow-root, Choca, Arvalen-ta, Cassawa, Racahout des Arabes, Tampico i t. p.; nie są one szkodliwe, ale nie posiadają też własności żadnych innych, t>lko takie, króre ma mąka zwykła.    Dr J- p-

Èrvilia Duj. Pierwotniak, należący do klasy wymoczków (Infusoria), do rzędu brzuchówłosych (Hypotrićha), do rodziny, zaś Chlamydodontów. Ciało ma płaskie, opancerzone, podługowate. Dwa są znane gatunki: jeden w morzu, drugi w rzekach i potokach; 0.03 mm. długości.

Ervin’ôw, zuaua i sławna rodzina, architektów niemieckich Wieków Średnich, którzy brali udział w budowie katedry Strassburskiej. E. v. Steinbach, znany również jako E. ze Stein-bach w Badeńskiem, rozpoczął w r. 1277 budowę wieży tej świątyai, którą w najpiękniejszym stylu gotyckim zaprojektował, a która dochodząc 438 stóp paryskich, ukończoną została w r. 1439. On również ozdobił ornamentacyami fasadę katedry, jakkolwiek w późniejszym czasie w pierwotńych projektach E. znaczne zaprowadzono zmiany. E. v. Steinbach miał trzech synów, dokładnie z imion nieznanych, którzy, wykształceni pod okiem ojca, po jego śmierci zajmowali się przy budowie katedry strassburskiej.

Ervites (paleont). Pod nazwą E primaevum opisane zostały owoce kopalne z pokładów dolnego oligocenu z Aix w Prowancyi, które Sap or ta stawia obok gatunków soczewicy Ermm hirsutum i E. monanthemum. Jakkolwiek mogą one należeć do rodziny motylkowatych (Papilionaceae), to jednakże nie są dosyć charakterystycznemi, aby je do pewnego oznaczonego zaliozyć rodzaju.

Ervnm, ob. Soczewica, Kostrzewai Wyka.

Erwillowy poziom (geolog). Nazwę tę dają niekiedy geologowie pokładom średnim piętra sarmackiego (środkowego miocenu) na Podolu i w Bes-sarabii, obfitującym w gatunek muszelki Ervilia podolica. Składają się one przeważnie z wapienia ikrowcowego (oolitowego) i miękkich margli, zawierających obok wyżej wymienionej skamieniało-

rozpoczynając od formacyi eoceńskiej. Erycina (Kellia) suborbicularis Torb. ma skorupkę brzucho-K J* watą, z gęstemi kreskami nieregalarnemi, spół-Erwitte, przemysłowe miasteczko w pruskiej środkowemi, i z jedną delikatną linią promienistą, prowincyi Westfalii, regencyi Arnsberskiej, powie- Barwę ma żółtawą, naskórek złuszcza się jak micie Lippstadt, w pagórkowatej okolicy; 2 000 m-ców ka. Długość 11.5 mm., wysokość 10 mm. Po-(katolików); było gniazdem możnej rodziny E., spolita w Oceanie Atlantyckim i w morzu Sród-która wygasła w XIV w.    And. s. ziemnem.    ⁸*M-

éci jeszcze gatunki: Gardium protractum, C. óbsole-tum, G. Fittoni, Cerithium pictum, Tapes gre-garia.

Erxleben Z Leporinów Dorota Krystyna Erydan, Rzeka Erydan, Eridanus, rozle-(* w Quedlinburgu d. 13 listopada r. 1715—tamże gły gwiazdozbiór na półkuli południowej nieba, po-d. 16 czerwca r. 1762) lekarka niemiecka, pierw między gwiazdozbiorami Oryona, Ryb i Wieloryba, sza niewiasta zaszczycona w Niemczech godnością w szerokościach naszych częściowo tylko widzial-doktorską. Obdarzona wielkiemi zdolnościami i rząd- ny. Obejmuje, według kataiogu Goulda, 293 kiem u płci swej zamiłowaniem do nauk poważnych, gwiazdy widzialne okiem nieuzbrojonem, t. j. aż z zapałem oddawała się jako panna filozofii i me- do 7-ej wielkości, między któremi jedna, Acheron dycynie, robiąo w obu tych naukach wielkie po- (a E r i d a n i), jest pierwszej wielkości, 8 zaś stępy. W roku 1742 wyszła za pastora Jana 3-ej wielkości. Znaczna liczba gwiazd tej konstella-Krystyana E-a, wtedy, zająwszy się sprawami cyi należy do rzędu gwiazd podwójnych; znajduje się domowemi i gospodarstwem, prze* czas dłuższy tu też mgławica planetarna, wydająca widmo cią-nauk zaniechała, powróciła jedna do nich po wielu la- głe.    s- K-

tach i w r. 1754, obroniwszy w Halli rozprawę    Erydan, ⁶Hpi8avóę, — 1) Strumień mityczny:

K. K.

„Quod nimis cito ac juounde curare saepius fiat w uosobieniu, syn Oceana i Tetydy (Hez. „Teog." causa minus tutae curationis", otrzymała dyplom 338), Homerowi nieznany. Herodot (III, 15) wspo-doktorski, poczem do śmierci zajmowała się z po- mina go jako rzekę na zachodzie Europy wpada-wodzeniem wykonawstwem iekarskiem w Quedlin- jącą do m. Północnego, którą dochodzi stamtąd burgu. W r. 1742 wydała w Berlinie rozprawę bursztyn, ale nieznaną mu bliżej. W późniejszych p. n. „Untersuchung der Ursachen, die das weibli- czasach stosowano tę nazwę do rz. Padu w Italii, che Geschlecht vom Studiren abhalten", którą Przenoszą też E. i do piekieł. — 2) Dopływ ateń-i dziś jeszcze przeczytać warto.—Syn jej Jan skiego Ilissu.

K.. K-

Krystyan Polikarp E. ("w Quedlinburgu d. Eryfile, siostra Adrastosa, króla Argosu; żona 22 czerwca r. 1744—f w Getyndze d. 18 sier- Amfiaraosa (ob.); matka Alkmeona (ob.), pnia r. 1777) należał do rzędu cenionych przyrodni- Pierwszy o niej wspomina Homer (Odyss. XV, ków czasu swego. Na uniwersytecie getyngeńskim 244—248).

kształoił się początkowo na lekarza, później je- Erygona, ob. Ikariös i Orestes, dnak oddał się zupełnie naukom przyrodniczym,    Eryk (Eirik) Haraldsson, przezwany Blodö-

szczególniej fizyce i chemii. W r. 1767 uzyskał xe („krwawy topór"), król norweski, zabity w roku dyplom doktora filozofii, w 1771 został nadzwy- 950 w bitwie pod Stanmor, w Nortumbryi. Syn czajnym, a w 1775 zwyczajnym profesorem fizyki najstarszy Haralda Harfagra, został przezna-i chemii w Getyndze. Dzieł jego, dotyczących fi- czony przez ojca na następcę tronu i jesz-zyki, chemii, zoologii i waterynaryi, których kil- cze za życia jego otrzymał tytuł króla. Atoli żaka napisał, nie przytaczamy, są bowiem nazbyt ledwie objął rządy (933), musiał stoczyć walkę ze przestarzałe.    J-p-    swymi braćmi, którzy wystąpili jako współzawo-

Eryboja, ob. Aloidowie.    dnicy; dwóch z nich zginęło w bitwie    pod    Tuns-

Erychton (konstellaeya), ob. Woźnica.    berg (934). Wszakże jego okrucieństwa    oraz    mśoi-

Eryohtonios, ob. Erechteus.    wość jego pięknej żony, królowej Gunnhildy,    uczy-

Erycinidae, Ob. Nemeobius.    niły go wkrótce nienawistym w kraju    i sprawiły,

Erycyna, ’Epo%£v7], jedno z iraionisk Afrodyty, że Norwegczycy ogłosili królem najmłodszego jego pochodzące od góry Eryka w Sycylii, dokąd kult brata, Hakona, zawezwanego z Anglii (935). E. jej sprowadzony został prze* Penioyan. K- K-    zniewolony był uciec na wyspy Orkadzkie, skąd

Hml.

Erycyny. Erycina Lam,, Kellia Turt. Nazwa pustoszył Sakocyę i Anglię, a wreszcie został wi-Erycina jest to przydomek Weuery, która miała ce-królem Nortumbryi z warunkiem, że się ochrzci świątynię na górze Eryka w Sycylii; stosuje się tu i będzie bronił tego kraju przeciwko innym wikin-zaś do rodzaju mięczaka z gromady małżów (A- gom (936). Jest on opiewany przez kilku najlep-cephala), czyli blaszko - skrzelnycb, należącego do szych poetów owego czasu: Egila Skallagrimssona, rzęńw Siphoniata, do rodziny zaś Lu ein id ów. Gluma Geirasona, tudzież bezimiennego autora Odznacza się ten rodzaj skorupką niewielką, de- „Eiriksmal“. likatną, owalną, lub całkiem okrągłą, szczelnie się Eryk (Eirik) Hak o nar son, „jarl“ czyli książę zamykającą i składającą się z połówek niejedna- norweski (* ok. r. 962—f ok. 1023 w Anglii). Syn kowych, zwykle zaś gładką, błyszczącą. Zawiasa sławnego Hakona Sigurdarsona, zwyciężonego przez wewnętrzna. Zamek po obu stronach ma 1—2 ząb- Olafa Tryggvasona (995), pomścił ojca, odniósłszy ków głównych i jeden boczny ząb, wydłużony na- zwycięstwo pod Svöldr (1G00) przy pomocy królów kształt listwy. Należy tu 20 gatunków żyjących, Danii i Szwecyi, Sveina Tjuguskegga i Olafa Sön-rozmnożonych niezmiernie, i około 60 kopalnych, | ske, pod których zwierzchnictwem rządził Norwe-

Hml.

gią. Chociaż odbył pielgrzymkę do Rzymu, tolerował jednak pogaństwo. Za jego panowania zniesione zostały pojedynki sądowe (1015). Wraz ze swym szwagrem i suzerenem, Kanutem Wielkim, brał udział w podboju Anglii (1015). Był to wojownik wspaniałomyślny, którego czyny opiewane są w poematach ośmiu skaldów.

Eryk. imię królów ozwedzkich, z których sześciu pierwszych należy do dziejów bajecznych.—1), E. VII Sigrsaele („Zwycięski“ — f około r. 994) pokonał swego bratanka a współzawodnika, Styr-bjoerna, w bitwie pod Upsalą, i ujarzmił Danię, skąd wygnał króla Svena. Lubo ochrzczony w Danii, wrócił do pogaństwa.—2) E. VIII Stenkil, panował w końcu XI w. Synem jego miał być Sver-ker Stary, założyciel dynastyi Sverkerydôw, która w ciągu lat 80 walczyła o tron szwedzki z Eryki-dami, potomkami Eryka świętego. — 3) E- IX Święty (f 18 maja 1160 w Upsali), król Svea-landu (Szwecji środkowej), wstąpił na tron około r. 1150, ugruntował w państwie swem chrystya-nizm, oczyścił prawodawstwo szwedzkie od pozostałości pogaństwa, podbił południową część Fin-landyi i wprowadził w niej religię chrześciańską (ok. r. 1157). Poległ w walce z księoiem duńskim i pretendentem do tronu sewedzkiego, Magnusem Henrikssonem, który, wziąwszy E-a do niewoli, kazał mu uciąć głowę. Uważany przez poddanych za świętego, jakkolwiek nigdy nie był kanonizowany, został jednym z patronów Szwecyi i był czczony także w Danii, Norwegii oraz miastach hanzeatyckich. Szczątki jego przeohowywane są dotychczas w osobnej trumnie w katedrze upsalskiej. —4) E. X Knutsson (f 1216); wnuk poprzedzającego, był jedynym z czterech synów Kanuta E-rikssona, który zdołał ujść z życiem z krwawej rzezi, sprawionej jego rodzinie w Elgaras (1205) przez współzawodnika Kanuta, króla Sverkera Młodszego. Pokonawszy Sverkera pod Gestilren, gdzie była stoczona ostatnia bitwa pomiędzy Sverkery-dami a Erykidami, został w r. 1210 panem całej Szwecyi. Był pierwszym królem szwedzkim, który się koronował.—5) E- XI Eriksson (* 1216 —f 1250), syn poprzedzającego, wstąpił na tron po śmierci Jana I, ostatniego króla z dynastyi Sverkerydôw (1222). Wypędzony w r. 1229 przez swego kuzyna, Kanuta Länge, odzyskał tron dopiero po jego śmierci (1234). Za panowania E-a kraj taktycznie był rządzony przez dwóch potężnych „jarlów* z rodu FolkuDgów, najpierw Ulfa Fasę, następnie Birgera Magnussona, ożenionego z siostrą króla, Ingeborgą. Birger został w r. 1240 pobity nad Newą przez Aleksandra Newskiego. E. zmarł bezpotomnie, jako ostatni z rodu E-a świętego. - 6. E. XII Magnusson (* 1339—f 1359), syn najstarszy Magnusa Erikssona, króla Norwegii i Szwecyi, który drugie z tych królestw oddał synowi młodszemu, Hakonowi (1355); wystąpił w roku 1356 z prawami swemi do korony szwedzkiej i na czele armii najechał Halland. Na mocy traktatu w Joenkoeping (1357) otrzymał od ojca, wraz z tytułem króla, południowy Halland, Skanię, Bleking, Oestergoetland, Lister, większą część Smalandu, tudzież Finlandyę. Wkrótce potem, wskutek nowego zatargu, został panem reszty ziem szwedzkich. Magnus, opuszczony przez swych stronników, musiał uciekaó do Danii, skąd wrócił z wojskiem duńskiem (1359). Zaledwie jednak nastąpiło pomiędzy ojcem a synem pojednanie, E. wraz z żoną i dziećmi padł ofiarą grasującej podówczas w Europie morowej zarazy. — 7) E. XIII, ob. Eryk Pomorski.—8) E. XIV (* 1533 w Sztokholmie — f 26 lutego 1577 w Oerbyhus), syn Gustawa Wazy i Katarzyny Sasko-Lauenburskiej, wstąpił na tron 29 wrześaia 1560 r. Pierwszą jego czyuuością było uregulowanie przez artykuły w Arboga stosunku do swych młodszych braci, któryoh ojciee wyposażył w księstwa daiedziozne. Podczas swej ko-ronaoyi (1561) ustanowił nieznane przedtem w Szwe-cyi tytuły hrabiego i barona. Wśród walki pomiędzy królem polskim Zygmuntem Augustem a carem Iwanem Groźnym, wywołanej upadkiem Zakonu Inflanckiego (kawalerów Mieczowych), E. posłał w 1561 r. wodza swego, Horna, który zajął m. Rewel i całą Estonię w porozumieniu ze szlachtą miejscową, a następnie wkroczył do Liwonii. Ale Estonię pragnął nabyć dla siebie Jan finlandzki, chociażby z ramienia polskiego. Pojeohał w tym celu do Wilna i otrzymał rękę Katarzyny Jagiellonki (1562), lecz przez E-a został zapozwany przed sąd za łączenie się z wrogami państwa. Nie stawił się i przez parę miesięcy bronił się orężem w zamku Abo (1563), ale zmuszony był poddać się: 32 osoby z jego służby poniosły karę śmierci, on sam zamknięty został w zamku Gripsholm. Tymczasem sprawy estońskie spowodowały zatarg z Lubeką o Danię i uwikłały Szweoyę w Siedmioletnią wojnę (1563—1570), w której E. brał udział osobisty, atoli nie potrafił żadnego odnieść zwycięztwa, tylko niezwykłą odznaczył się srogością; wojska jego zniszczyły w Norwegii 40 parafij i dwa większe miasta, a nawet na ziemi Szwedzkiej, w prowinoyi Ble-kingen, zagainionej przez Duńczyków, wycięły całą ludność miasta Rottneby, liczącą samych mężczyzn 2 000. Nie miał również szczęścia jako konkurent o rękę królowej angielskiej Elżbiety, szkockiej, Maryi Stuart, i księżniczki Krystyny Heskiej, a kiedy otrzymał wreszcie zgodę Renaty Lo-taryńskiej (1567), zaczął dostawać napadów szaleństwa i zasztyletował Nilsa Sture, który właśnie pośredniczył w jego projektach małżeńskich, kazał zabić jego ojca i brata, jak również swego dawnego nauczyciela, Beurreusa, wreszcie skazał na śmierć ulubieńca swojego, Joerana Persaona. Wkrótce potem zaślubił swoją nałożnicę, kobietę z gminu, Karynę (Katarzynę) Mândsdotter, i ku powszechnemu zgorszeniu, koronował ją uroczyście 5 lipca 1566. To przyśpieszyło jego zgubę. Bracia królewscy, Jan i Karol, jak również szlachta, którą E. pozbawił części ziem, zabranych kośoiołowi katolickiemu, przeciw niemu powstali. Król, opuszczony przez żonę, musiał się poddać (29 września 1568); a sejm rokn 1569 uohwalił natychmiastowe złożenie go z tronu i odsunął potomstwo jego od praw do korony. Spędził E. w więzieniu lat dziesięć, przenoszony ze Sztokholmu kolejno do

Hml.

Uml,

zamków w Abo, Kastelholmie, Gripsbolmie, Vesterâs (1573) i Oerbybus (1574). Po dokonanej detroni-zacyi królem ogłosił się brat Jan. Znajdowali się jednak między jego dworzanami taoy, którzy spiskowali w zamiarze przywrócenia mu tronu. To było powodem wyroków śmierci, uchwalanych przez radę państwa (1571 i 1573) ze szczegółowemi przepisami, jak należy zadać truciznę lub otworzyć żyły na rękach i nogach. Ale strażnicy nie chcieli wykonywać tych nakazów. Dopiero sekretarz Jana z kamerdynerem i felczerem zatruli zupę grochową w dostatecznej dozie (1578); że E. umarł na raka w ż łądku, dowieść usiłuje Amneus w czasopiśmie .Eira* ( î 886). Był to król pięknej po stawy, bardzo wykształcony, biegły w matematyce i językach a zarazem artysta, muzyk. W więzieniu zajmował się tłómaczeniem z łaciny, prowadził dziennik (zaginiony) i napisał pamiętnik (,Com-memoratio“) o przyczynach wojny Siedmioletniej, który został ogłoszony ' w „Handlinger reorande Skandinaviens historie* (t. XIII i XIV). Jego tra ¹ giczne życie dostarczyło kanwy do wielu poematów i utworów dramatycznych. — Syn E-a XIV z Karyny Màndsdotter, Gustaw Eriksson, wychowywał się u Jezuitów w.PolBce i był upatrzony na zięcia przez cara Borysa Godunowa; ale po nieważ nie chciał popierać jego zamiarów politycznych względem Szwecyi, nie przyjął zatem ręki ca-rewuy i umarł jako wygnaniec w Kaszynie w Ros-syi (1607).— Geijer „Gesch. Schwedens* (Hamburg 1832 tom II); A. G. Ahglvist ,Nya Bidrag till war pâ f/agan: Har K. Erik XIV doett of foergift“ (Vexiö 1873); Tenże „K. Erik XIV s sista lef-nadeàr 1568—1577* (Sztokholm 1878); F. Arnheim ,K. Erick XIV als Politiker“ (w „Hist. Zeitschrift“ Sybela, nowa serya t. XVIII).

Eryk (Eirik) Räude (t. j. Czerwony), odkrywca i pierwszy kolonizator Grenlandyi (* ok. roku 1007). Zmuszony z powodu popełnionego zabójstwa opuścić strony rodzinne w południowej Norwegii, osiedlił się na świeżo podówczas odkrytej wyspie Ielandyi. Wygnany stamtąd za nowe morderstwo (r. 982), popłynął w kieruuku zachodnim i odkrył Grenlan-dyę, zbadał jej wybrzeże, a szukając przez trzy lata okolic przydatnych na zamieszkanie, ponada-wał tam miejscowościom imiona i wreszcie całą tę ziemię przezwał Grenlandyą t. j. krajem zielonym (z powodu zielonawej barwy lodów). Poczem wróoił do Islandyi, by werbować osadników i w r. 986 odpłynął do Grenlandyi już z 25 statkami, z których wszelako tylko czternaście przybyło na miejsce przeznaczenia. Sam zamieszkał w Bratthiid (prawdopodobaie Igaliko, w pobliżu Julianshaab), w kolonii Eysstribygd. Był poganinem, atoli syn jego, Leif Szczęśliwy, który jakoby odkrył Win landyę, czyli północno-wschodnie wybrzeże Sianów Zjednoczonych, zaszczepić miał naukę Chrystusa w nowej kolonii (około r. 1000). Znajdujący się w napisanym pomiędzy 1387—1395 r. .Flateyjar-bok“, ustęp o E-u Raude’m stanowi wraz z .Saga de Thoiflnn Karlsefni“ główne źródło do hi-storyi jego odkryć.

Eryk, imię królów duńskich: 1) E. Ej eg od („Zawsze dobry*) (* r. 1103 na wyspie Cyprze), wstąpił na tron w r. 1095, po śmierci swego brata, Olafa Hungera. Poraził Wendów i innych korsarzy, opanował wyspę Rugię i zdobył warownię Oldenburg w Wagryi, Wyjednał u papieża Urbana III ustanowienie w Lundzie samoistnego arcybiskupstwa duńskiego oraz kanonizację brata swego, Kanuta św., którego szczątki przeniósł uroczyście do kościoła w Odense, własnej fundacyi (1101). Na zjeździe trzech królów skandynawskich w Konghelle (1101) pośredniczył w zawarciu pokoju pomiędzy Ingą, królem Szwecyi, a Magnusem Berfoettem, królem Norwegii. W r. 1102 przedsięwziął wraz z żoną, królową Bathyldą, pielgrzymkę do Ziemi Świętej, atoli zmarł w czasie tej podróży. Wyborny administrator kraju, którego dobrobyt i potęgę podniósł, był jednym z najbardziej popularnych królów duńskich. Zostawił jedynego syna, Kanuta Lavarda, oraz kilkoro dzieoi naturalnych, między innemi Haralda Kesię i Eryka Emu-n ę. Z powodu małoletności Kanuta, tron odziedzi-csył brat E a, Niels.—2) E. Emune (f 1137) wystąpił jako pretendent do korony po zamordowaniu Kanuta Lavarda przez krewnych tegoż i w trzyletniej wojnie pokonał stryja swego, króla Nielsa (bitwa pod Podrig r. 1134). Pozbywszy się następnie drugiego współzawodnika, brata swojego, Haralda Kesi, którego wraz z siedmiorgiem dzieci kazał zamordować, ogłosił się królem. Przedsięwziął zwycięską wyprawę na Rugię, gdzie zdobył twierdzę Arkonę i zmusił mieszkańców wyspy (Słowian) do przyjęcia chrztu św. Natomiast doznał porażki w Norwegii, gdzie chciał przywrócić tron Magnusowi Ślepemu. Został zasztyletowany w Ribe z pobudek zemsty osobistej. Był ożeniony z córką w. księoia kijowskiego, Mści-sława.—3) E. Lam („Gnuśny“ f 1147), syn norweskiego jarla, Hakona, i Ronhildy, córki naturalnej Eryka Ejegoda, został, po zamordowaniu stryja jego, Eryka Emune, wybrany na króla, jako najstarszy wiekiem i pośród książąt krwi. Monarcha niedołężny, w r. 1146 złożył rządy dobrowolnie i usunął się do klasztoru św. Kanuta w Odense.—

4) E Plovpennig (* 1216—f 10 sierpnia 1250), syn Waldemara II Zwycięskiego, koronowany na króla jeszcze za życia ojca, nastąpił po nim w r. 1241. Władza jego bezpośrednia rozciągała się tylko na Skanię, Zelandyę, Fionię i Półaocną Jut-landyę, albowiem inne ziemie stanowiły udzielne księstwa kilku jego braci. Starszy z nich, Abel, książę Jutlandyi południowej, domagał się, aby go uznano za następcę tronu; wojna, która wybuchła z tego powodu w r. 1242, zakończyła się rozej-mem na dwa lata. Po wznowieniu w r. 1247 kroków nieprzyjacielskich, Abel spustoszył Jutlan-dyę i Fionię, oraz przy pomocy Lubeczan spalił Kopenhagę. Wsielako E,, pomimo, iż miał przeciwko sobie książąt, duchowieństwo i chłopów, którzy podnieśli rokosz z powodu nałożonego na nich podatku od pługa (stąd przydomek E a „Plov-pennig“, co znaczy dosłownie .Szeląg od pługa“), otrzymał górę, opanował Szlezwig i zmusił Abla do uznania swego zwierzchnictwa (1250); schwy-

Hml.

Hml.

Hml.

tany jednak przez tegoż brata podstępem, zginął niebawem z rąk zabójców. Uważano go później za męczennika i wiele korporacyj w Danii miało go za swego patrona, jakkolwiek nigdy nie był kanonizowany. Z królowej Juty, córki księcia saskiego, Alberta I, E. miał cztery córki, z których Zofia zaślubiła króla szwedzkiego Waldemara, a Ingeborga—króla norweskiego, Magnusa Lagabaeti.—

5) E. Glipping albo Klipping (* 1249—f 1286), syn Krzysztofa I i Małgorzaty, córki księcia pomorskiego, Sambora, wstąpił na tron w r. 1259. Podczas jego małoletności, matka, sprytna i energiczna regentka, musiała prowadzić wojnę ze swym lennikiem, księciem Rugii, Jaromirem, który, mając poparcie od księcia połudn. Jutlandyi, Eryka I, syna króla Abla, pustoszył Zelandyę. Po śmierci Jaromira zabitego w Skanii, Eryk I poraził na głowę wojska królewskie pod Szlezwigiem i wziął do niewoli króla i regentkę (1261). Małgorzata niebawem odzyskała wolność, atoli E. Glipping został uwolniony dopiero w roku 1264, przez margrafa brandenburskiego Jana I, któremu musiał wpierw przyrzec, że zaślubi jego córkę, Agnieszkę, bez posagu. W r 1271 udało mu się wziąć odwet nad Erykiem I i przyłączyć Szlezwig do korony. Póź-niej mieszał się do spraw Szwecyi i miał zatarg orężny z królem norweskim, Magnusem Lagabaeti, który upomiuał się o wiano swej żony, Ingeborgi, córki E-a Plovpenniga. Wiarołcmstwem, gwałtami i lubieźnością stworzył Bobie we własuym kraju licznych wrogów. Został zamordowany przez hrabiego Hallandu, Jakóba, i konnetabla Stiga Andersena, któremu zbeszcześcił żonę. Był to ostatni król duński, który zginął śmiercią gwałtowną, a pierwszy, który zaprzysiągł stanom »pacta con-venta* (1282). Zobowiązał się zwoływać co rok sejm (»Danehof*) do Nyborga, w Fionii, i nadał swobody municypalne licznym miastom. — 6) E. Menved (* 1274—f 1319 w Soskilde), syn poprzedzającego, zostawał podczas swej małoletnio-ści pod opieką matki, Agnieszki Brandenburskiej, oraz Waldemara IV, księcia Silezwigu. Panowanie jego było nieszczęśliwe. Długoletni zatarg z Norwegią o posag Ingeborgi został zakończony pokojem w r. 1309, na mocy którego północna część Hallandu odószła, jako lenno dziedziczne, do korony norweskiej. Również upokorzony wyszedł E. z zatargu swojego z arcybiskupem Lundu, Jensem Grandem, i musiał zapłacić 10 000 grzywien, na które z tego powodu skazał go papież Bonifacy VIII (1303). Nie bacząc na zły stan skarbu, mieszał się do spraw domowych Szwecyi i próbował rozszerzyć swe panowanie w Niemczech północnych. JaŁoż cesarz Albert I odstąpił mu ziemie położone na północ od Elby i Eldy (1304); Rostok oddał mu się pod opiekę (1307), wreszcie kilku książątek pomorskich uznało jego zwierzchnictwo (1314); atoli wydatki, spowodowane przez te wyprawy, zmusiły go do oddania w zastaw różnym wierzycielom Skanii, Fionii, Laaland-Falsteru i wielu ziem lennych. Nadto zniewolony był powiększyć podatki, skutkiem czego chłopi w Jutlandyi podnieśli rokosz (1313). Pod koniec życia został odłączony od kościoła przez własnego ulubieńca, Esgera Juela, którego był osadził na stolicy ar-biskupiej w Lundzie. Pogrzebał za życia wszystkich czternastu synów, których miał z żony swej Ingeborgi, córki króla szwedzkiego, Magnusa La-dulasa.

Eryk Magnusson, przezwany Prestahata-re („wróg księży*), król norweski (* r. 1268—f 1299). Syn Magnusa Lagabatiego, wstąpił po nim na tron w roku 1280, pozostająo z początku pod opieką kilku dostojników świeckich, którzy musieli prowadzić walkę z arcybiskupami Jonem Raude’m i Jorundem (stąd E. otrzymał swe przezwisko), tudzież z miastami hanzeatyokiemi (traktat w Kalmarze 1285). Sam on prowadził wojnę (1284—1297) z królami Danii: Erykiem Glippingiem i Erykiem Menvedem, którzy nie chcieli wypłacić mu posagu jego matki Ingeborgi, córki Eryka Plovpenninga. W r. 1290 występował z pretensyami do korony szkockiej, jako spadkobierca królowej Małgorzaty, jedynego dziecka, jakie miał z małżeństwa swego z Małgorzatą, córką króla Aleksandra III. Następcą jego został brat, Hakon.

Eryk Magnusson, książę szwedzki (* 1282 —f 1318), syn króla Magnusa Ladulasa, połączył się ze swym młodszym bratem, Waldemarem, księciem Finlandyi, przeciwko bratu starszemu, królowi Birgerowi. Obaj musieli uciekać do Norwegii (1304), ale we dwa lata później opanowali podstępem osobę króla i zawładnęli królestwem. Rewo-luoya ta sprowadziła interwencyę na rzecz Birge-ra, królów duńskiego i norweskiego, Eryka Menveda i Hakona V. Na mocy traktatu w Helsing-borg (1310) Szwecya podzielona została pomiędzy Birgera a księcia E a, który otrzymał Wester goetland, Dalsland i Waermland wraz z Kalmarem. W r. 1312 E zaślubił córkę króla norweskiego, Ingeborgę, z której miał syna, Magnusa Er iks sona. późniejszego króla Szwecyi i Norwegii, Został wraz z swym bratem, Waldemarem, zamordowany zdradz*ecko przez króla Birgera w Nykoeping. Jeden z apologetów E-a napisał za panowania jego , syna Kronikę Eryka, która jest najdawniejszym poematem historycznym szwedzkim (wyd. przez Klemminga w »Svenska medeltidens Rimkroeni-kar* (Sztokholm 1865—68).—»Gr. Encycl.“ Lami-raulta*.

Eryk (Ericus de Winsen), drugi biskup przemyski z końca w. XIV. Najpierwszym biskupem przemyskim, łacińskim, na katedrze, założonej przez Ludwika, był, osadzony na miejscu władyki, Mikołaj, który umarł r. 1377. Po jego śmierci, papież, Grzegorz XI, zamianował jego następcą Eryka de Winsen, z zakonu franciszkańskiego, or-dinis fratrum minorum. Był on kapłanem i professera zakonnym; miał gorliwość o wiarę, naukę, cnotę i prowadził życie bogobojne; ale, szczególniej jako Niemiec, nie był odpowiednim dla dyecezyi przemyskiej. Podobno on to wprowadził Franciszkanów do Krośna i klasztor dla nich założył 1379 r. Tyle o E-u J. Bartoszewicz wyrozumiał z Thei-nera.    *

Hml.

Org.“

Eryks, ’'Epo£. 1) Syn czczonej na górze Eryks Afrodyty (ob. Eryoyna) i Poseidona, albo Ąteń-czyka Butesa. Podczas gdy okręt Argo przepływał około siedziby Syren, śpiewem ich pociągnięty, jeden z Argonautów, Butes (inny niż kapłan, o którym ob. art. Butes), wskoczył do morza, skąd uratowała go Afrodyta, uprowadziła z sobą na górę Lilibejon i dała mu syna Eryksa. Został on królem Elimów ua górze E. Był to wielki siłacz w pięści; ufny w moc swoją zabrał Heraklesowi młodego byczka ze stada Geryona, skąd powstała między niemi walka, w której E. utracił życie (Apollod. II, 5, 10). — 2) Wysoka góra w Sycylii (751 metr.), odosobniona (dziś S. Giu-liauo, nieopodal Drepany), na której szczycie miał (Wergil. „Ea.“ V, 759) Eneasz założyć bogatą na cześć Weuery Erycejskiej świątynię, której obsługa była nieco sprośną. Miasto E., leżące na zaohodnim stoku góry, zburzone podczas 1-ej wojny Punickiej, dotąd pozostawiło znaczne szczątki mu

K. K.

And. S.

Eryk Pomorski — Vll-my jako król duński, XVIII-ty jako król szwedzki (* r. 1382—f 1459) w Rugenwaldzie, syn Warcisława, księcia szczecińskiego na Pomorzu, i Maryi Meklemburskiej, wnuczki króla duńskiego, Waldemara IV, został, jako najbliższy krewny królowej Małgorzaty, pani trzech zjednoczonych Unią Kalmarską królestw północnych: Danii, Sswecyi, Norwegii, jej spadkobiercą i w r. 1397 był koronowany w Kalmarze na króla tej Unii Skandynawskiej. Jakkolwiek ogłoszony pełnoletnim już w r. 1400, faktycznie jednak oLjął rządy dopiero po śmierci Małgorzaty (1412). Monarcha bez najmniejszej godności, tchórz i okrutnik zarazem, panował nieudolnie i zjednał sobie tylko nienawiść i pogardę. Zastawioną Krzyżakom szwedzką wyBpę Gotland wykupił wprawdzie, ale wcielił ją do Danii. Wyzuciem księcia Henryka z jego dziedzictwa, które przyłączył również do korony duńskiej (1413), spowodował długoletnią wojnę i w końcu, na mocy traktatu w Nor-dingborg, musiał się zrzec praw swoioh do Szlez-wigu (1435). Zadarł z Hanzą, ustanowiwszy cło od okrętów, płynących przez Sund, w odwet za co Hanzeaci splądrowali Bergen i usiłowali zburzyć Kopenhagę (1428). Rządy E-a wywołały szemranie we wszystkich trzech królestwach. W Szw8cyi wybuchł rokosz chłopów dalekarlijBkioh pod wodzą Engelbrekta Engelbrektssona (ob.). Duńscy i niemieccy wójci, którzy uciskali wolnych kmieci szwedzkich feudalnemi ciężarami, zostali wypędzeni, a sam król złożony z tronu przez sejm w Arboga roku 1436. Zdetronizowany z kolei w uanii (r 1439), uciekł, zabrawszy wszystkie klejnoty koronne i dokumenty, na wyspę Gotland, gdzie zajmował się korsarstwem, chwytając okręty swyoh byłych poddanych oraz hanzeatyc-kie. Wygnano ro stamtąd w r. 1449. Wróciwszy do Szczecina na Pomorze, mieszał się do spraw Polski z Krzyżakami, grając rolę niby sprzymierzeńca Kazimierza Jagiellończyka, za którego swatał swą krewniaczkę i spadkobierczynię, księżniczkę słupską, Zofię. Dawniej jeszcze jako król skandynawski odwiedzał Władysława Jagiełłę w Krakowie, podc/as koronacyi królowej Sonki w r. 1424. Z żony swej, Filipy, córki króla angielskiego, Henryka IV, nie miał dzieci. Napisał dziełko: „De origine gentis Danorum* (wyd. w „Soriptores rerum septentrionalium” Lindenbroga), które świadczy, iż posiadał niezgorsze wykształcenie.

Eryk (f 1474), syn Warcisława IX, księcia na Wolga śoie, często wymieniany w kronice Bielskiego, otrzymał księstwo szczecińskie na Pomorzu w posagu za żoną swoją Zofią, córką księcia słupskiego, Bogusława IX, która była najbliższą krewną i spadkobierczynią E a Pomorskiego. Jakkolwiek doznał łask i względów od Kazimierza Jagiellończyka, wiązał się przecież z Krzyżakami przeciw Polsce. W r. 1468 wydał Krzyżakom miasta Lauenburg i Bytów, powierzone mu przez króla „ad fideles manus“, a następnie najechał ziemię Nakielską w Wielkopolsce. Został ukarany za swą zdradę spustoszeniem przez wojska polskie Pomorza szcze cińskiego, poczem przeszedł na stronę Kazimierza

Jagiellończyka, na którą skłaniało się pewne zwycięstwo. Wierność jego w następnych czasach była wszakże wątpliwą. Księstwo jego spadło na Bo-gusława X-go, zwanego Wielkim.—„Eno. powsz.

Hml.

rów (Strabo VI, 272).

Erymantes, syn Arkasa, a ojciec Ksantusa, dał swą nazwę rzece, wpadającej do Alfeusza, dzielącego Arkadyę od Elidy, i pasemku wzgórz, ku pół-noco zachodowi Arkadyi położonych, gdzie brała źródło.—Inny Erymantes, syn Apollina, oślepiony został przez Wenerę w chwili, gdy ją zeszedł w kąpieli.    *

Erymantes, starożytna nazwa wyniosłości w Peloponezie, na granicy Achai, Elidy i Arkadyi; dziś obok nazwy E. używa się także nazwa Olo-n o s: najwyższy szczyt ma 2 224 m. nad p. m. Z rzek spływających z E-u najważniejszą jest Peneios. Podług mitologii greckiej Herakles pokonał tu dzika Erymauckiego.

Eryngium L., boźydar, jaskółcze ziele, lubczyk, mikołajek, płodzień swojski, u-gorowy oset, wietrzuik, rodzaj z rodziny urn belliferae (bal dasz ko we), rzędu umbelliflorae (hałdach o we), posiada następujące cechy: rurka kielicha łuszczkami najeżona, brzeg 5-o ząbkowy, o ząbkach listeczkowatych. Płatki koronowe proste, stulone, podłażno-przewrotnie jajowate. Owoc przewrotnie jajowaty, łuszczkami plewkowatemi okryty. Kwiaty w główki okrągławe lub podłużne skupione. E. campestre, babia rzyć, latawiec, mikołajek, na Ukrainie koluczka i peryko-typołe, ma łodygę prosto stojącą, w górze wie-chowato rozgałęzioną, walcowatą, gładką, cokolwiek brózdowaną, na stopę lub nieco więcej wysoką. Liście twardawe, żylaste; odziomkowe z o-gonkami, prawie 3-klapkowe, a klapki ich pierza-sto-woinane, o wcięciach jajowatych, kolących; łodygowe, pręt otulające, uszkowate, pierzasto-poszar-pane. Kwiaty drobne, zielonawe, w liczne, okrągławe, bezszypułkowe główki skupione. Pokrywy niemal całe, szczupłe rówuowązko - lancetowate, kolące, od główek kwiatowych znacznie dłuższe.

Br?-

Główka kwiatowa

B. M.

j. u.

K. J.

K. J.

Owoc jajowaty, szydełkowatemi plewkami okryty. Przytrafia się na polach suchych, gliniastych, koło dróg, nad brzegami rzek, na pastwiskach. Kwitnie w lipcu, sierpniu. W Niemczech roślina ta nosi ąiazwę „męzkiej stałości” (Männertreue).—E. planum, głodzień, Mikołaj, płodzień płaski, płodzieniec swojski. Nieco większy od poprzedzającego. Łodygę ma prostą, walcowatą, gładką, brózdowaną, u dołu niemal-pojedyńczą, w górze mniej więcej rozgałęzioną i pospolioie pięknego ametystowo - błękitnego koloru. Liście odziomkowe z ogonkami, nie dzielone, owalne lub jajowo podłużne, płaskie, w nasadzie cokolwiek

Fig. J 67. Eryneium.

Kwiat pojedyńczy.

sercowato wycięte, u wierzchołka mniej więcej tępe, z obudwu stron gładkie, źylaBte, twardawe, na 2—3 cal. długie, l¹/*—2 cal. szerokie, na brzegu karbowane, a każda karba sztyletem krótkim zakończona; wyższe mniejsze, bezogonkowe; najwyższe palczasto-podzielone, o działaoh podłużnych, śpiczastyoh, sztyletowato-piłkowanych. Kwiaty skupione w główki, jajowato-okrągławe, około pół cala długie, opatrzone w nasadzie pokrywą, złożoną z kilku (6 - 8) listków szczupłych, lancetowatych, odlegle-piłkowanyoh, kolącyoh, główce kwiatowej równych, lub od niej dłuższych. Przytrafia się przy drogacb, w miejscach suchych, gliniastych, na łąkach. Kwitnie w lipou, sierpniu.

Erynna, poetka grecka. Według powszechnie przyjętego zdania żyła spółcześnie z Safoną, więc w końcu VII go i w pierwszej połowie VI-go wieku przed Chr. Euzebiusz w swej kronice odnosi ją do lV-go wieku. W celu pogodzenia tych sprzecznych wskazówek niektórzy nowożytni uczeni przypuszczają, ii istniały dwie poetki tego imienia. Jako mitjsce urodzenia E-y pisarze starożytni podają wyspy TenoS, Telos, Teos i Rodos. Najprawdopodobniej urodziła się na wyspie Telos, a będąc małem dziewczęciem przeniosła się wraz z rodzicami do Mityleny na wyspę Lesbos, skąd też nazywano jąMitylenką lub Lesbijanką. Tam zapewne poznała Safonę i zawiązała z nią przyjaźń. Umarła, mając, według jednozgodnego świadectwa starożytnych, lat 19, a pozostawiła po sobie utwory, które cieszyły się wielkiem uznaniem i często do pieśni Homera były porównywane. OoBzłe do nas ułamki, w ilości 25 wierszy, nie pozwalają nam ocenić, o ile słusznym był Bąd Starożytnych. Trzy okruchy, zawierające 5 wierszy, należą do poematu „Kądziel“ (’HXaxirïj), który, według Swidasa i Eustacyusza, składał się z 300-u wierszy i napisany był heksametiem w narzeczu mieszanem doryoko-eolskiem. Oprócz tego pozostały trzy epigrammaty, z których pierwszy (4 wiersze) wyraża tkliwą radość poetki z powodu udatnego wizerunku jej towarzyszki „Aga-tarcbis“; dwa zaś inne (po 8 wierszy), poświęcone są pamięoi zmarłej przyjaciółki, Baucydy. Forma epigrammatów — wiersz elegijny (połączenie heksa-metru z pentametrem), dyalekt— dorycki; prostota szczerość i rzewność uczucia stanowią cechy ich wewnętrzne. Oprócz wymienionych utworów, przy-, pisywano również E-ie odę „do siły* (eiç r/jv pcüpojv), znaną u nas z przekładu Kicińskiego. Jednak utwór ten, jak to udowodnił już Weloker (ob. niżej bibl.), nie należy do Erynny, lecz do poetki z czasów pierwszej wojny pnnickiej, Melin-ny; wyraz „rhome* należy rozumieć nie w znaczeniu „Biła*, lecz jako imię „Rzym“, a utwór ten opiewa potęgę Rzymu. — Bibliogr. Pr. Richter „Sappho und Erinna“ (Kwedlinb. 1833); Sergius Malzow „De Erinnae Lesbiae vita et reliquiis“ (Fetropoli 1836); P. Welcker „De Erinna et Corinna poëtriis“ (Kleine Schriften t. II, Bonn 1845); Th. Bergk „Poëtae Lyrioi Graeci“ (ed. quarta, Lipsk 1882); H. Flach „Geschichte der Griech. Lyrik“ (Tubinga 1884); Lubecki Józef „Ulubienice Safony* (Warszawa 1895).

Eryon Desm. (paleont.). Rodzaj kopalnego skorupiaka z rzędu dziesięoionogich (Decapoda), rodziny długoodwłokowych (Macroura), mający głowotułów szeroki, zaokrąglony, z bocznemi wrębami i odwłok z końcowym wachlarzem. Występuje w formacyi jurajskiej, a rzadziej w kredowej. Gatunki: E Hartmanni v. Mey, z górnego lejasu w Wirtembergii; E. propinąuus Sohl, i E. arctiformis Schl. z białej jury w Frankonii.

Eryops Cope (paleont.). Rodzaj największego północno amerykańskiego kopalnego gada z rzędu krokodylo waty ch, o czaszce długiej na 40—60 cm.; z formacyi permskiej. Gatunki: E. me gacę-phalus Cope z Texas; E. platypus Cope z Ohio.

Erys, bogini Niezgody, ob. Eris.

Erysimum, ob. Alliaria i Barbarea.

Erysipelas, ob. Róża (choroba).

Erysipłieae, m ączniaki, rudawkowate, są to w ogólności drobne pasorzytne grzybki, które zrządzają w roślinaoh hodowanych, równie jak we wszelkich ogrodniozych produktach, ogromne klęski. Choroba wywołana przez te pasorzyty zowie się zwykle bielnicą (blanc). Chorobie tej podlegają rozmaite rośliny, tak trawiaste, jak i drzewne (chmiel, koniczyna, krzew winny, krzew róży, śliwy—przyczem liście najprzód okrywają się delikatną tkanką pajęczą, potem niby mąką (mączna rosa) i wreszcie, zwykle ku jesieni, czarnemi plamkami. Grzybnia grzyba, wywołującego bielnicę, tern się różni od grzybni innyoh pasorzytnych grzybów, że żyje nie wewnątrz rośliny, lecz na powierzchni liści, do których wnętrza wpuszcza cien-

innych.

Megarejska

X. K.

S. M.

Erytheia w mitologi greckiej: 1) Kraina na dalekim zachodzie, gdzie się pasły woły króla Ge-ryona. Poszukiwano jej w czasach późniejszych pod Gadesem (Kadyksem).—2) Córka króla Geryona, czy też jedna z hesperyd, od której wzięła nazwę wyspa Geryon (Ziemia czerwona). Miał ją jakoby uprowadzić Herakles.    *

Erythema, (gr.), po polsku Rumień, jest zapa-

Dr J. P.

tri.

kie strzępki, i z ieb pomocą czerpie pokarm. Liść wygląda niby posypany mąką, pochodzi to od mnóstwa zarodników, wysypujących się z nitek grzybni. Za pomocą tych zarodników grzyb się rozmnaża i zaraża inne rośliny. Czarne zaś plamki i punkciki, jakie zwykle ku jesieni spostrzegać Bię dają, są to t. zw. peritheoia, zawierające w sobie zarodniki w woreczkach. Najszkodliwszym z mączaków jest Erisiphe Tuckeri który niszczy jagody krzewu winnego (Yitis vin'fera), stając się niekiedy przyczyną znaoznych strat. Oprócz tego znane są jeszcze: Erisiphe communis mączak pospolity, Erisiphe rossul iria na liściach agrestu, E. aceris na liściach klonu (Acer campestre) i wiele

B. M.

Erystavi, książę, przełożył około r. 1840 na język gruziński Sonety Mickiewicza i improwi-zaoyę: Konrada (Gustawa;.

Erystyozna szkoła (od gr. er is, spór; skąd uczniowie tej szkoły zwali się er ist i koi). W o-góle eristikos zwie się w Grecyi wszelka szkoła, nadużywająca dyalektyki i szukająca chluby w szermierce słownej. W tern znaczeniu, Zenon z Elei, sofiści, a nawet przedstawiciele Nov ej A-kademii czasami nazywani są, poniekąd słusznie, erystykami. W śoiślejszem zaś znaczeniu jedna jeBt tylko szkoła E., mianowicie Megarejska. Usiłując wyszukiwać słabych stron przeciwników, traoi nareszcie ona z uwagi doktrynę własną, i z Eubulidem dochodzi do subtelności opłakanych. Podnosi się ze Stylponem i Dyodorem i nazwa zaszczytniejsza zastępuje przezwisko kłótników. Jakoż Dyog. Laerc. (II, 106) zawiadamia nas, że uozniowie Euklidesa trzy kolejne nosili nazwy, jako megarejozycy, erystycy i dyalektycy. — Ob. Eubulides, Euklides, szkoła.

Erythacus, Ludarka, Raszka, Krasnogar-dziółka, rodzaj ptaków z rzędu wróblowatych (Passeres), z rodziny drozdów ( Tur di formes): druga i ósma lotka jednakowej u niego długości, trzecia zaś krótsza od szóstej; ogon ma średnio-długi, łatwo się roztaczający. Cztery są znane gatunki tego rodzaju. Z tych E. nibecula (Krasnogardzioł-ka)—skrzydła i ogon ma z wierzchu szarawo oliwkowo - brunatnego koloru, a od spodu białawy; ozoło zaś i szyja żółto-czerwone i podobneż małe centki na skrzydłach u samców. Długość 15 cm. Skrzydła 7 cm., ogon 6 cm. Żyje w Europie, w północnej Afryce i Azy i Mniejszej. U nas od marca do października można go niekiedy widzieć w lasach nie bardzo gęstych. Lęgnie się dwa razy do roku. Biegając po ziemi, wysznkuja sobie gąsienic różnych owadów. Gniazdo ściele też na ziemi.

leniem powierzchownem skóry, o praooiegu ostrym. Objawy są następująoe: zaczerwienienie mniej lub więcej rozlane, pa naciśnięciu palcem ustępujące chwilowo zupełnie, nabrzmienie nieznaczne, ł uczczenie się naskórka, albo nawet tworzenie się pęcherzy, napełnionych płynem mętnawym. Zajęta część skóry jest siedliskiem bólu, palącego czasami bardzo dotkliwie. E, ma pewne podobieństwo do róży (ierysipelas), łatwo je wszelako odróżnić od niej, ponieważ przebiega zawsze bez gorączki, nie powoduje nigdy tak silnego nabrzmienia skóry, jak róża, ani też wpływa na ogólny stan zdrowia. Przeważnie wywoływane bywa przez podrażnienie mechaniczne skóry w miejsoacb, gdzie dwie jej powierzchnie stykając się, trą się wzajemnie o siebie, puwstaje wtedy pospolicie t. zw. odparzenie, wyprzenie, wilk i t. p.; zupełnie te same następstwa sprowadzają też suknie, lub obuwie cia-sne, szczególniej jeżeli działają na skórę spoconą. Objawy podobne wywołują też: ciepłota wysoka, np. promienie słoneczne, różne przetwory chemiczne, włosy gąsienio niektórych i t. p. Zwykle usunięcie przyczyny wywołującej cierpienie wystarcza też do wyleczenia prędkiego*, w krajach podrównikowych jednakże czasami przebieg nie bywa tak łagodnym i nieraz wymaga leczenia dłuższego. Rumień zaniedbany może stać się przyczyną owrzodzeń upartych i bolesaych.—Od przypadłości powyżej opisanej różni się znacznie E. nodosum (Rumień wę-złowaty) zjawiający się niekiedy bez wiadomej przyczyny u dzieci i wyrostków. Jest to oierpienie przewlekłe, opadające najczęściej kończyny dolne. Początkowi choroby towarzyszsą: gorąozka, osłabienie ogólne, brak łaknienia, bezenność i bóle w stawach; następnie tworzą się w skórze guzy czerwone, dochodzące nieraz do wielkości orzecha włoskiego, przy dotknięciu bardzo bolesne; są to na-cieozenia i wybroczenia w głębszych warstwach skóry, bardzo podobne do guzów, powstałych ze stłuczenia. Pomimo przebiegu nieraz nader powolnego, wyzdrowienie zupełne następuje zawsze.

Erythrae, Erythrai, 1) E-, starogreckie miasto w Beooyi, na południo wschód od Teb.—2) E. starogreckie miasto, na zachodniem wybrzeżu Azyi Muiej8zej—wprost wyspy Chios; stanowiło część kolonij Jońskiob; było miejscem urodzenia sybilli Erytrejskiej; posiadało też jedną z najwspanialszych świątyń Heraklesa, który jakoby tu zabił Geryo-na i posiadł jego woły; dziś osada Lytriv. Ry-

ind. S.

Erythraea, Tysiącznik, zwana także cen-turyą, rodzaj z rodziny genłianaceae (goryczko wate), z rzędu contortae, odznacza się kielichem 5 - dzielnym, 5-kańoiastym, trwałym. Korona lejkowata, na brzegu 5 razy wcięta; pręciki do rurki przymocowane, pyluiki podłużne, po ^kwitnieniu ślimakowato skręcone. Szyjka prosta, od pręcików nieco dłuższa. Torebka dwuścienna wieloziarnowa; ziarna do brzegu śoian przymocowane.— E. centaurium, tysiącznik goryczka; ma korzeń krótki, włóknisty; łodygę pojedyńczą, prostą, ezworokańoiastą, gładką, ¹/t—1 stopy wysoką. Liście odziomkowe w okrąg osadzone, prze-

71

Incykl Potu Uattr Z««. 153 T to ty

tf

i-i

B. M.

S.

Dr J P.

B M.

IC. .T.

B. M.

B. M.

wrotnie-jajowate, tępe; łodygowe—przeoiwległe, bez-ogonkowe, nasadami zrosłe, niższe prawie eliptyczne, niemal tępe, wyższe—podłużne, śpiczaste, szczuplejsze, 3—5 nerwowe, ¹/₄—l/a oa^a długie, a około 2—4 lin. szer. Gałązki kwiatowe, na wierzchołku łodygi umieszczone, przeciwległe, krótkie, mają na sobie wiązki kwiatów, baldaszkogron niby tworzące. Przy kwiatach znajdują się śpiczaste przysadki. Korona różowa, o rurce żółtawej; główki pyłkowe żółte. Prof. Antoni Waga raz widział odmianę z kwiatem białym. Rośnie na łąkach, pastwiskach, miedzach. Kwitnie w lipcu, sierpniu. Roślina ta należy do rzędu najlepszyoh lekarstw domowych. Wszystkie jej części mają smak nader gorzki, własności wzmacniające, szczególnie pomocne w zatkaniu trzewiów, osłabieniu

wS

m

»

kil*

Fig. 168. Erythraea.

żołądka i przeciw robakom; w febrze zażywanie mocnego odwaru goryczki skutecznie zastąpić może chinę. Można też zamiast chmielu używać E-i do piwa. Do wszelkiego użycia zbiera się wierzchołki rośliny i kwiaty. Synonimy: centurya mniejsza, czerwieniec, cyntorya, dobra myśl, febro-we ziele, glistnik, gcździczki, koper koński, krwawnik, orle oko, piórnik, poruszenik, serdecznik, żółć. —U. ramosissima, T. gałęzisty, do poprzedzającego podobny, lecz zwykle mniejszy i łodygą dwudzielną, nader rozgałęzioną, odznaczający się. L ście ma krótkie, kwiaty liczne, szypułkowe, bez-przysadkowe, różowe.

ErythraeilS, Krwawik Now., rodzaj tak zwanych roztoczy galasowych. — Ob. Phytopti-dae.

Erythrasma (gr.), choroba skórna zaraźliwa, wywoływana przez grzybek, zwany Zarodnicz-kiem najdrobniejszym (Microsporon minutisti-mum). Zwykłem siedliskiem cierpienia tego jeBt dołek pachowy, albo pachwina; tworzy ono na skórze plamy okrągławe, suche, czerwone, o wyraźnym obrysie, podobne bardzo do łupieżu czerwonego (Pityriasis rubra) Po usunięciu grzybków chorobotwórczych za pomocą odpowiedniego leczenia zewnętrznego skóra powraca znowu szybko do stanu prawidłowego.

Erythrina, czerwoń, koguci grzebień, koralodrzew, koralowe drzewo, rodzaj z rodź, papilionaceae (motylkowate), rz. legumi-nosae (str ąkowate), kl. dwuliściennych. Są to drzewa, krzewy lub rośliny trawiaste, o kwiatach szkarłatnych. E. corallodendron, koraligrocb karaibski, z wysp Karaibskich i E. crista gaili L., ko-raligrooh grzebioukowaty zBrazyłii—drzewka hodowane u nas w szklarniach dla pięknych szkarłatnych i dużych kwiatów.

Erythrina Koralodrzew (paleont.). Pod nazwą E. daplmoides i E phaseolites opisał Unger pewne liśoie kopalne z pokładów trzeciorzędowych w Radoboj, zaś Ettingshausen pod nazwą E. JJngeri podobne liście z Sagor; jakkolwiek wszakże forma tych liści kopalnych podobną jest do liści dzisiejszego koralodrzewu, to jednak unerwienie ich charakterystyczne jest zupełnie odmienne.

Erythronium dens canis, psi ząb, trsewnik z rodź. liliaceae (liliowate), rz, coronariae (okazałe), kl. jednoliściennych. Okwiat 6-listkowy, znamię 3-dzielne, łodyga 0.1—0.2 m. wysoka; liście eliptyczne. Cebulki (dens canis radix) służą za pokarm niektórym ludom azyatyckim, a nadto są cenione jako aphrodisiacum, w Rossyi—jako środek przeciw robakom.

Erythrophloenm guineense Q. Don. Drzewo z rodź. Gaesalpiniaceae (brezyliowate), rz. lęgu-minosae (strąkowe), kl. dwuliściennych, niezwykle jadowite. Kora tego drzewa, wymoczona w wodzie, daje czerwony płyn, który, będąc zażytym, działa przeczyszczająco oraz pobudza womity. Na Brzegu Złotym (w Afryce) przestępcom na śmierć skazanym każą jeść korę tego drzewa. Sokiem zatruwają strzały.

Ery thropsia=w i d z e ni e barwne (czerwone), jest objawem wzrokowym, już od dawna znanym, lecz dopiero od kilkunastu lat zwrócono nań pilniejszą uwagę. E. zdarza Bię najczęściej u OBÓb, którym robioną była opóracya zdjęcia zaćmy, lub operacya sztucznej źrenicy (iridectomia) i następuje zwykle w krótkim czasie po dokonanej operacyi. E. polega na tern, że wszystkie przedmioty, otaczające operowaną osobę, przedstawiają się jej w czerwonym kolorze. Ton zabarwienia bywa rozmaity, począwszy od lekkiego zaróżowienia aż do mocnego koloru ugotowanych raków. Niektóre osoby doświadczają E-i tylko przy jasnem świetle, najczęściej po przebudzeniu się ze snu, lub po wyjściu z mieszkania na ulicę; inne, wręcz przeciwnie, miewają widzenie barwne o zmroku. Po-

W. Gar.

tej rośliny.

Erythroxylon ob. Erythroxyleae.

Erythrura (Czerwonka). Są to małe ptaszki z rzędu wróblowatycb. zbliżone do rodzajów afrykańskich: Amadina, Textor albo Euplectes i in., stanowiących rodzinę Floceidae, Żyją one w Nowej Gwinei, na wyspach Moluckich i innych wy-spaoh Polinezyi. Różne ich gatunki opisane zo-stały przez ornitologów spółczesnych i odznaczają się źywem. przeważnie czerwonem, ubarwieniem. E. prasina (Sparrm.) jest to gatunek, żyjący na Jawie i Sumatrze, również dobrze znany handlarzom ptaków, sławny ze swego upierzenia w pięciu kolorach: zielonym, czerwonym, płowym, białym i czerwonym, gdy inny gatunek, sławny również, Quadricolor, ma tylko cztery kolory.

mimo to, jednak trzeba przyznać, że najgłówniejszą przyczyną powstawania E i bywa mocne światło. Zmęczenie fizyozne, prżygnębienie moralne, zbytnia wrażliwość ustroju, jak również wybuchy śmiechu i ataki kaszlu—uspasabiają do E-i. Pewien znany okulista twierdzi, że sam doświadczał objawu podobnego do E i, ile razy, mając rozszerzoną w skutek atropiny źrenicę, patrzał na słońce, pokryte lekką cbmurą, a następnie przenosił wzrok na biały przedmiot. Wówczas przedmiot ten wydawał mu się fioletowym, podczas, gdy inne, ciemniejsze przedmioty, widział jako ozerwone. Opierając się zatem na powyższym fakcie, byłoby bardzo łatwo wytłómaczyć sobie sposób powstawania E-i za pomocą oślepiającego wpływu mocnego światła na rozszerzoną źrenicę, gdyby E. nie zdarzała się również u osób z normalnemi źrenicami, przy warunkach, wykluczających wpływ silnego światła. Za przykład mogą tu służyć znane przypadki E-i u osób dotkniętych zaćmą starczą (nieoperowanycb), lub u osób cierpiących na zmętnienie przezroczystych środków oka. W obec tego zaproponowano odróżniać dwa rodzaje E i: typowy i nietypowy. Do pierwszego rodzaju zaliczają te przypadki E-i, które się zdarzają: l-o po ope-racyi zaćmy, 2-o po rozszerzeniu źrenicy (iridecto-mia, atropina, duboisina etc.). Do drugiej grup> odnieść wypada wszystkie inne przypadki, objawiające się pod rozmaitemi postaciami. Za przykład drugiej grupy służyć może znany w literaturze przypadek E-i u jednego mężczyzny, który, usypiając przy czytaniu, widział czerwone litery. Ciekawym również jest przypadek E-i po zjedzeniu bieluniu (Patuillet).—Etiologia powstawania E i jest ciemną. Być może, iż przyczyną E-i jest nadczułość siatkówki oka względem światła, które może być zbyt silne albo bezwzględnie, albo względnie do wytrzymałości nerwowego aparatu wzrokowego. Wielka źrenica i brak soczewki powiększają różnicę tego stosunku i tym sposobem potęgują wpływ światła na siatkówkę; przypływ krwi do nerwu wzrokowego może tylko usposabiać do powstawania Erytbropsyi.¹

Erythroxyleae, czerwikowate, mała rodzina, właściwa krainom międzyzwrotnikowym, obejmuje krzewy i drzewa o gałęziach w młodości zwykle spłaszczonych. Liście naprzemianległe, po-jedyńcze, całobrzegie, gładkie, pierzasto-nerwowe. Kwiaty 2-płciowe, drobne, białawe. Szypułki 6-kąt-ne. Kielich trwały, 5-dzielny. Płatków 5, równych. Pręcików 10, na osadniku umocowanych. Owocem—pestkowiec jajowaty. Drewno wielu gatunków przejęte jest farbnikiem czerwonym. Młodociane wypustki czerwika siatkolistnego 'Erythroxyton areolatum L.) są chłodzące; kora to-niezna, a sok z liści, użyty na zewnątrz, ma być lekarstwem w cierpieniach liszajowyeh. Liście t. zw. koki peruwiańskiej (E. Coca Lan.) zawierają w sobie szozególny pierwiastek, podniecający; żute w ustach robią pewne podrażnienie systemu nerwowego, ulubione Peruwianom; dla tego osoby, zwłaszcza przywykłe, nieustannie żują liście

B. M.

S. M.

Erytreja, Erythraea, po wł. Eritrëa, kolonia włoska n. M. Czerwonem, nosząca grecką nazwę -q Epofrpfy którą Starożytni nadawali północnym wodom Oceanu Indyjskiego, oblewającym dookoła Arabię i odrzynającym północno-zachodnie pomorze przedindyjskie i indostańskie aż poza dziś. Bombaj; używali jej (Herodot) także i dla samego tylko m. Czerwonego, które obok nazw Sinus Arabicus, M. Rubrum, nosiło bardzo późno jeszcze nazwę Mare Erythraeum, gdy wody dalej na południe i wschód leżące miały już miano, choć nie wyłącznie używane, M. Indicum, Pelagos, a nawet Indikos Okeanos (II w. po Chr. Ptolemeusz, Agatbemeros i inni). Kolonia ta stanowi wytwór polityczny piętnastu ostatnich lat, i dotychczas ważniejsza jest dla polityki państwa, niż dla energii ekonomicznej narodu włoskiego; ma też charakter przeważnie posterunku wojskowego przy wielkiej drodze międzynarodowej, dopełniająco zaś tylko jest i targowiskiem dla handlu zewnętrznego. Początki usadowienia się Włochów nad m. Czerwonem przypadają na r. 1869. W tym roku spółka handlowa Rubattini, dla nowootwartej żeglugi potrzebując staoyi, nabyła od miejscowyoh naibów, naozelników arabsko-danakilskich, przystań w zatoce Assab, do r. 1880 posiadła całą zatokę, w r. 1882 (10 marca) sprzedała ją za 416 000 lir rządowi, a ten d. 12 czerwca 1882 ogłosił Assab wraz z 40-milowem pobrzeżem kolonią Narodu Włoskiego, otrzymawszy wprzód pozwolenie sejmu. Gdy w końcu r. 1884 zabierano się do zbrojnego odwetu na Danakilach za wymordowanie wyprawy naukowej Bianchiego, Anglia, potrzebująca wówczas pomocy, tak dla Gordona w Chartumie, jak dla oddziałów ucierających się na linii Tokar-Sua-kim - Kassala, i wogóle pragnąca zabezpieczyć sobie tyły od południa, ofiarowała Włochom poparcie dyplomatyczne do zajęcia Massauy i wytworzenia z czasem wielkiego państwa kolonialnego, ogarniającego AbisBynię, a rozpostartego na całem porno-rzu od egipskiego Sudanu do francuskiego Oboku, Z tym pomysłem złączyła się ściśle obrona interesów włoskich na M. Śródziemnem przeciwko Francyi. D. 5 lutego 1885 r. wojsko włoskie wylądowało w porcie turecko-egipskim, zajęło go mimo oporu,I zatknęło swą flagę, załogę z pobliskiego Beilulu jrczsbrojoną sprowadziło do Mas-sany. W pierwszych dniach grudnia 1885 r. Anglia usunęła wojsko egipskie, a d. 4 t. m. gen. Gêné objął zarząd kolonii w Massauie. Już wtedy główne punkta pomorzą do Assabu były pozajmowa-ne. Porozumienie się z Abissynią, zamierzone od-razu w,r. 1885, usiłowano w r. 1886 (missya Poz-zoliniego) zawiodło; tylko zbuntowany prz ciwko negusowi Janowi władzca Szoi na południu, Menelik, przychylił ucha. W końcu r. 1886 Ras Alula, gen. abissyński, wracając z pod daremnie zdobywa nej Kassali, podstąpił pod MaBsauę w 20 000 wojska, a w styczniu tak ją nacisnął, że Włosi zamknąć się w niej musieli. Trzy kompanie włoskie z ba-szybuzukami, zaskoczone pod Dogali d. 26 stycznia 1887, srogiej doznały klęski (23 of. i 407 żołnierzy zabitych, 1 of. i 81 żołn. ranionych): aż runął od niej gabinet Depretisa. Genégo zastąpił Saletta: przyszły posiłki. D. 1 maja Europę zawiadomiono o blokadzie Abissynii, to jest o zabronieniu jej dowozu od morza; w czerwcu Anglia odgraniczyła pomorze sudańskie od włoskiego przez przyznanie przylądka (Ras) KaBar pod 18° 2' sz. półn. Włochom. D. 10 lipca rząd i sejm wytworzyły umyślne wojsko kolonialne i dały 20 milionów na potrzeby wojskowe. Przez ptździernik i listopad Anglicy pośredniczyli w pokoju, daremnie, bo negus Joannes nie chciał im nic więcej od strony Massauy przyznać, niż mieli Egipcyanie, uważając obszar między właśoiwą Abissynią a pobrać żem od Mas-sawy do Żuli za swoje. Tymczasem następca Sa-letty San Marzano, w styczniu 1888 zajął Saati, kilka’ mil na zachód od Massauy, i szedł dalej dla opanowania Kerenu i Bogosu. Pochód ten zatamowała wszalże wojenna postawa negusa w sile kilkudziesięciu tysięcy. Zawiązano nowe rokowania o pokój: władzca ełyopski dopominał s;ę portu; dawano mu Emberemi lub Arkiko. Nagle, d. 1 kwie-rnia nieprzyjaciel odciągnął. Włosi zaczęli pomykać w głąb kraju, uzupełniając i posiadanie pomorzą. Po odwołaniu posiłków, jakoby już zbytecznych, d. 8 sierp, doznało wojsko włoskie od Abis-syńczyków klęski pod Saganeiti. W tym samym miesiącu rozciągnięto protektorat swój nad poblizką Zulą, do której Francuzi długi czas rościli pretensye. R. 1888 przyniósł Włoohom uznanie Europy, przy niechęci Francyi, a milczącem, po licznych prote-stacyach, poddaniu się Turcyi. Dla zabezpieczenia się od Abissynii dyplomacya włoska formalnie już w paździor. 1888 przyrzekła Menelikowi dopomódz do strącenia negusa. Cel ten przybliżyła śmierć władzcy abissyńskiego w boju z Sudańczykami d. 10 marca 1889 r. Ambitny książę Szoi dla zjednania sobie Włooh uznał nad sobą ich protektorat traktatem w Uczali (Ucciali) d. 2 maja i d. 29 września t. r. Niejasne wyrażenia tej umowy (Art. XVII opiewał, że Menelik zgadza się na pośrednictwo Włoch w stosunkach Abissynii z innemi mocarstwami; Włosi dowodzili że zobowiązał się innego pośrednictwa nie używać, co byłoby już wyrzeczeniem się prawa zawierania przymierzy, zatem poddaniem się pod Włochy. Traktat, spisany w dwóch egzemplarzach i dwóch tekstach: etyopskim i włoskim; a różnica narzeczy: am h ara i tigre mogła wywołać, nawet przy dobrej wierze, nieporozumienie) doprowadziły później do krwawego staroia. Włosi, współdziałając z Menelikiem, zajęli Asmarę, Keren, wtargnęli nawet do Aduy; z tej wyszli, tamte już wraz z innemi zatrzymali. Obie stróny przyjaźniły się w złej wierze: bomba musiała pęknąć. Dzięki przecież choć nieszczerej przyjaźni włoskiej, Menelik mógł już w listopadzie 1889 roku ukoronować się w Axumie na cesarza Etyopii. W roku 1889 całe terrytoryum E-i było już w mocy włoskiej. Dekret z daia 2 stycznia 1890 roku r. nadał kolonii organizacyę wraz z obecną nazwą, W kwietniu Anglia w imieniu Egiptu pozwoliła Włochom zająć Kassalę, daleko już na zachód w Sudanie: wyciągała kasztany z pieca dla siebie rękami włoskiemi. Rozbudzała przytem ciągle we Włoszech pcżądliwość wielkiego państwa kolonialnego, jakiem je już w r. 1884 chciał widzieć Man-ci ni (Ob.). D. 24 marca 1891 r. prezes ministrów Rudini podpisał z posłem Dufferinôm umowę o tak zwaną linię demarkacyjną kolonii erytrej-skiej, oddzielającą interesa włoskie od angielskich. Linia ta zaczyna się daleko na wschodzie i polu dniu, u ujścia rzeki Jub (Dźub?), ciągnie się z jej biegiem do 6 ⁰ szer. półn,, ztąd pó równoleżniku do 85° długości wschodniej, dalej po południku do Błękitnego Nilu, a stamtąd wreszoie od zachodo-północy w krzywiznach dociera do RaB Kasar; od wschodu granicą jej jest morze. Na tym obszarze o jakich 25 000 mil □ geog., mieści się i Abissynia cała, i Kaffa, i pobrzeże Somali, i kraina indywidualności etnograficznej Galla. W pasie interesów włoskich znalazł się sułtanat Aussa, rzeczywiście pod protektoratem Włoch zostający, znalazł Harrar i wreszoie pobrzeże Somali, od przylądka Guardafui do ujść Jubu, nad którem protektorat oznajmiły były Włochy Europie w r. 1888 i 9, aby go mieć tylko fikcyjnie. W latach 1892 i 3 trwały ciągle niepewne Btosunki z Abissynią: Menelik usuwał się i pod protektoratu, Włosi gwałtownie go pod jarzmo wtłaczali. Od drugiej połowy r. 1894 zdawać się mogło, że postawią na swojem. D. 17 lipca t. r. odebrali Sudańczykom Kassalę, a posiadając już Asmarę i Keren na wschodzie, zyskali podstawę do działania na Tigré i jego pogranicza. D. 13 stycznia 1895 r. nowy wódz włoski, Baratieri, pobił menelikowego Rasa Mangaszę pod Koatitem, już na gruncie abissyńskim; d. 25 marca zajął Adi-grat, d. 13 maja ogłosił królestwo Tigre za wła-zność polityczną Włoob; a gdy ras usiłował rozpościeranie się wrogów powstrzymać, d. 9 października nową zadał mu klęskę pod Antolo. Menelika wstrzymywała wojna domowa; ale wreszcie i on nadciągnął, d. 7 stycznia 1896 obiegł Makalle, d. 26 t. m. zmusił je do kapitulacyi. W końcu lutego oba wojska znalazły się już blizko siebie pod Aduą, stolicą prowincyi Tigre, w miejscowości Abba-Ga-ryma. Włochów było tylko 15 000, Etyopów ok. 60 000. D. 1 marca przyszło do bitwy. Natarli WłoBi, w najgorszej pozycyi. Klęska zamieniła się w pogrom: padło dwóoh generałów (Arimondi i Da-bormida), jeden (Albertone) dostał się do niewoli; Baratieri z jednym jeszcze generałem umknął do Massauy; wojsko jego utraciło 10 000 zabitych, rannych lub jeńców; wszystkie działa wpadły w moc zwycięzców. Zdaniem Ricottego, ministra wojny, potrzeba byłoby wydać miliard lir i 150 000 ludzi za morze rzucić, aby powetować klęskę. Crispi się zwalił, aby już nigdy “nie powstać. Następca jego, Rudinf, roztropnie wyrzekł się marzeń o wielkiem państwie kolonialo6m: w marcu już polecił nowemu guber. kolonii, Baldiaserze, zawiązać rokowauia; te szły opornie. Gen. Vallis nic nie sprawił; dopiero d. 26 paźdź. 1896 udało się majorowi Nerazziniemu zawrzeć w Addisabeba traktat, ratyfikowany przed końcem roku: traktat w Uczali zniesiony; Abissynia jest państwem niepod-ległem; granica wytknięta będzie na miejscu w ciągu roku, tymczasem linia Mareb-Belesa-Muna pozostanie i nadal obowiązującą. Jednocześnie zawarto i układ o jeńców. Z objaśnień gen. Ricottego w d. 8 maja i Rudiniego w d. 1 i 2 grudnia

1896    w Izbie Dep. widać, że Asmara, Keren, Se-nafe, Okulekusai, Arai należą do Włoch. W roku

1897    starć nie było. —Gra nice E-i ustalone są tylko od północy, z Sudanem, i od wschodu, gdzie je wytyka morze; zachód, z powodu niewykonania jeszcze owego rozgraniczenia na gruncie, nie ma stałego zarysu; od południa również tylko Obok francuski nadaje pograniczu poBtać ściśle określoną, od strony Aussy granica się chwieje. Wogóle pomorze, z dość rozwiniętem ubrzeżeniem, ciągnie się od Ras Kasar (18° 2') do Dumairah, na po łudniowym krańcu Aseabu już w cieśninie Bâb-el-Mandeb (12° 40') na długości przeszło 900 kim., co chyba nieco) przesadzonem być musi. Północna ozęść tego pomorzą nOBi nazwę Samhara, południowa—Dum ho it a. Ma ono kilka dobrych przystani: Massaua, Żula, Edd, AsBab. Szerokość za-ohodnio-wschodnia figury geograficznej waha się od 70 mniej więcej kim. pod Zulą do 700 na południowej granicy Assabu. W braku pomiarów topograficznych rozległość w przybliżeniu tylko oznaczają na dwakroć, na 230 000, a nawet 245 000 kim. □ • Na całym tym obszarze w r. 1893 naliozono tylko 191 127 krajowców (na północy Arabów, na południu Danakilów-Affarów) 3 452 Włochów i in. Europejczyków. Niektórzy (Wauters) podawali ludność na 660 000. Główne skupienia ludności nad morzem w Massaua, 7775 m. (1893), Monkullo, Embe-remi, Arkiko, Żula, Arafali, Edd, Beilul, Assab, Raheita; w głębi kraju: Asmara i Keren. Wśród Włochów jest najwięcej urzędników i wojskowych. W czerwcu 1895 r. było wojBka 10 741 żołn, 285 off. i 11 unęd. wojsk, a w tem samych krajowców 7 973. Na Boże Narodzenie t. r. przysłano jeszcze 12 batalionów samej piechoty, prócz odpowiedniej siły innej broni. Przed pogromem marcowym miały Włochy w E-i do 20 000 wojska, obecnie nie mają i trzeciej części (ej siły. Krajowcy trudnią się pasterstwem, połowem ry b, pereł i korali, oraz drobnym handlem i przewożeniem towarów; płacą pewien podatek w rodzaju pogłównego i wolni są już od Włoohów, rządząc się po swojemu, jak przed ich przyjśoiem. Kraina cała nie nadaje się na kolo-nizaoyę, jeśli pominiemy pomorze i handel, mogą-cy się na niem rozwinąć. Tylko Abissynia przy większej oywilizacyi mogłaby na posiadaniu E-i skorzystać. Klimat jest nadzwyczaj upalny i suchy: średnio 31,6°, w czerwcu 33°, w styczniu 25,5°C. Grunt skalisty, natury wulkanicznej; na samem pobrieźu, w Edd, jegzcze w r. 1861 był wulkan czynny, dalej wulkany w głębi kraju Or-teale (?), Ali Bogo, Dubbi i in. Za pasem skalistym ciągnie się od zachodu długi step piaszczysty, na całych połaciach przepojony solą, ze słone mi jeziorami, jak Allalebad. Wielki brak wód żywych bieżących; te, które są, nie mają dość siły, aby dobiedz do morza, jak Hawasz, Banert, Golima. Roślinność biedna; opady atmosferyczne równie rzadkie, jak w Górnym Egipcie. Tylko na płasko-wzgórzu, dotykającem do Abissyńskich ziem: Asmara, Godo(e)felassi, Gura, znajduje się jakie 10 000 kim. gruntów urodzajnych, ale i na nie rolnik włoski nie śpieszy.

Całość kolonii erytrejskiej, jako przedsięwzięcia politycznego, dzieli się według swych dziejów za dwie części: Massaua i Assab. Do pierwszej należy 5 wysepek w zatoce, pobrzeźe, aichipelag DahJak, zat. Adulis, zat. Arkiko, półw. Bury; do drugiej: Beilul, Assab, Raheita. W M-ie jest główny zarząd, w A-ie pomocniczy. Potrzeby strategiczne Bkłoniły do zbudowania dróg żelaznych: z M’Kullah pod (Massauą) do Saati na zachód (27 kim.) i od Abd el-Kader do Arkiko; oraz linii telegraf: Mas-saua-Assab (515 kim.), Assab-Perim (101 kim.) z Massauy do Adi-Ugry (250) i do Kassali (490) Budżet kolonii na r. 1895/6 wykazywał 1 700 000 lir dochodów własnych, a wydatków na wojsko: 9 351000, na zarząd 2 349 000; 10 milionów dopłacało państwo. Ogólny nakład na E-ę dochodzi dotychczas do 200 mil. lir., jeśli nie przewyższa tej summy. W r. 1891 weszło do Massauy statków handlowych 2 200, wyszło z niej 2 256 (1222 i 1272 włoskich); w r. 1895 już tylko 1 922 i 1871 (1160 i 1209). Zmniejszyła się i wartość towarów wprowadzanych do kolonii: w roku 1891 16 mil. lir., w r. 1895 o 1 milion mniej; w Bummie 14 012 835 lir. było samych drogich metali za 4 529 029 lir. Głównym przedmiotem wywozu są perły i perłowa macica. — Por. co do nazwy M. Erytrejskiego Lelewela „Badania starożytności we względzie geografii” str. 185—7. Do dziejów i stanu kolonii, prócz księgi Zielonej, składanej parlamentowi: aLes possessions italiennes dans la mer Rouge“ (Revue milit. de l’étranger* 1886 grudzień): „Schulthess’ Gesch. Kalender”; Castonnet des Fosses „L’Abissynie et les Italiens* (Paryż 1897); Cbiala „La spedizione di Massaua* (Turyn 1888); Combes P. »L’Abyssinie en 1896* (Paryż 1896); Jonquière De la .Les Italiens en Erythrée” (Paryż 1897); Mantegazza V. „La guerra in Africa“ (Flo-rencya 1896, 511 pp. 8-o; toż samo p. t. „Gli Ita-liani in Africa“); Margiotta „Francesco Crispi, son oeuvre néfaste* (Grenobla 1896)) Pasolo „L’Abis-sinia e le colonie italiene sul Mar Rosso“ (Caserta 1888); Pellenc „Les Ital. en Afrique 1880—95 (10 map; Paryż 1897); Sapeto „Etiopia“ (Raym 1890); Vanderheym J. G. „Une expédition avec le négus

Ménélik* (Paryż 1896, z ilustracyami); Mapa E i siejszych poglądów na chlorofil i jego pochodne wyszła w roku 1891 we Florencyi pod tytułem nazwa ta nie posiada ładnego systematycznego „Carta della colonia E.“—ob. Abissynia, Aussa, znaczenia.

Zn

Włochy.

Harar (Harrar), MasBaua, Menelik, Somali, I Erytrofltoskop, ob. Erytroskop.

Erytrofleina, materya trująca, wydobyta przez Erytrejskie morze, u Greków:    fi-àXaaaa j Qalloisa i Hardyego z wyciągu z drzewa Erythro-

Zn.

Dr E. P.

Zn.'i,

dosłownie: morze Czerwone, w starożytności nazwa yhleum guineense (Legurainosae), którym w Afryce morza, rozciągającego Bię między Indostanem, po- zatruwają Btrzały. Ciało krystaliczne, dotychczas łudniową Arabią i Afryką (dziś morze Arabskie), mało zbadane, należące zapewne do alkaloidów, gdy tymczasem dzisiejsze morze Czerwone, zwane Dzisła na serce, także odnogą Arabską, zwało się u starożytnych Erytromelalgia (Ery th ro melalgia). Taką również odnogą Arabską (sinus Arabicus). U Rzymian nazwą Woodnut oznaczył czerwone, bolesne plamy, mare Rubrum oznaczało zarówno dzisiejsze mo- ukazujące się nierzadko u alkoholików na skórze rze Czerwone, jak i Arabskie; to samo u Portugal- kończyn i grzbietu. Objaw ten występuje również cyków XV i XVI w. mare Roxo v. Roixo. przy cierpieniach mlecza pacierzowego i przy hy Nazwę swą otrzymało niewątpliwie od ozerwona- steryi („Journal of nervous and mental diseases“ wych i dziś dających Bię obserwować odblasków, 1888 pag. 638). zwłaszcza w blizkości lądów; atoli po wojnach Erytroretyna. Materya żywiczna, ciemno żół-Aleksandra W-o pojawia się u Nearcha baśń o ja- ta, zawarta w korzeniu rabarbarowym i dająca kimś mitycznym królu ErytraBie, mieszkającym na się z niego wydobyć za pomocą alkoholu. Pod wyspie Ogyris (Orgaya), który tej Części oceanu In- działaniem alkalij przyjmuje piękne zabarwienie dyjskiego nadać miał nazwę. Nowożytny prąd koloni- czerwone.

zacyjny wskrzesił starożytną nazwę, przystosowawszy    Erytroskop, przyrząd optyczny, polegający na

ją do posiadłości włoskich na Afrykańskiem wy- kombinaoyi dwu szkieł barwnych, a mianowicie brzeźu m. Czerwonego, ob. Erytreja. And. s.    szkła ciemno-czerwonego (rubinowego), zabarwione-

Erytren, węglowodór izomeryczny z krotonile- go tlennikiem miedzi, ze szkłem niebieskiem, ko-nem, homologonem acetylenu. Znajduje się w naj- baltowem. Pierwsza przepuszcza promienie ozer-niźej wrąoych frakcyach cieczy, która powstaje wone i pomarańczowe, drugie tylko niebieskie, podczas komprymowania gazu oświetlającego na oprócz skrajnych promieni czerwonego końca wi-użytek np. kolei żelaznych, mająeyoh oświetlenie dma, przypadających poza linią Praunhoferową B. gazowe. W stanie zupełnie czystym dotychczas Skoro tedy te szkła złożymy razem, przedzierają me otrzymany. Łatwo jednak łączy się z bromem się przez nie tylko promienie tej skrajnej czerwie-na czterobromek, który jest dogodnym punktem ni; jest to więc jedyna barwa, na którą przezroczy-wyjśeia dla dalszych pochodnych E-u i podstawą sta jest kombinacya obu tych szkieł, czyli E. Je-sądów o budowie tego węglowodoru. W rzeczy żeli przez E. rozpatrujemy krajobraz pokryty ro-samej, czterobromek E-u ma budowę:    ślinnością i oświetlony promieniami słoneoznemi,

CHjBr - CHBr - CHBr - CH₂Br,

najzupełniej analogiczną^ z budową erytrytu. Z tego ostatniego, jak przed niedawnym czasem wykazał Griner, za pomocą redukcyi można też otrzymać węglowodór % punktem wrzenia -f 1°, który jest zapewne identyczny z E-em.

Erytrocentauryna, barwnik roślin z rodzaju Centaurea, mało dotychczas zbadany, ze składem przypuszczalnym C₂₇H₂₄0₈. Okazuje pewne podobieństwa w zachowaniu się chemicznem do santo-niny. Jest krystaliczna, bezbarwna, lecz w świetle słonecznem przyjmuje żywo czerwoną barwę. Tak zmieniona, daje znowu z wodą roztwór bezbarwny i bezbarwnie z roztworu tego się krystalizuje. Jest obojętna i optycznie nieczynna. Za-Erytrocynkit Damour (mineral.). Minerał osobliwy, występujący w postaci cienkich, czerwonych, przezroczystych blaszek, w szczelinach lazulitu syberyjskiego; składa się głównie z siarki, cynku i manganu i jest prawdopodobnie zawierającym mangan wurtzytem (siarkiem cynku).

Erytrodekstryna, według terminologii Muscu-lusa i Grubego odmiana dekstryny, dająca z jodem zabarwienie czerwone,

Erytrofil. Nazwa, oznaczająca przyczynę czerwonego zabarwienia liści w jesieni. Wobec dzi-

Zn.

K. .T.

Zn.

przedmioty w ogólności wydają się czerwonemi, ale rośliny wyróżniają się od otoczenia swego uderzającą jasnością; liście, które oku bezpośrednio wybijają się ciemno na tle jasnego nieba, rysują się jasno na ciemnem tle; trawa, która dla oka nieuzbrojonego ciemniejsza jest, aniżeli sąsiednia droga, krzemionką pokryta, okazuje się jasną, biaława zaś droga—ciemną. Działanie to tem się tłómaCzy, że zieleń roślinna (chlorofil) pochłania silnie pośrednie promienie czerwone, między liniami B i G, skrajne zaś promienie czerwone obficie odbija. Ten zatem rodzaj promieni, który się przez E. przedostaje, w zielonem świetle, od liści i trawy odbitem, występuje w większej stosunkowo ilości, aniżeli w świetle, dochodzącem do oka od innych przedmiotów, a stąd rośliny wydają się od nich jaśniejsaemi.—Objaw wręcz przeciwny wywołujemy przez użycie okularów, złożonych ze szkła czerwonego i fioletowego. Kombinacya taka przepuszcza jedynie pośrednie promienie czerwone, które w świetle przez rośliny odrzucanem zawiera się w ilości znacznie mniejszej, aniżeli w świetle, przez inne ciała odbijanem. Krajobraz, przez okulary takie rozpatrywany, wydaje się również w ogólności czerwonym, ale teraz rośliny są ciemniejsze, aniżeli iöh otoozenie; wydają się prawie ozarnemi, a stąd taka kombinacya szkieł otrzymała nazwę

S. K.

K. J.

Zn.

która również łatwo wydziela cząstecz-

doorcyna), C₄H₁₀O₄.

melanoskopu. Kombiuacya zaś niebieskiego szkła kobaltowego ze szkłem jasno-czerwonem, która przepuszcza skrajne promienie czerwone wraz z niebieskiemu nazywa się erytrofitoskopem; rośliny, przez nią rozpatrywane, przybierają barwę czerwieni rubinowej, błękit niebieski przybiera odcień fioletowy, cbmury stają się purpurowemi, a powierzchnia ziemi szaro-fioletową.

Erytrosyderyt (mineral.). Szczególne ciało mineralne układu rombowego i barwy czerwonej, znalezione w lawie Wezuwiusza z 1872 r. i stanowiące produkt sublimacyi, czyli osadzone z pary wulkanicznej. Wzór jego 4KCl-j-(Pe₂)CI₆+2H₃0; jest to więc wodny chlorek żelaza i potasu.

Erytrozyna, materya czerwona, powstająca z tyrozyny pod działaniem kwasu azotuego. Ma skład C₁₅H₁₈N₂0₃ i należy do produktów utlenienia tyrozyny.

Eryfcryn, Kwiaty kobaltowe (mineral.). Minerał jednoskośnoosiowy; kryształy drobne, zwykle igiełkowate lub włoskowate, zgrupowane w pęczki, wiązki lub gwiazdki; łupliwośó klinodiagonalna bardzo wyraźna; w cienkich blaszkach nieco giętki; c. wł. 2.9—3.0; tw. 2.5. Barwy karmazynowej lub brzoskwiniowej, w rysie blado - różowy, z blaskiem perłowym na płaszczyznach łupliwości; przeświecający. Skład chemiczny: Co₃(A90₄)₂4-8H₂0; w odsetkach: 37.47 tlenku kobaltu, 38.46 kwasu arsennego, 24.07 wody, z drobnemi domieszkami jednokzztałtnych arsenianów niklu, żelaza lub wapnia. W kolbce daje wodę i błękitnieje, zielenieje lub brunatnieje (jeśli zawiera żelazo); na węglu, w płomieniu odtleniającym wydziela dymy arsenowe i stapia się w guzik szary arsenku kobaltu; w kwasach łatwo się rozpuszcza na roztwór różowy; ze stężonym wszakże kwasem solnym daje roztwór błękitny, dopiero po dodaniu wody różowy; ogrzewany z ługiem potażowym czernieje, barwiąc roztwór na niebiesko. Jest produktem rozkładu pirytów, zawierających kobalt, mianowicie smelty-nu, znajduje się w Schneeberg, Saalfeld, Riechelsdorf, AUemont.    K- J-

Erytryna. Heeren przed wieloma już laty znalazł w porostach farbierskich (Roccella tincto-ria i in.) raateryę obojętną, krystaliczną, której bliższem zbadaniem zajęli się Schunck, Stenhouse, Hesse i inni. Nazwę swoją (od greek. erythraios= czerwonawy) mateiya ta zawdzięcza reakoyi barwnej, jaką okazuje jej roztwór pomieszany z chlornikiem żelaza. Stenhouse, a zwłaszcza Grimaux, wykazali, że pod wpływem hydrolizy E. przybiera wodę i przechodzi w erytryt i kwas orsellowy. Wzór E-y jest C₂₀H₂₂0₁₀, przemiana zaś, o której wyżej wspomniano, przebiega według równania:

^30^22^10+2H₂O=C₄H₁₀O₄ -f- 2C₈H₈0₄

erytryt kw. orsellowy

Na mocy tej reakcyi uważamy E-ę za ester, dwu-orsellan erytrytu, i wszystkie jej własności potwierdzają ten pogląd. E. z łatwością wydziela ze swego składu jedną cząsteczkę kw. orsellowego, przechodząc przytem w ester jeduokwasowy, or-sellan erytrytu, zwany pikroerytryną. Przemiany tej dokonywa już długotrwałe gotowanie

E-y z wodą. Wydzielenie drugiej cząsteczki kwasu jest trudniejsze, lecz sucha dystylacya przeprowadza pikroerytrynę w oroynę, fenol, odpowiadający kw. orsellowemu.—Znane są wreszcie niektóre homoiogony E-y, jak np. odkryta w porostach przez Menschutkina betaerytryua, CalH₂₄Oio,

kę kwasu i wydaje odpowiednią pikrobetaerytryuę, rozpadającą się z kolei na erytryt i betaorcynę. Za-Erytryt (erytroglucyna, erytromannit, ficyt, pseu-Odkryty przez Stenhouse’a przed pół wiekiem, związek ten był przedmiotem badań wielu chemików, uderzonych szczególniej słodkim smakiem i pewnem ogólnem podobieństwem tego ciała do cukrów. Najbliższym prawdy był Gerhardt, który dostrzegał podobieństwo między E em a mannitem. Pod natchnieniem badań Erlenmeyera, który od mannitu przeszedł do pochodnych heksanu, de Luynes w 7 dziesiątku b. w. wykonał szereg odpowiednich przemian z E em i dowiódł, że odnosi się on do kwartanu czyli butanu normalnego, którego jest czterohydroksylowym alkoholem. Na zasadzie dośó pewnej reguły, że przy jednym atomie węgla nie można oczekiwać więcej nad jedną grupę hydroksylową, samo już pochodzenie prowadzi do wzoru budowy E-u, który może być tylko jeden, a mianowicie:

CH₂OH.CHOH.CHOH.CH₂OH i wszystkie reakcye wzór ten stwierdzają w zupełności. E. znajduje się w niektórych roślinaoh niższych (Protococcus, niektóre porosty) w stanie gotowym, daleko częściej wszakże spotykamy w ta-kichźe roślinach jego estry z kw. orsellowym i jego homologonami. W celu otrzymania go, porosty farbierskie gotuje się przez kilka godzin z mlekiem wapiennem, ciecz klarowną po wygotowaniu odparowuje się do pewnego stopnia, przepuszcza przez nią strumień dwutlenku węgla, który strąca węglan wapnia i razem z nim pewne zanieczyszczenia, w cieczy zaś przefiltrowanej od osadu pozostaje orcyna, niektóre barwniki roślinne i E. Ciecz tę odparowuje się dalej do konsystencyi syropu, poozem wykłóca się z eterem, rozpuszczającym w sobie orcynę i barwniki. Pozostający E. surowy oczyszcza się przez kryBtalizacyę.—E. krystalizuje się w duże słupy o podstawie kwadratowej; jest obficie rozpuszczalny w wodzie i w alkoholu; topi się w 120°, a około 300° ciemnieje, wydziela zapach spalonego cukru, a w małej częśoi subli-muje się bez zmiany. Roztwory E-u nie działają na światło spolaryzowane. Ulega on fermentacyi pod wpływem niektórych grzybków roaszczepko-wych wobec węglanu wapnia i związków azotowych i fosforowych, a produktami są: ślady alkoholu etylowego, kwas masłowy normalny, kw. bursztynowy, nakoniec małe ilości kwasów octowego i kapronowego. Tworzy parę bezwodników czyli eterów, z których najciekawszy jest studyowany przez St. Przybytka C₄H₆Oa, istniejący, o ile się zdaje, w dwu odmiauaoh stereoizomerycznych. Ten sam ohemik badał także sposoby utleniania się E-u i znalazł jakoby między jego produktami jeden z kwasów winnych. Zresztą E. tworzy z ła-

And. S.

14, 2).

twością estry z kwasami mineralnemi i organicz* ■ nemi i zachowuje się w tym względzie jak wszystkie alkohole wielohydroksylowe. Czteroazotan E-u, znany pod niesłuszną nazwą nitroerytrytu, posiada w wysokim stopniu własności wybuchowe. Zl-Etywan, miasto gubernialne w Kraju Zakau kaskim, nad rzeką Zangą, lewym dopływem Arak-su, 084 m. nad p. m., odległe od Petersburga 2881 w., od Moskwy 2 277 w., od Tyflisu 185 w. Miasto, położone śród pagórkowatej wyżyny mię dzygórskiej, liczyło w roku 1892 blisko 15 000 ludności, złożonej głównie z Tatarów i Ormian; posiada oddział banku państwa, kilka kantorów bankierskich, dwie apteki, pocztę, telegraf, gimua-zyum, seminaryum ormiańskie, młyny, browary, garbarnie, fabryki wód mineralnych, wyrób wina i okowity. Handel dosyć ożywiony, dzięki blizkiej granicy z Persyą; jest tu znaczna ilość sklepów i karawanserajów; z pomiędzy świątyń wyróżniają się ormiańskie kościoły i mabometańskie meczety. Miasto początkiem swoim sięga bardzo odległej epoki. Pomijając legendę, odnosząoą założenie E-u do czasów Noego, którego arka z poblizkiego Araratu zatrzymać się tu miała, zauważyć należy, że E. pod nazwą Ter we znany już był Ptolemeuszowi, jako stolica Wielkiej Armenii. Historycy Arabscy sowią go Eridze, perscy Irawane. Aż do r. 1440 stanowił E. własność Ormian, później kolejno należał do Persyi, Grusyi i Turcyi; od roku 1827 przyłąoaony do Rossyi, której wódz, Paskie-wiez, zdobył twierdzę szturmem i pozyskał za to tytuł hrabiego z przydomkiem E-skiego. Pierwotnie była to stolica obwodu t. im , później powiatu, a wreszcie, od r. 1850,—gubernii.—E-ska gubernia, łącznie z sąsiednią gubernią Elizabetpolską, stanowi najbardziej południową część kraju Kaukaskiego, na granicy z Persyą. Obejmuje 22 929 km. □ po wierzchni i liczy przeszło 702 000 m-ców. Kraj to przeważnie mocno górzysty, wulkaniczny, wypełniony rozległemi pniami i odroślami wyżyny Armeńskiej, której poj idyńcze szczyty wybiegają ponad linię śnieżną i ponad 4 000 m. wzniesienia, jak np. Wielki Ararat, na granicy z Turcyą azya-»yoką 5 156 m, Ałagiez (Alagös) 4 095 m. Śród wielkiej wyżyny wewnętrznej, okrawędzione] ze wszechstron wyniosłemi pasmami gór, leży bezodpływowe i znaczne jezioro Sewanga, albo Goktcza 1925 m. nad p. m.; wszystkie inne wody uprowadza do morza Kaspijskiego Araks, tworzący granicę z Persyą; z jego dopływów najważniejsze są lewe, jak: Arpaczaj, stanowiący granicę z obwodem Karskim, Awanan i Zanga. Klimat górski; zima krótkotrwała, ale ostra, lato gorące; niekiedy zdarzają się trzęsienia ziemi. Grunt w niższych miejscowościach i w szerszyoh dolinach rzecznych odpowiedni dla rolnictwa; uprawiają pszenicę ozimą i jarą, jęczmień, ryż, sezam, bawełnę, tytoń, latorośl winną; jest też znaczna ilość sadów owocowych; zaledwie 24°/₀ ogólnej przestrzeni znajduje się w kulturze, ta jednak kultura daleka jest od poziomu, na jakim stoi rolnictwo gdzieindziej. Bogaotwo mineralne gór mało dotąd zbadane; głównym produktem jest sól kamienna. Przemysł fabryozny

prawie nie istnieje, domowy dosyć jest rozwinięty; handel wewnętrzny mało jest ruchliwy, większe ma znaczenie handel tranzytowy z Persyą i Tur-cyą azyatycką. Ludność pod względem pochodzenia składa się głównie z Tatarów i Ormian, zaś pod względem religijnym: z Ormian gregoryańskie-go obrzędu 54%, i mahometańskich szyitów 33%» z mahometańskich sunnitów 4%%, prawosławnych 1% WBzelkioh innych około 4%%. W r. 1891 było w całej gubernii 85 lekarzy, dwa szpitale, 12 aptek, 117 szkół wszelkiego rodzaju z 7 024 uczniów obojej płci; w tymże roku liczba analfabetów między rekrutami wynosiła 7 »%. Pod względem administracyjnym gubernia dzieli się na 7 powiatów: E-ski, Aleksandropolski, Nachiozewań-ski. Nowo Bajazeoki, Eczmiadziński, Surmaliński i Szaruro-Darałagieski.

Eryx (mitologia), ob. Eryka.

Eryx, w starożytności nazwa góry w Sycylii, ob. Er yks.

Eryx Dand., rodzaj węży niejadowitych, główny zaś przedstawiciel rodziny Ericydów, cechującej się ogonem bardzo krótkim, niechwyt-nym, ciałem pokrytem drobniutkiemi łuskami, głową pod ługowatą i szozątkowemi tylnemi nogami. Rodzaj E. wyróżnia się nozdrzami osadzone-mi po bokach pomiędzy trzema tarczami; gatunki jego żyją głównie w krajach podzwrotnikowych. Z tych: E jaculus Wagi., Wąż piaskowy: ogon ma zakończony tępo, grzbiet zaś jego i boki pokryte oiemno-bruaatuemi plamami gęstemi, okrą-żającemi go na poprzek i zarysowauemi wyraźnie na tle słomiano - żółtem. Od spodu zwykle biała wy lub szaro - żółty; długi około 70 cm. Żyje w krajach dookoła morza Śródziemnego. s- M-

Eryzychton, ’Epoaty9'a)v=prująoy ziemię. — l) Syn Tryopasa z Tessalii, który zuchwale wtargnął do gaju Demetry i pościnał drzewa święte, by sobie wybudować jadalną komnatę, za co ukarany został nienasyconym, t. zw. wiiozym głodem (oufi-wv). Własną córkę, Mestrę v. Hypermestrę, sprzedał, aby miał za co głód zaspokoić. Dla u-niknienia niewoli, otrzymała ona od zakochanego w niej Poseidona dar przemienienia się w inną postać, ilekroć ją sprzedawano, dzięki czemu znowu powróoiła do ojca (Owid. „Met.* VIII, 846).— 2) Syn Cekropsa i Agrauli, który wyobrażenie Ejlitei (ob.) przeniósł z Delos do Aten; umarł bezdzietny jeszcze za życia ojca (Apollod. III,

K. K.

Erzepki Bolesław (* 5 lipca 1852), lingwista i archeolog, urodził się w Pawłowicach (w po w. Leszozyńskim, W. Ks. Poznańskiem), nauki początkowe pobierał w Lesznie; w r. 1875 zapisał się na wydział filozoficzny uniwersytetu wrocławskiego, gdzie studyował filologię słowiańską, a mianowicie język i literaturę polską, oraz archeologię przedhistoryczną. Napisawszy i obroniwszy rozprawę p. n. „Der Text der Gnesener Predigten kritisoh beleuchtet. Einleitung zur Abhandlung: Die Sprache der Gnesener Predigten“ (druk. w Poznaniu, str. 50), otrzymał stopień doktora filozofii r. 1885 i w tymże roku powołany został na kon-

^ IpÉîMëP

3;-':

■    v v\V-'

;    :-->:V -

kl

mSu

r~>

©g

11

-Jlliip*

II

w?

mmm

ißt

T'/

.‘J

wm

1^,3 —

'3.

Vr

■ 7S3

—■~“*ST«s

«iMiP

-îï

Ś#:

—a*

4^

P!

3:^-^

•.>

, Jrty 3^-5^

k_____-:±^r=»^:

fcgSsllË

3,

r3

ar-

-~3>

SSSge^T

S3

j2T

gjc:.--

-2

l r- tCT~'*=‘

k" 3_£T-?:

ük^s

:cr

_~⁼^r fi

cr¹-

-— c^-

⁻S3

m. -g

-r; s

^7ÆW"j-

'JV~

3>: • "

3ê-- '

^-,

3.

6ig. 169. Eryx jaculua (wąż piaskowy).

serwatora zbiorów Towarzystwa Przyjaoiół Nauk . ment Btrapionej ojczyzny... nieznany wiersz W. Ś. w Poznaniu, które dotychczaa zajmuje. W zawo- | Chrościńskiegu (t-że 1895); .Próbki gwary dzie naukowym dał się głównie poznać jako wy- j wieckiej z końca XVII i początku XVIII wieku“ dawca rękopiśmiennych zabytków, jako poszukiwacz starych nieznanych diuków i jako archeolog.

Z czasów uniwersyteckich pochodzą małe rozprawki, pomieszczone w .Dzienniku poznańskim“, jako to: .Jana Liciniusa Namysłowskiego Sentenciae; nieznany druk polski z r. 1589* (1882 Ns 198); |

„Jakóba Łubelczyka Wiridarz Krześciański, niezn. druk polski z r. 1558“ (1883 Nr 28); .Wiadomość bibliograficzna o nieznanem kazaniu Piotra Arto-miusa w Toruniu wydanem r. 1593“ (1884 Nr 25); .Nowy przyczynek do bibliografii pism Piotra Artomiusa” (1884 Nr 44). Już jako konserwator ! zbiorów, ogłosił: .Drobny przyczynek do bibliogra- [ fii piśmiennictwa dolno łużyckiego“ (Ateneum 1888); 1 .Wacława z Potoka Potockiego Merkuryusz Nowy, z rękopismu bibl. Tow. Przyj. Nauk“ (Poznań,

1889); .Wacława Potockiego dwa nieznane poe-mata: Zgoda—Do Żałosnej Korony polskiej po traktatach tureckich; z rękop. bibl. Tow. Przyj.

Nauk” (t źe, t. r.); „W sprawie książeczki Nawojki* (t-źe t. r.); .Szczątki dawnej polszczyzny“

(t-źe 1890); .Urywek z księgi rozchodów podrzęc- I twa niepołomickiego, obejmujący okresy czasu od 10 września 1388 do t. m. i r. tudzież od 15 t-źe grud. t. r. do 2 lutego 1389 (t-źe t. r.); .Krytyka krytyki i literatury, nieznany utwór Juliusza Słowackiego, z autografu poety“ (t-źe 1891); .La-

Encjkl. Po wiz. Uoiti. Zesz. 163 Tom 20 ty.

mazo-

■■A

r--

Fig. 170. Erzepki Bolesław dr.

t. r.); ,D-ra Wojciecha Adamskiego Materyały do Flory W. Ks. Poznańskiego“ (t-źe 1896); „Ma-sovita, słowniczek wyrazów gwary mazowieckiej“ (t-źe t. r.); .Listy hr. Brunona Kicińskiego do Antoniny

72

P. Chm.

w r.

And. S.

Ciecieszowskiej pisane z Petersburga w r. 1817“ (t. r.); „Słewnik łaoińsko-polski Bartłomieja z Bydgoszczy, podług ręk. z r. 1532 opracował; częśi

I-a“ (t-źe 1897) w «Roczniku T. P. N.“ Od r. 1887 do 1890 wraz z Wład. Jażdżewskim wydawał „Zapiski archeologiczne poznańskie* (5 po-szytów) Tu pomieścił wiadomości o wykopaliskach: w Granowie, w Polskiej Przysiece, Pogorzelicy, oraz opisał bronzy przedhistoryczne, znalezione w Słupach i Łuszczę wie. Razem z dr K. Koehlerem wydał „Album przedhistorycznych zabytków W. Ks. Poznańskiego, zebranych w Muzeum To w. Przyj. Nauk w Poznaniu“ (1893 w wielkim arkuszu 20 tablio, tekst niemiecki (Koehlera), polski (Erzep-kiego). Wszystkie prace Erzepkiego odznaczają się sumiennością krytyczną.

Erzerum, 1) E wilajet turecki w Azyi Mniejszej, na granicy z Krajem Zakaukaskim; obejmuje znaczną część wyżyny Armeńskiej, na przestrzeni 76 720 km. □ (bez powiatów Kelkit i Szeiran, które przyłączono do wilajetu Trapezunt), z ludnością około 650 000 m-ców. Kraina całkowicie górzysta: tu leżą źródliska Araksu z dorzecza Kury, źródliska obu Eufratów (Kara-Sa i Murad-Su), wreszcie źródła Czaruku, wpadającego pod Batu-mem do m. Czarnego. Z pomiędzy mnóstwa łańcuchów górskich rozwija się jedna tylko obszerniejsza płaszczyzna wyźynowa; jest nią równina Erzerumska, średnio około 2 000 m. wzniesiona, 30 km. długa i do 15 km. szeroka; inne płaszczyzny są znacznie niższe i nie tak obszerne (Alasi-kert, Bajazet). Pojedyńcze szczyty dosięgają znacznych wysokości; najwyższym jest W-ki Ararat na granicy z Rossyą 5 160 m.; inne szczyty są: Bin-göl-Dagh 3 752 m.* Muzur Dagh 2 750 m. Klimat surowy, dzięki wyniosłemu położeniu: zima oztra, lato krótkie, ale niezwykle gorące. Grunt tylko w dolinach rzecznych i na niektórych zboczach górskich jest urodzajny, tu wegetacya bujnie się rozwija, gdy przeciwnie na wyżynach jest nader skąpa. Lasów dębowych wielka obfitość; ze zbóż uprawiają głównie jęczmień i pszenicę; w zaciszniejszych i niższych dolinaoh hodują latorośl winną, brzoskwinie, morele, migdały, a nawet cytryny i pomarańcze. Dzikie zwierzęta, jak lwy, rysie, niedźwiedzie lub wilki, nie należą do osobliwości; jest także podostatkiem jeleni, giemz, dzików, i wszelkiego rodzaju ptactwa. W górach dobywają nieco srebra i soli; obfitość źródeł mineralnych. Ludność Bkłada się z Ormian, Kurdów, Turków-Osmanów, Greków, Żydów i t. p. jest ona po większej części biedna, trudni się głównie hodowlą zwierząt domowych, a poniekąd rolnictwem i sadownictwem. Handel mało rozwinięty, równie jak i przemysł; ten ostatni dostarcza broni siecznej i wyrobów ze skóry. Administracyjnie dzieli się wilajet na 3 sandżaki: E., Erzindżan i Bajazet, oraz na 19 powiatów (kaza): — 2) E. stolica wilajetu ad 1). Leży na wyżynie tegoż nazwiska, zwanej także Ova, niedaleko lewego brzegu Kara Su (Zachodni Eufrat), 2 032 m. nad p. m. Składa się z twierdzy, czyli właściwego miasta i przedmieść; ulice brudne, wązkie, kręte i strome; domy przeważite maro va îe, mają zazwyczaj nreüzkaaia i poniżej poziomu ulicy; niektóre kryte są darniną, na której pasie się bydło. Liczne meczety; z n*ch meczet Uladźama przerobiony ze starodawnej cerkwi greckiej; z pomiędzy świątyń chrześcijańskich przeważają ormiańako-gregoryaóskie; mnóstwo szkół niższych chrześcijańskich i muzułmańskich, kara-wanserajów, bazarów, łaźni. W E. rezyduje pasza, czyli gubernator wilajetu; pałac jego leży śród twierdzy, którą z dawien dawna otacza mur podwójny i głębokie fosy. Ludność miasta dochodziła przedtem do 90 000 głów; dziś spadła do 40 000, a wraz z tern upadł i handel. Niegdyś było to największe ognisko handlowe Armenii, lecz od cza-si przyłączenia do Rossyi Karsu i Batumu oraz wyhodowania drogi żelaznej zakaukaskiej, ruch handlowy przerzuoił się na wybrzeże m. Czarnego, ku któremu, a nie przez wyżynę Armeńską, jak dawniej, kierują się dziś wszystkie niemal towary, wymieniane między Persyą a Europą. Do upadku haudlu przyczyniły się takżs i nieustanne rozruchy wewnętrzne, oraz starodawny sposób uciążliwego przewożenia towarów karawanami po niezbyt wygodnych i bazpiecznych drogich. Z produktów miejscowego przemysłu wymienić należy: safian, dywany, niezłą broń sieczną, tkaniny jedwabne i bawełniane. W d. 2 czerwca 1859 r. trzęsienie ziemi zniszczyło pół miasta. W pobliżu, na górze Ejerlii, liczne groby i klasztory ormiańskie. E. należy do osad baidzo starożytaych, Ormianie nazywają go Karin; około r. 500 cesarze bizantyjscy czynią z miasta warownię silną i nadają jej nazwę Theodosiopolis; w VI wieku E dostaje się Persom, od których w r. 645 przechodzi do Arabów. W r. 1047 Persowie zburzyli sąsiednie miasto armeńskie Ardzu; jego mieszkańcy zbiegli do Theodosiopolis, które odtąd nazywać się poczęło Ardzu-Rum (Rum=rzymskie), skąd powstała nazwa dzisiejsza. Seldżukidzi zdobywają E. w r. 1201, a Mongołowie w r. 1242. W dalszym ciągu miasto wraz z Wielką Armenią dostaje się Persyi 72, lecz Turcy odbierają je w r. 1517 stale do nich należy. W epoce wojny perBko - tureckiej stoczoną tu została bitwa d. 11 maja 1822 r., oraz zawarty pokój między Persyą a Turcyą w r. 1823. Po zwycięstwie nad Turkami, odniesionem przez Paskiewicza na równinie E-skiej d. 9 lipca 1829, miasto zajęte zostało przez RoBsyan i doznało srogiego losu; pokój adryano-polski powrócił je wszakże Turcyi. W r. 1846 został tu po raz drugi zawarty pokój między Turcyą a Persyą. W ostatniej wojnie tnrecko-rossyj-skiej RoBsyanie, po odniesionem zwycięstwie pod Dewe-Boyun d. 4 listopada 1877 r., zajęli E. w lutym 1878 r., lecz pokój Berliński znów go Turcyi powraca.

Erzgebirge, ob. Kruszcowe góry.

Erzingian, Ersingian, Erzindżan, stolioa sandźaku w tureckim wilaj. Erzerum (Azya Mn.), na wyżynie Armeńskiej, na prawym brzegu Zachodniego Eufratu (Kara-Su), 1160 m. nad p. m., śród żyznej równiny; liczne meozety, kościoły ormiańskie, bazary, łaźnie; około 15 000 m-oów. Ulega-.

And. S.

S. K.

A. Fol.

K. K.

And. S.

K K..

6. K.

And S.

Hml.

ło i ulega klęsoe trzęsienia ziemi. W starożytności jako Erez, Eriza, było ogniskiem kultu bogi-ni Auahity; później jednem z najważniejszych miast Wielkiej Armenii i jej chwilową stolicą; mieszkał tu św. Grzegorz Phoster.

Es, dawna waga duńska, ł/₁₆ ort=:8 grauom= 611.(J35 miligrama. W użyciu była do czerwca 1861 roku.

- Es (włos. mi bemolle, franc, mi bémol, ang. E. fiat), jest nazwą czwartego stopnia dyato* niozno-chromatycznej gamy C, powstałego przez obniżenie tercyi E o pół tonu, za pomocą bemola. Na instrumentach, posiadających temperaturę stałą, np. na fortepianie, ton Es różni się od tonu Dis tylko enhai monicznie, to jest teoretycznie, i w pisowni; na instrumentach wszakże nieutemperowanych, np. na wszystkich smyczkowych i w głosie ludzkim, Es jest nieco niższe od Dis i znajduje się względem niego w stosunku 27:32. (Ob. wyraz Enharmonia).

Esak, Aiaaxoç, syn Pryama i Arysby, córki Meropsa. Od teścia wyuczywszy się tłómaczenia snów, przepowiedział ojcu, że z drugiej żony, He-kaby, urodzi mu się syn (Parys), który zgubę sprowadzi na Troję, i radził go zgładzić. Z żalu po śmierci żony swej, Asteropy, przemienił się w ptaka (Apollod. III, 125,). Owidyusz (Met. XI, 749) żonę jego nazywa Altxirrhcë, kochankę Hesperyą; tamże E. z rozpaczy po śmierci ich obu rzuca się w morze i, przez Tetydę ocalony, przemienionym zostaje w nurka.

Esbjerg, miasto na południowo-zachodniem wybrzeżu duńskiej prowincyi Jutlandyi, wprost wyspy Fanö, która je oddziela od m. Północnego, połączone drogą żelazną z Koldyngą i Aarhusem; założył je rząd w r. 1868 dla zogniskowania handlu duńskiego do Anglii, i w t^m celu urządził port i doki; znaczny wywóz jaj, masła, słoniny i bydła; około 5000 m-ców (lt93).

Esbotyn *Eę ß'j36v=do dołka), gra dziecinna, wzmiankowana przez Hezychiosa, Jako będąca w używaniu u Tarentynów. Słownikarz jej nie objaśnia bliżej; można tylko domniemywać się, że była to gra w kostki lub kamyki, wyrzucane z pewnej odległości, tak, aby padały w wyżłobiony w tym celu dołek na ziemi i zapełniły go. Podobieństwo z grą zwaną Trop a (ob. Grasberger „Erzieh, und Uuterricht“. Würzburg 1804, str. 147, 158).

Escaliü, dawna moneta srebrna w Antwerpii i w ogólności w Niderlandach austryaokich; znaczyła toż samo, co szylling. Od r. 1749 była pod tą nazwą bita moneta srebrna, ważąca 4.94 grama, próby ²⁸/ł0; były też bito i E y podwójne.

Escalloniaceae (od Escallona, Hiszpana, który pierwszy znalazł te rośliny w Nowej Granadzie w Amer. Połudn.), źywistkowe, grupa roślin (pod-rodzina) z rodziny saxifrageae (skalnicowate). Wszystkie rośliny ta należące są to drzewa lub krzewy o liściach skórzastych, nap.zemianległych, pierzasto - nerwowych, zawsze zielonych. Rosną przeważnie w Ameryce Połudn. Kwiaty o 5—6 płatkach, pręcików 5—6. Należy tu Esoallonia

(,Stereoxylon resinosa Pers.), szkarłatnik, twardzi czka, żywistek, źywistka, drzewo 4—6 m. wysokie. Jego młode, przejęte żywicą i przyjemnie pachnące, pędy, przez Peruwiańczyków używane zą jako lekarstwo.    B- M-

Escambia, E. River, rzeka w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, powstaje w stanie Alabama z połączenia rzek Pigeon Creek i Conecuh, ogólny kierunók biegu ma południowo-zachodni, uśoie w zatoce Pensacola, odnodze Meksykańskiej (stan Florydy); długość 225 km., z tych 150 żeglownyoh. Przy uśoiu mielizny i nadbrzeżne wyspy. Na brzegach wielkie lasy, lub żyzne pola i plantaoye ryżu.

Escars, a właściwie Cars (według pisowni, używanej przez żujących obecnie członków tego rodu; w prow. Limousin jest wieś tej nazwy. Protoplastą E ów był Audoin de Pérusse, pan St. Bonnet, który w r. 1281 zaślubił Małgorzatę Só-gur.—1) E. Karol, biskup oraz książę („duo”) de Langres (f 1614 w Foutaine-Bèze), podejmował w Metzu posłów polskich, jadących ofiarować koronę księciu Andegaweńskiemu (lf 73), następnie zaś spotykał samego Henryka Waleiyusza w powrocie jego do Francyi i był obecny na korona-cyi jègo w Reims (1575).—2) E Anna, kardynał ce Givry, biskup w Lideux, później w Metz (* 1546 w Paryżu—f 1612 na zamku de Vic), brat przyrodni poprzedzającego. Żarliwy stronnik Ligi, wyjechał do Rzymu po wstąpieniu na tron Henryka IV, następnie jednak pogodził się z królem i był kolejno współprotektorem Francyi w Rzymie oraz biskupem w Metz.—3) E. Jan (f 1595), książę („prince“) de Carency, hr. de la Vauguyon, był marszałkiem i seneszalem Bourbonnais (1576), członkiem rady stanu, generał • porucznikiem wojsk królewskich w Brotanii pod rozkazami Henryka Bourbona.—4) E. Franciszek Mikołaj René de Pérusse, hr. (* 1759—f 1822), wybrany przez szlachtę do Stanów Generalnych (1789) podpisywał wszystkie protestacye przeciwko reformom. Będąc dworzaninem hrabiego d’Artois, towarzyszył mu w emigracyi i był używany do wielu ważnych czynności. Powróciwszy za Restauracyi do kraju, mianowany został generał - porucznikiem oraz parem Francyi.—5) E. Amadeusz Franoiszek Régis de Pérusse, książę („duo”) dziedziczny des Cars (* 1790—f 1868 w Cannes), służył w wojsku angielskiem, następnie, za Restauracyi, w wojsku franeuskiem i brał udział w wyprawach do Hiszpanii (1823) i do Algieru (1830). Za monarchii lipcowej usunął się w stopniu generał-po-rucznika do życia prywatnego. Zostawił sześcioro dzieci, w tej liczbie żyjącego obecnie księcia des Cars.—„Gr. Encycl.“ Lamirault’a.

Escaut, francuska nazwa rzeki Skaldy (uiem. Schelde), ob. Skalda.

Escayrac dc Lauture Stanisław, hrabia d\ podróżnik francuski (* 1826—f 20 grudnia 1868 w Fontainebleau); zwiedził w r. 1847 Madagaskar, wyspy Komorskie i Zanzibar, następnie zaś Algie-ryę, Egipt, Kordofan, Berber i Suakiu (1849). Wróciwszy w r. 1850 do Paryża, ogłosił drukiem:

Hml.

pejskich.

Eschatologia jest nowszą nazwą tego, co dawniej w teologii nazywane „de novissimis“ (domyśla się „rebus*) i oznacza naukę teologiczną i filozoficzną „o rzeczach ostatecznych“, czyli o końcu żyoia ludzkiego i dalszem po śmierci (z grec, tà éschata=rzeczy ostateczne, najdalsze). Zagadnienie o żywocie duszy poza grobem zajmuje ludzkość od samego jej początku i przeważnie twierdzącą otrzymuje odpowiedź; niema ani jednego dzik ego, lub półdzikiego plemienia, któreby w mniej lub więoej stanowczy sposób nie wierzyło w istnienie świadomej jednostki ludzkiej po zgonie; wyobrażenia zaś o tern istnieniu odznaczają się pier-wiastkowo grubym materyalizmem, lecz z biegiem rozwoju cywilizacyi uduchowiają się stopniowo. Czy w Starym Zakonie wyrażona jest jasno wiara w zmartwychwstanie, o tern dotąd jeszcze toczy się spór pomiędzy teologami; zdaje się, że Żydzi starożytni mniemali, iż ujdą śmierci tylko sprawiedliwi (np. Izajasz XXVI, 19); to pewna, że oczekiwali oni doczesnego Messyasza i wymiaru sprawiedliwości na narodaoh. Nowy Testament

And. S.

„Notice sur le Kordofan“ (1851), „Le Désert et le Soudan“ (1853), „Mémoires sur le Bagle ou hallu cination du désert“ (1855), „Mémoires sur le Soudan* (1856), „De la Turquie et des Etatś musulmans en général“ (1868), etc. W r. 1860, jako kierownik wyprawy naukowej, towarzyszył wojskom francuskim do Chin, gdzie wszakże w Tung-czen dostał się do niewoli i wycierpiał srogie męczarnie, zanim rządowi francuskiemu udało się wyjednać mu swobodę. Przygody swoje opisał w „Mémoires sur la Chine* (Paryż I860). Oprócz tego napisał: „La guerre, T organisation de 1’ armée et T équité* (Paryż 1867).

Esohara (gr.) strup, szczególniej zgorzelinowy, albo powstały po zastosowaniu środków przyźega-jących.

Eschara Lam. Chrustek Jar. Ciastwa Now. rodzaj to zoologiczny, naleźąoy do tak zw. Mszy-wiołów (Bryoza), do Pierściennic (Annelides) zwykle zaliczanyoh, należący zaś do rzędu Gymnote-mata i wraz z rodzajem Betepora i innemi tworzy osobną rodzinę Escharydów. Rodzina ta wyróżnia się tern, że wspólny tu pień całej kolonii osobników jest proty, liściasty, twardy, postrzępiony, lub siatkowaty, przypominający mchy wątrobowce; komórki zaś osobników leżą naprzemian na jednej, albo na obu stronach pnia, jak to właśnie widzimy w rodzaju Eschara, w gatunki obfitego bardzo. Naliczono około 170 gatunków kopalnych w for-maoyi jurajskiej, żyjących zaś około 30. Z tych: E. foliacea Lam, komórki tu są owalne, albo graniaste; pyszczek okrągławy z dolną wargą najczęściej nieco odgiętą, z tylną zaś zaopatrzoną w wyrostek, który u starszych osobników często zanika. Długość pojedyńczych żyjątek wynosi około 1 mm. Chrostek jest bardzo pospolity na brzegach europejskich, osobliwie na kamieniach. E. cervicornis: pień kolonii rozgałęziony; barwa świeżego pnia czerwona, wysuszony zaś żółknie, lub staje się brunatnym. Pospolity również w morzach euro-

S. M.

wyraźnie naucza o „królestwie niebieskiem* dla sprawiedliwych; w pierwszych wiekach Chrześcijaństwa łączono to królestwo z powtórnem przyjściem na świat Zbawiciela, którego oczekiwano bardzo prędko, za źyoia tyoh nawet, którzy Go oglądali; późnie] wytworzyła się wiara w „sąd ostateczny* dopiero po końcu świata, połączony ze zmartwychwstaniem ciał i osądzeniem dobrych na żywot w wiecznej szczęśliwości, a złych na wiekuiste potępienie. Z biegiem czasu Kościół ohrześoijański sformułował E-ę w czterech momentach: Śmierć, Zmartwychwstanie, Sąd i Koniec świata (Mors, Resurreotio, Judicium, Consummatio).—Ob. E. Spiees „Eutwickelungsgeschicbte der Vorstellungen vom Zustande nach dem Tode* 1877; podane są tu poglądy eschatologiczne ludów barbarzyńskich i ucywilizowanych (w tej liczbie Słowian na str. 394 do 408). Rinck „Vom Zustand nach dem Tode* 1878; Menzel „Die vorchristliche Unsterblioh-keistlehre* 1870; Richter „Die Lehre von den letzten Dingen“ 1833; Bouchitté „De la persistance de la personnalité apiès la mort* 1849; dzieje pojęć eschatologicznych: Alger „Critical history of the doctrine of a future life* 1866.

Eschenbach Wolfram, poeta niemiecki, ob. Wolfram von Eschenbaoh.

Eschenbach, l) E. miasto powiatowe w bawarskiej prowincyi Palatynatu Górnego, o 5 mil na północ od Amberga, 430 m. nad p. m., zamek, 1 600 m-ców.—2) E. miasto bardzo starożytne w bawarskiej prowincyi Frankonii Średniej, o 5 mil na południo-zachód od Norymbergi; miejsce urodzenia Wolframa z E-u, któremu król bawarski, Maksymilian II, wzniósł tu pomnik w r. 1861.

Eschenburg Jan Joachim, historyk literatury (* 1734 w Hamburgu—f 1820 w Brunświku), kształcił się w Lipsku i Getyndze i był 1777 profesorem literatury w Carolinum brunświokiem, którego w roku 1814 został spółdyrektorem. Chcąo zwrócić uwagę swyoh społziomków na celniejsze utwory literatury angielskiej, wydawał „Britisches Museeum* (Lipsk 1777—80, 6 tomów) i „Annalen der britischen Litteratur* (t-że 1780—81). Nadto zaś skończył, rozpoczęty przez Wielanda, przekład dzieł dramatycznych Szekspira, wprowadziwszy pewne poprawki do praoy swego poprzednika. Dwa wydania tyoh dramatów: „Shakespeare’s thea tralische Werke“ (Zurych 1775—82 w 13 tomaoh, z których w siedmiu ostatnich mieszczą się pseudo-szekspirowBkie) i „Shakespeare’s Sohauspiele* (t-źe 1798— 1806) zjednały mu sławę niespożytą za obdarzenie literatury niemieckiej pierwszym przekładem wszystkich dzieł wielkiego dramaturga, mimo, że wkrótce potem prześcignął go w tej mierze Schlegel. Z zakresu estetyki cenne są następujące prace E-a: „Entwurf einer Theorie und Literatur der Schönen Redekünste“ (Berlin 1783, wyd. 5-e Pindera 1836), z którem się łączy „Beispielsammlung* z najlepszych pisarzy w starożytnych i nowożytnych językach (t-źe 1788 — 95 w ośmiu tomaoh); „Lehrbuch der Wissenschaftskunde“ (t-źe 1792, wyd. 3 e 1809) i „Handbuch der klassischen Literatur, Altertumskunde und My-

Eschenlohe, osada w bawarskiej prowincyi Bawary i Wyższej, nad Loisachem, w miejscu, gdzie rzeka ta opuszcza góry i wychodzi na wyżynę; silne źródła Biarczane, pomocne w reumatyzmie, chorobach skóry, skrzywieniach i t. p. Na lewym brzegu Loisachu rozciągają się obszerne bagniska,

Ànd. S.

tet” (tamże 1837) przedstawia nam się jako człowiek skrępowany, pomimo całej swej nauki, pętami zabobonu. Ostatniem dziełem jego były: „Betrachtungen über den Weltbau“ (Heidelberg 1852). Pisarzem był bardzo płodnym i mnóstwo prac po sobie pozostawił; nie możemy ich tu przytaczać, odsyłamy zatem ciekawych do źródeł następujących: .Allgemeine deutsche Biographie" (T. VI str. 349) i Calliaena „Mediciniscbes. Sebriftstel-ler-Lexioon“ (Tom VI, str. Ili i Tom XXVII str.

Dx J. P.

474).

thologie" (t-źe 1783, wyd. 8-e Lübkego t-źe 1837). Wydał także .Denkmäler altdeutscher Dichtkunst" (Brema 1799), oraz wielu poetów, jak Zacbariä, (Brutświk 1781), Ebert (Hamburg 1795), Hagedorn (t-źe 1800). Po śmierci Lessinga, z którym łączyła go przyjaźna zażyłość, ogłosił jego „Kollekta-neen zur Litteratur" (Berlin 1790) i był jednym z wydawców pierwszej edyoyi zbiorowej dzieł jego.    *

E-er Moos.

Esohenloër Piotr, kronikarz niemiecki (* około 1420 w Norymberdze—f 1481 we Wrocławiu). W młodym wieku udał się z ojcem na Szląsk i w r. 1453 został dyrektorem szkoły w Zgorzeli-cach (Goerlitz), a w 1455 przeniósł się do Wrocławia i otrzymał tam obowiązek pisarza miejskiego. Był to mąż bystrego umysłu i niepospolitego wykształcenia, gdyż obok zajęć urzędowych z zamiłowaniem oddawał się praoy literackiej. W r. 1464, z polecenia rady miejskiej, przełożył z Eneasza Syl wiusza .De Bohemorum origine ac gestia historia", a w 1464 Roberta Mnicha .Gęsta Dei per Francos"; nareszcie r. 1463 rozpoczął dzieło własne: „Historia Wrratislaviensis et quae post mortem regis Ladislai sub electo Georgio de Podiebrad Bohemorum rege illi acoiderant prospéra et adversa". Kronika ta w okresie 1428—58 jest wyciągiem z Sylwiusza, ale od r. 1458 opiera się na dokumentach historycznych, oraz na wiadomościach osobistych autora, i jest nieocenionem źródłem do dziejów Jerzego Podiebrada i do stosunków jego z Kuryą papieską, zwłaszcza zaś do rokoszu wrocławskiego przeciw królowi. Od r. 1460 E. a opisem wypadków bieżących łączy opisy ważnych dokumentów, oceniając je dość sprawiedliwie. U schyłku życia opraoował swą kronikę po niemiecku i doprowadził ją do r. 1479. Rękopis jej po raz pierwszy drukiem ogłosił Kunisch p. t. „Geschichte der Stadt Breslau oder Denkwürdigkeiten seiner Zeit vom Jahre 1440 bis 1479" (2 t. Wroclaw 1827), Dla nas książka ta ważną jest z tego względu, że zawiera opis wyprawy Kazimierza Jagiellończyka i syna jego Władysława, króla ozeskiego, przeciw Maciejowi Korwinowi r. 1474 (Przekład tego ustępu na język polski ogłoszony był w „Rozmaitościach Lwowskich" N. 3) . Krytykę dzieła E a podał Palacki w ,Monatschrift der Gesellschaft des vaterländ. Museums in Böhmen“ (r. 1828, zeszyty marcowy i grudniowy)—Kunisch .De Petro Eschen loëro antiquissimo rerum vratislaviensium scripture ejusque commentariis“ (Wrocław 1526).    *

Eschenmayer Adam Karol August (* dnia 4 lipca r. 1768 w Neuenburgu [Wirtemberg]—f w Kirchheimie d. 17 listopada r. 1852), lekarz i filozof niemieoki, znany z mistycyzmu swego. Wykształcenie naukowe rozpoczął w Sztutgar-dzie, w akademii tamtejszej (Karls-Academie), ukończył je zaś w Tubindze, gdzie w r. 1794 został doktorem medycyny, poczem osiadł jako lekarz w Kirchheimie, odbywszy jeszcze przedtem podróż naukową; w r. 1811 otrzymał katedrę nadzwyczajną medycyny i filozofii w Tubindze, w roku zaś 1818 objął jako profesor zwyczajny wykłady filozofii praktycznej; na stanowisku tern był czynnym do roku 1836, w którym na żądanie własne uwolniono go od obowiązków profesorskich. Ostatnie 16 lat życia spędził jako emeryt w Kirchheimie. B>ł to mąż wielkich zdolności, posiadał naukę i wiedzę bardzo obszerną, ale przy-tem skłaniał się zbytnio do mistycyzmu, który nieraz przeradzał się w zabobon, pożałowania godny. Jako profesor cieszył się wielkiem uznaniem, umiał bowiem wymową swą porywać słuchaczów, nawet tych, którzy przekonań jego nie podzielali; jako lekarzowi nie można mu odmówić bystrości spostrzegawczej, a odczyty jego o psychiatryi zasługują na uznanie. Przyczynił się też do zbadania t; zw. magnetyzmu zwieizęcego, o którym pisywał często » .Archiv für den thierischen Magnetismus“ (1817—22), i do grona współzałożycieli jego należał. Jako filozof skłaniał się do metafizyki natnry Kanta (ob.), wywierały też pewien wpływ na niego niektóre poglądy Schôllinga (ob.), we wszystkich zresztą pracach jego widać naBtrój religijno-mistyczny, porywający go nieraz na bezdroża zaślepionego zagorzalstwa, widocznego np. w polemikach jego z Hegiem (ob.) i Dawidem Straussem (ob ); w utworach zaś takich, jak „Mysterien des inneren Lebenserlaütert aus der Geschichte der Seherin von Prévost* (Tubinga

1830) i „Conflict zwischen Himmel und Hölle, an dem Dämon eines besessenen Mädchens beobaob-

Esoher von der Linth Jan Konrad, zasłużony swej ojcryźnle obywatel szwajcarski (* 1767 w Zurychu—f 9 marca 182 » tamże). Syn zamożnego fabrykanta krepy, pobierał nauki w Getyndze, poczem pomagał ojcu prowadzić przedsiębiorstwo. Obrany w r. 1798 na członka zgromadzenia prawodawczego kantonu Zuryoh, występował jako rzecznik idei postępowych i domagał się energicznie usunięcia panujących nadużyć. Po założeniu rzeczypospolitej Helweckiej, został członkiem wielkiej rady i wydawał wespół z Usterim gazetę .Schweizerische Republikaner“ (od lutego 1798 do maroa 1801), która stanowi główne źródło do dziejów szwajcarskich tego okresu. Atoli największą zasługę E. położył przez skanalizowanie bagnistej rzeki Linth, która miazmatämi swemi zarażała całą okolicę między jeziorem Waleńskiem

Kml.

K. J.

Hml.

(Wallensee) a Zurychskiem. Wielkie to przedsięwzięcie, podjęte z inieyatywy E-a i prowadzone według jego planów, zostało wykonane przezeń z ogromną starannością i rzadką bezinteresowne ścią (1803— 1822). Uregulował oprócz tego koryto rzeki Glatt (dopływ Renu), której wylewy czyniły wielkie spustoszenie, oraz zabezpieczył brzegi Renu pod Ragazem. Założył nad LiLthem kolonię wychowawczą dla pozbawionych opieki dzieci z kantonu Glarus. Od r. 1814 należał do Zurychskiej rady stann. Rządy Zurychu, Szwycu, Glarusu i St. Galleuu, w uzuaniu zasług tego obywatela, nadały jen) u i jego potomkom przydomek „von der Linth“, a sejm związkowy kazał mu wznieść pomnik nad kanałem Linthu.—Por. Hot ling er „Hans Konrad E." (Zurych 1852).

Escher von der Linth, Arnold syn Jana Konrada, wielce zasłużonego oby waliła szwajcarskiego z kcńca ubiegłego i początku bieżącego stulecia (* 8 czerwca 1807 w Zurychu— f tamże 12 lipca 1872 r.). Od 1825 r. oddawał się on study om w Genewie i Berliuie, podróżował po Niemczech i Włoszech, w 1834 został prywatdo-centem w uniwersytecie Zurychskim, a od 1836 r. rozpoczął, po większej częśoi ze StuderemiHee-rem, swoje wielostronne i cenne badania Alp szwajcarskich, mianowicie zaś nad ich formaeyami drugorzędowemi, lodowcami i t. p. Bardzo czynny nadto jeszcze brał udział w nakreśleniu geologicznej karty Szwajcaryi. Z Martiusem z Montpellier i Desorem podróżował po Algieryi; w górach Atlasu odkrył pokłady jurajskie i kredowe, oraz wykazał, że Sahara po większej częśoi dopiero po trzeciorzędowym okresie pustytrą się stała, do tego zaś cza tu morzem pokryta była: fakt, na którym oparł teorię swoją o wpływie wiatrów Sahary na zmniejszenie lodowców europejskich. Od 1856 r. wykładał geologię w politechnice Zu-ryohskiej i czynny brał udział w pracach Towarzystwa Zurychskiego przyrodników, oraz zajmo/ wał się porządkowaniem tamtejszago gabinetu mineralogicznego. W 1849 wydał kartę kantonu Glarus, a ze Studerem kartę geologiczną Szwajcaryi. W 1871 ogłosił z Bür kii m w Zurychu „Die Wasserverbältnisse der Stadt Zürich und ihrer Umgebung“.

Escher Jan Henryk Alfred, mąż staun szwajcarski (* 1819 w Zurychu—f 6 grudnia 1882 tamże). Po odbyciu studyów prawniczych w Zurychu, Bonu, Berlinie i Paryżu, habilitował się r. 1844 jako docent w uniwersytecie Zurychskim i w tymże roku został wybrany do wielkiej rady kantonalnej, gdzie należał do stronnictwa liberalnego. Prezydent wielkiej rady w r. 1847, był następnie (1848) posłem na sejm związkowy („Tagsatzung“), Da którem - to stanowisku przemawiał gorąco za przyjęciem nowej konstytucyi. Jako komisarz związkowy, załatwił pomyślnie zatarg pomiędzy kantonem Tessyńskim a rządem austryac-kim (1848). Był ostatnim burmistrzem Zurychu, a po zaprowadzeniu t. zw. systemu dyrektoryal-nego, został prezydentem nowoobranej rady rządzącej (1849). W radzie ńarodowę), do której na-

leżał od r. r. 1848 i której niejednokrotnie przewodnicy ł, posiadał wpływ wszechpotężny. Jego w znacznej mierze zasługą jest założenie politechniki związkowej w Zurychu (1854). Natomiast w sprawach finansowych związku okazał się zręcznym spekulantem, maskującym własną chciweść zysku rzekomym interesem całego kraju. Za jego-to wpływem budowa dróg żelaznych w Szwr-jcaryi, wbrew opinii rady związkowej, powierzona została koncessyonaryuszom prywatnym, śród których sam E. wyłouił się niebawem jako szwajcarski królik kolejowy, prezes rady zarządzającej i dyrektor nowopowstałych arteryj kommunikaoyjnych (między in-nemi dr. żel. St. Gotardzkiej). Gorączka spekulacyjna, jaka owładnęła akcyonaryuszami (po większej części kapitalistami zagranicznymi), i krach, jaki w skutek tego nie omieszkał naBtąpić, wzburzyły przeciwko E-owi opinię publiczną kraju, wobec czego ujrzał się on w roku 1878 zmuszonym złożyć swe urzędy. Niemniej jednak z Zurychu wybrano go ponownie do rady narodowej, a nadto po śmierci E-a staraniem jego przyjąć ół i wspólników postawiono mu w tern mieście ozdobny pcmüik (1889).

Esohemy Franciszek Ludwik hrabia d’E., filozof szwajcarski (* 1733 w Neufcbâtel—f 1815 w Paryżu). Potomek znakomitej rodziny, odznaczał się wielką zmiennością usposobienia, oddając się naprzemian to natężonej pracy naukowej, to u cieohom zmysłowym i podróżom po dworach europejskich. Najuprzejmiej był przyjmowany w Wie dniu, gdzie miał krewnych i zyskał szczególniejszą przyjaźń Kaunitza. Dobrze też był widziany w Berlinie przez Fryderyka, któremu d’Alembert go polecił; w Petersburgu zyskał łaskawe wzglęiyiJśLa-tarzyny; w Warszawie mile witany był w najświetniejszych towarzystwach; król wirtemherski zamianował go swoim szambelanem. Mieszkając przez pewien czas w górach Jura, r. 1764 zaznaj :m'ł się i zaprzyj aźnił w Mortiers - Travers z Janem Ja-kóbem Rousseau, w Paryżu z Diderotem i d’ Alembert em. Był entuzyastycznym wyznawoą zasad rewolucyjnych, mimo to wszakże dostał się do więzienia w sam dzień wzięcia Bastylii. Wyzwoliwszy się, opuścił Paryż w r. i792 i dopiero w 1795 tam powrócił. Nujpierwszó pismo E go: „Les lacunes de la philosophie" (Paryż 1783) jeśt właściwie ułam kiem wielkiego dzieła, nad którem 30 lat pracował: „Le Moi humain, ou de l’égoisme et de la vertue“ (1798). Oprócz tego napisał! „Correspondence d’un habitant de Paris sur les événements de 1789 etc.“ (1791, uowe wydanie pod tytułem „Tableau historique de la Révolution“, 1815, w 2 ch tomach); „De l’égal té (1796, w dwóch tomach; nowe wydanie pod tytułem: „Philosophie de la politique“ 1798) „Mélanges de littérature, d’histoire, de morale et de philosophie*¹ (1809 w 3-ch tomach; nowe wydanie p. t. „Couvres philosophiques, littéraires, historiques et morales" 1814) i inne. Jego „Eloge de Rousseau“ prsetłómaczył na język niemiecki Schelle (Lipsk 1799).    *

Eschilos, Esohy- (Aisohy-), znakomity tragik, ur. się z ojca Euforyona, w gminie attyckiej Eleuzys, w 525 r. przed Chryst.; pochodził z rodu arystokratycznego. W młodym wieku został wtajemniczonym w „M sterya Eleuzyjskie“. Pełne znaczenia obrzędy religijne, głęboka nauka „mlstów" o życiu przyszłem, o nagrodzie za dobre i karze za złe czyny, wywarła na nim wpływ wielki, widoczny w jego utworach. Tragedye jego również świadczą, iż nauka ważniejszych filozofów, szczególniej Pitagorejczyków, i literatura ojczysta były mu dobrzo znane. Wiek jego dojrzały przypada na czas wojen perskioh, w których brał bardzo czynny udział, dzielnie walcząc pod Maratonem, gdzie poległ brat jego, Cynegiros, następnie pod Salaminą i Piątej ami. Działalność literacką zaczął dość wcześnie: w 500 roku wystawił na scenie pierwszą swą tragedyę, stając do konkursu z Che-rylosem, Pratynasem i Frynichosem, a w r. 485 po raz pierwszy otrzymał nagrodę. Ogólna liczba jego zwycięstw na konkursach dramatycznych sięga 13. W 468 r. został zwyciężonym przez młodego Śofoklesa. Oprócz tragedyj E, pisał również elegie. Gdy w Atenach postanowiono uczcić zwycięstwo pod Maratonem pomnikiem z odpowiednim nalpisem, Symonides i E, przedstawili w tym celu swe elegie, lecz pierwszeństwo oddano utworowi Symonidesa. W przekonaniach politycznych E. należał do umiarkowanej partyi konserwatywnej i był dość wrogo usposobiony względem stronnictwa demokratycznego, na którego czele ztanął później Edaltes. E. kilka razy podróżował do Sycylii, gdzie spędził ozas dłuższy przy dworze tyrana syrakuzańskiago, Hierona, i napisał tragelyę „Etnianki“ ku uczczeniu założonego przez Hierona miasta Geli. Częste podróże E a do Sycylii różnie objaśniano: politycznemi poglądami poety, niezadowoleniem z tego powodu, iż Ateńczyoy oddawali pierwszeństwo innym poetom przed nim, wreszcie tern, że wydał tajemnice Eleuzyjskie, za oo, według świadectwa Arystotelesa, został oskarżony przed sądem Areopagu; który go jednak uniewinnił. Umarł w Geli w r. 456. Mieszkańcy Geli uczcili go wspaniałym grobowcem, który stał się z czasem celem wędrówek, a Ateńczyoy w sto lat po śmierci poety wznieśli mu, z inicyatywy mówcy Likurga, posąg w teatrze ateńskim. Tragedye E-a, nie grane za życia, wystawił po jego śmierci syn, Euforyon, i czterokrotnie otrzymał pierwszą nagrodę; nadto, zgodnie z uchwałą ludową, często wznawiano stare jego utwory. Sztuka dramatyczna w ciągu całego stulecia była dziedziczną w rodzie E-a: synowie Euforyon i Bion, siostrzeniec Filokles, następnie Morsimos, dwaj Astydamasowie, oraz Filokles młodszy pisali tragedye, wzorując się na E-ie. E. położył tak ważne zasługi dla rozwoju sztuki dramatycznej, iż słusznie nadano mu nazwę ojca dramatu greckiego. On pierwszy wprowadził na scenę drugiego aktora i tern dyalog oraz akcyę dramatyczną ożywił, a nawet w pewnem znaczeniu ją stworzył, ponieważ dopiero po zjawieniu się dwóch aktorów jednocześnie na scenie można było obrazowo przedstawić w czynach dwa ścierające się z sobą żywioły. Ci dwaj aktorzy, prze-bierająo się podozas pieśni chóralnych, w jednej sztuce grywali role kilku 03Ób, co przedstawienie znacznie ożywił). W drugiej połowie swej działalności E, idąc za przykładem Sjfoklesa, dodał trzeoiego aktora. W przeprowadzeniu ak )yi E. odznacza się nadzwyczajną prostotą, nie zna ża-dnych powikłań ani intrygi. Następstwem rozszerzenia dyalogu było ograniczenie działalności chóru: Arystoteles tak się o tych reformach E a wyraża: ,E. zmniejszył znaczenie chóru i główne znaczenie w tragedyi dyalogowi nadał". Jednak u E-a chór ma jeszcze bardzo ważne znaczenie, daleko ważniejsze, aniżeli u jego następców — Śofoklesa i Eurypidesa, a niekiedy bywa jedną z najgłówniejszych osób działających dramatu, jak np. w tragedyach „Eumenidy“ i „Błagalnioe“. E-owi przypisują również wiele wynalazków w technice teatralnej, udoskonalenie dekoracyj, urządzenie różnych maszyn. Wystawienie doszłych do nas tra* gedyj wymagało już dosyć skomplikowanych urządzeń scenicznych, ponieważ osoby w nich działające latają w powietrzu, spadają w przepaść, na scenie rozlega się grzmot i t. p. Cechę wewnętrzną tragedyj E-a stanowi ich budowa trylo-giozna, t. j. połączenie trzech tragedyj w jedną całość, .trylogią* zwaną. Do tego dołączanym był zwykle dramat satyryczny (utwór sceniczny wesołej, zabawnej treści), co stanowiło razem „te-tralogię". Wprawdzie i Sofokles łączył swe u-twory w trylogie i tétralogie, lecz u tego ostatniego związek pomiędzy częściami składowemi był czysto zewnętrzny; każda tragedya oddzielnie sama przez się stanowi zamkniętą w sobie całość. Związek pomiędzy częściami składowemi trylogij E-a, połąozonemi jedną ideą, jest tak ścisły, iż pojedyńcza tragedya sama przez się nie może być należycie zrozumianą. Ta forma tragedyj E-a znajduje usprawiedliwienie w tern, iż w czasach jego dramat nie uwolnił się jeszcze zupełnie od wpływu poezyi epickiej, która wszystkie wypadki, jak wielkiej, tak i małej wagi, opisywała zarówno skrupulatnie; pierwsi tragicy również, nie będąc jeszcze w stanie skupić akcyi na wypadkach najbardziej efektownych lub charakterystycznych, przedstawiali zdarzenia w ioh chronologicznym porządku. Tendency» utworów E-a także wymagała formy trylogicznej. Rozpatruje on zjawiska w ioh związku wewnętrznym; zastanawiając się nad przyczyną cierpień ludzkośoi, stara się wszędzie, obok winy rodowej, zą którą ponoszą odpowiedzialność członkowie rodu, wskazać jeszoze winę osobistą, która stała się bezpośrednią przyczyną cierpień danego osobnika. Człowiek, według E-a, we wszystkich czynach ma zupełnie wolną wolę, a więc jest odpowiedzialnym za nie. Nie fatum jakieś nielitosne ściga ozłowieka, bez żadnej z jego strony winy, lecz sprawiedliwa Opatrzność karze go za własne jego występki. Dla przeprowadzenia tych idei poeta musiał objąć hi-Btoryę całego rodu w kilku pokoleniaoh, a ramy jednej tragedyi były na to zbyt szczupłe. W o-góle poezya E-a odznacza się nadzwyczajną głębokością poglądów religijny oh, filozoficznych i mo-ralnyoh. Zeus, według niego, jest uosobieniem prawdy bezwzględnej, i jakkolwiek E umaję i innych bogów, lecz ci są obowiązani do bezwarunkowego posłuszeństwa względem władzcy najwyższego. Wykroczenie przeciwko prawom ogólnym nie może znaleść usprawiedliwienia w pobudkaoh najszlachetniejszych, ani ujść bezkarnie nawet istocie boskiej. Pomyzły E-a są wspaniałe; pod tym względem nie przewyższył go żaden z tragików greckich, a wiele kwestyj, przezeń poruszonych, do dziś dnia ze swej żywotności nic nie u-traciło. Ponieważ treść dla swyoh utworów E. czerpał przeważnie z podań ludowych i z poezyi epickiej, jako osoby działające występują w nich bohaterowie i półbogowie; poeta nie troszczy się o zbliżenie ich do świata rzeozywistego. Ogólna cecha ich charakteru: hart ducha nadzwyczajny, stanowczość, nieugiętość. Bohaterowie jego nie pozostają w niepewności, nie zatrzymują się na połowie drogi, choćby pewnymi byli, że ta droga do zguby ich doprowadzi. Mająo na względzie wspaniałość całego obrazu i przedstawienie pewnej idei filozoficznej lub morainej, E. szkicuje charaktery tylko w ogólny oh zarysach, nie wdając się w drobiazgową analizę psychiczną. Postacie E-a, pomimo zwięzłości w ich szkicowaniu, są wysoce tragiczne, a utwory jego, bez względu na nadzwyczajną prostotę w przeprowadzeniu akcyi, sprawiają poteżne wrażenie, nawet na czytelniku dzisiejszym. Język tragedyj E a niekiedy ciemny i szorstki, w ogóle jednak obrazowy, barwny i uroczysty, a głębokiej treśoi zupełnie odpowiadający. Ogólny koloryt poezyi E-a smutny, straszny, ponury. To nagi, groźny, a jednak w swej grozie wspaniały, wierzchołek alpejski, kryjący się w chmurach, oświecony blaskiem piorunów podczas wielkiej walki żywiołów. Poezya ta wybornie odźwierciedla duoba narodu greckiego w o-wej epoce, w obronie praw ludzkich rwącego się do walki z perskim despotą, z przesądami wieków, a nawet z bogami Olimpu.

E. napisał przeszło 70 dramatów (według Sui-dasa 90, zdaniem uczonego niemieckiego Welcke-ra—112; codex Laurentianus 32,9 podaje 72 tytuły). Z tej liczby przechowało się do naszych czasów zaledwie 7 tragedyj, które w chronologies nym porządku poniżej przytaczamy: 1) „Błagalni-ce* (sIxŚTi§e<:); lubo niewiadomym jest dokładnie rok wystawienia na scenie tej tragedyi, nadzwyczaj proBta budowa, w której tak wyraźnie uwydatnia się pochodzenie dramatu z pieśni chóralnych, Błaba charakterystyka osób działających, długość pieśni lirycznych, nie pozwalają wątpić, iż jest to pierwsza z przechowanych tragedyj E-a. W niej 50 cór Danaosa, stanowiących chór, szukają schronienia u króla Argiwów, Pelasgosa, aby uniknąć kazirodczego związku z braćmi stryjecznymi, synami Egiptosa. Pieśni chóralne, bardzo piękne, odznaczają się rzewnością uozucia i pod-niosłością nastroju religijnego. Tekst mocno uszkodzony. Jest to pierwsza część trylogii, której dalszy ciąg stanowiły zatraoone tragedye „Egipcya-nie“ i „Danaidy“; w nich przedstawionem było poślubienie Danaid praez braci stryjecznych, zemsta Danaid, które, z wyjątkiem jednej Hypermue-stry, zamordowały swych mężów, i uniewinnienie tej ostatniej przez Afrodytę. 2) „Persowie*, druga część tetralogii, wystawionej w 472 r., a składającej się z tragedyj: „Fineus“, „Persowie“, „Qiaukus", połączonych w całość ideą walki pomiędzy helleńskim Zachodem a barbarzyńskim Wschodem, oraz z dramatu satyrycznego „Prometeusz zapalający ogień“. Jest to jedyna tragedya E-a, mająca za treść wypadek historyczny: klęskę Persów pod Salaminą. Do najpiękniejszych miejsc w niej należą: opis bitwy w opowiadaniu gońca, pojawienie się ducha Daryusza, pieśni, wyrażające nieskończoną boleść ludu perskiego z powoda klęski pod Salaminą. W całym utworze autor zaznacza różnicę pomiędzy kulturą despotycznej Perayi i wolnej Hellady. 3) „Siedmiu pod Tebami*, trzecia część tetralogii: ( a) „Lajos“, ó) „Edyp“, c) „Siedmiu pod Tebami“, d) dramat satyryczny „Sfinks“), wystawionej w 4ß7 r., a zawierającej historyę rodu Labdakowego, nad którym, według podania, zawisło przekleństwo. Charakter głównego bohatera, Eteokle^a, w obronie ognisk rodzinnych rwącego się z przerażającą determinacyą do walki bratobójczej z Polinikiem, nakreślony jasno, dość wszechstronnie, a nadzwyczaj efektownie. Tragedya ta odznacza się uderzającą symetryą budowy i „cała”, według wyrażenia Arystofanesa „wypełniona jest tcbem Aresa. 4) „Prometeusz w okowach“, średnia część trylogii, w której skład wchodziły tr.: „Prometeusz ognionośca* i „Pr. rozpętany“. Jest to jedna z najwspanialszych i najśmielszych kreacyj Eschilosa. Za wykradzenie z nieba i przyniesienie ludziom ognia, Hefaistos, Przemoc i Siła, z rozkazu Zeusa przykuwają Prometeusza do jednej ze skał bezludnej Scytyi, a najokropniejsze męczarnie i udręczenia nie są w stanie złamać jego oporu względem władzcy Olimpu; w końcu tragedyi Prometeusz wśród grzmotów i piorunów zwala się w przepaść wraz ze skałą, do której był przykutym. Brak akcyi w ściąłem tego słowa znaczeniu wynagradza wyśmienita charakterystyka Prometeusza; nieugiętość, demoniczny hart ducha, niepodległość, szlachetność serca, współczucie dla niedoli innych, oraz beagraniozna miłość dla ludzi, która poba bohatera nieprzepartą siłą na drogę poświęceń i mę czeństwa: oto są cechy charakterystyczne Prometeusza, ozyniące go bohaterem ogólno - ludzkim, do wszystkich zarówno epok należącym. Monolog Prometeusza po odejściu jego katów; pełen siły dyalog pomiędzy nim a Hermesem; oraz ostatni obraz tragedyi—można zoliozyć do pereł literatury wszechświata. Pieśni chóru, składającego się z O-ceanid, zajmują w tym utworze mniej miejsca, aniżeli w poprzednich, nie przewyższając rozmia rem chórów Sofoklesa. 5) „Agamemnon*; 6) „Ofiarnice* (x°Y2<P^P0Ł) * V „Eumenidy”. Trzy ostatnie tragedye stanowią jedyną doszłą do nas w całości trylogię E-a pod nazwą „Oresteja“, wystawioną w 458 r. Należący do niej dramat satyryozny „Proteusz“ zaginął. W pierwszej tra-

J. Ü.

(Heidelberg 1810).

gedyi przedstawione jest zamordowanie Agamemnona przez KlitemneBtrę, przy pomocy kochanka Egistosa, w drugiej — zemsta Oresteea, zabijającego swą matkę i jej gacha, w trzeciej—udręczenia śoiganego przez furye Orestesa i uniewinnienie go przez sąd Areopagu. Ore&teja uważana jest za najdoskonalszy utwór E-a ze względu na doniosłość poruszonego w niej problematu moralnego, znakomitą, a konsekwentnie przeprowadzoną charakterystykę bohaterów iście tragicznych, oraz na głębokość poglądów filozoficznych w pieśniach chóru. Akcya, szczególniej w «Eumenidach”, w porównaniu z poprzedniemi utworami jest dość urozmaiconą. W „Ofiarnicach“ dostrzegamy coś w rodzaju intrygi w uplanowaniu i przeprowadzeniu dzieła zemsty, a nawet zarodek kollizyi wewnętrznej w osobie głównego bohatera. W Ore-Btesie ścierają się dwa wielkie prawa: obowiązki syna względem matki z jednej strony i konieczność pomszczenia śmierci ojca z drugiej, i w chwili stanowczej, gdy ma już dokonać dzieła, przez krótki czas przynajmniej waha się, któremu z dwóch obowiązków zarówno świętych ma oddać pierwszeństwo, a straszna niepewność duszę jego targa. W trag. „Eumenidy” ujawnia się tendency a polityczna autora: obrona arystokratycznej instytucyi Areopagu, na który czyniło zamach stronnictwo przeciwne, z Efialtesem na czele.

E. nazywał swe tragedye okruchami z bogatej uczty Homera. Pozostałe utwory, a także tytuły i fragmenty utraconych, świadczą, iż imienia Homera użył tu tragik dla ogólnego oznaczenia poetów z cyklu epickiego, skąd czerpał treść dla swej poezyi. Główną podstawą tekstu E-a jest tak zw. „Codex Mediceus vel Laurentianus* 32, 9, pochodzący z XI w. po Chr.

Bibliogr. Najważniejsze edycye tragedy j E-a: ed. prino. Aldi, Venet. 1518; ed. Fr. Robertelli, Venet. ' 1552; ed. H. Stephani, Paris. 1557; Thom. Stanleii, Londyn 1663; Porson, Glasg. 1794; S. Butler, Cant. 1809 — 1815; C. J. Blom-field (tekst, kommentari i glossarium), Cant. 1810 —1824; C. G. Schütz ed. III, Hal. 1839 — 1841; E. A. J. Ahrens (z przekład, łaciń. i indeksem) w zbiorze Finnin Didot, Paryż 1842; G. Hermann (wyd. kryt.), Lipsk 1852; liczne wydania Dindorfa, z których ostatnie w zbiorze ogólnym p. t. „Poë-tarum Graec. scenic, fabulae et fragm." ed. V 1869, zawierające prócz tekstu ocenę rękopisów, biografię E-a, studyum o budowie metrycznej tra-gedyj i aparat krytyczny; sam tekst tej edycyi przedrukowany oddzielnie p. t. «Aesohyli trag. rec. Dindorf“ Lipsk 1870 i w edyc. nast.; H. Weil, Gissae 1858—67 (wydanie to ze względu na bardzo staranne krytyczne opracowanie tekstu było wielokrotnie powtarzane, ost. raz u Teubaera 1885); A. Kirchhoff, Berol. 1880; Wecklein - Vittelli „Aeschyli fab., vol. I, textus, scholia, apparatus cri-ticus, vol. II appeudicem, coniecturas virorum do-ctorum minus certas continens“ Berol. 1885. — Wydania pojedyńczych tragedyj: Persowie:

L. Schiller 1863; H. Weil, Paryż 1884; Teuffel -Weoklein, Lipsk 1886; Siedmiu pod Tebami

Eacycl Poirgc. UUitr. Zesz, 164, T. 20-ty.

Ritachl. ed. II Lipsk 1875 (wydanie to zawiora również studyum o życiu i utworach E-a);—Prometeusza Soböinann, Greifs w. 1844; Wecklein, Lipsk 1878;—Agamemnona : Karsten, 1855; Klausen (1883); Keck, Lipsk 1863; Enger - Gilbert, Lipsk 1874; Schneidewin - Hense, Berlin 1883; Wilamo-witz, Berlin 1885; — Ofiarnie: Bamberger, 1840; de Jongh, 1856;— Eumenid: O. Miiller, Gott. 1833; całej trylogii Orestei: Franz, Lipsk 1846; O. Marbach, Lipsk 1874; Tb. Heyse, Halle 1884, — Lexicon Aeschyleum, Wellauer Lipsk 1830; W. Dindorf, Lipsk 1876.—Najcelniejsze przekłady na język francuski Artaud i Al. Pierron; na niemieoki Droysen i Donner; na język polski: Z. WęclewBki (Poznań 1873); J. Szujski (tylko 5 trag., Kraków 1887) i K. Kaszowski (Warszawa 1895). Przekład Kaszowskiego zaleca się przed innemi połączeniem nadzwyczajnej wierności z e-stetycznem oddaniem myśli oryginału w formie jakuajwięcej do niego zbliżonej, a zawiera prócz tego bardzo cenną rozprawę o teatrze greckim i o E-ie, oraz wyczerpujące studya o każdej trage-dyi z osobna. Prócz tego o Eschilosie pisali: Dahms „De Aesoh. vita* (Berlin 1860); P. de Saint Victor „Dwie maski. Tragedya. Komedya I*, Eschilos (przekład polski A. Morzkowskiej, Łódź

1886); Weoklein (wstęp do wyd. Persów, Lipsk 1886, oraz rozpr. «Ueber eine Trilogie des Aesoh, und über die Tril. überhaupt“ (München 1891); Patin „Etudes sur le tragiques Grecs.“ 7-ma ed. Paryż 1890; P. Richter «Zur Dramaturgie des Aeschylus“ (Lipsk 1892) i wielu innych.

Eschines, Ateńczyk, filozof, uczeń Sokratesa; jemu przypisują autorstwo dyalogów sokratycznych, między innemi: Eryxias i Axiochos (Diog. Laerc. II)—Ob. Boeckh «Simonis Soera-tici dialogi quatuor: additi sunt incerti auotoris (vulgo Aeschmis) dialogi Eryxias et Axiochus*.

K. X.

Eschines, sławny mówca grecki, urodził się w r. 389 przed Chrystus., w Atenach, z uczciwych, niezamożnych rodziców. Ojcieo jego był nauczycielem, a zwał się At r o me to s, które - to nazwisko przekręcić miał, według twierdzenia złośliwych przeciwników syna, a pierwotnego Tromes («drżący ze strachu“ na „nieustraszony“); matka, Glau-kotea, zarabiała również na utrzymanie jako kapłanka mi8teryj podrzędnych. Rodzice, troskliwi o przyszłość dzieci, wykierowali jednego syna, Filo-charesa, na malarza; drugi, Afobetos, został sekretarzem miejskim. Młody zaś E. pomagał zrazu ojcu w sprawowaniu obowiązków nauczycielskich, potem pracował w kancelaryach wpływowych owemi czasy mówców i polityków ateńskich, Ary-stofonta i Eubulosa, gdzie poznał dokładnie zasady konstytucyi i prawa ojczystego, później został aktorem, lecz nie znalazłszy, mimo pięknego głosu i wzniosłej postawy, i w tym zawodzie spodziewanego sukcesu, gdyż dobił się tylko występów w rolach podrzędnych (tritagonistes), przeszedł do kan-celaryi rządowej; tutaj przez dwa lata sprawował urząd głównego sekretarza, odbywszy poprzednio, z chlubą niemałą; służbę żołnierską

73

w szeregach ojcystych podczas wypraw wojennych przeciw Fliuntowi, Spareie i Eubei. Obeznany gruntownie z biegiem polityki ateńskiej i z formalnym tokiem Spraw publicznych, a ufny niemniej i w wielkie zdolności przyrodzone, i w zewnętrzne przymioty oratorskie, postanowił wreszcie wystąpić na publicznej areale jako mówca i polityk. W r. 348, gdy miasto Olint wpadło przez sdradę w ręce Filipa macedońskiego, wyBtąpił E. pierwszy ras w sprawie publicznej na mównicy ateńskiej, aby ludowi zwołanie kongresu wszystkich państw greckich polecić, celem obmyślenia skutecznych środków przeciwko zaborczej polityce macedońskiej. Wszakże niebawem przerzucił się całkiem na stronę frakcyi pokojowej, która pod wodzą Eubolosa za jaką bądź cenę pragnęła uniknąć orężnego starcia z przemożnym wrogiem. Jako członek poselstwa, które Ateńczycy w r. 347 wysłali do Filipa w celu zawarcia pokoju, zdał się zupełnie na wolę podstępnego króla, stanął potajemnie na jego hojnym żołdzie i popierał odtąd gorliwie nieszczęsne dla greckiej wolności plany Macedończyka. Ponieważ ów osławiony w dziejach ateńskich pokój, zwany „zgniłym* pokojem Filokratesa, głównie za sprawą E-a zawarto, wystąpili Demostenes i Tymar-chos ze skargą przeciw niemu o zdradę kraju. Lecz sądy skargi tej natychmiast rozstrzygać nie mogły, gdyż E. z swej strony wytoczył proces Tymarcho-wi, obwiniając go o bezecną rozwiązłość, a przez tę przebiegłą praktykę pozbawił go prawa wytaczania skargi publicznej. Proces rozstrzygnięto przed sądem dopiero w r. 343. Dochowały się do nowszych czasów i oskarżająca mowa Demostenesa, i obrona E-a, obie pod równym tytułem: o przeniewierczem poselstwie. Znakomite wywody Demostenesa nie trafiły wszakże, skutkiem intryg przemożnego macedońskiego stronnictwa, na którego czele stali wówczas: Eubnlos, Focyon i Nau-rykleB, do przekonania sędziów przysięgłych, gdyż ci tylko w części rozstrzygnęli sprawę po myśli frakcyi narodowej, większością 30 głosów bowiem uwolnili E-a od winy. Odtąd występuje E. otwarcie jako gorliwy rzecznik polityki Filipa. Jako deputowany ateński na sejm związku Amfiktyo-nów w Delfach w r. 339, sprawił on wymową swą i niecną intrygą, że mieszkańców miasta Am-fiasy, pod pozorem, iż bezprawnie uprawiali role, poświęcone Apollinowi delfickiemn, skazano na grzywny, a naczelne dowództwo nad wojskiem związkowem w tej wyprawie, mającej wykonać wyrok Amfiktyónów, powierzono Filipowi. Wiadomo, jak chytry Macedończyk, dopiąwszy wreszcie cêla dawno pożądanego, by mógł w wewnętrznych sprawaoh Grecy i zająć decydujące stanowisko, wywiązał się z tego polecenia. Otóż, rozwinąwszy akoyę energiczną, położył w bitwie pod Cheroneją w r. 33i nagły kres wolności greckiej i utwierdził macedońską hegemonię nad helleńskiemi państwami. Po tak straszliwej katastrofie nikną oczywiście wpływy macedońskiego stronnictwa w Atenach, szczególnie zaś E a, którego coraz wyraźniej obwiniają, że zdradził ojczyznę, przekupiony złotem przez Filipa. Napróśno więc starał się on zapobiedz, aby Demostenesa nie spotkał zasłużony zaszczyt wygłoszenia mowy pogrzebowej na cześć poległy oh w potrzebie pod Cheroneją. Dobitniej jeszcze objawiła Bię przeciwko niemu nieprzyjaźń Ateńozyków w głośnym procesie Ktezyfonta. Gdy bowiem dla okazania wdzięczności publicznej Demostenesowi stawił w r. 336 Ktezyfon wniosek, aby znakomitego patryotę, na mocy uchwały ludu, złotym wieńcem uwieńczono, a dla uświetnienia antymacedoń-skiej demonstracyi uroczystość ta w teatrze, podczas świąt Dyonizyuszowych, w obecności zebranych sprzymierzeńców się odbyła, zaprotestował zaraz przeciwko temu E., pozywając Ktezyfonta przed sądy o czynność bezprawną. Skarga, wytoczona pozornie przeciw formalnemu błędowi, popełnionemu przez Ktezyfonta, godziła w istocie w Demostenesa i reprezentowaną przez niego politykę narodową, która, według E-a, nie nagrodą jaką winna być odznaczoną, lecz z kretesem potępioną, gdyż pogrążyła Ateny i Grecyę całą w otchłań niewoli. Skoro Demostenes podjął się obrony Ktezyfonta, nabrał proce?, który, z niewiadomych powodów, do r. 330 odroczony, miał zaraz od początku polityczny charakter, tern większego znaczenia, ponieważ nietylko zapaść miał wyrok nad dwoma stronnictwami: przedajnych miłośników pokoju i nieugiętych obrońców honoru ojczyzny, lecz zmierzyć się w nim miały » sobą także siły dwóch mówców znakomitych: Demostenesa i E-a, nieprzejednanych nigdy przeciwników na politycznej arenie. Obie mowy dochowały się do naszych czasów. Wszystkie wysiłki krasomówcze i naj-przebieglejsze wykręty E-a daremnemi się okazały wobec wymowy męża, który tak gorącą miłością ojczyzny, jako i porywającą potęgą słowa, nawet te smutne czasy upadku greckiej wolności świetną okrył chwałą. Przysięgli sędziowie ateńscy tak licznie oświadczyli się za słusznością polityki De-mostenesa, że E. ani piątej części głosów nie uzyskał. Popadłszy przez ten wyrok w pewnej mierze w bezcześć, gdyż utracił przez to na zawsze prawo przemawiania do ludu, ustąpił E. dobrowolnie z kraju. Udał się z Aten najprzód do Efezu, stamtąd na wyspę Rhodos, gdzie podobno szkołę krasomówczą założył, a wreszcie na wyspę Samos. Mimo, że po wojnie lamijskiej mógł do ojczyzny powrócić, wolał na obczyźnie pozostać i na Samos też w r. 314 żywota dokończył. Bez metodycznej nauki krasomówczej, tylko uzdolnieniem i natężoną pracą wyrobił się E. na tęgiego mówcę. Jasne i bystre przedstawienie myśli, przenikliwość dykcyi, wielka powaga w postawie i wyrazie twarzy, bogactwo na efekt obliczonych, namiętnych frazesów, głębokie zawsze wrażenie sprawiały na ruchliwych umysłach Ateńozyków. Głównem znamieniem jego jest patetyczność. Mistrzem okazuje się wszędzie, gdzie może sercami słuchaczów wstrząsnąć, namiętności ich wzniecić i jasnym płomieniem rozpalić. Brak mu natomiast daru przekonywającego rozumowania i treściwego, logicznego dowodzenia. Pieniący się i wirujący potok jego wymowy ogłuszał publiczność tylko na chwilę. Na żołdzie wroga ojczyzny będąc, krył się z praw-

S. Drz.

został doktorem medy-

dziwemi zamysłami zdrady, politykę swą zawsze uniewinniał, zabarwiał stronniczo, fakta najoczywistsze z umysłu przekręcał, a nawet bezczelnie fałszował. Mimo istnego zbytku w cennych przymiotach retorycznych, sprawia on ciągle wrażenie mówcy, który słuchacza nie chce przekonać, lecz omamić i w pole wywieść; który przeciwnika nie umie dosadnemi argumentami odeprzeć i zbić, lecz szeroką powodzią słów pustych, często z pomocą podłego oszczerstwa i wyzwisk brutalnyoh, przytłumić i do milczenia zmusić. Jednem słowem, wymowa jego zdradza zawsze brak uczciwej moralnej podstawy. Niemałą sławę swą u potomności zawdzięcza głównie walce, jaką z wielkim Demostenesem na polu politycznem toczył. Przechowały się bowiem do naszych czasów tylko te trzy mowy, które wygłosił w procesach przeciw Demostenesowi, przechowały się zaś dzięki troskliwości, jaką starożytne szkoły retorów otaczały odprawy przeciwnego obozu na Demostenesowe mowy. Porównanie takie nadaje im i dzisiaj wielkie znaczenie. Trzy mowy te, przez Starożytnych trzema Gracyami nazywane, są: przeciw Ty-marchowi, o przeniewierczem poselstwie i przeciw Ktezyfontowi. Pierwsza z nich sprawia, już dla wielce śliakiej i brudnej treści, tylko WBtrętne wrażenie; w trzeciej ginie E. zupełnie w cieniu wobec mistrzowskiej potęgi słowa Demostenesa, a jeden krytyk, broniący zresztą gorąco polityki Eschineaowej, przyznaje, że czytającemu obie mowy mimowolnie na myśl przychodzi walka olbrzyma z karłem; najwięcej pochwał oddać wypada drugiej mowie, którą też, prócz in-nyoh kompetentnych sędziów, w nowszych czasach lord Brougham, sam wytrawny mówca, za najlepsze dzieło E-a uznaje. Pod Ea nazwiskiem znali Starożytni jeszcze jedną mowę delijską, lecz sami uważali ją za sfałszowaną, ponieważ Areo-pagici wybór E-a jako reprezentanta Aten na wyspie Delos unieważnili, a mówcy Hyperydesowi zaszczyt ten powierzyli; 12 dochowanych, przypisywanych również E owi, jest podrobionych, bez żadnego znaozenia; przypominają one ćwiczenia szkolne. —Editio princeps mów E-a przez Aldusa Manu-cyueza wyszła w Wenecyi 1513. Oprócz ogólnych wydań w zbiorach mówców attyckich przez Rei-skego, J. Bekkera, Dobsona, Baitera - Sauppego i Müllera, przytaczamy nowsze wydania E-a z krytycznym aparatem przez Fr. Schultza w Lipsku 1865 i przez Weiduera w Berlinie 1872. Mowę przeciw Tymarchowi wydał Franke w Kassel 1839; mowę przeciw Ktezy fontowi: Bremi w Zurychu 1823 w 2 tomach i Weidner w Berlinie 1878. Listy wydał najlepiej Heroher w »Epistolographi graeoi“ w Paryżu 1873. Scholia do mów E-a, opracowane według ob,aśuień Asparyusza i Apollo-niusza, dochowały się liczue i cenne.—Por. Fre-yer „De scholliorum Aeschineorum fontibus“ w V. tomie »Leipziger Studien“ (str. 239—302).—Prze-tłómaczyli mowy E-a na niemieckie: Bremi w Sztut-gardzie 1828 w 3 tomach i Beuseler w Lipsku 1855—1880 w 3 tomach. — Por. Stechow »De Aesohinis oratoria vita* (Berlin 1841); Marohand

„Charakteristik des RedQers Aeschines* (Kassel 1872); Castet »Eschine étude historique et littéraire” (Paryż 1875); Blass w III tomie »Die attische Beredsamkeit“ (Lipsk 1880).

E3Chks Wilhelm Benjamin Hermann, malarz niemiecki (* w Berlinie 1823 r.), od r. 1841 do 1845 uozęszozał do akademii sztuk pięknych w mieście rodzinnem, potem kształcił się tamże pod kierunkiem Krausego, a wreszcie od 1849 do 1850 u Poitevin’a w Paryżu. Potem zwiedziwszy Franoyę i Pireneje południowe, powrócił do Berlina, skąd odbywał częste wycieczki dla studyów malarskich na wyBpy Amrum i Hallingen, na Jersey, do Bretanii, na wyspę Wight, do Szkocyi północnej, Norwegii, oraz na północne i wschodnie brzegi morza Bałtyckiego. Ze wszystkich tych oko-lio czerpał motywa do swoich morskich i lądowych krajobrazów, które się odznaczają tak szczęśliwym wyborem odpowiedniego nastroju chwili, jak też i niezrównanem wirtuozowstwem techniki i koiorytu. Z bardzo licznych obrazów jago do rzędu najcelniejszych należą: Zamek Elżbiety na wyspie Jersey (1854); Wyspa Neuwerk przy uściu Elby (1863); Burza morska; Sw. Katarzyna na wyspie Jersey; Zmrok na morzu (1865); Latarnia morska przy świetle księżyca (1870); Wybrzeże morskie w Spit-head; Hardang-fiord; Szczecin; Wyspa Wight; Most Wesîminsterski przy świetle księżyca i in. Odmalował też Panoramę flety niemieckiej pod Zanziba-rem i Dioramę Zdobycia Nowej Gwinei. Pod kierunkiem jego wykształciło się wielu znakomitych malarzy, jik np.: Körner, Douzette, Erdmann, Sturm, Zaltzmann, jego własny syn Ryszard (* 1859) i inni.    *

Eschricht Daniel Fryderyk (* w Kopenhadze d. 18 msrca r. 1798—f tamże d. 22 lutego r. 1863), fizyolog i zoolog duński. Nauk lekarskich słuchał w Kopenhadze (1817—1822), poozem do r. 1825 był czynnym jako lekarz ua wyspie Bornholm, w tymże roku powrócił do Kopenhagi i, obroniwszy rozprawę „De functionibus nervorum faciei et olfactus organ!“ cyny; następnie wyjechał za granicę dla dalszego udoskonalenia swej wiedzy. Podczas tej wędrówki naukowej, najprzedniejszymi mistrzami jego byli Magendie w Paryżu i Jan Müller w Berlinie, obcował także w tym czasie z K. E, v. Baerem. Powróoiwszy do ojczyzny, został w r. 1829 lektorem, a w r. 1836 profesorem zwyczajnym fizyolo-gii w Kopenhadze i do śmierci był ozdobą zajmowanej przez siebie katedry. Posiadał niezwykły talent pedagogiczny, był mówcą świetnym i znakomitym popularyzatorem wiedzy, nauce przysłużył się wieloma pracami, ogłaszanemi najczęściej w »Videnskabernes Selskab naturvidenskabelige Afbandlinger* i podręcznikiem fizyologii (Haandbog i Physiologien, Kopenhaga 1834—41, nowe wyd. w r. 1851). Najważniejsze prace jego wyszły też po niemiecku, między niemi: »Zoologisch-anatomisch-physiologische Untersuchungen über die nordischen Walthiere* (Lipsk 1842); » Anat,-physiol. Untersuchungen über die Bothryocephaien* (Berlin 1840); »Ueher die Richtung der Haare auf dem

1843—1853 i 1858—1868).

Dr J. P.

B. M.

And. S.

menschlichen Körper“ (w J. Müller a Archiwie z roku 1837), wspólnie z J. Mullerem ogłosił „Ueber die arteriösen und venösen Wundernetze an der Leber des Thunfisches etc.“ (Berlin 1830). Zbiory swe bogate zootomieznofizyologiczne podarował w r. 1841 uniwersytetowi w Kopenhadze.— Bliższe szczegóły o nim i dziełach jego znaleźć można w T. H. Erslewa „Almindeligt Forfatter-Lexicon for Kongeriget Danmark eto.“ i w dopełnieniu do dzieła tego p. n. „Supplement til Al mindeligt For fatter - Lexicon eto.*. — (Kopenhaga

Dr J. P.

Eschryon, ’Aia^puov, jeden z jambografów, pochodzący z wyspy Samos lub Mityleny (r. 332 przez Chr.), ob. Jambografowie.

Esohścholz Jan Fryderyk (* w Dorpacie d. 13 listopada r. 1793 — f tamże d. 19 maja r. 1831), lekarz, przyrodnik i podróżnik. Do nauk lekarskich przykładał się w mieście rodzinnem od r. 1812 do r. 1815, w którym, obroniwszy rozprawę „De hydropum differentiis”, dyplom doktorski osiągnął, poczem niezwłocznie objął posadę lekarza na okręcie „Ruryk“, wyruszająoym pod dowództwem Ottona von Kotzebue w podróż naokoło świata. Z dalekiej wędrówki tej wrócił szczęśliwie w r. 1818, a w następnym został w Dorpacie prosektorem i profesorem nadzwyczajnym anatomii, w r. 1822 objął nadto zarząd gabinetu zoologioznego i rozpoczął odczyty zoologiczne. Ody w czerwcu r. 1823 Kotzebue gotował się do nowej wyprawy zamorskiej na statku „P r e d p r i j a t i e 1”, E. objął znów urząd lekarza okrętowego. Po powrocie został w r. 1828 profesorem zwyczajnym anatomii i rozwinął działalność naukową bardzo chwalebną; niestety, śmierć przedwczesna zbyt prędko ją przerwała. Na niwie literacko - naukowej był bardzo czynnym; do opisu podróży Kotzebue-go dostarczył kilku rozpraw przyrodniczych, nadto, między innemi, ogłosił dzieła: „Ideen zur Aneinanderreihung der rüekgratigen Thiere auf vergleichende Akatomie gegründet* (Dorpat 1819); „System der Acalephen. Eine ausführliche Beschreibung aller medusenartigen Strahlthiere“ (Berlin 1829, w 4 ce, z 16 tablicami) i najważniejsze ze wszystkich: „Zoologischer Atlas, Abb ldungen und Beschreibungen neuer Thierarten eto“ (Berlin 1829—1838, 5 zeszytów in folio). Bogate zbiory przyrodnicze, zdobyte podczas podróży, podarował uniwersytetowi dorpackiemu. Na cześć jego Kotzebue nadał nazwisko jego jednej z zatok na wybrzeżu Alaski, oraz gromadzie wysepek odkrytych przez siebie na Oceanie Spokojnym, Chain i s s o (ob.) zaś nazwał nowo odkryty rodzaj roślin mianem Eschscholtzi a.—Bliższe o nim szczegóły, oraz zupełny wykaz prac jego znaleźć można w von Reckego i Napierskiego „Allgemei. Schriftsteller - und Gelehrten - Lexicon der Provinzen Livland, Eśhland und Kurland* T. I, 523 nast. i w dopełnieniach do dzieła tego, wydanych przez Beisego. T. I str. 173.

Eschscholtzia, tak nazwany rodzaj roślin na cześć Eschscholtza (* w Dorpaoie 1793 —f tamże w r. 1831), należy do rodz. papaveraceae (mako-wate), rz. rhoeaMnae (krzyźowcowe) kl. dwuliściennych. Najbardziej znajomą jest: E. californica Cham., pozłotka kalifornijska, roślina jednoroczna; kwiaty ma złocisto-żółte, dość wielkie, na długich szypułkach pojedynczo osadzone, stulające się podczas pory dżdżystej i chmurnej i odznaczające się szczególną budową kielicha, którego działki nasady spojone odrywają się przed rozkwitnie-niem jedną sztuką, naksatałt małego stożkowatego kapelusza; torebki szczupłe, łuszczynowate. Inny tegoż rodzaju gatunek, zwany pozłotką szafrano-w ą (E. crocea Benth.), ma kwiaty większe, rdzawo-szafranowe.

EschwegO, starożytne i przemysłowe miasto powiatowe w pruskiej prowiacyi Heskiej, regenoyi Kasselskiej, na lewym brzegu żeglownej Werry, przy drodze żelaznej Leinefelde-Fulda, 170 m. nad p. m., przeszło 10 000 m-ców. E posiada wiele dawnych budowli, między niemi zamek z 1380, ratusz z 1660 r., kilka kościołów, klasztor Augusty anów (dziś szpital); jest tu także szkoła realna

1    progimnazyum. Dla licznych fabryk nazwany „heskim Elberfeldem*; są tu garbarnie, fabryki flaneli i barchanu, mydła, kleju, tytoniu, wielkie rzeźnie i t. p. Handel b. ożywiony; uprawa chmielu, tytoniu i owoców. Miasto wspominane bywa w dokumentach X w. jako Eskinwag, Eskene-weg, Eschinwanch; w zamieszkach wewnętrznych XIII i XIV w. przechodziło do różnych panów, w wojnie Trzydziestoletniej doświadczyło wielu klęsk od wojsk cesarskich i szwedzkich.

Eschweiler, miasto w pruskiej prowincyi Reńskiej, regenoyi Akwizgranskiej, o 2 mile na północo-wschód od Akwizgranu, w pagórkowatej okolicy nad rz. Inde, lewym dopływem Roeru, 18 119 m-ców (1890). Jest to pierwszorzędna w prowincyi Reńskiej osada górnicza; sama tylko produkoya węgla dostarczyła w r. 1888 blizbo 600 000 ton tego materyału łącznie z koksem i zatrudniała

2    100 robotników. Prócz tego są tu wielkie wal

cownie, pudlingarnie, fabryki kół żelaznych, brykietów, drutu, piły parowe, gorzelnie, fabryki machin i t. p. W E. ludność joBt prawie wyłącznie katolicka; dwa kościoły, szpital, progimnazyum, sąd powiatowy.    And- s-

Eschylos-lus, ob. Es ch il o s.

Eschynit Berzelius (mineral.). Minerał układu rombowego, dotąd znajdowany tylko w stanie krystalicznym; kryształy zwykle bardzo niedokładnie wykształcone, niekiedy zgięte lub pokruszone, rzadko gładkie, zwykle chropowate lub pionowo prążkowane, w spat polny wrośnięte. Łupliwośó przypuszczalnie makrodiagonalna, zaledwie widoczna, odłam musdowy. C. wł. 5.06—5.23; tw. 3—3.5. Barwy źeleziBtej do brunatnej, rysa , żółtawo - bru-natna. Blask metaliczny do tłustego, przeświecający słabo na krawędziach lub nieprzezroczysty. Rozbiory jego wykazały: 22.64 kwasu tytanowego, 15.75 kwasu torynowego, 28.81 kwasu niobowe-go, 18.49 tlenku ceru, 5.60 tlenku lantanu i dy-dymu, 1.12 ittryi, 2.75 wapna, 3.17 tlenku żelaza,

1.07 wody. Z tego wypada wzór:

w którym:

X. J.

Dr J. P.

Hml

IV^2\Nb₆(Ti,Th)₈Os9,

R=Ca,Fe;(R₂)=(Ce,La.Y)a.

W kolbce daje nieco wody i ślady kwasu fluorowego; pod dmuchawką wzdyma się, staje się żółtym lub brunatnym, pozostaje wszakże nietopliwym prawie; z boraksem i solą fosforową daje odczyn tytanu; kwas solny nie rozkłada go wcale, a kwas siarczany tylko w części. Znajduje się w Miasku na Uralu; w Hitterö w Norwegii, w żyłach pegma-tytowycb, obfitujących w różne minerały.

de l’Esciuse (C1 u s i u s, d e l’E c 1 u s e) Karol, błędnie też Franoiszkiem nazywany (* d. 18 lutego r. 1526 w Arras [dep. Pas - de - Calais] — f w Lejdzie w r. 1609), botanik zasłużony. Początkowo w Louvain uczęszczał na wykłady prawne, następnie udał się do Marburga, gdzie zajął się filozofią, ostatecznie pojechał do Montpellier, a poznawszy się tam z G. R onde letem (ob.), pod wpływem jego zapisał się na wydział lekarski i przez trzy lata na nim pozostawał, zajmując się wszelako wyłącznie prawie botaniką Z dyplomem doktorskim powrócił w rodzinne progi, lecz wykonawstwem lekarskiem nie zatrudniał s’ę wcale. W r. 1554 przebywał w Antwerpii. W r. 1560 wyruszył w daleką podróż po Francyi, Hiszpanii, Portugalii i Anglii, i powrócił z niej do Arras dopiero w r. 1571; we dwa lata później cesarz Maksymilian II powołał go do Wiednia, powierzająo mu zarząd nad ogrodem botanicznym; obowiązki te spełniał do r. 1587, w którym przeniósł się do Frankfurtu nad Menem, tam przeżył 6 lat w zapomnieniu zupeł-nem; złamał też wtenczas szyjkę kości udowej i wskutek tego był chromym do śmierci. W .r. 15w2 uniwersytet lejdejski, zamianowawszy go profesorem honorowym, powierzył mu pieczę nad ogrodem botanicznym; w r. 1599 czując się steranym chorobą i wiekiem, z miejsca tego ustąpił, wzbogaciwszy ogród wielu roślinami, przedtem w Hollandyi nieznanómi wcale. De l’E. należał do rzędu najznakomitszych uczonych swego czasu, a wedle zdania Boerhaavego (ob) był największym botanikiem wieku XVI-go, K. Sprengel (ob.) zalicza go nawet w poczet najprzedniejszych badaczów roślin wogóle. Jego „Rario-rum stirpium historia* (Antwerpia 1601 in fol.) jest księgą wzorowo napisaną i zawiera wiele dobrych rysunków. W dziele tem spotykamy też dokładny opis i wizerunek ziemniaka, którego u-prawę jako »radicis esccleutae“ autor zaleca. — Por. K. Sprengel »Versuch einer pragmat. Gd ech. d. Arzney künde* (wydanie Ill-e, T. III, str. 47).

Escobar y Mendoza Antonio, uczony jezuita hiszpńsaki (* I58Ô w Walladolidzie—f 1669 t że). Od piętnastego roku życia był członkiem towarzystwa Jezusowego i słynął z gorliwości w praktykach religijnych, oraz jako niestrudzony, wymowny kaznodzieja i pisarz teologiczny. Dzieł jego łacińskich i hiszpańskich liczą bez mała sto, a z nich najwaźniejszemi są traktaty: »Summula casuum con-scieneiae“ (Pampeluna 1626); »Examen y practica

de confesoreß y penitentes“ (Walladolid, 1647, wyd. 39-te); „Sermoues vespertinales* (Lion 1652): »Universae theologiae moralis problemat a“ (t*mźe 1652—63); Moralistyka E-a, doprowadzająca do krańcowości zasady kazuistyczne tolerancji jezuickiej, była postawiona pod pręgierzem przez Pascala w »Lettres provinciales“ a wydawana na pośmiewisko przez Molière’a, Boileau i Lafontaine^. Z nazwiska jego utworzono wyraz »eskobardować*, znaczący: »przewrotnie tłómaczyć, używać chytrych wybiegów.“    *

EscoicjUiz Don Juan, mąż stanu hiszpański (* r. 1762 w Nawarze — f 27 list. 1820 w La Bonda w Andaluzyi). Syn generała, był z początku paziem króla Karola Iii-go, później zaś wstąpił do stanu duchownego i został kanonikiem w Saragosie. Powołany na nauczyciela młodego księcia Asturyi, późniejszego króla Ferdynanda VII-go, umiał pozyskać jego nieograniczone zaufanie; gdy jednak zaczął wywierać na niego wpływ w kierunku niepożądanym dla księcia Pokoju, Godoy, — wszechwładny minister oddalił go ze dworu. E. zamieszkał w Toledo, ale i stamtąd nie przestawał utrzymywać potajemnych stosunków z księciem Asturyi i zbuntował go do reszty przeciwko królowi i jego ulubieńcowi. Kiedy książę Ferdynand w r. 1808 wstąpił na tron, E. zoBtał członkiem rady stanu. Pełen wiary w najlepsze chęci Napoleona, doradził Fer dynandowi VII podróż do Bayonny, gdzie król nieświadomie wpadł w zastawioną na niego przez cesarza połapkę, a po abdykacyi Ferdynanda towarzyszył mu do Va-lenęay, lecz po niejakim czasie został internowany osobno w BourgeB. W grudniu 1813 r. kierował w Valençay układami pomiędzy Napoleonem a Ferdynandem, w których następstwie ten ostatni mógł wrócić do Madrytu. Mianowany pierwszym ministrem, E. popadł wszakże wkrótce w niełaskę i dostał się do więzienia, a następnie został wygnany do Andaluzyi. Ambitny intrygant, nie posiadał więcej nad to żadnych kwalifikacyj na męża stanu. Jego dzieło, wykładające powody, które skłoniły Ferdynanda Vll-go do udania się do Bayonny (»Idea sencilla de las razones que mortivaron el viage del rey Fernando VII à Bayo-na“, Madryt 1814) zostało przełożone prawie na wszystkie języki europejskie. Napisał także nudny poemat pod tyt.: „México conquistada“ (Madryt 1798), oraz przetłómaczył na język hiszpański Noce Younga i Raj utracony Miltona.

Esconto, ob. Dyskonto.

Escorial, El E., błędnie E souri al, osada z klasztorem i pałacem królewskim w hiszpańskim departamencie Madrytu, o 7 mii na północo-zachód od stolicy państwa, przy drodze żelaznej Mądryt-Avila, na południowo-wschodnim stoku pasma Sierra Guadarama, 1040 m. nad p. m. Filip II przed bitwą pod St. Quentin (10 sierpnia 1557 r.) uczynił ślub, że jeśli Bóg da mu zwycięstwo, ufunduje klasztor na oześć tego świętego, którego nroczy-stość przypadnie w dzień bitwy: jakoż Hiszpanie odnieśli świetne nad Francuzami zwyoięstwo. Spełniając ślub, Filip wystawił kościół i klasztor E. na

rifSaSr.- ",

•§ ‘à '■

vi

m

'SU

bä!

vjg

iv'

-i?-;:

Wl

g»

;

iïfj

»ai

-v:

ää

SmP ■-.

r'j^l i

«świsSE

iS

ijy

I®

[IM]

ip

iS

PlSp

■gBjljl

HJSsv t ~~*V;

.I«

Ty

ItJ

'• .j

r*

Fig. 171. Klasztor i pałac królewski w Escorialu.

J'

« ._M    £ 84,18 ₀

iâ>CV tiiüS^çssG3S9£3ÇketFtaçp t&m&i a

JL

BED

•»

•s*

ÏÏL

W*

if.

J83&

î HO il

--

1nF

M*“

, tófc BJJ

; J-h >-

ïî'

■®

a Ifisa 2£

Hl

t «r." •»

Î1H

C"

'ÿll Dit I# J

♦fl» »I

*«

«sa ûro:

BSflgł

«>»5

saß

*4ś ö »°» S

UK7HU fi

Pi e

*;₀.....;

ne

-ii ° is

1Ü0

200

J 00

4« 00

»j.«

Fig. 172. Plan Escorialu.

cześć św. Wawrzyńca, w okolicy pustej, bezludnej Rotondo .Historia desoriptiva, artistica y pintoresoa i jałowej. Jest to olbrzymi prostokąt, mający 240 del monaaterio de San Lorenzo, comunamente Harn. szerokości i 190 m. głębokości, podzielony mado el E.“ (Madryt 1856—61). w rzucie poziomym, czyli planie, szeregiem podłużnych i poprzecznych budowli, tak, że tworzą razem kratownicę, w środku której wznosi się kościół, występujący nieco na zewnątrz prostokąta.

And. S.

Escosura Patricio de la, pisarz i mąż stanu hiszpański (* r. 1807 w Madrycie—f 22 stycznia 1878 tamże). Uozeń słynnego księdza Lista, zmuszony w 17-tym roku życia za należenie do tajnego związku kraj opuścić, przebywał w Paryżu, gdzie studyował matematykę. Wróciwszy do Hiszpanii w r. 1826, wstąpił do wojska i został oficerem (1829). W r. 1882 ogłosił drukiem pierwszy swój romans historyczny w, stylu Walter Scotta: .El Conde de Candespina* (Madryt); utwór miał wielkie powodzenie i zachęcił autora do napisania drugiego w tymże rodzaju, pod tyt.: .Ni Rey, ni Roque“ (Madryt 1835) Zostawszy adjutantem i sekretarzem generała Cordovy, E. razem z nim porzuoił służbę i zaczął pisać dla sceny, ale nie stworzył w tym rodzaju nic godnego uwagi. W r. 1840 za opór zbrojny generałowi Espar terze poszedł znów na wygnanie. Podczas pobytu swojego w Paryżu redagował tekst do illustrowanego wydawnictwa: .La Espańa artistica y monumental“ (Paryż 1842—50, 3 t.). Po powrocie do kraju (1843) piastował w rządzie tymczasowym urząd podsekretarza stanu, a później otrzymał tekę w gabinecie Narvaeza. Ogłoszony przezeń w tymże czasie romans: .El Patriarca del Valle“ (Madryt 1846) nie jest bez znaczenia i dla historyi, albowiem E. osnuł go na wypadkach hiszpańskich, w których sam bezpośredaio brał udział. Ambasador w Lizbonie w r. 1855, był następnie ministrem spraw wewnętrznych w gabinecie Espartera (1856). Wycofawszy się z życia politycznego, wrócił do zajęć literackich i napisał, między inne-m>, .Historia constitucional de Inglaterra“ (Madryt 1859). W latach 1872—1874 sprawował wreszcie urząd ambasadora w Berlinie. E. przełożył także na język hiszpański Messyadę Klopstocka oraz redagował przez pewien c*as: „El Eco de la razon y de la justicia" (1837) i .Revista euciclopedica* (1840).

Na każdym rogu stanęła massywna baszta. Całość planu ma naśladować ruszt, narzędzie śmierci św. Wawrzyńca: występ kościoła na zewnątrz—to rękojeść rusztu; cztóry ba3zty—to cztery jego nogi; szachownica budowli—to krata. Plan całej budowli wykonał i początkowe roboty prowadził Juan de Toledo, po jego zaś śmierci Juan de Herera; obaj ci architekci należą do przedniejszych w rozwoju hiszpańskiego renesansu, obaj też byli we Włoszech i kształcili się na wzorach Michała Anioła i Bra-mantego. Całość badowy, pozbawiona wszelkiej ornamentacyi, odznacza się surową powagą, prostotą i szlachetnością proporcyj: niema tu nic z błyskotliwej ozdoby, nic z wdzięku form lub efektu na pokaz. Budowa trwała około 20 lat i pochłonęła bl/₂ mil. dukatów; wszystkich dziedzińców jeat 20, krużganków 17, wież łącznie z naroźnemi 9, oraz jedna, pięknego rysunku, kopuła kościelna, wzniesiona na podobieństwo Pio-trowej kopuły w Rzymie. Wnętrze kościoła mieści 48 ołtarzy i zawiera mnóatwo kosztowności oraz przedmiotów sztuki (malowidła Ribeiry, Durera, Luca Giordano, snycerskie roboty Benw.

Hml,

Escoussa Wiktor, pisarz dramatyczny francuski (* 1813 w Paryżu—f 1632 t-że), syn ubogich rodziców, b>ł prostym pisarzem biurowym, walczył w rewolncyi lipcowej r. 1830, w 1881 zyskał rozgłos ogromny przez pierwszy swój dramat wierszowany w trzeoh aktach .Tarruok le Maur*; .Piotr III,“ tragedya, napisana do współki z Augustem Lebras i wystawiona tegoż roku w Teatrze Francuskim, była zimno przyjęta, a .Raymond“, melodramat, ułożony przy współpracownictwie tegoż towarzysza młodości, upadł haniebnie, co do takiej rozpac y E-a i jego przyjaciela doprowadziło, iż obaj razem odebrali sobie życie przez zaczadzenie. Pierwszy miał lat 19, drugi ledwie 16. Samobójstwo to sprawiło wielkie wrażenie w świecie literackim i religijnym, a Berangera natchnęło do napisania wymownych strof na zgon tych „dwojga dzieci“. Oprócz piosnek i poezyj ulotnych, E. po zostawił dramat w manuskrypcie p. t. .Ulric“, na-

Celliniego i t. p.). Pod kopulą w podziemiach znajdują się groby królewskie, w których wyłącznie skupił się cały przepych i bogactwo ornamen-taoyi; materyał tu użyty składa się przeważnie z marmuru i jaspisu. W głównym „Panteonie“ spoczywają zwłoki królów oraz królowych, które pozostawiły potomstwo; między innymi leiy tu Karol V i Ferdynand VII; w panteonie pobocznym mają miejsce wiecznego spoczynku bezdzietne królowe oraz infantki i infanci; między ostatnimi Don Juan Austryaoki. Główna brama otwiera się tylko dla królów i książąt krwi królewskiej, i to dwa razy w życiu: pierwszy raz, gdy po przyjściu na świat wnoszą ich do E u, drugi raz, gdy po zgonie wnoszą ich zwłoki do podziemi. Biblioteka zawiera wiele starych i cennych ksiąg, w ich liczbie około 4 000 arabskich rękopisów. W za-krystyach nagromadzono wiele skarbów malarstwa (Veronese, Tycyan, Tintoretto, Rubens, Ri-beira), lecz część obrazów cenniejszyoh przewieziono do Madrytu; składy i szafy zakrystyj pełne są najbogatszych przyborów kościelnych, jak ornatów, kap, kielichów, monstraucyj i t. p. Klasztor zbudowany został na pomieszczenie dwustu zakonników reguły św. Hieronima; dziś mieszka ich kilku zaledwie. Pałac królewski, zajmujący część ogólnej budowy, jest tylko wewnątrz bogato ozdobiony, dwór rzadko w nim przebywa; w jednej z komnat, bardzo skromnie urządzonej, przemie3zkał Filip II czternaście lat w ponurej samotności.

W E-u książę Asturyi, późniejszy król Ferdynand VII, zawiązał spisek przeciw swemu ojcu, Karolowi

IV.—E. nazywa się także San Lorenzo.—Por. ’ pisany wespół z A. Brossem.

Hml.

A. Pol.

S. K.

około 11 000 m ców.

S. M.

Escovedo Jan de, sekretarz Don Jnana Au-stryackiego, zamordowany w Madrycie 31 marca 1578. Jego protektor, Ruy Gomez de Silva, książę Eboli, przelał na niego umierając (1573) swój urząd „regidora* w Madrycie i zamianował go sekretarzem Don Juana. E., sprzeniewierzając się otrzymanym od króla instrukcyom, na mocy których miał szpiegować swojego pana, przejął się szczerze wszystkiemi ambitnemi jego planami, o jakie go posądzono (założenie królestwa niepodległego w Tunisie; podbój Anglii i małżeństwo s Maryą Stuart, więzioną przez Elżbietę; przymierze tajne z Gwizyuszami, następnie wylądowanie w Santander i najazd na Hiszpanię). Sekretarz stanu, Antonio Perez, z początku przyjaciel E-a, później wróg jego osobisty, odkąd ten zdybał go na zbyt poufnym stosunku z księżną Eboli (ob.), nie ohcąc być przez niego zdradzonym, zadenuncyował go przed podejrzliwym Filipem II. Bawiący podówczas w Niderlandach Don Juan Austryacki wzywał natarczywie swego powiernika do siebie, co ostatecznie przekonało króla o prawdziwości słów Pereza. Obawiając się sądu publicznego, polecił on Perezowi zgładzić E-ę potajemnie. „Tylko śpiesz się pan, zanim on nas pozabija“ pisał do swojego wspólnika. Gdy dwa usiłowania otrucia (na obiedzie u Pereza) pozostały bez skutku, sześciu wynajętych zbirów zamordowało E a na ulicy.—Mignet „Antonio Perez et Philippe II“ (Paryż 1846); Prescott „Dzieje panowania Filipa II" (Warsz. 1873; przekł. Br. Grabowskiego); „Gr. Encycl.“ Lamiraulta.

Escudier, dwaj bracia: Maryan (* 29 czerwca 1819—f 17 kwietnia 1880) i Leon (* 17 września 1821 — f 1881 w Paryżu), krytycy muzyczni francuscy i wydawcy. Urodzili się w Castelnau-dary (Aude), kształcili w Tuluzie, gdzie przez kil ka lat prowadzili księgarnię i drukarnię. Osiadł szy w Paryżu, z początku pracowali w kilku re-dakcyach pism codziennych i miesięcznych, politycznych i specyalnie muzycznych, następnie założyli skład nut i pismo muzyozne: .Là France musicale“, w którem popierali muzykę wło&ką, a wrogo oświadczali się przeciw rozpowszechnianiu w Paryżu muzyki niemieckiej. Tę walkę tendencyjną podtrzymywali i wówczas nawet, gdy po rozwiązaniu spółki w 1862 r., Maryan E. założył własne pismo: „L’Art musical“. Obaj bracia napisali do współki i wydali: „Etudes biographiques sur les chanteurs contemporains“ (1840); „Dictionnaire de musique d’après les théoriciens, historiens et critiques le plus célèbres” (1844, 2 tomy; wydanie drugie p. t. „Dictionnaire de musique théorique et historique“ 1854); „Rossini, sa vie et ses oeuvres“ (1854); „Vie et aventures des cantatrices célèbres, précédées des musiciens de l’empire et suivies de la vie anecdotique de Paganini“ (1856). Od 1850 — 8 redagowali wspólnie gazetę polityczną „Le Pays“.

Escudo, dawniejsza moneta złota, srebrna i rachunkowa, w Hiszpanii i Portugalii. W Portugalii aż do r. 1835 były bite E. złote, wartości Ys d o-bra (ob.), ważąca 1 outava czyli 3.586 grama, próby ¹YijJ wartości 2 rs. 75 kop. — W Hiszpanii aż do r. 1870 był E. jednostką monetarną, wartości 10 realów, która, według prawa z 26 czerwca 1864, w złocie ważyła 16⁴/₅ granów ka-stylskich (1 gran kast. = 4^.923 miligrama) i była próby Yi₀, w srebrze zaś ważyła 260 takich granów, również próby ⁹/₁₀, Poprzednio E. złoty, E. de ore, oznaczał pół pistola, srebrny zaś E. r e-al był połową peso d u r o.—W Ameryce południowej biją E. Kolumbia, Peru, Chili, Ameryka środkowa E. ze złota, wartości 2 pesos, Boliwia zaś jako Yio 0f,za> wagi 2.496 grama, próby ⁹/₁₀, wartości 1 rs. 88 kop.

Escuintla 1) E., departament w rzeozypospo-litej środkowo - amerykańskiej Gwatemali, położo ny na wybrzeżu oceanu Wielkiego;—równina nadbrzeżna piaszczysta i gorąoa; ku wnętrzu grunt podnosi się aż do szczytów, dosięgających 3 000 i więcej metrów; gleba tu żyźniejBzą i klimat przyjemniejszy; kraj dostarcza kawy, kakao, bawełny, trzciny cukrowej, pizangu, ananasów, mahoniu, — jest jednak słabo zaludniony. Stolicą jest 2) E.. przy drodze żelaznej San - José - Gwatemala. u stóp wulkanu Agua; uprawa kawy, kakao i trzciny cukrowej; dość ożywiony handel;

And. S.

Esculapa W§Ż, Coluber L , Calopeltis Bonap. Wąż to niejadowity, z rodziny Colubridów z rodzajem Coronella a zatem i z pospolitą u nas miedzianką (C. laevis) najbliżej spokrewniony. Rodzaj Coluber cechy ma następujące: głowa podłu-gowata, brzuch z wyraźnemi kaniami bocznemi, tarcze brwiowe nieodstające; tarcza nozdrzowa rozdzielona; jedna tarcza przedoczna, zaocznych dwie. Łuski, ułożone w 21 — 27 rzędów podłużnych, są gładkie, albo wręgowate. Dwa są gatunki tego rodzaju, należące do fauny europejskiej: C. Aescu: lapi, obok gatunku Elaphis sauromates największy to wąż w Europie; tarcza czołowa u niego z przodu rozsaerzona bardzo; łuski spore, przeważnie gładkie, ułożone w 21 — 23 rzędów. Grzbiet ma żółtawo - szary, oliwkowy, albo czerniawy; po bokach biały brzeżek, spód żółtawy. Głowa i szyja często barwy słomiano-żółtej, w kącie ust plama żółtawa. Dochodzi 2 metrów długości, z oze-go 5-ta część wypada na ogon. Żyje we Włoszech, na Harcu, w Turyngii, pisiący zaś te słowa w Alpach Noryokich spotykał go dość często. Drugi gatunek, Coluber quadrilineatus, łuBki ma gładkie, małe, ułożone w 25—27 podłużnych rzędów; grzbiet żółtawo- albo ciemno-szary, z plamkami kasztanowato - brunatnemi, z czarnym brzeżkiem; po bokach czarno plamisty, pod spodem zaś białawy, z czarnemi, często zbiegającemi się plamami. Nazwa jego gatunkowa ąuadrilineatus powstała stąd, że ma wyraźne dwie ciemne linie (krawędzie) po obu bokach. Znacznie ou mniejszy od poprzedniego: dochodzi najwyżej 80 cm. dł., z czego Ye wypada na ogon. Żyje w Europie południowej.

Esdrelon, ob. Jesreel.

Es dur (włos. Mi bemolle maggiore, franc. Mi bémol majeur, augiel. E fiat major), wyr.

Esenbeckia

co

en-

00

'W

muz., oznaczające tę tonacyę w dzisiejszej teoryi muzycznej, która ma za podstawę ton Es. Gama dyatoniczna Es dur przedstawia się tak: es, f, g, as, b, o, d, i oznacza się trzema bemolami (b, es; as). Akord Es dur es - g - b. Niemcy zowią niekiedy tę tónacyę «Feldton", z powodu, że instrumenty kapeli wojskowej Btroją się w tonie Es. i że większa część utworów, granych przez tę kapelę, jest utrzymana w tonący i Es dur.

Esenbeckia {Evodia fébrifuga St. Hil.), nazwane tak przez Humboldta na oześc Neesa von Esen-beck (* 1776—f 1856) drzewo rośnie w Brazylii. Kory tego drzewa krajowoy, zamiast chiny, używają jako lekarstwa przeoiw febrze. I w Europie używano w tym samym celu tego środka p. n. Cortex Eseńbeckiae felrifugae, czyli Angusturae bra-siliensis. Roślinę tę polscy autorowie zowią prze-gorczynem i zachińcem. Należy do rodź. diosmeae (różo-wronio wate), rz. terebintMnae (ter-pentyńcowate).

Esens, miasto w pruskiej prowiucyi Hanuower-skiej, regenoyi Aurich, powiecie Wittmund, przy drodze źeluz. Emden - Norden - Wittmund, pośród żyznych marszów, które przecina spławny kanał; było dawniej głównem miastem Harlingerlandu i miało własnych panów; od XVI go w. należy do Fryslandyi Wschodniej; piękny kościół parafialny; żegluga; handel końmi i bydłem; 2 400 mieszkańców.

A. Fol.

B. M.

And. 8.

Esep, Araeiroę. 1) Rzeka w Myzyi, wytryskająca z gór Idy a wpadająca do Propontydy pod Cyzykiem (dziś Genem-ozai. Mit zowie go synem Oieana i Tetydy (Hez. „Teog.* 342).—2) Jest tegoż imienia bohater, o którym z Iliady tyle wiadomo, że go «Najada Abarbarea zrodziła z zacnego Bukoliona* (VI, 21), i że walcząo po stronie Trojan, poległ wraz z bratem Pedazem z ręki Ajasa.

Esino, staroź, Aesis, rzeka pobrzeżna w departamencie włoskim Ankony, ma źródła na wschodnich zboczach Apenninn Rzymskiego, na południe od m. Fabriano, płynie śród górzystej krainy aź do m. Jesi, gdzie wydobywa się na równinę; przyjmuje z lewej strony górskie potoki Giano i Sentino, wpada do Adryatyku między o-sadami Montemarciano i Falconara; długa 71 km.,

And. S.

K. K.

niespławna.

Esk 1) E , rzeka w szkockiem hrabstwie Dumfries, bierze początek w górach południowej Szkocyi z pod szczytu Ettrick Pen, płynie ku po-łudnio - wschodowi; przyjąwszy z lewej strony dopływ Liddel, wkracza do Anglii i zwraca się ku połudDio - zachodowi; wpada do zatoki Solway m. Irlandzkiego, długa 82 km.—2) E, Północny i E, Południowy (North E. i South E.), dwie pobrieżne rzeki w szkockiem hrabstwie Forfar; obie mają źródła na południowych stokaoh gór Grampiań-skioh, obie płyną ku wschodowi i wpadają obok siebie do m£ Północnego w pobliżu m. Montrose; pierwsza z nich 45, druga 60 km. długa.—3) E.« pobrzeżna rzeka w angielskiem hrabstwie York (North Riding), źródła pod szczytem Botton Head, uście pod Whitby w morzu Północnem; długa

And. S.

36 km.

Eskadra (franc. Escadre), pewna liczba okrętów wojennych, flotylla.

Eski, = stary, wyraz turecki na dopełniające określenie wielu miejscowości.

Eski Dżumma, Eski Dżnmaja, miasto w bułgarskim okręgu Szumli (Szumen), przy drodze bitej Szumią - Tirnowa, nad rz. Wraną i na półnoouym stoku Derwentu, jest środkowym punktem tureckiej ludności w tym okręgu i słynie z najważniejszego w całej Bułgaryi jarmarku, odbywającego się corooznie na św. Jerzy w polu pod-miejskiem, ogrodzonem, zwanem p a n a i r; około 9 000 m-ców, w połowie Turków.

Eski Hissar, wioska w Azyi Maiejszej, w tureckim wdajecie Aidiu, w pobliżu wyniosłości Baba Dagh, i drogi żelaznej Smyrna - Aidin - Diner, z ruinami dawnej Laodycei. Tejże nazwy osada, i w tymże wdajecie, leży niedaleko miasta Mug-bla, na wschód od zatoki Asin v. Mendelia, z ruinami dawnego miasta Stratonikeia.

Eskiktana, m asto w szwedzkiej prowiocyi Svearike, okręgu Nyköping, między jeziorami Me-lar i Hjelmar, oraz przy drodze żjlaznej Nykö-ping - Westerns; ogromne fabryki wyrobów z żelaza i stali, jedne z największych w Szwecyi (szwedzkie Sheffield), wielkie fabryki broni palnej, wyrobów mosiężnych i miedzianych, szkoła techniczna; 11 100 m-oów (1891). Nazwę otrzymało od św. Eskila, który przybył tu z Anglii i został apostołem, oraz pierwszym biskupem Söder-manlandu; w roku 1108 zamordowali go poganie; jego popioły spoozywają w miejscowym

And. S.

Eskimo, Eskimowiô, zazwyczaj, choć mniej właściwie, Eskimosami zwani, szczep, zamieszkująoy Amerykę arktyczną i niewielką część Azyi północno-zachodniej. Nazwa nadana im została przez sąsiednich Algonkinów, jedno z plemion Indyan amerykańskich, w których języku brzmi Eski-mhwan v. Eski-mantik, i znaczy dosłownie «jedzący na surowo“ dom. «ryby“, „mięso“ (we francBkiéj pisowni Esquimaux). Sami nazywają się In nui i, t. j. ludzie, od wyrazu liczby pojed. Innu=człowiek. —O ich pochodzeniu i przynależytości do tej lub owej rasy trudno powiedzieć coś stanowczego; przeważa jednak pogląd, że E. nie dadzą się już podciągnąć ani pod azyatycką, ani pod amerykańską grupę ludzi, lecz stanowią odrębny i samodzielny szczep „ludzi polarnych“, hyperboreów. Mimo to, nie ulega wątpliwoścj, że mieszkaj ące ku południowi plemiona Indyan amerykańskich zdradzają pewne pokrowieństwo z E mi, zarówno pod językowym, jak i etnograficznym względem,—Są poszlaki, że E niegdyś mieszkali bardziej na południu, że z południa ustępowali ku północy, bądź dobrowolnie, bądź okolicznościami zmuszeni, że wreszole do Qrenlandyi przyszli z zachodu już po Normanach, i to mianowicie z ziem i wysp, poza cieśninę Da-visa położonych.—Niema żadnych danyoh po temq, aby E. mieli być potomkami Azyatów północnych, którzy jakoby przeszli cieśninę Berynga; przeoiwnie bowiem twierdzić należy, że E, jako wyśpiarze, I z niegościnnym żywiołem morza oswojeni i w wal-

kościele.

And. S.

And. S.

OX?

ao

V

S

C:

/

■lA

v.

m

Wgf

; I

?...

1

Ö

•.

Kg'

\

;\

■• * •->

A ;, ,

i\j

mm

k '

wm

IK

feîS-î

K,

m

•:; ;

m

.

H

:v

C K

m

J

m-

Ł.

»

•x

W

i

,v

fir!

Fig. 173. Kobieta Eskimo z Grenlandyi zachodaiej.

Wj

gygrae

>•

. ... i*.^. ,... 4* • • 4 M*y*

■

;f»

2ŚPŚ

'V-

•rc-

£

IÄ),

P1!>*

fSmîz&Êk

"

- ■

tig. 174. Kajak Eskimów. ‘

oe z niem zahartowani (ozem bynajmniej nie odznaczają się Azyaci), rozszerzyli się z czasem na ląd aayatyoki i tam dotąd, acz w skąpych szcząt-kaob, istnieją.—Według dra Ö. Gerlanda (Berghaus „Physikalischer Atlas*; obeone rozmieszczenie E ów niewiele się różni od tego, jakie przypuszczalnie istniało w czasie odkrycia Ameryki, czego o innyoh plemionach tutejszych powiedzieć nie można. Rzecz to zresztą łatwa do objaśnienia: plemiona te bowiem zajmowały obszary, w umiarkowanym klimacie położone i podatne do kultury, skutkiem czego ustępować z nich musiały przed kroczącą naprzód koloaizaoyą Europy,—gdy tym-ozasem E-wie zajmują kramy mroźne, niegościnne, nienęcąoe nikogo i dotąd w nikim pożądliwości niewzbudzające; dlatego też pierwotne ich siedziby w ciągu ostatnich wieków prawie źidnej nie uległy zmianie. Obecne rozmieszczenie E ów jest następujące: wybrzeża Grenlandyi, gdzie mieszkają wraz z Duńczykami, północne wybrzeże Labradoru od cieśniny Belle • Isle aż do przylądka Wolstenlolme, arktyczne wyspy Ameryki, dalsze wybrzeże północne Ameryki od rzeki Rybiej (Fish River) i przylądka Esquimaux aż do uśeia rz. Mackenzie, gdzie na krótko przerywają ich łą-czność plemiona ze szczepu Tiune; następnie od u-ścia Mickenaie wybrzeżem aż do cieśniny Berynga i odtąd wybrzeżem aż do góry św. Eliasza, wreszcie półwysep Alaska i wyspy Aleuckie, gdzie mieszkają pokrewni E om językowo i etnograficznie Unan-gauowie. W Azy i E. zajmowali większe niegdyś przestrzenie i wywierali pewien wpływ na obyczaje i kształtowanie się tamtejszych Czukczów, Ko-ryaków i t. p.; dziś obszary ich ograniczają się do niewielkich skrawków wybrzeży, a mianowicie od przylądka Wschodniego (Ostcap) do Czukockiego nosa i od uśoia Auadyru do przylądka Ołutorskie-go; w tej ostatniej miejscowości pomieszani są z Koryakami, Czukczami i Tunguzami. Dzisiejsza nauka, ze względu na cechy etniczne oraz na różnice dyalektyczne i obyczajowe, dzieli E-ów na wsohodnich i zachodnioh, stanowiąc uśoie rzeki Maokenzie za granicę grup obu i przyjmując nadto podział każdej i nich na poszczególne plemiona. O utrzymaniu Czystości krwi i typu w ludzie, który zamieszkuje wybrzeża mórz często odwiedzanych, nie może być mowy, dla tego też E. wschodni, wystawieni na oiągłe stosunki z Europejczykami i innemi plemionami, wykazują znaczne różnice etniczne od E ów zachodnich, którzy bliżsi są Bwego pierwotnego typu. Dość porównać E-ów Labradorskich z E-ami Alaski, by tę różnicę ocenić. Lecz obok mieszania się ras mogą także i warunki bytu wywołać pewne różnice, które E ów wschodnich, dzięki wyżBzej kulturze i względnym wygodom życia, uczyniły z powierzchowności nieco podobnymi do Europejczyków. E. Grenlandyi wsokodniej stoją nieporównanie wyżej pod każdym względem od Grenlandozyków zachodnioh: są wyżsi, silnie zbudowani; kobiety ich odznaczają się przyjemnemi rysami twarzy, kształtnością form, a nawet niekiedy i pięknością, mężczyźni zaś mają pełne brody oiemne, których brak innym plemionom. W sundzie Cumberlandu, dokąd przybywają łowcy wielorybów, zmieszanie krwi jest też widoozne, równie jak i u Kadyaków, którzy od przeciętnego typu znacznie odstępują: są wyżsi, kości policzkowe mają mniej szerokie, nos mniej spłaszczony i mniej skośne oczy. Kultura wyższa oducza także E-ów od spłaszczania czaszki, którego dokonywają na dzieciach w celu uczynienia głowy równie szeroką, jak i wysoką.

Ogólną i trafną charakterystykę E ów, ze względu na ioh zajęoie i warunki bytu, daje Mac Gahan: „Lud, który nie żyje ani z rolnictwa, ani z pasterstwa, ani z myśliwstwa, w ścisłem tego słowa znaczeniu, który na pokarm nie używa ani wołu lub owcy, ani świń lub kóz, ani chleba, jarzyn lub owoców, który nie posiada ani soli, ani cukru, a za napój nie używa ani herbaty lub kawy, ani piwa, wódki lub wina, któremu nie znane jest ani żelazo lub stal, ani miedź lub ołów, ani złoto i glina z jej wyrobami, który nie ma ani drzewa, ani węgla, który wreszcie na odzież nie używa ani jedwabiu, ani wełny, ani lnu, ani konopi, ani bawełny—taki lud, to E *. Słowa te autor powyższy stosuje tylko do E-ów w pierwotnym Btanie dziś żyjącyoh. Ogólne cechy ioh są następujące: szerokie ramiona, szeroka pieiś, głowa Btosunkowo wielka, twarz szeroka i płaska, szyja gruba i krótka, oczy skośne, czarne i zbyt małe w porównaniu z sierokością twarzy, konieo nosa gruby i zaokrąglony, zęby szerokie, białe, równej wielkości; włosy czarne, gładkie i grule, ale bardzo bujne, prócz brody, która u mężczyzn rzadko kiedy porasta, i to bardzo Bkąpo; cera żółtawa z lekkim odcieniem czerwonawym; kości policzkowe grube i wystające, dolna warga gruba, nogi oienkie, ręce i stopy małe, palce krótkie, skóra w dotknięciu chłodna i tłustawa, muBkuły miękkie, wzroBt nizki, rzadko dosięgający 1.6 m., całość przepojona tranem, którego zapach zdaleka już dolatuje. Mężczyźni żyją znacznie krócej od kobiet. Z charakteru swego są dobroduszni, otwarci, uczciwi, zaleoają się wesołością i gościnnością, są odważni i wstrzemięźliwi, ale obok tego leniwi, próżni i nadzwyczaj niechlujni. Z nieochędóstwa powstaje u E ów wiele chorób, a niewątpliwie, że krótszy wiek mężczyzn w niem ma swą przyozynę. Zachodni E. są wogóle fizycznie słabsi od wschodnich, na zimno wytrzymali nie więcej od euro-pejsktch marynarzy i nie więcej odporni na zmiany klimatyczne. Nawet zachodni mieszkańcy Gren-laudyi są w tym względzie niżsi od wschodnich. Wogóle E, wschodni, tak fizycznie, jak i duchowo, stoją ponad zaohodnimi. Walka z siłami przyrody wyrobiła w nich odwagę w połączeniu z ostrożnością, tak, że pod względem energii i zręczności rzadko który lud natury da się z nimi porównać. Przestępstwa, kłótnie, rozboje, zdarzają się u E ów nader rzadko. Latem mieszkają w namiotach okrągłych ze skóry reniferowej, zimą budują oha-ty ze śniegu zmarzniętego, w połączeniu z kamieniami i przeniesionem przez prądy morskie drzewem, okładają je ziemią i mchem, a oświetlają i ogrzewają lampkami tranowemi; do ohaty wie-

Eskimo, Eskimowie.

186

oni sami

dzie nizki, długi i kręty korytarz w śniegu; w takiej chacie mieszka nieraz po kilka rodzin. Odzież składa się z sukni wierzohniej z kapuzą, ze spodni i z długich butów — wszystko z podwójnej skóry reniferowej lab foozej, włosem tak do ciała jak i na zewnątrz — dla obu płci jednakowo. Mężczyźni powsaeohnie noszą (krótkie] włosy, kobiety splatają je w węzeł i ozdabiają szklanemi paciorkami; tatuowanie skóry w czę-stem użyciu. Ich pożywienie składa się z surowego Inb suszonego mięsa fok, z ptaków morskich i ich jaj, z ryb, ślimaków, a niekiedy z mchów, porostów, korzonków i jagód; za przyprawę używają tłuszczu z ryb Inb fok, za napój—wody; namiętnie palą tytoń i zażywają tabakę. — Naczynia ich są bardzo proste: w chacie kocieł ka-

gra w piłkę, taniec i boksowanie. Poligamia trafia się rzadko, choć jest dozwolona; małżeństwa zawierają bardzo wcześnie, a mianowicie: gdy chłopiec dosięgnie 16 lat, a dziewczyna 14 lat życia. — Płodność E-ów niewielka; zresztą nie bardzo radzi z licznego potomstwa, co ma zapewne swą przyczynę w trudnośoi wyżywienia się i utrzymania licznej rodziny. — Obchodzenie się mężów z żonami jest bez zarzutu: cięższa praca spada na mężczyznę, lżejsza doBtaje się kobietom, które zajmnją się też wychowaniem dzieci i kochają je ozule; miłość rodzinna stanowi u E-ów powszechną cechę. Zmarłych nie grzebią w ziemi, lecz kładą na skałach, pozostawiając przy nich broń ich własną, i nakrywają ich lodem i śniegiem. — Zdolności umysłowe E-ów są dosyć

—~!= ;

:■/ ' ■■■ :

to

to

5S

to

c."

-y;

to

WxjèëÈ

%^rV:

~r-:=to—

to.

.-to

V,

\‘jiu

I¹

JÉT.

i:

W:

li

/•;

-to

fir

to

to

to:

to .;to '

.-’Ur;-.:-.:

^■;    -j-

Fig. 175. Obóz Eikimów w Grenlandyi.

mienny i takież kubki, — miski i talerze z drzewa, łyżki z rogu, topory z kamienia lub miedzi, igły z ośoi. Głównem ich zajęciem w zimie jest polowanie na foki i wieloryby, za pomocą harpun i dzid, a podczas krótkiego lata — na renifery za pomooą łuków. — W budowaniu statków wykazują zadziwiającą zręczność, a w kierowaniu niemi wielką wprawę i pewność. — Łodzie męskie, zwane kajakami, budują z gałęzi i fiszbinu, wykładając je skórami fok; łodzie takie mają do 4 m. długości, przy szerokości 0.6 m. i służą na pomieszczenie jednego tylko człowieka, — łodzie kobiece, zwane u mi a kam i, mogą pomieścić do 12 ludzi i do 3 000 kg. ładunku, zaopatrzone są w ster i żagiel. — Zimą używają sani, zaprzężonych w psy, które Bą wiernymi i nieodstępnymi joh towarzyszami, Do ulubionych zabaw należy duże, ale poziom ioh kultury bardzo nizki. — Życie zagrobowe jest dwojakie: kraj podziemny, do którego idą źli, i kraj radości, do którego idą dobrzy. Niebo przedstawiają sobie jako złożone z pięciu regionów, leżących jeden na drugim; na najwyższym istnieją same tylko istoty ozyste, wyobrażane w ich pojęciu przez światło; na czwartym istoty mniej doskonałe, które tu muszą się oczyszczać, aby pójść wyżej; na trzecim, pośrednicy między najwyźszem niebem i ziemią; na dwóch niższych mieszkają istoty coraz mniej czyste. — Każdy E, bez żadnej różnicy, dostaje się po śmieroi do tego lub owego regionu, stosownie do swego życia. To też każdy człowiek pięć razy rodzi się i pięć razy umiera, aby miał możność coraz większego doskonalenia swej istoty; skoro jednak umrze po raz piąty, już więcej na ziemię

’>■

r?t

tS

mm

N;*

SSI

/=1

?r>*

H']

MMlt&

IHfegssâ—,.

Prf?r-P

K»1

/^,=r.

r- —

0‘-

~\

if

.•Ô,

la

ir'.P=?5S

l:

Vr!

Li

if

v,

i-

hs§;*

?M

fp|gä

»ff

RÜPf

ismy

3üé*

r*=i>......

mßM- '•

Wgjjf r——' ■' , /

•r

»1

ł\

’c

ilâ

11

fï

TP

111

FÄV*-'

1® '

a:-

o’

/U

Fig. 176. Esbimowie z Labradoru~(czystej brwi).

/: <' gf. -    ^

gf

r:&'|i

^.,f

m.

Hr

iWP

m-

«HP

iKilŁa

-m

»?

■r

■ri

w>

fc

/■

Wmm,

fr

Fig 177. Eskimowie z Labradoru (mieszańcy).

And. S.

And. S.

And. S.

Zn.

nie wraca i po śmierci ma taki żywot, na jaki zasłużył. — Jeśli dusza spocznie na jednym z trzech najwyższych nieb, mówi się o niej, że nie umarła, — jeśli znajdzie się na czwąrtem, licząc od góry, — jest już półumarła, a gdy jej przeznaczono region najniższy—umarła na wieki.— Księżyc i gwiazdy doznają wielkiej czci, mniejszej już słońce,—byó może dla tego, że w tych okolicach polarnych bawi tak krótko i tak skąpo ożywia naturę.—Gusła i zabobony, wiara w czary i upiory dosyć są rozpowszechnione; wykazują one w szczegółach niejakie powinowactwo z wierzeniami sąsiednich Indyan amerykańskich, a to samo powiedzieć należy o różnych legendach i podaniach.—Najważniejsza uroozystość E-ów przypada na czas zimowego przesilenia, gdy dnie stają się coraz dłuź3zemi, a słońce coraz ozęśoiej i coraz dłużej gości nad horyzontem; obchodzą tę chwilę tańcem i radoBnemi śpiewami. — We dnie oryentują się czasem [przypływu i odpływu morza, w nocy Btanem niektórych gwiazd. Poczuoie piękna dosyć rozwinięte, równie jak i naśladownictwo natury, oparte na żywej obserwacyi, której wyniki najwymowniej się ujawniają na rysunkach, wykonanych na kości. Są tam wizerunki łodzi, fok, psów, ptaków, ludzi, wielorybów i t. p, — Narzędzia muzyozne prawie nie istnieją; do tańca wtórują E-e rodzajem tamburynu lub piszczałką z kości.—Za to zbiór pieśni jest u niob obfity; śpiewają je według ustalonych melodyj przy towarzyszeniu tamburynu i tańca. — W pieśniach opisują polowania, sławią księżyc, słońce i gwiazdy, opiewają cnoty lub występki, żartują z ułomności i śmieszności ludzkich. — Ogólną liczbę wszystkich E-ów podają na 30 — 35 000 głów; z tego mieszka w Grenlandyi około 10 000, na Labradorze około 4 000, na Alaice około 18 000 i około 3 000 na archipelagu arktycznym, oraz w Azyi. — Porównaj: Kent Kane »Arctic explorations“ (Filadelfia 1856); Hall »Life with the Esquimaux“ (Londyn 1865); Klutsohak »Als Eskimo unter den Eskimos* (Wiedeń 1880); Boas »The central Eskimo* (Waszyngton 1891); Ratzel »Völkerkunde“ (Lipsk 1886).

Eski Szehr, miasto w Azyi Mniejszej, w tureckim wdajecie Chodawendikiar, sandżaku Kutaia, nad rz. Purszak, 802 m. nad p. m., źródła mineralne, groby muzułmańskich świętych, około 13 000 m-ców, prawie wyłącznie Mahometan. — W starożytności było to D o r y 1 a i o n; za czasów bizantyjskioh stanowiło ważną twierdzę przeciw Osmanom; podczas wojen krzyżowych Gotfryd z Bouillon zwyciężył tu Turków dnia 4 lipca 1097. W okolicy bogate kopalnie pianki morskiej.

Eski Stambuł, osada na wybrzeżu Azyi Mniejszej, wprost wyspy Tenedos, w tureckim okręgu Bigha, z ruinami starożytnej Alexandria Troas.

Eski Zagra, ob. Zagora Stara.

Eskorta. Tak się nazywa zbrojny oddział wojska, towarzyszący pod komendą osobnego do-wódzoy transportowi pieniędzy, amunioyi, prowian-

tu, bagaży wojskowyoh, ohoryoh, rannych lub jeńców, dla zapewnienia ich bezpisczeństwa. Siła i skład eskorty takiej powinny być stosowne do natury konwoju, do jego ważności, do niebezpieczeństwa, z jakiem się spotkać może, do okolic, przez jakie ma przeoiągać, do długości drogi i t. p. Wielkie eskorty wojenne mają zazwyczaj przednią i tylną straż, oddział środkowy i łańouch tyralierski, który osłania boki ciągnącego konwoju. — W marynarce E-ą zowie się odpowiednia liczba statków wojennych, przeznaozonyoh do towarzyszenia okrętom kupieckim lub transportowym, w celu obrony ioh od napaś 3i nieprzyjaciół. E., dodawana wysoko postawionym osobom, jest tylko oznaką czci i składa się zwykle z oddziału jazdy.    *

Eskulap (Esculapius), mitol. grecka, ob. Asklepios.

Eskulina. Glukozyd, zawarty w korze owoców kasztana gorzkiego (Aesculus hippocastanum), ze składem C,₅H₁₆0₉-|-l¹/a®20. Może być wydobyta wprost rrzez wygotowanie kory z wodą, strącenie octanem ołowiu i rozłożenie osado za-pomocą siarkowodoru. Produkt surowy oczyszcza się przez krystalizacyę ze słabego alkoholu, a następnie z wody wrącej. Stanowi kryształki pryzmatyczne świetnie białe, posiada smak bardzo gorzki, rozpuszcza się łatwo w wodzie wrącej, trudoo w zimnej, rozpuszcza się także w alkoholu, a bardzo mało w eterze. Roztwory wodne E-y o-kazują bardzo piękną fiuorescenoyę niebieską, widoczną jeszcze nawet wtedy, gdy 1 część E y jest rozpuszczona w 1 500 cz. wody. Alkalia podnoszą wyrazistość tego zjawiska, kwasy niweozą je zupełnie. E, topi się w 160°, a raz stopiona nie krystalizuje się po oziębieniu. Łatwo ulega hydratacyi, wytwarzając przytem glukozę i esku-letynę. Ta ostatnia, ze składem C₉H₆0₄, jó3t dwuoksykumaryną i posiada budowę:

C₈H₂(CH = CH - C0).(0).(0H)lt w której atom tlenu zajmuje położenie 1, a dwa hydroksyle—3 i 4. Eskuletyna znajduje się w stanie gotowym w niektórych roślinach. Auto-rowie, którzy badali E-ę, a przed innymi Rochle-der, wydobyli nadto z rozmaitych organów kasztana gorzkiego wiele innych ciał, mająoyoh zapewne jakieś pokrewieństwo z E-ą. Do ioh liczby należą argyresoyna, afrodescyna, kwas eskulo-tanninowy i t. d.

Eskuryal, ob. Escorial.

Esla, jeden z największych prawych dopływów rzeki Duero w Hiszpanii, bierze początek na południowym stoku pasma Kantabryjskiego, z pod szozytu Pico de Ventaniella, w departamencie Leon, płynie zrazu śród dzikich dolin górskich, poczem wydobywa się na płaszczyznę wyży nową Leonu, wchodzi w granice departamentu Zamora, gdzie coraz głębiej wrzyna się w dolinę, i poniżej Zamory wpada do rzeki głównej, ubiegłszy 248 km. Dorzeoze ma rozgałęzione, lecz dopływy, choć długie, niezasobne w wodę; największa z nich, Céa, z lewej, a Curneńo, Bernesga, uspła-wniony Orbigo, Tera i Aliste z prawej strony. E.

fr. .    ;

Eslaba Sebastyan — Esmarch Jan Fryderyk.

od Benavente, t. j. od uścia Cei, bywa spławną, u przy większej wodzie i żeglowną, leoz niestałość poziomu wód i zawady w korycie tamują komunikację,

Eslaba Sebastyan, generał hiszpański, który bronił walecznie Kartageny (w Nowej Grenadzie) przeciwko Anglikom w r. 1740 i zmusił ich do odstąpienia od oblężenia, przyprawiwszy o dotkliwe straty. — »Grande Encyclop.“ Lami-ranlt’a.

A. Fol.

And. 8.

Hml.

Eslava Don Miguel Hilarion (* 21 października 1807 w Burlada, prow. Nawarry — f 23 lipca 1878 w Madrycie), jeden z najznakomitszych kompozytorów muzycznych hiszpańskich. Pierwsze wykształcenie muzyczne otrzymał w szkole chórów przy katedrze w Pampelunie, studya systematyczne oabył pod kierunkiem Prieta i Sec-canilli. W 1828 r. E. pełnił obowiązki kapelmi strza przy katedrze Sewilskiej, w 1844 został mianowany kapelmistrzem dworu królowej Izabeli. E. napisał trzy opery hiszpańskie: »II solitario“, „La tregua di Ptolemaide“ i »Pedro el Cruel“; podręcznik muzyczny „Metodo de solfeo“ (1846), i dzieło teoretyczne: »Escuela de armonia y com-posicion“. Największą jednak zasługą, jaką położył dla literatury muzycznej hiszpańskiej, było wydawnictwo zbiorowe kompozycyj religijnych dawnych i nowszych muzyków hiszpańskich, p. t. „Lira sacro - bispańa* (1869, 5 tomów, w 10 ciu zeszytach) i „Museo organico espsnol“.

Eslava Antonio, pisarz hiszpański z końca

w. XVI-go; jest on autorem zbioru powieści rycerskich, p. t. „NocheB de invierno", który swojego czasu oieszył się wielkiem powodzeniem, jak to widać z licznych jego edycyj: w Pampelunie 1609, w Barcelonie 1609, w Brukselli 1610, w Kordubie 1626. Książka ta była potępiona przez inkwizycyę i wymieniona jest w „Index ex-purgatorius“ z 1667. Zapowiedziana przez E-ę część druga nie mogła się ukazać. Gr. Brunet wspomina o romansie jego rycerskim „Los amores de Miion de Aglante eon Berta y el nacimiento de Roldan“ (1604), który się stał wielką rzadkością bibliograficzną.    *

Esmarch Jan Fryderyk August von (* d. 9 stycznia r. 1823 w Tönning, w Szleswig-Holsztynie), znakomity ohirnrg niemiecki. Do nauk lekarskich przykładał się od r. 1843 w Kielu i Getyndze, w październiku r. 1848 został doktorem medycyny. Podczas wojny szlezwicko -holsztyńskiej przeoiwko Danii, w której służył naprzód jako oficer, następnie jako podlekarz, dostał się do niewoli d. 9 kwietnia r. 1848, wypuszczony z niej pełnił służbę szpitalną we Flensburgu, potem był czynnym jako pomocnik Stromeye-r a (ob.), na jesieni r. 1849, podczas zawieszenia broni, podążył do Kielu i został docentem prywatnym. W r. 1854 objął po mistrzu swym Stromeyerze zarząd kliniki chirurgicznej, a w r. 1857 został profesorem zwyczajnym chirurgii i naczelnym lekarzem szpitala w Kielu. W czasie wojny duńskiej w r. 1864 zasłużył się bardzo w szpitalach wojskowych, urządzonych we Flens-burgu, Sundewicie i Kielu; w r. 1866 powołano go do Berlina, powierzając mu zarząd naczelny nad szpitalami wojskowemi, czasowo urządzonemi. Podczas wojny francusko-niemieckiej otrzymał stopień lekarza generalnego i urząd chirurga - konsultanta armii, na tern [stanowisku urządził w Kielu i Hamburgu połową służbę zdrowia ochotniczą, a następnie objął zarząd główny nad wielkim lazaretem barakowym w Berlinie; po wojnie powrócił na stanowisko swe profesorskie do Kielu. W r. 1887 zaszczycony został szlachectwem dziedzicz-nem. Od roku 1872 jest żonaty z księżniczką Henryką Szlezwicko - Holsztyńską, ciotką rodzoną cesarzowej niemieckiej. E. jako chirurg praktyczny należy do rzędu znakomitości europejskich, a pod względem chirurgii wojsko-

liPS

Sa

g.

■ «all

A

mm

mm

Fig. i78, Eamarch Jan Fryderyk.

wej może nie posiada równego sobie. Obdarzony zręcznością i pomysłowością niezwykłą, posiadający zmysł praktyczny nadzwyczaj wyrobiony i bystrość spostrzegawczą znakomicie rozwiniętą, a przytem wykształcenie zawodowe bardzo gruntowne, poparte nadto długoletniem, rozumnem doświadczeniem i wprawą nielada, jest E. klinicystą wzorowym, niedowierzającym nowinkom, nieda-jącym się olśnić teoryom i teoryjkom pracownianym, niesilącym się na wynajdywanie coraz now-szyoh i ryzykowniejszych sposobów operowania, które wprawdzie nieraz dają rozgłos swym wynalazcom, ale chorym na dobre nie wychodzą; nie, on stara się wciąż działać rozważnie i użytecznie, nie goni za rozgłosem błyskotliwym a nietrwałym, lecz pracuje zacnie i z korzyścią dla chorych, dążąc krokiem pewnym do celu najszlache-

1885, T. VIII, str. 159 nast.).

N.

K. J.

tniejszego, którym jest niesienie pomocy skutecznej nieszczęśliwym ranionym i cierpiącym. W dziełach jego: „Verbandplatz und Fe'dlazarett“ (Berlin 1868; wyd. 2-ie 1871), „Ueber den Kampf der Humanität gegen die Schrecken des Krieges* (Kiel 1869), „Der erste Verband auf dem Schlachtfelde“ (tamże 1869; wyd. 2-ie 1870, i kilka tłó-maczeń), „Ueber Vorbereitung von Reservelaza-retten“ (Berlin 1870), „Die erste Hilfe b8i Verletzungen“ (Hannower 1875) i „Samariterbriefe“ (Kiel 1886), widać wszędzie, obok wytrawnego chirurga, znającego wybornie przedmiot, o którym pisze, człowieka pałającego miłością ku bliźnim, chętnie niosącego im pomoc głową, ręką i sercem. — Nie mcżemy tu rozwodzić się obszernie nad rzetelnemi i wielkiemi zasługami E-a, które, szczegółowo biorąc, wydać się mogą drobnemi na pozór, składają się jednak na całość bardzo wspaniałą, pełną treści i pożytecznośoi niezwykłej. Mnóstwo ulepszeń doniosłych w technice chirurgicznej zawdzięczamy jemu; są to przeważnie rzeczy odznaczająoe się prostotą, i dla tego właśnie, dając się łatwo zastosować, ś wiadozą wielkie UBługi. — Pomnik niespożyty wystawił sobie E. przez napisanie dziełka przystępnego ogółowi *Die erste Hilfe bei plötzlichen Unglüoksfällen, Ein Leitfaden für Samariterschulen“ (Lipsk 1882 i przeszło 10 wydań pó żniejezych); najlepszy dowód wartości jego dają 23 tłómaczenia na różne języki; przekład polski, dokonany przez K. Grabowskiego, wyszedł w Krakowie w r. 1883 p. n. „O sposobach niesienia pierwszej pomocy w nagłych przypadkach“. — Inne dzieła E-a, poświęcone chirurgii szczegółowej, odznaczają się jasnością i krytycyzmem zdrowym, a świadczą o tern, że autor nie jest skłonnym uznawać teorye, nie sprawdziwszy ich przedtem praktyoznie. Będąc zwolennikiem postępu, nie służy mu jednak bałwochwalczo i tylko te jego posiewy uprawia, o których użyteczności przekonał się rzeczywiście, przyozem stara się zachować wszystko to, co jest stare a dobre. Z szeregu dzieł tyoh, dla każdego chirurga praktycznego bardzo cennych, wymienić tu musimy następujące: „Ueber Resektionen nach Schusswunden“ (Kiel 1851), „Beiträge zur praktischen Chirurgie“ (tamże 1853—1860), „Ueber chronische Gelenkentzüa-dungen“ (tamże 1866 i wyd. późn.), „Ueber Ge lenkneurosen“ (tamże 1872), „Die Krankheiten de3 Mastdarms und Afters“ (Erlangen 1873; wyd. 2-ie Sztutgart 1887), „Handbuch der kriegschirurgi-scben Technik“ (Hanower 1877, i kilka wydań pćźu., oraz tłómaczeń na inne języki), „Ueber elefantiasticbe Formen“ (wspólnie z Kuleu-kampffem, Hamburg 1885) i „Chirurgische Technik* (wspólnie z E. K o w a 1 z i g i e m, tamże 1892). Na zakończenie jeszcze wymienić wypada, iż nazwisko E-a łączy się z odkryciem tak zw. zniedokrwienia sztuoznego, dozwalającego na kończynaoh dokonywać operacyi prawie bez utraty krwi; wynalazek ten posiada wielką doniosłość i w wielu razach ułatwia nadzwyczaj pracę chirurga, opisany jest w pracy „Ueber Künstliche Blutleere bei Operat.onen“ (Lipsk 1873).—

Życiorys obszerny wraz s oceną działalności tego znakomitego męża, pióra Rohlfsa, znajduje się w .Deutsches Archiv f. d. Gesch. d. Med.“ (roozn.

Dr J. P.

Esmarch Karol Bernard Hieronim, spół-czesny profesor prawa rzymskiego, przytem autor utworów poetyckich (* 1824 r. w Sonderburgu—f

1887). Po ukońozeniu nauk prawnyoh w uniwersytecie wstąpił do wojska i brał udział w wojnie z Danią (1848—51). Habilitował się w 1851 w Getyndze i po habilitacyi został tamże docentem prawa rzymskiega, potem wykładał toż prawo w Krakowie od r. 1835—57, skąd przeniósł się do uniwersytetu praskiego. W Pradze dał się poznać młodzieży jako uczony bezstronny, z wielkiem poczuciem sprawiedliwości w kwestyach narodowych. W r. 1886 otrzymał order korony żelaznej trzeoie-go stopnia i był obrany członkiem honorowym stowarzyszenia prawników czeskich „Vsabrd*. Do celniejszych jego prac prawniczych zaliczają „Rcem. Rechtsgeschichte“ (1856, wyd. 2-e Kassel 1880, po niem. jeszcze dwa); .Grundzüge des heut. röm. Familienrechtes“ (Kraków 1356); „Grundsätze des Paudectensrechtes" (Wiedeń 1860); „Vaeuae posse-sionis traditio* (1853); „Pandekten-Exegeticum" (Praga 1875).—Oprócz tego ogłosił drukiem kilka poetyckich utworów epicznych, jako to; „Der Sieg von Bornhöved“ (L847); „Aus alten und neu3n Sagen” 1861) i izne; przełożył też Eddę na język niemiecki. Jako prawoznawca napisał jeszcze „Fritd-rich Carl von Savigny“ (1879).

Esmarkit Erdmann (min.). Minerał, występujący w dużych dwunastobocznych słupach i w masach nie-krystalicznych blaszkowatyoh w Bräkke pod Brevig w Norwegii. C. wł. 2.7; tw. 3—4. Barwy zielonej w ciemnych odcieniaoh, żółtej lub oiemno-bruua-tnej; blask tłusty słaby, przeświecający na krawędziach lub nieprzezroczysty. Zawiera według E r d-manna: 45.97 krzemionki, 32.08 glinki, 4.26 tlenniku żelaza, 0.41 tlenku manganu, 10.32 ma-gnezyi, 5.49 wody; z wyjątkiem więc wody bardzo mało różni się od kordyerytu. Wszelako Des-Cloizeaux robi uwagę, że esmarkit, występująoy w masach niekrystalicznych, blaszkowatyoh, tak swoją łupliwością, ciężarem właściwym, własnościami optyoznemi, jako i rozbiorami Pi sa ni eg o, zdaje się być raczej odmianą anortytu.

Eîüienard Józef Stefan, poeta i publicysta francuski (* 1767 w Pelissanê—f 1811 w Fondi pod Neapolem). Podczas rewolucyi francuskiej, z powodu swych przekonań rojalistowskich, musiał dwukrotnie emigrować; za panowania Napoleona I był w ministeryum spraw wewnętrznych, lecą za artykuł przeciw posłowi rossyjskiemu został wydalony z Paryża; poczem wkrótce śmierć poniósł, wyskoczywszy z rozpędzonego powozu. Był współ pracownikiem dzienników rojalistowskich, członkiem redakcyi „Qxotidien“, kierownikiem organów napoleońskich „Mercure de France“ i „Journal de l’Empire*, autorem poematu opisowego w rodzaju Delilowskim p. t. „Navigation“, tekstów do oper: „Le triomphe de Trajan“ (muzyka Lesueur’a i Per-suis’a) i „Fernan Cortez* (muzyka Spontiniego),

poematu na cześć Napoleona „Couronne poétique de Napoléon“ (1857); tłómaczył z angielskiego poezye Wiliamsa i in.    *

Esmeraldas, 1) E. rzeka w północnej części rzeczypospolitej południowo - amerykańskiej Ekuador; powstaje z połączenia kilku strumieni gór-Bkich, z których Guallabamba ma źródła na wyżynie Quito, inne zaś, jak Toachi i Blanco na zachodnimi stokach Andów; potężne pnie górskie Co-tocachi, Pichincha, Iliniza leżą w jej dorzeczu. Ogólna długość wynoBi około 230 km., uście w Oceanie Wielkim; 16 km. przed uściem dostępna dla większych statków morskich. Rzeka ta dała nazwę departamentowi 2) E , położonemu nad oceanem Wielkim, obejmującemu 19 267 km. i liczącemu około 15 000 m-ców, w tej liczbie wielu murzynów; zajęciem ludności jest rolnictwo; kraj dostarcza balsamu, kakao, tytoniu, kauczuku, salsa-parylli, nieco złota; klimat, zwłaszcza w niższych miejscowościach, niezdrowy. Stolicą jest 3) E. niedaleko uścia rzeki ad 1), niezła przystań rzeczna, wyrób cygar; 4 000 m-ców.— Nazwa rzeki i prowincyi powstała od obfitości znajdywanych tu niegdyś szmaragdów, których dziś woale już niema.

A. Pol.

And. S.

Hml.

Hml.

Dr A. P.

And. S.

Es mol (włos. mi bemolle minore, franc, mi bémol mineur, angiel. E. flat minor), wyr. muz., oznacza tę tonacyę z gatunku dzisiejszych tonaoyj minorowych, która ma za postawę ton Es. Oznacza się sześciu bemolami: b-es-as-des-ges-ces, równie jak i tonacya Qes dur, od której pochodzi. Z powodu trudności w czytaniu nut kompozycyi pisanej w tej tonacyi używa się jej bardzo rzadko, zwłaszcza w utworach orkiestrowych i chóralnych. W polskiej literaturze muzycznej jedno jest tylko dzieło wielkich rozmiarów napisane w tonaoyi Es mol, mianowicie słynne «Requiem“ Kozłowskiego (pierwszy i ostatni numer partycyi), zaś w literaturze obcej—wstęp do oratoryum Beethovena „Chrystus na górze Oliwnej“, wstęp do uwertury „Jes-sonda“ Spohra i kilka innych.

Esneh, u Koptów Sue, stolica egipskiego okręgu (mudirieh) t. im., na lewym brzegu Nilu, pod 25° 18 sz. pn., jest punktem zbornym dla niektórych karawan, udających się na południe i do oazy Chargeh, wyrabia tkaniny bawełniane, liczy około 10 000 m-ców (niegdyś 30 000). W pobliżu ruiny dawnego miasta Se ni, zwanego u Strabona Latopolis i położonego w ówczesnej Tebaidzie; śród zwalisk wyróżniają się ruiny kilku świątyń, między niemi zaś wspaniały portyk, złożony z 24 kolumn, mających 13 m. wysokości. Ob. T. XVIII nin. Enc. tabl. do str. 852.

Esowata kiszka, część dolna kiszki grubej (S romanum), ob. Kiszka gruba (anat.).

Esownik (budownictwo), ob. Lękał.

Espagne Jan Ludwik Brygida, hrabia d’, generał francuski (* r. 1769 w Auch—f 21 maja 1809 pod Essling), brał chlubny udział w wojnach Rewolucyi i przyczynił się znakomicie do zwycięstwa pod Hohenlinden (1800). Jako generał dywizyi służył pod Masseną w armiach włoskiej i neapolitańskiej (1805—1806), następnie przeszedł do wielkiej armii i otrzymał pod Heilsbergiem (1807) ciężką ranę, która mu przyniosła tytuł hrabiego i godność wielkiego oficera Legii honorowej. Został zabity pod Essling, gdzie walczył na czele dywizyi kirassyerów. W mieście rodzinnem wzniesiono mu pomnik. — „Gr. Encyol.“ Lamiraulta.

Espagne albo Es pana Don Carlos, hrabia d’, generał hiszpański (* 1775 we Francyi—f 1839 w Nawarze); zasłynął z swej energii, męstwa, a niemniej i swego okrucieństwa, podczas wojen z Napoleonem (1808—1814). Brał wybitny udział w bitwach pod Albuferą (1811), Salamanką (1812), zmusił Pampelunę do kapitulacyi (13 paźdz. 1813) i przekroczywszy Pireneje, stoczył jeszcze kilka potyczek pod murami Bayonny. Mianowany przez Ferdynanda VII gubernatorem Tarragony (1814), oświadczył się w r. 1820 przeciwko rządowi konstytucyjnemu, za co został złożony z urzędu i wygnany na wyspy Balearskie. Następnie z całych sił pomagał krwawej egzekucyi, zawyrokowanej na Hiszpanię liberalną przez św. Przymierze (1823). Jako generał - gubernator Arragonii i dowódzca gwardyi królewskiej stłumił bunt wojskowy generała Bessières (1825). Wyniesiony do godności granda hiszpańskiego pierwszej klasy (1826), otrzymał również generał - gubernatorstwo Katalonii, gdzie odznaczył się takiemi okrucieństwami, iż sam król musiał go odwołać (1832). Po śmierci Ferdynanda przeszedł na stronę Don Karlosa i walczył pewien czas w Nawarze, ale w r. 1835 musiał szukać schronienia na terrytoryum francu-skiem. Wymknąwszy się po trzech latach z Francyi, gdzie go internowano, połączył się z Cabrerą, atoli w roku następnym zginął, zamordowany przez własnych żołnierzy, którzy go udusili i trupa jego wrzucili do rzeki.— «Gr. Encycl“. Lamiraulfa.

Esparagaoza, miasto i osada kąpielowa. W hiszpańskim departamencie Barcelony, w pobliża wyniosłośoi Montserratu, siarczane cieplice, o temperaturze 28,₇₅°C, z powodu przykrej woni „Fuentes de la Puda“ zwane. Urządzenia kąpielowe odpowiednie, dość liczny zjazd chorych, sezon od połowy czerwca do października. Są tu fabryki sukna, tkanin lnianych i bawełnianych oraz papieru; do 5 000 m-ców.

Esparsetta ob. Onobrychis sativa.

Espartero Baldomero, hrabia Luchana, książę Zwycięstwa („de la Vittoria“), generał i mąż stanu hiszpański (* 27 lut. 1792 w Granatula, prow. La Mancha—f 10 stycznia 1879 w Logro-ńo). Syn stelmacha, otoczonego licznem potomstwem, był z powodu słabego zdrowia przeznaczony do Btanu duchownego i oddany do semina-ryum. Jako kleryk zaoiągnął się w roku 1808, podczas najazdu Francuzów na Hiszpanię, do korpusu ochotników, do t. z w. «batalionu świętego“, bo złożonego przeważnie z młodych teologów. Następnie ukończył szkołę wojskową i został podporucznikiem (1812). W roku 1815 wziął udział w wyprawie generała Pablo Morillo przeciwko zbuntowanym koloniom hiszpańskim w Ameryce Południowej, gdzie, dawszy niejednokrotnie dowody męBtwa na polu bitwy, dosłużył się stopnia ge-

iii

nerała brygady. Po kapitulacyi w Ayacucho, (1824), wrócił do Hiszpanii. Wielki majątek, który zebrał w Ameryce szczęśliwą grą w kaity, powiększony w dodatku bogatym ożenkiem, pozwolił E-rze żyć po królewsku i nawiązać wysokie stosunki. Po śmierci Ferdynanda VII (1833) oświadczył się za królową Izabellą. Wysłany przeciwko Karlistom w charakterze głównodowodzącego w Bi-skai, został kilkakrotnie pobity przez słynnego Zu malacarreguy, oo wszakże nie przeszkodziło mu awansować na generał-porucznika. W maju 1836 objął w zastępstwie Cordovy naczelne dowództwo armii działającej przeciw powstańoom i w sierpniu tegoż roku uratował Madryt od zamachu Kar-listowskiego, za co mianowany został wice-królem Nawary, kapitanem generalnym prowincyj Baskijskich oraz naczelnym wodzem armii północnej.

iy

lägxX

SX

A\

wm

'H

«Pf

Fig. 179. Fspartero Baldoonero.

Wypadki wojence wzięły wówczas inny obrót. D. 12 września 1837 E. wyparł po za Ebro armię Don Carlosa, która zagrażała stolicy, następnie zdobył wzgórza Luchana (24 grudnia) i dał w ten sposób odsiecz Bilbao. Zasługi te zjednały mu tytuł hra-b’ego Luchana. Jednocześnie zajął się zreorganizowaniem armii królowej i surową zaprowadził w szeregach jej karność. D, 27 kwiet. 1838 zniósł do szozętu korpus Karlistowski generała Negri pod Burgos, a w kilka tygodni potem zadał ciężką kię skę generałowi Guerguó pod Pi nacerrada. Po szeregu pomyślnych operacyj wojennych przeciwko wodzowi Karlistcwskiemu, Maroto, wynagrodzony został godnością granda I-ej klasy i tytułem »Księcia Zwycięstwa“ (w maju 1839). Zawarta w Ber-gara (31 sierpnia 1839) konwencya z Marotem, skutkiem której Dou Carlos zmuszony zoBtał cofnąć się do Franoyi, zakończyła faktycznie wojnę, aczkolwiek Cabrera próbował jeszcze w roku następnym stawiać bezskuteczny opór w Arragonii. Odtąd E. był najpotężniejszym człowiekiem w Hiszpanii, którego woli ulegać musieli królowa re-gentka i jej ministrowie. Wybrany w r. 1837 do kortezów, stanął na czele konstytucyjnego stronnictwa „exaltados“. Kiedy w r. 1840 przyjęcie przez kortezy prawa ograniczającego swobody municypalne we wszystkich miastach Hiszpanii wywołało silne wzburzenie, E. oświadczył się głośno przeciwko rządowi i zmusił regentkę do zamianowano-wania siebie ministrem prezydentem z nieograniczo-nem pełnomocnictwem. Odbywszy prawdziwie królewski wjazd do Madrytu, udał się stamtąd wraz ze swoimi ministrami do królowej Krystyny w Wa-lencyi i wymógł na niej zrzeozenie się regencyi (12 paźdz. 1840), poozem przez kortezy został sam ogłoszony regentem państwa (8 maja 1841). Ująw-Fzy żołnierską dłonią ster spraw publicznyob, zdusił podnoszący głowę w Walenoyi i Barcelonie republikanina, stłumił powstanie w Pampelunie, gdzie 0’Donnel zatknął był chorągiew Krystyny; wykrył w Madrycie (7 paźdz.) spisek wojskowy generałów Diego de Leon i Conchy, mająoy na celu porwanie młodej królowej, uspokoił i poskromił prowincye baskijskie i 30 listopada 1841 odbył nowy wjazd tryumfalny do Madrytu. Atoli przez swój sojusz z Anglią, z którą projektował także zawarcie unii handlowej, rozdrażnił przeciwko sobie Francyę, a przez swojego ulubieńca, generała Linage, któremu pozwalał pomiatać ministrami, ściągnął na siebie nieprzyjaźń nawet wejwłasnem stronnictwie. W Barcelonie wybuchło nanowo powstanie, podsycane jawn*e przez rząd francuski; regent zbombardował miasto (w list. 1842) i, aby utrzymać się przy władzy, uciekł się do gwałtownych repressaliów. Pod uciskiem wzmagającego się despotyzmu wojskowego, progiessiśoi (republikanie) i „moderados" (stronnicy Krystyny), występujący przedtem oddzielnie, połączyli się w celu obalenia wspólnego wroga. Jakcź w maju 1843 oppozyoya zyskała już tyle na siłach, iż zniewoliła E-a do podpisania ogólnej amaestyi; nadto gabinet, dotąd powolny, zażądał usunięcia sekretarza regencyi, gen. Linage, oraz generała Zurbano, znienawidzonego powszechnie za okrutne postępowanie w Barcelonie. Regent odmówił, oddalił ministrów i rozwiązał kortezy (26 maja 1843). Skutkiem tego, tudzież rozszerzonej pogłoski o zawarciu z Anglią nader niekorzystniej dla Hiszpanii umowy celnej, wybuchło powstanie w Katalonii, Arragonii, Anda-luzyi i Galicyi. Junta rewoluoyjna, ustanowiona w Barcelonie, ogłoś ła 13 czerwca pełnoletność Izabelli II i upadek E-a, a rząd tymczasowy, złożony z generałów Lopeza, Caballera, Sar rana, ogłosił go za zdrajcę kraju i pozbawił wszystkich go-dnośoi, urzędów i tytułów. Narvaez, osobisty wróg E a, pospieszył z wojskiem z Walencyi do Madrytu; wkroczył tu 22 lipca 1843. Nie widząo środków ratunku, regent wsiadł na okręt w Kadyksie i odpłynął do Anglii, skąd wrócił do kraju dopiero

w pierwszych dniach 1848 roku. Zamieszkawszy | A n d a 1 u z y ą). Ciekawa jego „Relacion del w majętności swej, Logrońo, trzymał się zdała od | viaje al Nuevo - Mexico“ wydana została w r. polityki, dopóki w czerwcu 1854 r. nie wybuohło, 1636, a następnie przedrukowana w „Documentas pod wodzą gen. 0’Donnela, powstanie zbrojne pro- inóditos de Iadias" (Madryt 1871).—„Gr. Encycl.“ gressistów, które się aakońozyło obaleniem niekon- Lamirault’a. stytucyjnych rządów. Królowa, aby tron swój ocalić, musiała się oddać w ręce byłego regenta, mianując go 19 lipca prezesem rady ministrów. Atoli niesnaski, wynikłe w łonie gabinetu, gdzie pierwsze skrzypce chciał trzymać 0’Donnel (minister wojny), skłoniły E-a do złożenia 14 lipca 1856 urzędu. Odtąd usunął się już ostatecznie z widowni jących z wyżyny Folge Fonden. politycznej. Nie dał się wyciągnąć ze swego zacisza wiejskiego nawet w r. 1868, kiedy po wygnaniu królowej Izabelli federaliśoi hiszpańsoy nosili się z zamiarem ofiarowania mu korony.—Florez .E., historia de su vida militar y politics"

Hml.

Espelandsfoss, wodospad w Norwegii, w pobliżu najbardziej południowegojramienia fiordu Har-danger; nie tak wspaniały, jak sąsiedni wodospad Vöring, ale za to bardziej malowniczy i powabny swem otoczeniem. — Tworzy go jeden z krótkich, ale w wodę zasobnych potoków górskich, spływa-

And. S.

Espen (Zeger Bernard van E.), kanonista (* w Lovanium 1646—f 1728). Od r. 1675 wykładał prawo w kollegium Adryana IV w mieście rodzinnem, i przez uczoność swą zdobył taką powagę, że nie tylko prawnicy, lecz nawet trybunały, biskupi i książęta zasięgali jego porady. U schyłku życia doznał wiele przykrości z powodu udziału swego w Jansenizmie. Sam on właściwie nie był Jansenistą, lecz się przyjaźnił z tymi, którzy za opór przeciwko formularzowi i bulli „Unigenitus" wygnani zostali do Hollandyi. W r. 1723, kiedy wielu doktorów Sorbonny i fakultet prawa paryski zaopiniowali, że kościół hollender-ski, mimo długie swoje wdowieństwo, nie postradał praw swoich, że obstawanie papieża za administrowaniem go przez wikary uszów apostolskich było uzurpacyą, niemogącą przeważyć praw jego, nieulegającyoh przedawnieniu.—Van E. i czterech prawników lowańskich zredagowali konsultacyę w tym samym duchu. Skutkiem tego kapituła utrechcka wybrała na arcybiskupa Kornela Steeno-vena, którego w r. 1794 wyświęcił suspendowany i ekskomunikowany Variet, biskup-koadjutor babiloński, w assystencyi tylko dwóoh księży. Van E. podtrzymywał ważność wyboru i konsekracyi. Pi-Bmo, w którem wypowiedział to zdanie, wydrukowano w Hollandyi, jakoby bez zgody autora. Dnia 7 lutego 1728 r. rektor uniwersytetu lowańskiego wydał za to wyrok suspensy przeoiwko E-owi, który się w skutek tego usunął do Hollandyi i tam życie zakończył. Giównem jego dziełem jest .Jus ecclesia-sticum Universum hodiernae disciplina©, praesertim Belgii, Galliae et vioinarnm provinciarum, accomo-datum" (Lovanium, 1720, w trzech tomach folio). Zbiór jego dzieł zupełny miał sześć edycyj; najlepsza wyszła w Paryżu 1753 r. w 4-ch tom. in folio; tam piąty ułożył ksiądz Bellegarde p. t. .Sup-plementum ad varias collećtiones operum Z. B. van Espen" (Bruksella 1768). W r. 1788 ksiądz Lucet napisał .Analyse des ouvrages de Van Espen, adaptée aux usages de l’Eglise de France et à la jurisprudence du royaume".    *

Espsr Eugeniusz Jan Krzysztof, zoolog niemiecki (* 1742 w Wundsiedel—f 1810 w Erlangen), był profesorem historyi naturalnej i dyrektorem zbiorów przyrodniczych w Erlangen. Wydał między innemi obszerne systematyczne dzieła o europejskich i egzolyoznych motylach i polipach. Z pism jego wymienimy: .Naturgeschichte im Anezuge des Linneischen Systems“ (Norymberga 1784); „Die europ. Sohmettörlinge“ (Erlangen 1775—

Hml.

(Madryt 1843—44, 3 t.); Mariano „La Regencia de B. Espartero" (Madryt 1870).

Esparto V. S p a r t o, w Algieryi i Tunetanii Alfa v. Haifa, liście traw: Stipa (Marcho• chloa) tenacissima L. i Lygeum spdrtum L., rosnących w Hiszpanii i Afryce północnej, które z włóknistego ustroju znane już były Rzymianom. Liście te są zielonkowate, 30—50 cm. długie, 1.5 mm. grube, w miarę wzrostu zwijające się w cylindryczne zdziebła, bardzo giętkie i mocne, a stąd wielce przydatne na wszelkie roboty plecionkowe. Oddawna też wyrabiano z nich kapelusze, sandały, torby, pasy, maty, kobierce różnobarwne, koszyki i t. p. Do użycia liście te przygotowuje się w ten sposób: odrywa się je od rośliny i składa w wiązki, potem rozśoieła się jak len i suszy, przez co nabywają barwy złotawej. Używa się ich bądź w stanie naturalnym, bądź też rozdziera się na cienkie strzępy na specyalnym przyrządzie, przez co się otrzymuje materyał na liny lub do wypychania poduszek i materacy. Dzisiaj E. ma największe zastosowanie w papiernictwie an-gielskiem, do którego jest bardzo przydatną, dzięki swojej mccy, białości i podatności do spilśnie-nia. E. hiszpańskie jest odpowiedniejsze do tego celu, niż algierskie. Wywóz jego z Algieryi rozpoczął się w r. 1862 i wynosi dziś przeszło 60 000 000 kg. rooznie, a pod uprawą tej rośliny znajduje się tam 13-a cięść ogółu gruntów uprawnych: Tunis i Trypolis dostarczają 30 00 J 000 kg.; Hiszpania (Alicante, Almeria, Malaga) od 38 do 42 mil. kg. rooznie, wartości 8—9 mil. pesetas. Głównym odbiorcą jest Anglia, obok Francyi i Belgii. — Bastide .L’ alla; végétation, exploitation etc“ (Oran 1877); Jus .Histoire d’une botte d’alfa" (1878); Vivarez ,L’ halfa, étude industrielle et botanique" (Paryż 1888).    *

Espejo Antoni, odkrywca i kolonizator hiszpański z XVI-go wieku (* r. 1534 w Kordubie).

Wywędrował do Meksyku, mając lat 18. W r.

1582—83 przedsięwziął z doliny św. Bartłomieja w Nowej Biskai wyprawę w głąb kraju, w celu odszukania dwóch zaginionyoh missyonarzy, i dotarł aż do źródeł Rio Grande del Norte (37°41' sz. półn.). Odkrytą przez się ziemię (część Nowego Meksyku) objął w posiadanie i nazwał ją Nową

' ^ - ; *

59

mä

sseaaB

—B

ü

i

tQgai^

m

r r_ ;

i**

i

fSBl tap.

i

M

W*. i i

rob

*

ili!

y

;V

■H

'j

à

if:

i

i

'i

I i

;

ii

: • 'fi i

: 1

:

f.

Wli

Ę' :i '

'] .'Hijji/ih

III®!!

W

, I

E

f j?

; i

Tl

k/i

itr ’’•’ĘM *“««

E* ÿ ï-3Pm

i]

III

Ili

ff,

KS®

Wlrifl

A:.; .. :

■'■!,

!.

lui

#a

'f, 1

R

, •/•*

II

!f

I

a

71

LM//Æ

j»'!'

hi

i

ViJ

r;

id

'

f;

■

#111

¹ 5

EvT'

rr"? ---

y

l£;

5

/J

'//,

53

J

y

JMÉ

>/• ■

-V

w

8

Si

EE:^v>

il

wMl,

h

!i:(,

gggjll

HU?

k

ftÉL'

J

.

■,1

g?

IS

H

fl

ÊÊk3pC

SR>:.-

3v=-

o,

-

.i

>

■E

»

fe

&&JL *•> '--

ÇS“^”~^£_... sa r ■

<o.

sV”

.

H

tę

. j

Sp^2

sr*’⁵---

V'- •

gSW: ,

Irwv

■ . '■ -K,

■ ’j

N&J

&

**

'

8*

EvS

n

Çî©^

Fig. 180. Wodospad Espelandsfoss.

1805, w 8-u tom., nowe wydanie 1829—39); »Die ausländischen Schmetterlinge“ (t. 1784—1802, nowe wyd. 1830); „Die Pflanzenthiere“ (Norymberga 1788, 1830); »Icônes fucorum" (t-źe 1797—1802); »Nachricht von den neuentdeokten Zoolithen" (t-źe 1774).

Esperanto, jest to nazwa języka międzynarodowego, utworzonego przez d-ra Ł. Samenbofa (Dr. L. S. urodził się w Białym Stoku i tam też był rozpoczął nauki gimnazyalne, a ukończył je r. 1878 w Warszawie, równie jak i studya uniwersyteckie na wydziale lekarskim (r.    1884).

Myśl o języku międzynarodowym zajmowała go od lat najmłodszych, i będąc jeszcze w szkołach, tak pilnie nad jej wykonaniem pracował, iż w ósmej klasie cel swój upragniony osiągnął, — tak przynajmniej mu się zdawało; lecz kiedy zaczął pisać w tym języku prozą i wierszami, tak przekłady, jak i rzeczy oryginalne, przekonał się, źe metoda jego potrzebowała jeszcze znacznych poprawek. Postanowił więc dalej nad jej ulepsze-uiem pracować, i dopiero 1887 ogłosił swój „Podręcznik kompletny języka międzynarodowego“, po polsku, po rossyjsku, po francusku i po niemiecku). Potrzebę języka międzynarodowego odczuwało i uznawało od dawna wielu mężów, słynnych ze swojej uczoności, źe wspomnimy tu tylko takich, jak np. Bacon, Pascal, Descartes, Leibniz, de Brosses, Condillao, Voltaire, Diderot i Encyklopedyści, Volney, Ampère i in.; w nowszych czasach Burnouf i Jakób Grimm, a w ostatnich — znakomity Max Müller, który na katedrze w Oksfordzie nie wahał się powiedzieć: „Twierdzę, że język sztuczny może być prawidłowszy, doskonalszy i łatwiejszy do nauczenia się od jakiegobądź języka przyrodzonego ludzkości*. — Wielu też ludzi pracowało nad wynalezieniem tego języka; począwszy od wieku XVII-go do dni naszych powstało ze sto kilkadziesiąt systematów przeróżnych porozumiewania się międzynarodowego, leoz wszystkie one zasadzały się na metodzie p a s i graficznej, to jest na używaniu znaków mniej więcej symbolicznych, któreby każdy naród odczytywał we własnym swym języku, na wzór znaków arytmetycznych, któremi napisane 2X2 = 4, Polak przeczyta:j dwa razy dwa, cztery; Francuz: deux fois deux font quatre; Niemiec: Zwei Mal zwei sind vier—i każdy je zrozumie. Syste-mata te wszakże tern grzeszyły, źe najpierwej nie mogły służyć do porozumienia się ustnego; a powtóre, źe za pomooą ich można było wyrazić bardzo szczupły zakres idei, albo - by też potrzeba było je doprowadzić do labiryntu 45 COO znaków pisma chińskiego. — Dopiero w r. 1860 ksiądz Satos Ochando, Hiszpan, rozpoczął szereg języków sztucznych rzeczywistych, to jest przydatnych do porozumienia się ustnie i na piśmis, wydawszy »Dictionario de lengua universal”, system nie bez wartości, lecz tak strasznie skomplikowany, iż każdy język naturalny nierównie jest przystępniejszy od niego. — Po nim w r. 1881 wystąpił ze swym językiem międzynarodowym, czy wszechświatowym, nazwanym Volapük (W o 1

z angielskiego wordl = świat, p ii k z angiel. speak — mówić), poliglota niemiecki, ksiądz Jan Marcin Schleyer (*    1831 w Oberlandzie w Badeń-

skiem), i owocem swej dwudziestoletniej pracy tak żywo świat inteligentny zainteresował, pozyskał tak skuteczne poparcie, i moralne, i materyal-ne, źe już w kilka lat potem metoda jego tak się dobrze przyjęła, iż zwolenników jej i uprawiaczy po różnych krajach obliczano na sta tysięcy, a o-prócz zawiązanego w Paryżu »L’ association fran-I çaise pour la propagation de Volapük“, powstało 68 innych stowarzyszeń w tym samym celu, i to już nie tylko w Europie (Siwajcaryi, Belgii, Anglii, Hiszpanii), lec* nawet w Stanach Zjednoczonych i w Syryi; w Paryżu zaś wyższa szkoła handlowa pierwsza wprowadziła wykłady Vola-piiku, a za przykładem jej poszły i niektóre uniwersytety europejskie. Wyszło też wiele podręczników do Volapüku: gramatyka i słownik Schleye-ra, Volapüko - niemiecki, zawierający 13 000 wyrazów, do roku 1887 miały już pięć edycyj; nadto zaś gramatykę jego skróconą wydano nie tylko w języku łacińskim i ledwie nie we wszystkich europejskich, lecz nawet w chińskim i hot-tentockim, a zarazem słowniki specyalne dla Francuzów, Hiszpanów, Anglików, Hollendrów, Włochów i Russyan. Odbywsły się też rozmaite kongresy Volapükistôw: we Friedrichshafen, w Monachium, Paryżu i t. d.; w Wiedniu wychodził organ urzędowy propagandy, p. t. „Volapüksbled“, w Monachium pismo humorystyczne „Cogabled*.— I wszystko to poszło na marne. Volapük upadł prawie zupełnie, przyszedł bowiem na świat z zarodkiem śmierci; gdyż, jakkolwiek gramatyka jego jest bardzo łatwa, jakkolwiek oparty on jest na pierwiastkach różnych języków europejskich, główDie romańskich i germańskich, przed in-nemi zaś angielskiego; to jednakże, pomimo tego, jest to język wcale od angielskiego nie łatwiejszy, a w najwyższym stopniu nie harmonijny i niemiły dla ucha; gdyż Jan Schleyer zbudował swój systemat na idejach arbitralnie z góry powziętych i wszystkie wyrazy swego języka do nich naginał, skąd powstał słownik prawdziwie barbarzyński, wprost niemożliwy do wymawiania i do zapamiętania. Aby mieć pojęcie o tej arbitralności, dosyć będzie przytoczyć, w jaki sposób u niego A-meryka przekształciła się w] Melop. Oto ks. Schleyer z nazwy niemieckiej Europ bierze koń-rowkę op i każe jej oznaczać pojęcie ląd w ogólności. kotem w wyrazie Ameryka szuka dla niej zgłoski charakterystycznej: pierwszą odrzuca, jako wspólną Azyi, Afryce i Australii, bierze więc mer; lecz ponieważ dźwięk r usunął z alfabetu swojego, ze względu na to, źe jest on nieznany Chińczykom, i zastąpił go literą l, z mer więo powstało mel, a z Ameryki — Melop. W podobny ź sposób inne lądy przybrały nazwy: Yulop (Europa), Silop (Azya), Fikop (Afryka), Talop (Australia). Francya zowie się Fient, Portugalia — Bodugän! Jak zaś wdzięczne jest brzmienie Volapüku, można się przekonać z następującego zdania (akcent na zgłosce ostatniej): »Redakel käfig

ägetem, büfii fin delà, miglamis lui de jueg le-gudik de spiratedels valik zifa“. Można też stąd powziąć wyobrażenie, o ile on jest łatwym do zrozumienia nawet dla znających gruntownie języki romańskie i germańskie,

Język powszechny Esperanto (pseudonim dra Samenhofa) opiera się również na pierwiastkach germańskich i romańskich (na tych drugich przeważnie), ale wolny jest od dziwolągów Sohleyerowskich: akcent ma na przedostatniej, czyta się tak, jak się pisze, z tern zastrzeleniem, że c z daszkiem wymawia się jak cz, g jak dż, j jak ż, s jak sz, ii jest krótkie (w dwugłoskach). A oto jego brzmienie: Pa-tro nia, kio estas en la cielo, saakta estu Via no-mo; venu reg(dź)eco Via, estu volo Via, kiel en la cielo, tiel ankau sur la tero. Panon nian ciuta-gau donu al ni hodiaü; kaj pardonu al nu suldojn niajn, kiel ni ankau pardonos al niaj śuldantoj; kaj ne konduku nin en teuton, sed liberigu nin de la malbono. Arnèn,*—Słownik tego języka składa się z 900 wyrazów zasadniczych, gramatyka się mieści na pięciu stronicach szesnastki. Oto jest ona:

Części mowy. I) Przedimka nieokreślnego niema; jest tylko określny la, wspólny dla wszystkich rodzajów, przypadków i liczb.—2) Rzeczownik kończy się zawsze na o. Dla utworzenia liczby mnogiej dodaje się końcówkę j. Przypadków jest dwa: mianownik (nominativus) i biernik (accusative); ten ostatni powstaje z mianownika przez dodanie zakończenia n. Resztę przypadków oddaje się za pomocą przyimków (dla dopełniacza (genitive)— de (od), dla celownika (dativus)—al (do), dla narzędnika (instrumentalis) - kun (z), lub inue przyimki odpowiednio do znaczenia. Przykłady: patrfi ojciec, al pair fi ojcu, patrp p ojca (przypadek czwarty), por patroj dla ojców, patrfijfi ojców (przyp. czwart>). — 3) Przymiotnik zawsze kończy się na a. Przypadki i liczby też same co dla rzeczownika. Stopień wyższy tworzy się przez dodanie wyrazu pli (więcej), a najwyższy przez dodanie piej (najwięcej); wyraz „niż* tłóma-czy się przez ol. Przykład: Pli, blank fi ol negp biels«y od śniegu.—4) Liczebniki główne ue odmieniają się: unu (1), du (2), tri (3), kuar (4), kvin (6), ses (6), sep (7), ok (8), naü (9), dek (10), cent (100), mil (1000). Dziesiątki i setki tworzą się przez proste połączenie liczebników. Dla utworzenia liczebników porządkowych dodaje się końcówkę przymiotnika, dla wielorakich—przyrostek obi, dla ułamkowych—on, dla zbiorowych— op, dla podziałowych—wyraz po. Prócz tego mogą być liczebniki rzeozowne i przysłówkowe. Przykłady: Kvinpent triflek tri—533; kvarp czwarty: unu fi jednostka; dup powtóre; trifiblfi potrójny, trojaki; kvarpnp czwarta część; duppp we dwoje; po kvin po pięć.—5) Zaimki osobiste: mi (ja), vi (wy, ty) li (on), H (ona), gi(dżi) (ono); o rzeczy lub zwierzęciu), si (siebie), ni (my), iii (oni, one), oni (zaimek nito-sobisty liczby mnogiej); dzierżawcze tworzy się przez dodanie końcówki przymiotnika. Zaimki odmieniają się, jak rzeczowniki. Przykłady: mip mnie (przyp. czwarty); mip mój.—6) Słowo nie odmienia się przez osoby i liczby. (Np : mi fartas

ja czynię, la patrp farps ojciec czyni, iii fartas oni czynią). Formy słowa: a) Czas teraźniejszy ma zakończenie as. (Przykład: mi farfis ja czynię). b) Czas przeszły—is (li farjs on czynił), c) Czas przyszły—os (iii farps oni będą czynili).

c)    Tryb warunkowy— us (s[z)i farps ona-by czyniła).

d)    Tryb rozkazujący—u farp czyń, czyńcie), e) Tryb bezokoliczny — i (farj czynić). Imiesłowy (odmienne i nieodmienne): f) Imiesłów czynny czasu teraźniejszego— ant (farpntta czyniąoy, farpntp czyniąc), g) Imiesłów czynny czasu przeszłego— int (farjnlfi który uczynił), g) Imiesłów czynny czasu przyszłego—ont (farfint p który uczyni), h) Im. bierny czasu teraźn.—at ('far fitp czyniony), h) Im. bierny czasu przyszłego—it (faritp uczyniony) .i) Im. bierny czasu przyszłego—ot (far-ot₄a mający być uczynionym).—Wszystkie formy strony biernej tworzą się za pomocą odpowiedniej formy słowa est (być) i imiesłowu biernego czasu teraźniejszego danego słowa; używa się przytem przyimka de (np. szi estps amfitfi de duj —ona kocbana jest przez wszystkich).—7) Przysłówki mają zakończenie e. Stopniowanie podobnem jest do stopniowani przymiotników (np. mi fi. fratfi pli bon fi Jcantfis ol mi— brat mój lepiej śpiewa ode-mnie). 8) Przyimki rządzą wszystkie przypadkiem pierwszym.

Prawidła ogólne. 1) Każdy wyraz tak się czyta, jak się pisze. 2) Akcent pada zawsze na pzedoBtatnią zgłoskę. 3) Wyrazy złożone tworzą się przez proste połączenie wyrazów (główny na końcu), które należy pisać razem, ale oddzielać jeden od drugiego kreską. Końcówki gramatyczne uważane są za samoistne wyrazy. Przykład: vapor s(z)ipfi, parostatek—z vapor para, s[z)ip okręt, o —końcówka rzeczownika.—4) Przy innym przeczącym wyrazie opuszcza się przysłówek przeczący ne (np. mi nenian vidjs nigdy nie widziałem).—5) Na pytanie „dokąd* wyrazy przybierają końcówkę przypadku czwartego (np. tie tam (w tamtem miejscu)—tien, tam (do tamtego miejsca); Varso-vio pi do Warszawy).—6) Każdy przyimek ma określone, stałe znaczenie; jeżeli należy użyć przyimka w wypadkach, gdzie wybór jego nie wypływa z natury rzeczy, używany bywa przyimek je, któ ry nie ma samoistnego znaczenia (np. gojj je tio cieszyć się z tego; malpanp je la ókulfij chory na oczy; enuto je la pàtrpjp tęsknota za ojczyzną i t. p. JaBuość języka woale w skutek tego nie szwankuje, albowiem w tym razie wszystkie języki używają jakiegokolwiek przyimka, byle go tylko «wyczaj uświęcił; w języku zaś międzynarodowym sankcya we wszystkich podobnych wypadkach nadaną została jednemu tylko przyimkowi je). Zamiast przyimka je używać też można przypadku czwartego bes przyimka, tam, gdzie nie zachodzi obawa dwuznaczności.—7) Tak zwane wyrazy „cudzoziemskie“ t. j. takie, które większość języków przyjęła z jednego obcego źródła, nie ulegają w języku międzynarodowym żadnej zmianie, lećz otrzymują tylko pisownię międzynarodową; przy rozmaitych wszakże wyrazach jednego źródłosłowu, lepiej używać bez zmiany tylko wyrazu pierwotne-

And. 8.

8. M.

go, a inne tworzyć według prawideł języka międzynarodowego (np. teatrp—teatr, leoz teatralny— teatrKa\— 8) Końcówkę rzeczownika i przedimka można opuścić i zastąpić apostrofem (np. S(z)iller’ zam. S(z)illerfi\ del' wondp zamiast de la mondp).

Mimo wszystkie swoje zalety, język międzynarodowy Esperanto nie zualazł w masach tak dobrego przyjęcia, jak Volapük ks. Schieyera, chociaż u powag naukowych zyskał wielkie pochwały: Max Müller przyznał mu pierwszeństwo przed wszystkimi współzawodnikami; Henryk Philipps, sekretarz towarzystwa filozoficznego w Stanach Zjednoczonych, przyrzekł mu gorące poparcie przez propagandę; Adelsköd, członek królewskiej Akademii nauk w Szwecyi, oświadczył, że Samenhof za swój wynalazek genialny zasłużył na wdzięczność całej ludzkości; Einsteiu, najgorliwszy propagator Volapü-ku i prezes klubu Volapükistôw w Norymberdze, od razu przerzucił się na jego stronę; wydał dwie broszury jedną po drugiej, dotyczące tego przedmiotu, z których piarwsaa ma tytuł »La linguo in-ternacia als beste Lömng des internationalen Weltsprache-Problems;“ nareszcie liDg wista francuski, Beaufront, który 12 lat poświęcił pracy nad językiem międzynarodowym, oparłszy go (bezwiednie) na tych samych zasadach, co i dr Samenhof, i który nie tylko się nie zraził powodzeniem Schieyera, aie jeszcze gorliwiej nad metodą swoją pracował i był już blizkim zupełnego jej wykończenia, poznawszy Esperanto, zaniechał jej zupełnie, a stał stę najżarliwszym Esperantystą. W roku przeszłym (1897) wydał on .Manuel complet avec double dictionnaire, traduit sur l’ouvrage du Dr L. Samen-hof⁴*, a w J 893 .Prières usuelles du matin et du soir et fragments bibliques généralement connues“. —Najwięcej zwolenników Esperanto ma w Rossyi, Szwecyi i we Francyj W Petersburgu od r. 1892 istnieje, dozwolone przez ministra spraw wewnętrznych, stowarzyszenie jpod nazwą Espero z filią swoją w Odessie; w Upsali jest klub Esptranty-stów, wydający miesięcznik p. t. .Lingvo interna-cia“; w Norymberdze wychodzi zeszytami .biblioteko de la lingvo internacia Esperanto“ (zawierająca przeważnie tłómaczenia), a od r. 1895 do 1896 wydawany tam był miesięcznik .Esperantisto“. Oprócz tego miesięczniki „L’Etranger“ i »Le örand Sténographe” w Paryżu, oraz „Le petit bleu” w Brukselli, podają prawie w każdym numerze artykuły w języku Esperanto, lub o nim. U nas liczba zwolenników tego języka jest bardzo małą,— jedynym propagatorem jego był ś. p. Józef Wa-sniewski, a uprawia go p. Antoni Grabowski, który przekłada sam utwory z różnych języków, prozą i wierszem (między innemi »Nowy rok“ Prusa), a w r. 1893 wydał ,La Liro de la Esperantistoj, Koletto da Verssjoj en la Lingvo internacia“, gdzie obok prac tłómaczów różnej narodowości, umieściił wiele własnych przekładów z Mickiewicza, Słowackiego, Krasińskiego, Odyńca, Asnyka i Konopnickiej. W tejże Lirze znajdują się też tłómaczenia z języka litewskiego Aleksandra Dąbrowskiego, który nadto przełożył podręcznik dra Samenhofa na tenże język. Katalog wydawnictw w języku Esperanto,

wyszłych dotychczas, obejmuje 110 tytułów, a są pomiędzy niemi takie rzeczy, jak Iliada Homera (4 pieśni) w przekładzie B. Kofmana, oraz Hamlet Szekspira w przekładzie Samenhofa. — Porów.: „La Question de la langue internationale et sa solution par Esperanto“ p. Gaston Mooh, ancien capitaine d’artilierie, associé de l’institut international de sociologie (Paryż 1897). Pierwsza i prawdopodobnie jedyna, obszerniejsza wiadomość po polsku o języku Esperanto (a zarazem i o Volapüku) ukazała się r. 1887 w .Kłosach“ w N. N. 1162 i 1163.    *

Esperanza, kwitnąca kolonia rolnicza w Argentyńskiej prowincyi Santa Fé, założona w r. 1856 przez wychodźców szwajcarskich; — leży na prawym brzegu Rio Salado’, przy drodze żelaznej Santa Fe - Cordoba; posiada ratusz, gmach sądowy, kilka kościołów, szpitale, szkoły, pisma codzienne, wielkie spichrze zbożowe, młyny, browary; liczy około 4 000 m-ców, głównie Francuzów i Niemców.

Esperclenx Jan Józef, rzeźbiarz francuski (* 1758 w Marsylii—f 1840 w Paryżu), uczeń Brida-na, Foucoo, Juliena i Rolanda. Rzeźby swoje wystawił po raz pierwszy w Salonie r. 1793; otrzymał drugą nagrodę na konkursie Ii-go roku rze-czypospolitej za statuę Wolności. Główne dzieła tego artysty są: Posąg pokoju (1803); Erygona (1806); Filoktet (1822); Chłopak kąpielowy (1831); Dziewczyna kąpielowa (1836); płaskorzeźby marmurowe, zdobiące wodotrysk na rynku Saint Germain w Paryżu; Zwycięstwo pod Austerlitz, płaskorzeźba na łuku tryumfalnym na placu du Carrousel; jedna z jłaskorzeźb w sali Dyany, czyli Kandelabrów, w Luwrze. Wyrzeźbił także wiele popiersi portretowych, a między innemi: Reynala, Stoufa, Redouté i Nepomucena Lemercier’a.    *

Esperia Nardo. Rodzaj to należący do klasy gąbek (Spongia s. Porifera), do rzędu zwanego Monactinellidae, do rodziny zaś Desmaddonidae, cechującej się skieletem krzemionkowym w rogo-wem otoczeniu; igiełki zaś krzemionkowe, bardzo misterne, mają tu kształt haczyków, lub pantofelków. Rodzaj Esperia odznacza się masą bardzo rozgałęzioną i łatwo tłukącą się, osobliwie, gdy wyschnie. Z wielu jego gatunków najbardziej znane są: E. massa O. Schm. przedstawia, bezkształtne i główkowato - gałęziste masy z gładką u góry powierzchnią. Świeże są blado - różowego koloru, wysuszone szarzeją. Wysokość całej masy 11—12 cm. Żyje w morzu Północnem i Śród-ziemnem. E. Contarenii (Mart.), gałązki tu są pałąkowate, mające grubość przeszło 2 cm.; wewnętrzna zawartość masy mleozno - biała, z wierzchu zaś popielata; wysokość do 30 om.; pospolita w Canale grande w Weneoyi.

Esperson Piotr, publicysta włoski (* 22 marca 1833 r. w Sassari, w Sardynii), prof, prawa między-narovrego w uniwersytecie w Pawii. Z dzieł jego można przytoczyć następujące: 1) „II principio di nationalità applicato alii relazioni civili internazio-nali“ (1868). 2) „Diritto diplomatico e giuridi-zione internazionale maritime, col commento delle

A. 0.

bida.

Hml.

I, T. XXVIII, str. 425.

disposizioni della lege italiana del 13 maggio 1871 sulle relazioni della santa sede colie potenze Btraniere* (1872—1874).    3) „Dei rapporti giuri-

dici tra i belligeranti e i neutrali“ (1865). 4) „Diritto cambiario internazionale“ (1870).    5) „Le

droit international privé et la législation italienne“.

6) „Movimento giuridico in Italia et nel Belgio buI dirritto internazionale privato“ (1870). 7) „La questions anglo-americana dell* Alabama, discussa secondo i principi del diritto internazionale" (1869). 8) „La Russia e il trattato di Parigi del 1856" (1871). 9) „Le gouvernement de la défense nationale a-t-il le droit de conclure la paix avec la Prusse au nom de la Francie“ (1870). 10) „Cortezza del diritto internazionale e sua influenza sulla ie-gi8lazione* (1872).

Espichel, w starożytności Promontorium Barbaricum, przylądek w Portugalii, na południe od Lizbony, uwieńczony latarnią morską i kończący nadbrzeżną wyniosłość Sierra da Ara-

And. S.

Espinas Alfred, współczesny filozof i pedagog francuski (* 23 maja 1844 w Saint-Florentin, dep. Yonne). Nauki pobierał w liceum Ludwika Wielkiego oraz w Wyższej Szkole normalnej. Następnie wykładał filozofię w kilku kolejno liceach. Pierwszą jego pracą naukową był przekład Zasad Psychologii H. Spencera, dokonany przy wapół-pracownictwie Th. Ribota (1874). W r. 1877 uzyskał stopień doktora nauk wyzwolonych po obronie dwóch rozpraw: łacińskiej „De civitate apud Platonem, qua fiat una“, oraz francuskiej, pod tyt: „Des Sociétés animales, étude de psychologie com-paiée” (Paryż 1878, wyd. 2-e). To ostatnie—obszerne a gruntowne study um socjologiczne, w którem autor, śladem Spencera, rozpatruje zjawiska społeczne ze stanowiska teoryi biologiczno-ewolucyjnej, została przełożona na język polski przez J. K. Potockiego („Społeczeństwa zwierzęce”, WarBZ. 1886). Z innych prac jego, oprócz szeregu wartościowych artykułów, umieszczonych w „Revue Philosophique” tudzież „Revue internationale de l'enseignement", są ważniejsze: „La Philosophie éxperimentale en Italie“ (Paryż 1880); „Idée générale de la Pédagogie" (tamże 1884) oraz „Histoire des doctrines économiques“ (1891). Od r. 1880 E. jest profesorem filozofii w uniwersytecie w Bordeaux. Zaprowadził pierwszy we Francyi kursa publiczne pedagogii. Należy do tej samej szkoły fiilozoficznej, co znany u nas z dość licznych przekładów Th. Ribot.

Espinasse Esprit-Charles-Marie, generał i mąż stanu francuski (* 1815 w Castelnaudary—f 4 czerwa 1859 pod Magentą). Uczeń szkoły w Saint-Cyr, służył w Algieryi i w r. 1851 zoBtał pułkownikiem. Przeniesiony do Paryża, otrzymał polecenie stłumienia rozruchów, jakie wybuchły po zamachu stanu 2 grudnia. On-to otoczył wojskiem Pałac Burboński i rozpędził zasiadających tam członków Zgromadzenia Narodowego. Mianowany generałem brygady w nagrodę roli, jaką odegrał, został nadto adjutantem Napoleona III. Jako do-wódzca brygady, brał udział w wojnie krymskiej

i w r. 1855 awansował na generała dywizyi. Po zamachu Orsiniego Napoleon powołał go na ministra spraw wewnętrznych i bezpieczeństwa publicznego (17 lutego 1858), atoli już 14 czerwca tegoż roku musiał dać mu d^missyę, albowiem E. w gorliwości swej zwalczenia żywiołów oppozyeyj-nycb, przekraczał zbyt jawnie szranki prawa. Mianowany senatorem, wziął udział w kampanii włoskiej i poległ w bitwie pod Magentą. — „Gr. Eacycl." Lamirault’a.    Hml-

Espinay-Saint-Luc, ob. Epinay. d’ Espine Jakób Marek (* w Genewie w r. 1806 — f tamże d. 15 marca r. 1860), lekarz szwajcarski, słynny ze swych prac statystycznych. W dzieciństwie od r. 1810 przebywał w Odessie, gdzie ojciec jego założył był dom handlowy; nauki lekarskie rozpoczął w Paryżu w r. 1826 i już jako student zwrócił uwagę przez kilka prac napisanych przez siebie, odznaczył się też w r. 1832 podczas nagminnego panowania cholery, w tymże roku zwiedził Londyn i otrzymawszy w następnym dyplom doktorski, został profesorem przybranym (agrégé) w „Collège de médecine" w Genewie, oraz lekarzem zakładów dobroczynnych, a następnie członkiem Rady zdrowia, w r. 1841 miał też udział czynny w zatargach politycznych genewskich. Praca jego była głównie skierowana na statystykę lekarską i epidemiologię, i na tych dwóoh polach E. zdziałał też bardzo wiele, nie zaniedbując przytem innych. Najdawniejsze prace swe, odnoszące się do rozpoznawania chorób sercowych, wieku dojrzewania, upławów i t. p., pomieszczał w paryskich „Archi ves générales de médecine“ (1831—1836), pierwszą praoą statystyczną jego był „Essai sur la mortalité générale et nosologique du canton de Genève en 1838” (w „Annales d’hygiène publique“ 1840), długi szereg prac innych znaleźć można, oprócz już wymienionych, w wydawnictwach następujących: „Annuaire d’hygiène", „Journal de Genève", „Mem. de la Société med. de Genève" i „Eoho médical“. W osobnych książkach, między innemi, wydał: „Essai analytique et critique de statistique mortuaire et comparée⁴ (Paryż

1858) ; „De la mortalité relative des âges de 20 à 25 ans et de 25 à 30 ans en France“ (tamże

1859) , „Esquisse géographique des invasions du choiera en Europe” (Genewa 1857) i „Etude sur la variole, la vaccine et les revaccinations" (Neuchâtel 1869). Po bliższe szczegóły i dokładny wykaz prac odesłać musimy • do Dechambre’a „Dictionnaire encyclop. des sciences méd." (Serya

Dr J. P.

Espinel Wincenty, poeta i romausopisarz hiszpański (* w Ronda 1544—f w Madrycie około 1630 lub 33), Kształcił się w Salamance, i za młodu opuściwszy Hiszpanię, walozył jako żołnierz we Włoszech i we Fiandryi. Powróciwszy do kraju, wstąpił do etanu duohownego i został naprzód kapelanem w szpitalu miasta rodzinnego, a potem jał-muźnikiem przy Santa Catalina de los Donados w Madrycie. Był w przyjaźni z Cervantesem, z którym wszakże nareszcie się poróżnił i umarł

Rspingola — Espinosa Carlos.

prawie w nędzy. Najlepszem z dzieł jego jest romans „Relaciones de la vida del escudero Marcos de Ob* regon* (Madryt 1018), z którego kilka szczegółów zapożyczył Le Sage do swojego „Estevanillo“, a Tieck przełożył go na język niemiecki (Wrocław 1827).

Poezye jego liryczne „D.versas rimas (Madryt 1591), w których on pierwszy do poezyi hiszpańskiej wprowadził deoymy, zwane stąd Espinelas, dotychczas są oenione, równie jak i przekład „Ars poetica* Horacyusza wierszem białym; szczególniej zaś Canzony stawiają go! w rzędzie najlepszysh poetów hiszpańskich szkoły włoskiej. Lope de Vega chwali go w swojem „Laurel de A polo“,

1    Cervantes pochlebnie też o nim wspomina w dru

giej pieśni „Viaje al, Parnaso*. E. był także dobrym muzykiem: za pobytu swego we Włoszeob skomponował do własnego tekstu egzekwie na pogrzeb królowej Anny Maryi, żony Filipa II (1580), za które otrzymał premium; dodał też piątą strunę do gitary.— Juan Perez de Guzman „Vicente E. e son obra” (Barcelona 1851).    *

Esplngola, działo morskie niewielkiego kalibru, bronzowe, o kanale gładkim, używane w marynarce francuskiej na najmniejszych okrętach przed zreformowaniem artyleryi 1858—60 r. Łoże jego stanowiła widły żelazne, utkwione w ścianę okrętu; nabój składał się z 50 gr. prochu i niewielkiej kuli okrągłej, lub ładunku około 20 kartaczy.

Espinhaęo, Serra do E., pasmo gór w brazylijskiej prowincyi Minas Geraes, przebiegające esowatą linią z północo - wschodu na południo-zachód; wschodnie jego zbocza odwadnia systemat Rio Doce, zachodnie zaś—systematy rzek San Francisco i Jequitinhonha. Długość całego łańcucha wynosi około 600 km.; wysokość przeoięciowa szczytów dochodzi do 1 400 m., najwyższy szczyt,

Pico Itambe w pobliżu miasta Diamantiny, ma

2    340 m., zaś Itacolumi niedaleko od m. Ouro,

Preto 1 750 m. Od nazwy tej ostatniej góry o-trzymała nazwę skała Itacolumitu, w którym najczęściej trafiają się dyamenty i który stanowi składową część wielu gór brazylijskich; składa się on z wapienia, ziarn kwarcu i chlorytu.—Po-łudniowem przedłużeniem gór E. jest Serra do Mantiqueira, półnoonem zaś Serra do Chif -

And. S.

Espinosa, de los Monteros, miasto w hiszpańskim departamencie Burgos, okręgu Vil-larcayo, nad rzeką Truebą (lewe dorzecze Ebro), i na południowym stoku gór Kantabryjskich, 734 nad p. m., pamiętne zwycięstwem, odniesionem przez Francuzów pod wodzą Victora i Lefebvra nad Hiszpanami pod wodzą Romana i Blake, dnia 10 i 11 listopada 1808 roku; około 4 000 mieszkańców.

Espinosa Diego, mąż stanu hiszpański (* r.

1502 w Martinios de Las Posadas, w Starej Kastylii — f 1572). Potomek znakomitego, lecz zubożałego rodu, poświęcił się nauce prawa cywilnego i kanonicznego i został w bardzo młodym wieku profesorem w Cuenęa. Następnie był audytorem w Sewilli oraz regentem rady kastyl-skiej w Nawarze. Dzięki wybitnym zdolnościom

Kncrklop- Powai. Uuatr. Zeta. 164. T. 30 tr

Cr

administracyjnym, wspinał się szybko po szczeblach karyery: mianowany prezydentem rady ka-stylskiej, przewodniczył zarazem radzie stanu i radzie tajnej, został inkwizytorem generalnym, biskupem w Siguenza i wreszcie kardynałem (1568). Będąc u szczytu powodzeń, rządził niemal wszechwładnie krajem, posłał na stos setki ofiar, odegrał niezaszczytną rolę w owym dramacie, który kosztował życie Don Carlosowi (synowi Filipa II-go), a lubo nie cieszył się mirem, potrafił przy zręczności i niezmordowanej energii na każdem stanowisku nozynić się niezbędnym. Niemniej intrygom nieprzyjaciół udało się w końcu poróżnić go z królem, a w kilka dni potem E. umarł, jak utrzymują, gwałtowną śmieroią, zakłóty skalpelem przez własnego lekarza. — „Gr. Enoycl.“ Lami-raulta

Ii ml.

Espiûosa Miguel, poeta hiszpański (* około 1520); z żywota jego tyle tylko wiadomo, że był kapitanem w wojsku Karola V. Napisał on ciąg dalszy Rolanda Szalonego („Segunda parte de Orlando, con el verdadero suceso de la batalia de Ronsevalles y la muerte de los doce pares de Francia* Saragosa 1555, Antwerpia 1556, w trzydziestu pięciu pieśniach, oktawami). Bohaterem tego poematu nie jest Roland, lecz Asturyjczyk, Bernard del Garpio, który, według romansów i kronik kastylskich, zwyciężyć miał przy pomocy muzułmanów Karola W. w bitwie pod Konoevalles, gdzie poległ waleczny Roland. Autor zepsuł tę prostą, szorstką, ale pełną siły legendę, niepraadopodo-bnemi przygodami i czarodziejstwami, całkiem ob-cemi pierwotnemu podaniu. Niedawno poemat ten przełożył na język francuski Urera.    *

Espinosa Gabryel, znany pod nazwą Pasz-tetnika w Madrygału, samozwaniec portugalski z końca XVI-go wieku. Rodem z Toledo, był rzeczywiśoie pasztetnikiem w skromnej mieścinie Madrigal, kiedy w r. 1595, z namowy mnioha portugalskiego, Miguela de Los Santos, zażywającego w swej ojczyźnie wielkiej powagi, począł się głosić królem Don SebaBtyanem, któremu po 17-u latach niewoli w Marokku udało się jakoby zbiedz do Europy. E. znalazł wielu łatwowiernych, a w liozbie ich nawet księżniczkę Annę Austryacką, siostrę przyrodnią Don Juana AuBtryackiego, która mieszkała w klasztorze w Madrygału. Otrzymał on od niej dużo kosztownych podarków. Wszelako oszuBtwo rychło się wykryło i biedny pasztetnik został powieszony na placu publioznym w Madrycie, wspólnik zaś jego, Miguel de los Santos, był obwożony po ulicach na ośle, a następnie wrzuoony do lochu. Historyę tę, która w całej Portugalii i Hiszpanii nabrała dużo rozgłosu, opisał bezimienny kronikarz, pod tyt.: „Historia de Gabriel de Espinosa, pastelero en Madrigal, que fingió ser el rey Don Sebastian de Portugal, y asimismo la de fray Miguel de Los Santos* (Xeres 1595; Madryt 1785), zaś Esoosura (ob.) osnuł na niej swój romans historyczny: „Ni Rey, ni Roque”. — „Gr. Encyclop.” Lami-raulta.    Hmł*

Espinosa Carlos, generał hiszpański (f r.

R.

fre.

Ànd. S.

76

18&0). Odznaczył się w wojnie o niepodlśgłość wrzynającej się w półwysep Kalifornijski; nalepy (1808—1814); w r. 1822 dowodził armią konsty- do Meksyku, tuoyjną w Nawarze, następnie był gubernatorem Espivent de La Viliesboisuet Henryk hr., Kadyksu, oraz kapitanem generalnym Andałuzyi. generał francuski (* 30 maja 1813 w Londynie), Należał do stronnictwa liberalnego.— „Gr. Encycl.“ rozpoczął zawód wojskowy w Algieryi i w r. 1852

And. S

Hml.

Lamiraulta.

Hml.

R.

Esponton, rodzaj włóczni, podoił aej do oszczepu lub halabardy, której żeleźce, dosyć długie, osadzone jest na drzewcu pięciostopowem, z nasadą osłonioną wielkim kwaBtem jedwabnym. E. wszedł w użycie w w. XVI jako mniejsza włócznia oficerów piechoty, którzy nosili ją w ręku, tak podczas ćwiozeń, jak i w boju. Broń ta, rozmaicie Bię przekształcając tak w drzewcu, jak i w żeleźcu, dotrwała aż do początku w. bieżącego; za Napoleona Lgo nosili ją podoficerowie staaowiący straż sztandaru. Paryskie Muzeum artylleryi posiada bardzo piękną kollekoyę tej broni, gdzie niektóre okazy mają żeleżca cyzelowane, ażurowe, przepleoione inicjałami lub herbami i t. p.    *

Espressivo, lub eon espres-sione, (włos.) wyrażenie muz., używane zwykle w skróceniach: e s-Kig. 181. press, lub c. espress.; znaczy: dobi-Esponton. tnie, z wyrazem, z uczuciem—domyślne: grać, czy ^śpiewać cząstkę kom-pozycyi muzycznej, tym terminem opatrzonej, bądź też cały utwór, jeśli kompozytor na czele tego utworu termin powyższy zaznaczy wyraźuie: np. Andante espressivo, Adagio espreSs. i t. p. Najczęściej spotkać się można z tern wyrażeniem w solowyoh występach instrumentów, w utworach orkiestrowych.

Espronceda Jose, poeta hiszpański (* 1810 r. w Atmendralejo — f 1842 w Madrycie), kształcił się w kollegium św. Mateusza, którego dyrektorem był wówczas znakomity ks. Lista, i rzec można, że już w wieku chłopięcym przejął się duchem młodej generacyi, praoującej nad poli-

został pułkownikiem. Mianowany podczas wojny Espirando (włos.), wyraz muzyczny, rzadko francusko niemieokiej generałem dywizyi, zdusił używany; znaczy: zamierając, zanikając, a więc kommunę w Marsylii (gdzie garéé powstańców była opa-to samo co morendo lub perdendosi a. Poi. nowała prefekturę), zbombardował miasto (5 kwie-Espirito Santo, jeden ze stanów rzeczy-pospo- tnia 1871) i rozstrzelał Gustawa Crémieux, a ko-litej Brazylijskiej, graniczy na wschód z Atlanty- rzystając z ogłoszonego stanu oblężenia, pozawie-kiem, na północ ze st. Bahia, na zachód ze st. szał wszystkie dzienniki respublikmskie i porozwią-Minas Garaes, na południe ze st. Rio Janeiro; zywał wszelkie stowarzyszenia. Gorliwość, z jaką obejmuje 44 839 km. □ i w r. 1888 liczył 121562 „uspakajał” Marsylię, była ostro krytykowaną na-m-ców, t. j. 2.7 na 1 km. □. Na granicy ze st. wet przez organa przyjazne rządowi. Wybrany Minas Geraes ciągnie się pasmo gór Serra do w r. 1876 do senatu, E zwalczał rządy republi-Caymores, wysyłające ku Atlantykowi liczne gałę- kańskie, późaiej zaś popierał Bulanźeryzm. W r. aie; tym sposobem, z wyjątkiem nadbrzeżnej 1879 otrzymał w stopniu generała dymissyę. równiny, reszta kraju jest górzysta lub pagórko- ,|>^ Esplanada, równa przestrzeń, płaszczyzna w ko-wata. Na południu wznoszą Bię jednak daleko To^wzrrńców lub twierdzy, potrzebna dla otwartego wyższe wyniosłości, niż na północy, albowiem po- widoku i działania ognistej broni. Powinna być jedyńcze ich Bzczyty dochodzą do 2 000 m. Kii- wolna od wszelkich krzaków, drzew, budynków mat wilgotny i gorący, ale dosyć zdrowy. Rzeki i t. p., aby oblegający nie mogli ukrywać się za liczne; z nich najważniejsze: Itabapoana, Doce, św. niemi i pod osłoną ich zbliżać się ku szań-Mateusza, Guaxindiba i Mucury. Grunt wogóle com. bardzo żyzny, ale niedbale uprawny; na północy, gdzie panują większe upały, prawie nietknięty, za to na południu, gdzie wyŻBze położenie łagodzi żar lata, warunki dla kultury ziemi Bą przyjaźniej-sze. Uprawiają tu kawę, trzcinę cukrową, bawełnę;

Btoki gór pokrywają dziewicze bory, śród których gdzieniegdzie spotkać można niewielkie osady Bo-tokudów. Wychodźcy europejscy pozakładali kilka kolonij, rozwijających się dosyć pomyślnie, jak: S.

Isabel, 8. Leopoldina, Rio Novo; między kolonistami najwięcej jest Niemców, Polaków i Włochów.

fir

Przemysł prawie nie istnieje; handel, pomimo kilku niezłych przystani nadmorskich, ogranicza się tylko do żeglugi nadbrzeżnej i wewnętrznego, niezbyt ożywionego, ruchu; kommunikacye lądowe dla braku dróg żelaznych i bitych, utrudnione. Stolicą jest Victoria, port nad Atlantykiem. Dawniejsza stolica E. 8., położona w pobliżu m. Victoria, jest dziś liohą osadą rybacką, założoną pierwotnie w r.

li

And. S.

Espiritu Santo, 1) E S , miasto w środkowej częśoi wyspy Kuby, w miejscowości wilgotnej, choć żyznej; ratusz, kilka kościołów, szpitale, oko ło 16 000 m-ców.—2) E. S., odnoga m. Karyb-skiego na WBChodniem wybrzeżu Yukatanu w Ameryce środkowej, zwana niekiedy Bai de Samrock. —3) E- S., wyspa na oceanie Wielkim, największa a grupy Nowych Hebrydzkich, pod 15° sz. pd. i 108° 20' dł. wd., Gr. 4 850 km. □, około 22 000 m-ców; żyzna, dobrze zroszona przez deszcze i rzeki; klimat niezdrowy; niezły port Veracruz; odkrył ją i nazwał żeglarz Quiros w r. 1606, i uważał za część jakiegoś wielkiego lądu. U tuziemców nosi nazwę Me ren a.— 4) E. S, skalisti i nieza-mieszkana wyspa w zatoce Kalifornijskiej pod 24° 20' sz. pn., przy wejściu do zatoki de la Paz,

1535 przez Vasco Fernandeza Coutinho; w niej znajduje się stary klasztor Nossa Senhora da Penh a,

A. Pol.

Hml.

tycznem i cywilizaoyjnem podniesieniem ojczyzny. Fo rozwiązaniu przez policyę potajemnego towarzystwa literackiego De Iob Nomantinos, do którego należał, skazany był na zamknięcie w klasztorze w Guadalajara, i tam, mając zaledwie lat 14, napisał początek poematu „El Felayo“, opiewającego walki Hiszpanii chrzościańskiej z Maurami. Wkrótce odzyskał wolaość, alt), niepokojony c ągle przez policyę, schronił się naprzód do Gibraltaru, potem do Lizbony, następnie do Londynu, a wreszcie do Paryża, gdzie podczas rewoiuoyi lipcowej walczył na barykadach; później zaciągnął się do legionu, mającego wspierać powstanie listopadowe, wreszcie uczestniczył w wyprawie Chapallangary w Pireneje. Wróciwszy do ojczyzny, dzięki amne-styi r. 1833, wstąpił do gwardyi królewskiej, lecz wkrótce ją musiał opuścić, z powodu Bwoich poe-zyj politycznych. Zesłany do Cuellar, napisał tam romans historyczny z w. XIII-go, „Don San-cho Saldańo ó el CaBtellano de Cuéllar“ (Madryt 1834, w sześciu tomach). Ułaskawiony, znalazłszy się znowu w Madrycie, ułożył wespół z Antonim Rosem de Olano komedyę, p. t. „Ni Tio ni Sobrino” (1834), a potem się rzucił z zapałem do walki dziennikarskiej. Artykułami swemi naraził na zamknięcie dziennik „El Signo*, a na siebie śoiągnął prześladowanie ze strony rządu. W r. 1835—36 brał czynny udział w îucbu rewolucyjnym, odegrał wybitną rolę w powstaniu Madryckiem 1840 i stał się niestrudzonym propagatorem idei respublikańskiej. Progresiści, wówczas rządzący, chcąc się odeń uwolnić, wysłali go w legacy! do Hagi, ale E. skwapliwie z tego stanowiska ustąpił, jak tylko obrano go posłem do sejmu, szczęśliwy, że będzie mógł w ojczyźnie dla jej dobra pracować; — na nieszczęście śmierć rychła w niwecz obróciła jego zamiary. W krótkim, tak burzliwym swoim żywocie, E. doskonale uosabia stan moralny spółczesnej mu młodzieży hiszpańskiej: całą istotę swą wyczerpał w pogoni za ideałem, który nieustannie mu się wymykał, i w poszukiwaniu wrażeń najgwałtowniejszych; dziecię sceptyoyzmu, wpadł w rozpacz i w niej się strawił. Uczeń Byrona co do treści, Wiktora Hugo co do formy, nie dorównywał im twórczością; ale źadea z poetów hiszpańskich nie wypowiadał w sposóo tak potężny i wzruszający tego, co czuł i cierpiał, żaden z nich nie okazał takiego bogactwa wyobrażm i stylu. Oprócz wyżej wspomnianych, nie wiele mamy do przytoczenia tu jego utworów; są to: naprzód „El estudian-te de Salamanca“, powieść fantastyczna, w której choiał znaleźć nową formę dla tradycyonalnego typu uwodziciela, uosobionego w Hiszpanii w Don Juanie Tenorio; dalej przecudne poezye jego liryczne, szczególniej ody: „El pirata*, „El mendi-go”, „31 verdugo“ (antyteza Ostatniego dnia skazańca W. Hugo), „El cosaco*; wreszcie fragment jego poematu „El Diablo mundo“ (Madryt 1840), rodzaj zlepku Manfreda z Donjuanem, poemat wymykający się z pod wszelkiego rozbioru, w którym pięknośoi niezrównane pomieszane są z niesłychanemi bredniami. Pierwszy zbiór

poezyj E-y wyszedł w Paryżu r. 1840, drugi w Madrycie 1846, trzeoi wydał Hartzenbusch z życiorysem autora przez A. Ferrera del Riu (Paryż 1848). Zbiór zupełny utworów E-y ułożył jego kolega szkolny, Escosura („Obras poéticas y escritos en prosa“, Madryt 1874); zawiera się tam wiele rzeczy, niewydanych poprzednio. Same poeaye były przedrukowane w Madrycie 1876, w Barcelonie 1883. Niektóre przełożono na język francuski.    *

Esquillacho Don Francisco de Borja y Aragon, książę, mąż stanu i poeta hiszpański (* 1683 w Madrycie—f 1658 t-źe). Pochodził z rodu Borgia. był potomkiem papieża Aleksandra VI; nazwisko E. przybrał, poślubiwszy księżniczkę hiszpańską Squillace. W latach 1614—21 był wicekrólem w Peruwii, której oddał wielkie usługi; ostatnie lata życia spędził na dworze hiszpańskim. Jako poeta był ostatuim przedstawicielem starej, pełnej prostoty szkoły kastylskiej i wielkim przeciwnikiem napuszoności, lubo i sam też nieraz grzeszył złym smakiem. Najlepsze z jego utworów są to romanse liryczne, madrygały i epigrammata, odznaozające się wdziękiem i dowoipem. Poezyom jego religijnym, jak np. „Passion de nuestro Sefior“ w tercy-naeh (Madryt 1638) braknie natchnienia, lecz nie zbywa im na łatwości. Nie odznacza się też E. i w rodzaju opisowym, o czem świadczy jego poemat „Napoleo recuperata“ (Saragcsa 1681, Antwerpia 1658), na cześć zdobycia Neapolu przez Alfonsa V Aragońskiego 1435. Jego „Obras on verso“ miały wiele edycyj. Przełożył też rozmyślania Tomasza a Kem-pis (.Oraciones y Meditaciones* Brukßella 1661)    *

Esquillache, margrabia de, mąż stanu hiszpański s XVIII wieku. Był najprzód ministrem Karola III w jego królestwie Neapolitańskiem, przybył wraz z nim w r. 1759 do Hiszpanii i został tam zamianowany ministrem skarbu i wojny. Przez swe skąpstwo, a jeszcze bardziej przez choiwość własnej żony, która, korzystając ze swego wpływu na męża, prowadziła jawny handel urzędami, stworzył sobie licznych nieprzyjaciół,, tak, iż w końcu najrozmaitsze jego urządzenia doznawały złego przyjęcia u publiczności, wywołując mnóstwo zja-dliwyoh pamfletów. W dodatku swojemi dążnościami nowatorskiemi naraził s ę także duchowieństwu. To też kiedy w marcu 1766 r. E., cucąc zreformować strój narodowy hiszpański, zabronił noszenia długiego płaszcza i kapelusza z szerokiemi skrzydłami, w Madrycie wybuchły tak groźne zaburzenia uliczne, że wystraszony król, aczkolwiek szczerze przywiązany do swojego ministra, zmuszony był go oddalić i posłać do Włoch na wygnanie. Ruch ten powstańczy znany jest w Hiszpanii pod nazwą „Motin de E.“—„Gr. Eacyol.” Lamirault’a.

Esquilinus mons, Eskwiliński pagórek, jeden z siedmiu głównych, na których wznosił się Rzym starożytny. Ma od półnooy pagórek Wiminalski, od południa Celijski, a od zachodu Pslatyński i Kapitoliński; kraniec jego zachodni nosił nazwę Mons Oppius,, którego stoki nazywały się Karyna-mi, Między Ęskwiiinera a Wiminalem leżała dziel-?

nioa Subura, zaś między Eskwilinem a pagórkiem considérées comme causes, symptômes et moyens CelijBkim—Amfiteatr Fiawiuszów, czyli Kolosseum, curatifs de l’aliénation mentale". Praca ta, obję-Na szczycie wzgórza wznosił się złoty dom Nerona, termy Tytusa i Trajana, portyk Liwii. Wschodnia czę^ć Eskwilinu, położona zewnątrz murów Serwiusza, była pierwotnie cmentarzom; Mecenas przemienił ją w ogród i park (Horti Maecenas's), a część wałów miejskich—w spacery i belweder.

And. S.

Ard. S.

a. o.

Bliższe szczegóły ob. także Rzym.

Esquimalt Port E., miasto na południowym krańcu wyspy Vancouver, pod 4872° bz- Pn- i 12372° dł. zd. Gr. Leży w cieśninie S. Juan de Fuoa, oddzielającej wyspę od Stanów Zjednoczonych, ma wyborną i głęboką przystań, doki, arsenał i jest jedną z najlepszych stacyj wojennych wielkobrytańskicb na zachodzie posiadłości Północno-amerykańskich.

Esquire, albo squire, a przez skrócenie esq. Nazwa ta pochodzi od staro-lrancuskiego es eu i er, i oznaczała pierwotnie tego, kto nosił tarczę za rycerzem, czyli giermka. W Średnich Wiekach w Anglii knight, rycerz, w pełnem uzbrojeniu winien był mieć dwóch giermków ze srebrnemi ostrogami, on zaś sam miał złote. Kiedy panujący pasował kogoś na E-a, ten winian był mieć przypięte ostrogi i łańcuch na szyi. Następnie wyraz E. stał się tytułem honorowym. Obecnie trudno określić, kto ma prawo do używania go. Blackstone wylicza cztery kategorye osób, mogących go używać. 1) najstarsi synowie rycerzy, knights, i ich najstarsi synowie w wieczystej sukces-syi; 2) najstarsi synowie młodszych synów parów i ich najstarsi synowie; 3) E. mianowani przez dyplom królewski i ich najstarsi synowie; 4) E. na mocy zajmowanego przez nich urzędu, np,. sędziowie pokoju. Osób wymienionych w punk. 8-m obecnie już niema, gdyż królowie oddawna zanie ehali mianowania E-ów. W ogóle można powiedzieć, źe w Anglii, koloniach angielskich i Stanach Zjednoczonych tytuł ten nadają ludziom zamożnym, znajdującym się in confortable position. „Chambers Eucycl.“ (T. IV 426).

Esquirol Jan Stefan Dominik (* w Tuluzie d. 3 lutego r. 1772 — f w Paryżu d. 12 grudnia r. 1840), psychiatra francuski, jeden z najznakomitszych lekarzy wszech krajów i czasów. Poozątkowo kształcił się na duchownego w seminaryum św. Sulpicyusza w Paryża; gdy jednak rząd rewolucyjny zakład ten, jak i wszystkie podobne mu w kraju, zamknąć polecił, zapisał się do szkoły lekarskiej w Paryżu. Po ukończeniu nauk w r. 1794 objął posadę lekzrza sapi tala wojskowego w Narbmne; odznaczywszy się tun, wysłanym zoBtał po dwu latach jako stypendysta rządowy do Montpellier, dla dalszego kształcenia się, skąd po czterech latach mozolnej i o-woenej pracy powrócił do Paryża. Poznawszy się z Pinelem (ob.), pozyskawszy jego przyjaźń i poparcie, zajął się badaniem chorób umysłowych i założył wkrótce potem niewielki, prywatny przytułek dla obłąkanych. W tymże czasie objął też redakcyę „Móleeine clinique“, pisma wydawanego przez P i n e 1 a. W r. 1805 OBiągnął dyplom doktorski po obronieniu rozprawy „Des passions tośai niewielkiej, lecz pełna treśń i poglądów nowych zupełnie, wywarła w kołach leharskioh wrażenie ogromne, daleko poza granice Francyi sięgające, i uczyniła E-a odrasu znakomitością wszech europejską. W 1811 objął on po Pinelu miejsce lekarza w szpitalu Salpêtrière; podczas najśoia na Franoyę w r. 1814 chwilowo pełnił znów obowiązki lekarza wojskowego; w r. 1817 urządził pierwszą w Europie klinikę psychiatryczną, ściągającą licznych, chciwych wiedzy uczniów z Europy i z za oceanu. W zakładzie tym słowem i przykładem krzewił nowe i zdrowe poglądy na psychiatryę i, kończąc dzieło rozpoczęte już przez P i n e 1 a, oczyszczał ją ze zgubnych, przestarzałych przesądów, stawiająo na ich miejsce zasady opierające się na wiedzy głębokiej i szczerem współczujiu dla nieszczęsnych ohorych. Zakłady dia obłąkanych jeszcze na początku wieku bieżącego podobniejsze bywały do więzień najgorszych, niż do szpitali; biedni szaleńcy przesiadywali, w ciemnych, brudnych komórkach, leżeli na gnijących barłogach, często bardzo zakuci w kajdany, a leczenie, powszechnie stosowane, wielokrotnie żywo przypominało tortury średniowieczne, pojęcie zaś o istocie chorób umysłowych było spaczone i niedorzeczne. Już Pinel wprawdzie gorliwie starał się o naprawę tych okropności, ale dopiero genialny uczeń i następca jego, E„ dokonał dzieła w całości, obdarzając nadto świat psychoterap;ą rozumną, której był twórcą zupełnie samodzielnym. Cały gmach wspaniały psychiatryi spół-czesnej, nad którego wzniesieniem praoowały setki dzielnych lekarzy, nie mógłby istnieć, gdyby się nie opierał na podwalinach, rzuconych przez tego jednego, wielkiego przyjaciela ludzkości, obdarzonego zdolnościami wyjątkowemi i wiedzą niezmierną. Nie ograniczając się do ozynności autorskiej i profesorskiej, starał się E. i w inny sposób o spełnienie postawionego sobie zadania; w tym celu ustanowił nagrodę, 800 franków wynoszącą, która miała być corocznie przyznawaną za najlepszą pracę psychiatryczną; w r. 1818 przeprowadził wyznaczenie komissyi do zbadania stanu zakładów dla obłąkanyoh w całej Francyi, oraz do zapro wadzenia w nieb naprawy koniecznej, a sam stał się jej najpracowitszym ozłonkiem; dzięki staraniom jego powstały nowe szpitale i przytułki dla osób chorych umysłowo w Marsylii, Montpellier, Auril-lao, Rouen, Nantes; zbytecznem może jest wspomnieć, że ząkład, pod jego osobistem kierownictwem pozostający, wciąż był wzorem dla całego świata. Zbawienna jego działalność reformatorska sięgała nadto po-za gtanice Francyi, gdyż podczas swych kilkakrotnych podróży do Hollandyi, Niemiec, Szwajcaryi i Włoch, także niezmiernie przyczynił się do polepszenia losu obłąkanych w tych krajach. W roku 1823 zoBtał głównym inspektorem wykształcenia uniwersyteckiego, a w 1825 dyrektorem zakładu państwowego w Charenton. Po r. 1830, ponieważ nie był zwolennikiem nowego ustroju politycznego, został usuniętym od

bra E.

zajmowanych urzędów i odtąd do końca dni swo-ich zajmował się tylko pracą lekarską i literacką. W r. 1862 wdzięozna ojczyzna uczciła pamięć jego przez wzniesienie mu pomnika w głównym dziedzińcu szpitala w Charenton. Najważniej-szemi, dotąd o*nnemi dziełami jego są: „Aliéna tion mentale. Des illusions chez les aliénés. Qie-stion mé lico - légale sur l’isolement des aliénés" (Paryż 1832; i „Des maladies mentales considé-rées sous le rapport méfical, hygiénique et medico - légal“ (tamże 1838), nadto wynrenić jeszcze trzeba: „Des établissements des aliénés en France et des moyens d’améliorer le sort de ces infortunés eto." (tamże 1819) i „Note sur la monomanie homicide" (tamie 1827;. — Por. „ńnnales d’bygièie" (T. XXV, 1841, str. 5 i tamie Serya

2-a, T. XIX, 1863, str. 203), oraz P a r i s e t w „Mém. de l’Aoad. de mól." (T. XI, 1845, str. XXXIII i Danner „Etude sur E son influence sur la marche de la pathologie mentale* (Paryż 1858, rozpr. dok.), pisał też o nim Flemming w „Allgemeine Zeitschrift f. Psych * (Tom II, 1845, str. 519).    Dl J-p-

Esquiros Henryk Alfons, poeta i polityk francuski (* 1814 w Paryżu—f 1876 w Wersalu). Już w r. 1834 pisał poezye i romanse, lecz dopiero ściągnął na się żywszą uwagę dziełem swem socyalistycznem, „L’évangile du peuple" (1840), w którem przedstawił Chrystusa jako rewolucyo-nistę; za książkę tę, jako znieważającą religię, moralność publiczną i dobre obyczaje, skazano go na 8 miesięcy więzienia i 600 fr. grzywien. Wyrok ten otworzył przed nim karyerę polityczną, gdyż, jako sooyalnego demokratę, departament Saô' ne et Lure wybrał go do zgromadzenia prawodawczego. Skazany na wygnanie po zamachu stanu r. 1851, osiadł w Anglii aż do amnesty i Napoleońskiej. W r. 1864 wstąpił znowu do zgromadzenia prawodawczego i trzymał się skrajnej lewicy, a głosował przeciw wojnie z Niemcami. W r. 1870 zamianowany przez rząd tymczasowy administratorem departameatu Uść Rodanu, musiał w parę miesięcy potem podać się do dymissyi, za używanie środków nazbyt sarowyoh; przeciw prasie legitymistycznej i zgromadzeniom religijnym. W r. 1871, jako przedstawiciel depart. Uśó Rodanu, głosował zawsze ze skrajną lewicą. W r. 1876 zamianowany senatorem swego departamentu, podpisał amnestyę W. Hugo. Z prao jego, po za artykułami, pisywauemi do rozmaitych dzienników, wymienimy tu: „Les hirondelles“ (1834); „Le magicien" (1837); „Charlotte Corday“ (1840 i 1850 w 2 ch tomach); „Les obants d’un prisonnier“ (1841); „Les vierges martyres" (1841); „Les vierges folles" (1842); „Les vierges sages“ (1842); „Histoire d’un montagnard“ (1847 w 2-eh tom); „Histoire des martyrs de la liberté“ (1851); „La Neeriand et la vie hollandaise" (1859 w 2-ch tom); „L’Angleterre et la vie anglaise“ (1859 — 69 w 5-u

tom.); „La morale universelle“ (1859); „L’Émiie du XIX siècle“ (1870); „Le bonhomme jadis“ (1875); „Le paysan" (1877); „Le chateau enchanté“ (1877). Żona jego, Adela z domu Bałta

ch on (• 1819 w Paryżu—f 1885) wydała tomik poezyj p. t. „Le fils de la vierge* (1845), a wespół z mężem „Histoire des amants célèbres" 11848 w 2 ch tom.); rozwiódłszy się zaś, napisała kilka powieści, a między innemi „Les marchandes d’ amour“ (1865), w której utopistycznie rozstrzyga tezę miłości płciowej    *

Esquivel Antonio-Mario, malarz hiszpański (* 1806 roku w Sewilli—f 1857 w Madrycie), był uczniem Josego Gutierreza; osiadłazy rokn 1832 w Madrycie, brał udział w wielu konkursach, ogłaszanych przez akademię San Fernando, która obrała go swym członkiem. E był bardzo płodnym malarzem; do rzędu celniejszych dz eł jego należą: Abraham wypędzający Agarę z Izmaelem, Don Sinche ścigający księcia Don Juana; Dawid zwycięzca; Miłosierdzie; Ofiara Izaaka; Matka Boska z dzieciątkiem, otoczona aniołami; wreszcie obraz ciekawy, zatytułowany Poeci, na którym E ugrupował w swojej pracowni wszystkie współczesne znakomitości literackie i artystyczne. Malował oprócz tego wiele portretów oraz ilustrował niektóre dzieła; jest przytem autorem „Tratado de anatomia pictorica* w 2 ch tomach in folio. Pilne studya malowideł Murilla i liczne kopie z nie₀o, jakie wykonał za pobytu swego w Sewilli, wy war-ły wpływ przeważny na zwykły sposób malowania tego artysty. Niektóre też jego obrazy wprowadzają w błąd nawet znawców, uważających ja za należące wprost do szkoły Murilla.    *

Esquivel CarloB Maria, syn poprzedniego (* w Sewilli—f 1867 w Madrycie), był uczniem swe go ojca a potem Laon* Cogniefa w Paryżu i został wreszoie r. 1857 profesorem adjunktem anatomii malarskiej w akademii San Fernando. Z dzieł jego, jakie się ukazywały na wystawach w Madrycie między 1849—67, celniejsze były: Chrystus, przywracający wzrok ślepemu; Tobiass, błogosławiący syna; Ouatimozin wzięty do niewoli przez żołnierzy Korteza; Śmierć Filipa II w Eskoryalu; Powrót z wojny afrykańskiej; św. Franciszek Borgia odwiedzający Karola V. Wykonał obok tego kilka udatnych kcpij, głównie z Van Dycka, i odmalował nmktóre portrety w se-ryi królów hiszpańskich w Muzeum Prado. * Esra v. Ezra, ob. Ezdrasz.

Esrom, jezioro w północno-wsohodniej części duńskiej wyspy Zelandyi, 18 km. □ powierzchni, połączone za pomocą kanału do spławu drzewa z Kattegatem. Na jego brzegach leży powiatowe miasto Fredensborg z zamkiem królewskim, oraz klasztor E , założony w r. 1153, i królewskie do-

And' S.

van E:S Leander (właściwie Jan Heinrioh) niemiecki teolog katolicki (* 1772 w Wartburgu pod Paderbornem — f 1847 w Affolderbach pod Darmsztadem). Obstając w rozmaitych swych pracach za użytecznością czytania Pisma św., nie tylko wydał tekst Wulgaty (Tubinga 1827), Septua-ginty (1824 w Lipsku), Nowego testamentu (Tubinga 1827); ale także ogłosił właBny przekład Nowego Testamentu (wykonał go z ojcem swoim, Karolem, f 1824 roku), ogłoszony w Brunświku

Essarta Emmanuel — Esseda ( dum).

604

1807, oraz Starego testamentu (1822), oba razem w Sulzbach r. 1840. Przekład ten, lubo nie ap-probowany przez Kościół, był szeroko rozpowszechniony.    *

Essarts (Emmanuel Adolf Langlois des E.), filozof francuski (* w Paryżu 1839). liczeń zzkoły normalnej, wykładał retorykę w Mou-lino, Orleanie, Nîmes, Nancy, potem, r. 1871, został profesorem literatury francuskiej na fakultecie literackim w Dijon a w r. 1874 tę samą katedrę otrzymał w Clermont - Ferrand. Oprócz rozpraw: »De veterum poëtarum tum Graeciae, tum Romae apud Miltonem imitatione“ (1871) i ,Du type d’Hercule dans la littérature grecque* (1871), jest on autorem bardzo wdzięcznych poe-zyj i Cennych dzieł z zakresu krytyki literackiej. Wymienimy: »Poésies Parisiennes* (Paryż 1862); „Les élévations (1864); „Les voyages de l’esprit“ (1869); „Poèmes de la Révolution* (1879); »Portraits de maîtres“ (1888); »Les origines de la poésie lirique en France au XVI siècle* (Dijon J 873); »Le patriotisme littéraire* (Clermont 1877); „Les poètes mùdernes de la France: Jules Le Fèvre, Deumier“ (Paryż 1860); »Les prédécesseurs de Milton* (1875); ,Du Génie de Chateaubriand“ (1876).    *

Esseda (-dom). WÓZ, którego używanie przejął Rzym od ludów celtyckich. Dyodor (V, 21, 29), wskazał, źe pierwotnie Celtowie używali podczas bitwy E y, nakształt, jak Grecy homeryczni, di-frosu. W r. 295 przed Chr. Gallowie, walczący przeciw Rzymianom pod Sentinum, mieli pośród siebie z tysiąc wozów, między innemi E y, z woźnicą i bojownikiem na każdym. Hałasowały one tak okropnie, źe nie nawykła do takiego łoskotu jazda rzymska diźrła ze strachu za ich zbliżeniem się (Liw. X, 28 i 3 ): przypuszczają, że umyślnie zawieszano u ścian lub uprzęży kawały metalów, aby hałasem przerażać nieprzyjaciela. Ale widocznie Rzymianie ochłonęli niebawem z pierwszego wrażenia: Gallowie, zmuszeni zmienić taktykę bojową w obec przeoiwnika więcej ucywilizowanego, powoli przestali używać w bitwach E-y i tę zmianę zastał już u nich Cezar. Lecz wi dział on ten rodzaj wozidła jeszcze w użyciu u Brytanów na wyspie (Witlfea Brytania); król Cassivellaunus miał pod rozkazami 4-tysięczny oddział ludzi, zwanych esse dar i i, co, licząc po dwóch na wozie, wynosi 2 tys. Essed. Według Cezara opisu: „Nasamprzód Brytanowie pędzą na tych wozach po wszystkich punktach, rzucająo pociski, a skutkiem samej trwogi, jaką nabawiają konie, i turkotu kół, często udaje się im złamać szyki nieprzyjacielskie. Przedarłszy się do szeregów, zeskakują z wozów i walczą pieszo. Wo-źnicowie powoli ustępują z tłumu i ustawiają wozy tak, ażeby walcząoy, naciskani liczbą, mogli się łatwo na nie przedoBtąć. Tym sposobem ł*ezą oni w bitwie zwinność jeźdźca z wytrwałością piechura, a wprawa ćwiczeń ich codziennych sprawia, iź po najbardziej spadzistyoh pochyłościach potrafią cwałujące konie utrzymać, powściągnąć i zawrócić niemi na miejsou, przerzucić się na dyszel, tęgo dosielzieć na jarzmie, potem w mgnieniu oka przeBiąść się na wóz* (Bel. Gall. IV, 24, 33; V, 9, 15, 16, 17, 19). Trzeba to tak rozumieć, ża bojownik, przerzucając się na dyszel (per temonem percurrens), miał na celu skrócenie so-bie przestrzeni przy zamachu pociskiem, jak równie, że pragnął uniknąć przeszkody w ruchach zaczepnych z powodu sąsiedztwa woźnicy. Z wyjaśnień autohistoryka widać także, iż E. była wozem dwu-kolnym i dwukonnym, o budowie lekkiej, dla szybkiego pędu. silnej, dla wytrzymania parcia dwóch ludzi i ewoluoyi bojownika; musiała być też otwartą z przodu tak, aby walozący łatwo mógł przerzucać się na dyszel, w czern róźaiła s ę od wozu greckiego, który otwierał się z tyłu. Inni pisarze z epoki Cezara i po nim wciąż jeszcze o tym brytańskim wozie wzmiankują (Cyc. ,Ad. famil.” VII; 6 i 10): aż do Ii-go wieku naszej ery sposób walczenia ,z dyszla* cechował w o-czach Rzymian taktykę właściwą Celtom brytańskim (Juven. IV, 126). Valerius FiaCcus (Argon. VI, 88) podobnyź zwyczaj przypisuje Scytom: „et puer e primo torquens temone catejas*. Walczący z Agrykolą, teściem Tacyta, Brytanowie wiernymi pozostali temu zwyczajowi (T*c. »Agric.* 35—6); tylko historyk wóz taki nazywa Covinus; nie wiemy atoli, czem się on różni od E-y. Jor-nandes (Bell. Gotb. 2) zapewnia, że E. brytańska opatrzona była w kosy, lecz nikt inny prócz nie go o tern nie wspomina. Za cesarstwa tenże wóz miał być też używany przez Germanów (Pers. VI, 47).—Ale służył on i podczas pokoju, do podróży i wszelkich wycieczek, nawet kiedy przestał być używanym w wojnie. Pod epokę Cezarową już go przejęli Rzymianie z nazwą britannicum lub belgicurn i zastosowali go mniej więcej do użytków tych samych, co swoje cisium, do którego z kształtu musiał być podobnym, tylko był zapewne lżejszym i ozdobniejszym. Cycero wyrzuca Antoniuszowi, że za swej propretury jeździł po drogach italijskich w E daie, poprzedzanej przez liktoró^: według ni£,go, szanujący się dygnitarz państwowy, otoczony godłami władzy, publicznie mógł się pokazywać tylko pieszo lub konno; ale wiadomo, źe Cycero w mowach swych zbytecznie wynosi przywiązanie do dawnych obyczajów. Na tę przestrogę nie zważali jakoś cesarze w swych podróżach: według Swetoniusza August jalał w E-dzie, Klaudyusz grał w kości; a stół tak był szczelnie urządzony, źe chybot wozu grze nie przeszkadzał. Elegancki świat Rzymu, nie wyłączając płci pięknej, bardzo także używał E-y. Zrobiono z niej powóz wykwintny, od parady po okolicach miejskich (Propere. pasBim; O wid. »Amor.“ II, 16, 49; Plin. „Hist. natur.* 34; 48, 3); boki wybijano drogim kruszcem cyzelowanym. Powozy te musiały w wielkiej liczbie krążyć po mieśoie, w pewnych przynajmniej go-dzinacb, skoro Seneka (Listy 56, 4) narzeka, iż turkot ich jest nieznośny. Ukazywano je i na teatrze, w scenach wyobrażających trymfalne pochody (Hor. »Epist.* II; 1, 192), podobnież i w cyrkach. Słowem, za cesarstwa E. była w powszech-

K. K.

K. K.

zakładach 2 600.

Dr A. P.

nem użyciu, tak do podróży, jak i do przejażdżek dla przyjemności. W danym razie można było na E-y zabierać i pakunki mniej ciężkie, choć to nie stanowiło ioh głównego przeznaczenia. Przypuścić można, że woźnica siedział przed jadąoymi. —Bibl. Scheffer „De re vehiculari veterum“ (1671 r., ks. II, 23); Ginzrot „Die Wagen und Fahrwerke der Gr. und Rom.“ (r. 1817, t. I, 42); Arbois de Jubainville „Le char de guerre chez les Celtes* („Rev. arch * 1868 r., Nouv. ser. t. XI); Friediänder „Ueber den Gebr. der Wagen in Rom.* (w „Sittengesch. Roms* I, 5, str. 60 sq.).

EssedarÜUS. Nazwa zrazu wojownika i woźnicy Essedy (ob.), następnie utrwalona w samym Rzymie. Zdaje się, że już Cezar musiał z placu boju w Brytanii sprowadzić na pokaz do Rzymu jakiś tabor tych essedystów, aby lud w amfiteatrze lub w cyrku mógł przyjrzeć się ioh ewolucyom, i do takich zapewne widowisk stosuje się alluzya Cycerona „esBedarios spectare* (Ad famil. VII, 10). Stąd zapewne powstała osobna klasa gladyatorów, która przyswoiła sobie ich strój, broń, sposób walki i, rozumie się, nazwę. Może też za cesarstwa tylko z Brytanii ściągano tych gladyatorów. Jakoż Swetoniusz (Calig. 35) opowiada, że jeden E., zwycięzca na konkursie publicznym w Rzymie, przy oklaskach tłumu, z radości uwolnił swego niewolnika, a niewolnikiem tym nie mógł być kto inny, tylko jego towarzysz na wozie, który rzucał dzirytem, podczas gdy on sam manewrował wozem. Zgadza się to doskonale z ustępem Tacyta (Agric. 12), z którego się dowiadujemy, że u Brytanów, wbrew zwyczajowi helleńskiemu, woźnica miał stanowisko wyższe od wojownika. Wyprawy, przedsiębrane za Nerona, nadały tym widowiskom powab szozególny (Seneka „Epist.* 29), i one-to ułatwiły ściąganie E ów. Podlegali oni temu samemu regulaminowi, jak inni członkowie gladyatury (Suet. „Claud*“ 21); wykonywali niekiedy ćwiczenia na arenie przy dźwięku organu, a wówozas podziwiano, z jaką ścisłością najmniejsze ruchy stosowali do taktów muzycznych (Petron. „Satiric.“ 36). Znajdujemy nawet między nimi kobietę. Petro-niusz opowiada o pewnym magnacie, gotującym się wyprawić wspaniałe igrzyska, który, między innè-mi rzadkościami, ma pokazać ludowi eased ary ę. Z tego powodu wynurzano zdanie, między innemi Tacyt (Ann. XIV, 35), że u Brytanów często kobiety z mężami jeździły na wozaoh wojennych i podzielały z nimi niebezpieczeństwa bitwy. Napisy łacińskie (Corp. Inscr. lat. IV, VI) dają nam poznać E ów z Ii II wieku.—Por. Friediänder „Sittengesch. Roms* II⁵, str. 620).

Esseg, Eszeg, ob. Osiek.

Esseisxmis, ob. Esseńczycy.

Essen, 1) E. stolica powiatu miejskiego w pruskiej prowincyi Reńskiej, regency i Düsseldorf, o Ya mili od prawego brzegu rzeki Ruhr, w węźle licznych dróg żelaznych, 79 m. nad p. m ; 92 000 m-ców (1895), w tej liczbie 60% katolików, 38% protestantów, 2% żydów (w roku 1843 zaledwie 7 100 m ców). E. należy do rzędu osad bardzo starożytnych; założone w IX w. było do r. 1802 wol-nem miastem Rzeszy, a w nowszych czasach stało się ogniskiem olbrzymiego przemysłu górniczego i metalurgicznego. Kościół katolicki (Münster), poświęcony w r. 874,je3t jednym z najdawniejszych pomników architektury niemieckiej i zawiera w sobie wiele cennych malowideł oraz przedmiotów sztuki; w ostatnich latach wyrestaurowany stylowo; godną jest uwagi krypta z XI wieku. W E. znajduje się gimnazyum klasyczne i realne, szkoła miejska, instytut głuchoniemych, szpitale, domy sierot, ratusz nowoczesnej budowy w Btylu gotyckim, urząd landrata dla wiejskiego powiatu E., sąd ziemiański, urząd górniczy, izba handlowa i t. d. Przemysł tutejszy należy do najobszerniejszych w państwie Niemieokiem. Kopalnie węgla, na ter-rytoryum miejskiem eksploatowane, zatrudniały w 1888 r. 2 400 robotników i dostarczyły 804 000

ton.; wielkie także są fabryki machin, kotłów parowych, wełny sztucznej, tytoniu, octu. Ale koronę przemysłu esseńskiego stanowią głośne na świat cały i niewątpliwie największe w świeoie zakłady Kruppa, które odlewem dział wszelkiego kalibru zyskały sobie zasłużoną sławę. Założył je w r. 1810 Fryderyk Krupp; syn jego, Alfred, doprowadził produkcyę do dzisiejszego kwitnącego stanu; po jego śmierci, zaszłej w roku 1887, objął zakłady syn jego, również Alfred, a wnuk założyciela. Aby mieć pojęcie o ogromie całości, dość przytoczyć następujące liczby z r. 1888: ogólna przestrzeń, zajęta pod różne oddziały fabryczne wynoBi 8 km. □; ilość robotników 20 960, a wraz z rodzinami 52 809 (w tej liczbie 15 520 dzieci w wieku szkolnym); dzienne zużycie węgla kamiennego 91 wagonów stukorcowych; kotłów parowych czynnych było 286, młotów parowych 92 (od 100 do 5 000 kg. wagi), machin parowych 370 o sile 27 000 koni (prócz lokomotyw własnych i wind parowych). Zakłady posiadają nadto 4 parowce, 134 km. dróg żelaznych, 30 lokomotyw, 888 wagonów, 172 km. linij telegraficznych i 33 stacye. Dla robotników założono 3 kolonie, a w nich zbudowano 1 250 domów. Oprócz tego firma posiada własne kopalnie żelaza i węgla oraz liczne fabryki żelaza i stali w innych miejscowościach. Ilość dział, odlanych w zakładach tutejszych, przenosi 26 000 sztuk.—2) E., powiat w pruskiej prowincyi Reńskiej, regencyi Düsseldorfskiej, 190 km. □, około 148 000 m-ców, przeważnie katolików. Przemysł wysoko rozwinięty: kopalnie węgla dostarczyły w roku 1887 przeszło 115 mil cnt. i zatrudniały 17 300 robotników; w fabrykach żelaza pracowało około 15 000 ludzi, w innych

Änd. S.

W E. istnieje zakład wychowawczy dla dzieci idyotyoznych pod kierunkiem d-ra Alberta i opieką Szarytek.

Essen (herb). W polu srebrnem dwa pasy błękitne: jeden, wycbodząoy z górnego, a drugi z dolnego rogu prawej strony tarozy; łączą się w środku lewego boku tarczy. Na każdym z nich po cztery białe kostki do gry, jedna za drugą umieszczone. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa złote bawole rogi. Herbem tym pieczętuje się saska

;:>5

CO

CC

■tsq

CC

09

SJ

>■

bD

'S

2.

rodiina Essenów, z której August otrzyrcał w 1768 r. indygfenat polski.— Źródła: „Volumina Le-gumu (T. V)I Btr. 799); Siebmaclier »Allgemeines Wappenbuch* (T. III tablica 168).

Essen August Franciszek, dyplomata saski, długoletni przedstawiciel rządu elektorstiego w Warszawie (* około 1720 — f 21 października 1792). JeBt to jeden z najważniejszych, naj-kompetentniej szych świadków naocznych historyi Polski w okresie Stanisława Augusta, gdzie przez lat trzydzieści, na posterunku obserwatora, bez przerwy pozostawał; zaś, niestety, taki mianowicie, którego świadectwo okazuje się najbardziej obciąźającem dla Polski tego okresu. Rodzina Fig 1*2. Essen (herb), Ea pochodziła pierwotnie z Hollandyi; w początku XVII wieku przeniosła się stamąd do Brunświku. Jan E. (f 1656), zostawszy pastorem, wyrzekł się tytułu szlacheckiego, jaki rodzina wyniosła była z Hollandyi; jego wnuk, Marcin, również pastor, podług zwyczajów owego czasu, przyjął łacińskie zakończenie nazwiska, które odtąd brzmiało Essenius. Jego syn, August Franciszek Essenius (* 1687 — f 1758), wstąpił do służby państwowej i został król. - polskim i elekt, saskim radzcą dworu i „O-beramtmannem* w Dreźnie. Syn jego, późniejszy poseł w Warszawie, na d. 7 czerwca 1778, z rozkazu hr. Bi Uhla przyjęty jako kancelista do Gabinetu Tajnego przy zamku królewskim w Warszawie, służył tutaj do 1757 r. W 1751 r. otrzymał tytuł radzoy komissyjnego. Między 1758 a 1760 niema śladu jego działalności służbowej. W 1761 r. mianowany radzcą legacyjnym i wysłany w missyi dyplomatycznej do Gdańska; jego relacye stamtąd znajdują się w archiwum dre-zdeńskiem. W październiku 1763, po śmierci Augusta III go, w charakterze rezydenta wyprawiony do Warszawy, gdzie atoli, z powodu choroby, stanął dopiero w styczniu 1764. Popierał, jak mógł, kandydaturę saską do opróżnionego tronu polskiego, jak wiadomo, bez skutku. Po obraniu Stanisława Augusta, pozostawiony był w Warszawie i umocowany przy nowym królu, który go nie lubił i przez cały blizko trzydziestoletni okres jego dalszego w Warszawie pobytn traktował jako przeciwnika. W 1767 r. otrzymał E. od cesarza Józefa Ii-go szlachectwo w Rzeszy niemieckiej. Na sejmie ekstraordynaryjnym warszawskim 1768 roku dano mu iudygenat polski („Vol. leg.“ VII, f. 800). W r. 1769 mianowany od swego dworu tajnym radzcą legaoyjnym, zaś w 1791 r.t w obeo przewrotów dokonanych w Warszawie przez ustawę 3 maja i widoków sukcessyi saskiej w Polsce, podniesiony do godności posła nadzwyczajnego i ministra pełnomoonego. Złamany wiekiem i podagrą, zmarł w Warszawie w październiku 1792 r., przeświadczony już o niewykonalności zamierzeń sejmu wielkiego; d. 23 października t. r. pochowany na cmentarzu dyssydenckim na Lesznie. Żonaty był z Petronelą de Chesne; dzieci nie zostawił. Jego ważne, niezmiernie obfite doniesienia z Warszawy do ministeryum drezdeńskiego, oraz bezpośrednio na ręce Elektora, prowadzone bez przerwy z wielką sumiennością przez tak długi okres czasu, stanowią w archiwum drezdeń skiem szereg woluminów, skąd po raz pierwszy wydobył je Herrmann w V i VI tomie swojej Historyi Rossyi; użytkowane były również przez Flathego „Die Verhandlungen über die d. Kurfürsten Friedrich-August III von Sachsen angebotene Thronfolge in Polen u. der eächsich Geh. Lega-tionsrath von Essen* (w „Jahresber. d. kgl. sächs. Landessohule Meissen* 1870), przez Reimanua w jego Historyi pruskiej, oraz przez autora niniejszej biografii, w rzeczy o bezkrólewiu 1763—4 roku. Doniesienia E a zawierają mnóstwo nieo-szacowanych przyczynków, nie tylko do spraw dyplomatycznych, Rzeczypospolitej dotyczących, lecz oraz do wewnętrznych stosunków Polski, które zoał on lepiej od wielu krajowców. Jego charaktery styki głównych ówczesnych daiałaczy świadczą zarówno o przenikliwości sprawozdawcy, jak i o jego wtajemniczeniu się we wszystkie szczegóły intryg politycznych, rodzinnyoh i osobistych. Szczególnie ważne są obszerne memoryały, zawierające przegląd spraw ubiegłego roku, które miał we zwyczaju oorocznie, w grudniu, wysyłać, oraz wyczerpujące sprawozdania z przebiegu sejmów. Te doniesienia, zwłaszcza zaś relacye z okresu Sejmu Wielkiego, zasługiwałyby na ogłoszenie drukiem w całości. Są one wprawdzie, jak rzekliśmy, na ogół nader obciążające dla kraju i społeczeństwa, pośród którego urzędował E. Zdawał on sobie z tego sprawę. „Niezawodnie zostanę przedmiotem nienawiści Polaków — pisze E. w memoryale dla swego dworu z d. 1 maja 1784 r.—jeżeli kiedykolwiek dojdzie ich wiadomości, z jaką otwar-tośoią przedstawiam Elektorowi ich sprawy“. Pod tym względem Bię pomylił. Znamy dzisiaj dokładnie treść jego doniesień, lecz autora nie potępiamy zgoła: bo jakkolwiek ta treść dla nas musi być upokarzającą i bolesną, nie ulega przecież wątpliwości, iż owe gorzkie spostrzeżenia, jakie E. zapisywał w swoich depeszach, dyktowała mu, nie stronnośó, interes, ani uprzedzenie, lecz opłakana rzeczywistość, na którą on zapatrywał Bię z oburzeniem uczciwego człowieka i wiernego sługi swojego rządu. Tyle tylko powiemy, iż to o-bursenie niekiedy za daleko prowadzi E-a, iż czyni go, pod koniec zwłaszcza, zanadto rozgoryczonym pessymistą w rzeczach polskich—zbyt łatwowiernym, kiedy chodzi o rzeczy potępienia godne, a zbytnim niedowiarkiem wobec lepszych ludzi i lepszych usiłowań podniesienia kraju. E., wyjątkowym sposobem, nie miał okazyi, jak inni dyplomaci, rozejrzeć się nieco po Europie; całe prawie życie strawił na jednem miejscu, w Warszawie; to go uczyniło gruntowniejszym znawcą stosunków

Pr J. P.

miejscowyoh, lecz zarazem pozbawiło go sprawiedliwej skali porównawczej. Gdyby E był miał sposobność poznać spółcaesne stosunki polityczne i społeczne w innych krajach: w Berlinie, Wiedniu, Paryżu, Petersburgu, ten człowiek uczciwy byłby zapewne mniej surowym sędzią rzeczy warszawskich i polskich. To też z takiem dopiero zastrzeżeniem, na zasadzie takiej skali porównawczej, należy czynić użytek z ważnych i z dobrą wiarą zeznawanych, lecz jednostronnych świadectw E-a o spółczesnyoh dziejach polskioh. Wiadomości biograficzne, tutaj podane, zostały nam uprzejmie dostarczone przez zarząd królewski saskiego Archiwum Głównego, na zasadzie akt służby E-a. — Por. zresztą krótką notatkę biograficzną przez Flathego w „AUg. D. Biogr.“ T. VI (1877). *■

Essen, hrabia Hans Henryk (* 1755 — f 1824), marszałek szwedzki, poświęciwszy się służbie wojskowej, zwrócił na siebie uwagę króla szwedzkiego, Gustawa Iii-go, który go wkrótce zamianował dowódzcą gwardyi konnej. W r. 1800 został głównym wodzem wojsk szwedzkich, walczących na Pomorzu, które syzkał dla Szweoyi na mocy pokoju, zawartego z Francyą w roku 1810. Od roku 1814 był gubernatorem Norwegii.    N-

Essencya (farm.), zwykle wyraz ten oznacza wyciąg wyskokowy jakiego leku roślinnego, albo zwierzęcego, jest zatem zupełnie tern samem, co nastój a. nalewka lecznicza ( Tinctura); niektóre wszelako farmakopeje odróżniają dwa te wytwory i przepisują wyrób E i ze świeżo wyciśniętego soku roślin, zmieszanego następnie z równą częśoią wyskoku. We Francyi zwykle, a w Niemozeoh często, E mi nazywane bywają t. zw. olejki lotne (Olea aetherea).

Esseńczycy (’Esayjvof, ’Eaaatoi, Esseni). Imię żydowskiej sekty, która istniała w Palestynie za czasów drugiej świątyni. Wiadomości o niej przechowali nam przeważnie dwaj autorzy żydowscy, piszący po grecku: Filon Aleksandryjski (Quod omnis probus liber § 12—13, Opera ed. Mangey II, 457—459 i fragment u Euzebiusza, Praepara tio evangelic* VIII, 11, którego autentyczność jest jednakże wątpliwą) i Flawiusz Josephus (Bellum judaicum II, 8, 2—13; Antiquitates XIII, 5, 9; XV, »0, 4—5; XVIII, 1, 6). Oprócz tègo znajdujemy krótką lecz treściwą wzmiankę u Pliniusza (Historia Naturalis V, 17). W literaturze talmudycznej napotykamy, o ile się zdaje, jedyny raz imię tej sekty, a także znajdujemy w niej ślady jej nauki. Etymologia nazwy tej sekty jest zagadkową i dońziś dnia niepewną. Filon zestawia ’Eaaalot z oaioi=pobo źni, religijni; ale jest to tylko gra słów bez żadnej realnej wartości, tembardziej, że słowo E., jako oznaczające sektę żydowską w Palestynie, jest niewątpliwie pochodzenia semickiego. Dawniej wyprowadzano ową nazwę z aramejskiego ’äsä=le-czyć; ale nowsze badania wykazały, że lecznictwo nie było cechującą attrybuoyą E ów. Większość uczonych przychyla się teraz do zdania Ewaida i Hitziga, według których] słowo E. pochodzi z syryjskiego chase, pobożny, które brzmi w 1. m.

Encykl. P<msz ni»*tr. Zeszyt 161. T. 20 ty.

chase n, chasajjâ. Pierwszej formie odpowiada greokie ’Ecst/jvoi, a drugiej—'Ematot (ze zmiękczeniem gardłowego eh).

Według Pilona i Fiawiusza, dosięgła liczba E ów około czasów Chrystusowyoh do 4 000, Żyli oni rozproszeni po całej Palestynie, po części we własnych koloniach nad morzem Słonem, a po części po rozmaityoh miastach i wsiach. Stanowili zupełnie zorganizowany zakon z ściśle przepisanym regulaminem. Pragnący wstąpić do zakonu podlegał podwójnemu nowieyatowi: najprzód musiał żyć przez cały rok po za obrębem zakonu, stosując się atoli ściśle do wskazanego trybu życia, i otrzymywał tymczasowo, jako znak przynale źuości do bractwa: topór (symbol pracy), fartuch (dla przypominania obrządku umywania się, który E. odbywali opasani fartuchem) i białą suknię (strój zakonny). Jeśli nowieyusz wytrzymał próbę przez ów rok, natenczas wchodził w bliższy stosunek z bractwem, ale nie był jeszcze właściwym jego członkiem. Brał udział w obrządku umywania się, ale jeszcze nie we wspólnych ucztach. Dopiero po dalszych dwóch latach zostawał dopuszczonym i do tych ostatnich. Przed ostatecznem przyłączeniem się do zakonu musiał jeszcze złożyć przysięgę (która była zarazem jego ostatnią, gdyż zakon bu-rowo zabraniał przysięgać), źa będzie cscił Boga, zawsze się kierował sprawiedliwością, że będzie posłuszny swoim przełożonym, a przedewszystkiem, że nie będzie zdradzał żadnych tajemnic zakonu. Wszyscy członkowie dzielili się, stosownie do czasu swego wstąpienia do zakonu, na cztery klasy, które żyły w zupełnej separacyi, tak, iż członek wyż szej klasy uważał się rytualnie za skalanego jeżeli go się dotknął członek niższej klasy. Bliższe jednakże szozegóły o tym podziale klas nie przechowały się. Być może, że pierwszą klasę stanowiły dzieci, przyjęte dla wychowania ich w za-sadaoh essenizmu (ob. niżej), drugą i trzecią—owe dwa typy nowioyus&ów, a czwartą—właściwi csłon-bowie. Przełożeni mieli nieograniczoną władzę nad swymi podwładnymi, tak, że cez ich pozwolenia żadnemu członkowi nie wolno było uczynić choćby najmniejszej rzeczy. Zakon miał też swoje właBne sądownictwo, którego główną działalnością była pracedura wykluozania niegodnych członków.

E. hołdowali zasadzie wspólności majątku. Każdy członek uważał się tylko za dozorcę swego mienia i był obowiązanym dać drugiemu to, czego tamten potrzebował a on posiadał. Mieli także wspólną kasę, którą zawiadywał umyślny dozorca. W kaźdem mieście, zamieszkiwanem przez E-ów, był gospodarz, który troszczył się o przybywających obcych członków; wspierano także i nie członków. Za główne zasady swego trybu życia uważali E. wstrzemięźliwość i pracowitość; każdą przyjemność i wygodę poczytywali za zło, wszelki przepych był im wzbroniony. Większość ich żyła w celibacie; przyjmowali jednak obce dzieci, które wychowywali w swoich zasadach. U pewnej gałęzi E-ów małżeństwo było wprawdzie dozwolonem, ale i to z roz-maitemi ograniczeniami. Zajmowali się przeważnie rolnictwem i rzemiosłami, każde zajęcie zaś, mające na celu powiększenie majątku, zwłaszcza handel, żegluga i t. p., było surowo wzbronione. Niewolnictwo było wykluozonem, każda przysięga zabronioną i zresztą niepotrzebną, gdyż jedną z pierwszych zasad E ów było ścisłe trzymanie się prawdy w każdym wypadku i stosunku. Tryb życia ich był nadzwyczaj skromny. Przed wzejśoiem słońca nie wolno było mówić nic o rzeczach świeckich; dzień rozpoczynał się modlitwą, potem praca aż do godziny piątej dnia (t. j. do 11-ej z rana), potem rytualne umywanie się w zimnej wodzie i wspólna, nadzwyczaj skromna, uczta, przy której odbywały się także modlitwy. Następnie znowu praca aż do zmierzchu i druga podobna uozta. Sobotę obserwowali z jak największym rygorem. Sprzeciwiali się składaniu krwawych ofiar, posyłali atoli podarunki do świątyni jerozolimskiej.

E. nie zajmowali się filozofią spekulatywną, t. j. logiką i metafizyką, lecz tylką etyką, a nauce tej był poświęcony przeważnie dzień sobotni. Mieli też własną literaturę, której jednakże nie znamy, gdyż każdy nowowstępujący musiał także przysiądz, że nie będzie wydawał tajemnic ich nauki. To też wiemy bardzo mało o ich poglądach. Wogóle stali na gruncie nauki żydowskiej i wyróżniali się tylko niektóremi zasadami i zdaniami. O ile wiemy, nauczali oni np., że dusza jest stworzona z nadzwyczaj delikatnego eteru, że była pierwotnie doskonałą i że przez grzech została ujętą w więzy, za które uważali ciało. Śmierć dopiero oswabadza duszę od owych więzów; oswobodzona a nieśmiertelna, unosi się ku niebu, ciało zaś, jako materya ziemska, ulega zniszczeniu. Mieli też E , o ile się zdaje, bar dzo rozwiniętą naukę o aniołach, gdyż nowo wstę-dujący musiał także przyrzec, że będzie zachowywał w tajemnicy imiona aniołów, których się nauczy. Josephus powiada, że wierzyli w jakieś fatum (•/) etp.ap|jivrj), które panuje nad człowiekiem, tak, iż wolna wola została prawie z doktryn ich wykluczoną. Ale nietrzeba myśleć, iżby wierzyli w fatalizm, tylko według nich Opatrzność kieruje każdym czło wiekiem i trzyma go w swojej władzy.

Bardzo nierozjaśnionem jest powstanie esseni zmu, t. j. jak się wytworzył, na jakich podwa linach powstał i pod jakim wpływem się rozwinął. To też zdania uczonych są tu bardzo podzielone. Większość uważa go za wytwór czysto - żydowski, jako spotęgowanie nauki faryzeuszów, przyczem jedni (Ritschl) sądzą, że E. starali się swojem postępowaniem urzeczywistnić ideał, postawiony Izraelowi od samego początku jego istnienia, t. j Btać się królestwem kapłanów (ob. Exod. XIX, 6); inni znowu (LuciuB) widzą w E-ach resztki „pobożnych* (Chasidim) z czasów Maobabeuszo-wych, które się potem odwróciły od świątyni jerozolimskiej, uważając ją za nielegalną, a stąd pochodzi ów wstręt do ofiar. Inni nareszcie (Hdgenfeid) uważają ich jako apokaliktyków, którzy przez pobożny tryb życia chcieli dotrzeć do szczytu daru proroczego. Są i tacy, którzy widzą w essenizmie wpływy religii buddyjskiej i zendzkiej, ale wpływy te są nieprawdopodobne. Natomiast Zeller, znany historyk filozofii greckiej, wykazał, że do wszyst-kich osobliwośoi, cechujących sektę eBseńską, można znaleźć parallele w nauce pitagorejskiej, które nie mogą być przypadkowemi, tak np. celibat, rytualne umywanie się, biała odzież, wstrzymywanie się od przysięgi, a zwłaszcza ów dualizm duszy i ciała. Nauka pitagorejska jest też znacznie starszą od esseńBkiej, a ponieważ, począwszy od Aleksandra Wielkiego, kultura grecka nie przestawała wywierać swego wpływu na Palestynę, więo taka zależność essenizmu jest bardzo możliwą a nawet prawdopodobną. Jedna tylko okoliczność stoi nam na przeszkodzie: oto, że wszystkie te cechy, które są wspólne obu naukom, nie są pochodzenia czysto greckiego, lecz wschodniego, być więc może, że i E., i Pitagorejczycy czerpali ze wspólnego źródła. Możemy w każdym razie zgodzić się na owe dwie tezy, postawione przez Schürera: 1) Essenizm to przeważnie wytwór czysto żydowski.—2) To, oo jest w nim obcego, nieźy-dowskiego, ma najwięcej łączności z nauką pita-gorejską.

O historyi i loBach E-ów wiemy również bardzo mało. Najstarszy Esseńczyk, którego imię się przechowało, jest Judasz, który żył za czasów króla Arystobula (105 — 104 przed Chr.). Essenizm powstał więc najprawdopodobniej w II wieku prz. Chr. Za czasów Chrystusowych sekta ta była jeszcze pełna sił i żyoia, ale wszelkie mniemania o stosunku Jezusa do essenizmu są nadzwyczaj hypotetyczne, i należy tu być bardzo ostrożnym. Wojna z Rzymianami musiała im zadać ogromny cios i prawdopodobnie schronili się, również jak pierwBi Chrześcianie, na wsohód Palestyny, gdzie echo wojny nie dochodziło. Tu musiało nastąpić zlanie się z młodym naówczas Chrystyanizmem, do którego wnieśli niektóre swoje nauki i poglądy (ob. E bio ni ci, T. XVIII, str. 758). Resztki ich należy widzieć w owej sekcie Ossejczyków, o której wspomina Epifaniusz (żył w IV w.).

Literatura o E-ach jest nadzwyczaj obszerna; przytaczamy tu tylko najważniejszą z drugiej połowy tego wieku: Frankel „Die Essäer nach thal-mudischen Quellen“ (w „Monatsschrift lür Gesch.

u. Wi8sensch. d. Judenthums” 1853, str. 30—40, 61—73); Ritschl „Ueber die Essener“ (w „'Theologische Jahrbücher” 1855, str. 316—360); Hilgenfeld „Die jüdische Apokalyptik* (1857 str. 243—286, w „Zeitschr. f. wissensoh. Theologie“ 1858, str. 116 ns. 1860, str. 358 ns. 1867), str. 97 ns. 1868, str. 343 ns. 1871, str. 50 ns. i 1882, str. 257 ns.); „Ketzergeschichte des Urchristen-thums* (1884, str. 87—149); Derenbourg ,Hi-stoire de la Palestine* (1867, str. 166—175 460 — 462); Tidemann „Het Essenisme" Leida, (1868); Clemens „Die Quellen lür d e Geschichte der Essener“ (w „Zeitschr. f. Wissensoh. Theologie" 1869, str. 328—352); Geiger w „Jüdische Zeitschrift für Wissensch. u. Leben“ (1871, str. 30—56); Lightfoot „St. Paul’s Epistles to the Colossians and to the Philemon" (wyd. 2-e, Londyn 1876, str. 82—98, 349—4l9j; Zeller „Die Philosophie der

Griechen“ (tom III, druga połowa, wyd. 3 e, 1881, str. 277—338); Lucius «Der Essenismus in seinem Verbältniss zum Judenthum“ (Strassburg 1881); Schürer „Geschichte des jüdischen Volkes im Zeitalter Jesu Christi“ (wyd. 2-e 1886, tom II, str. 467—493'); Graetz «Geschichte der Juden“ (torn III wyd. 4 e 1888, str. 91 ns., 276 ns. 697—703); Weinstein «Beiträge zur Geschichte der Eseäer“

Dr S. P.

Dr A. P.

E. D.

And. S.

Esser Henryk (* 15 lipea 1818 w Mannheim — f 3 czerwca 1872 w Salzburgu), znakomity kapelmistrz i kompozytor muzyczny, zwłaszcza pieśni na głosy męskie. W 1838 E. był koncertmistrzem, a następnie dyrektorem orkiestry teatru w mieście rodzinnem. W 1847 został mianowany kapelmistrzem wiedeńskiego teatru »Kärtnerthor“, w 1857 kapelmistrzem Dworu Au*tryackiego. Po wysłużeniu emerytury w 1869 r. E. osiadł w Salzburgu, gdzie mieszkał aż do śmierci. Napisał wiele pieśai na głosy męskie, z których znaczna część dużej popularności dostąpiła. Oprócz pieśni E. skomponował kilka oper (»Silas*, przedstawiona w Mannheimie 1840, „Riquiqui* — w Akwizgranie 1843, „Die beiden Prinzen“ — w Monachium 1845 i t. d.); nadto: symfonię, suitę, kwartety i t. p.; te jednak o wiele mniejszem, aniżeli pieśni i chóry męskie, cieszyły się powodzeniem.

(1892).

Essentuki, osada lecznicza na Kaukazie, w obwodzie Terskim, 603 m. nad p. m.,    28 źródeł

siczawy alkaliczno - solnej i alkaliczno - muryatycz-nej; położone w błotnistej górskiej dolinie nad rzeczką tegoż nazwiska, w dali górskie szczyty „Swismu” 819 m. i »Biała Krucza“ 772 m. nad p. m. Brak zupełny lasów, roślinność wogóle bardzo słaba. Średnia temperatura lata 19°R, maksymalna 39°R minimalna 7.5°R, ciągłe mgły, częste deszcze, a nierzadko i burze. Nagminnie, jako endemia, panuje tu malarya. Wskazana jest powyższa szczawa w nieżytowych cierpieniach dróg oddechowych, przewodu pokarmowego, pęcherza moczowego lw kamicy żółciowej. Urządzenia kąpielowe dość dobre, lecz brak odpowiednich i wy-godnyoh lokali dla chorych; pobyt drogi. Kuracya kumysem i kefirem. Sezon od maja do połowy września. Do Piatigorska 15 wiorst, do stacyi kolejowej drogi żelaznej Rostowo - Władykaukas-kiej »Mineralne wody“ 35 wiorst.

Essenwein August, arohitekt niemiecki, badacz zabytków starożytnej architektury i konserwator dzieł sztuki (* 2 listopada 1831 r. w Karlsruhe—f 13 października 1892 r. w Norymberdze). Studya speoyalne odbywał w Karlsruhe pomiędzy r. 1847— 52. następnie kształcił się w Berlinie, Kolonii, Wiedniu i Paryżu, a w r. 1856 przybył znów do Wiednia, gdzie objął posadę budownioiego kolejowego. W r. 1864 mianowany został radzcą budownictwa w Hradcu, w rok później profesorem wyższej szkoły technioznej w temże mieście, a w r. 1866 powołano go na prezesa Muzeum Germańskiego w Norymberdze, na którem-to stanowisku do końca życia pozostawał. Muzeum w Norymberdze głównie E-i zawdzięcza uporządkowanie zabytków i znaczenie, jakiego nabyło przez wydawnictwa katalogów, opisów i objaśnień. Prace Bwoje E. pomieszczał w „Anzeiger für Kunde der deutschen Vorzeit“, a niezależnie wydał »Kunst-und kulturgeschichtliche Denkmale des Germanischen Nationalmuseums“ (Norymberga 1877),; „Quellen zur Geschichte der Feuerwaffen“ i »Die Holzsohnitte des XIV i XV Jahrhunderts im Germanischen Museum“. Opracował również szkice do robót restauracyjnych: katedry w Bonn, kościoła św. Wawrzyńca w Norymberdze i kościołów św. Maryi na Kapitolu i św. Marcina w Kolonii. E. badał również zabytki architektoniczne i naszego kraju, a prace swoje ogłosił w wydawnictwie: „Die mittelalterlichen Kunstdenkmale] der Stadt Krakau* (Norymberga 1867 r.). Gorliwy współpracownik wielu wydawnictw archeologicznych, E. oprócz prac powyżej przytoczonych, ogłosił drukiem: »Nordeutsch-lands Backsteinban im Mittelalter“ (36 Tablio s tekstem); »Bilderatlas zur Kulturgeschichte“ (Lipsk 1884); «Die Wandgemälde im Dom zu Braunschweig* (1881); wreszcie był współpracownikiem „Handbuch der Architektur“ Durma).

Essequibo, 1) E>, rzeka w Guyanie Brytań-skiej (Ameryka Połudn.), ma źródła na północnym stogu wyniosłości rozciągających się na granicy z Brazylią, pod 0°40' s*. pn., płynie ku północy przez krainę pagórkowatą, bardzo urodzajną, wpada do Atlantyku lejkowatem uściem, w którem leżą liczne wyspy. Długa 960 km., dorzecze ma 115 000 km. □, lecz rozwinięte jest ono tylko na lewej stronie, gdzie wpadają do E. znaczne i zasobne w wodę rzeki, jak: Rupununi, Potaro, Mazaru-ni i największa ze wszystkich Cuyuni; z prawej strony prawie niema dopływów. — Żegluga wielce jest utrudniona z powodu mielizn w uściu, a prą-dowin i wodospadów w środkowym biegu; wszakże podczas przypływu większe statki chodzą w górę rzeki 70 km., a mniejsze, przy odpowiednim poziomie wody, 700 km.—2) E., prowincya Guya-ny Brytańskiej, na lewym brzegu dolnej rzeki E ,—bardzo żyzna, z bujną wegetacyą zwrotnikową, — ma około 25 000 m-ców, nie licząc dzikich plemion Indyan ze szczepów Guaraunos i Gu-aicas.

A. Pol.

Essex, 1) E , hrabstwo w Anglii południowo-wschodniej, granicay na wschód z m. Północnem, na północ z hr. Cambridge i Suffolk, od którego oddziela je rzeka Stour, na południe z hr. Kent, oddzielonem przez Tamizę, na zachód z hrabstwami Middlessex i Hertford. Wybrzeże na północy piaszczyste, ku południowi złożone z żyznych marszów, któremi pokryte są i nadbrzeżne wyspy Mersea, Foulness i t. p. Wnętrze płaskie, gdzieniegdzie sfałdowane niewielkiemi pagórkami, zwłaszcza w południowej stronie, gdzie wyniosłość Lang-don ma 189 m. Klimat łagodny, ale wogóle mglisty. Z rzek główniejsze: Tamiza z lewemi dopływami Lea i Roding, oraz pobrzeżne rzeki: Black-water (Chelmer—Pant), Colne i Stour. Grunt wogóle żyzny i dobrze uprawny; 64°/₀ ogólnej przestrzeni zajmują pola orne, 22¹/₃°/₀ łąki i pastwi-; ska, 2.7% lasy; te ostatnie głównie na południu.

Rolnictwo w stanie kwitnącym. Inwentarz żywy przedstawiają głównie owce cienkowełniste i wyższych ras nierogacizna. Rybołówstwo i hodowla ostryg nie bez znaczenia. Przemysł w stosunku do innych hrabstw angielskich mniej rozwinięty, gdyż hrabstwo ma charakter przeważnie rolniczy i pozbawione jest skarbów mineralnych; są tu jednak fabryki machin i wyrobów żelaznych, browary, warsztaty okrętowe. Stolicą jest Chelmsford nad rz. Chelmer; naj ważniejszem zaś miastem hrabstwa—Colchester. W dawnych czasach kraina ta pokryta była wielkiemi borami, śród których mieszkały wojownicze plemiona i niejednokrotnie dały się we znaki Rzymianom, dopóki ci ostatecznie nie podbili kraju. Następnie jako Eastseax,

go ze wszystkich hrabiów E., kochanka królowej angielskiej, Elżbiety, o 34 lata od niego starszej, u-rodz. w Netherwood, w hr. Hereford, d. 1 i. lipoa 1567 r. Ojcieo odumarł go 9-letniem dzieckiem, pod opieką lorda szambelana Sussexa i Burleigha. Dziecko było niezwykle zdolne i piękne. W dziesiątym już r. ź. młody Robert mówił po łacinie i po francusku, równie dobrze, jak po angielsku. Na początku r. 1577 wziął go do siebie Burleigh; w maju t. r. oddał do Trinity College w Cambridge. Tegoż roku święta Bożego Narodzenia spędził E. na dworze Elżbiety; zuchwały chłopiec nie dał się jej pocałować iw jej obecności nasadził sobie kapelusz na głowę. 14-letnie hrabiątko było już mugistrem sztuk wyzwolonych i skończonym ozłowiekiem. Do r. 1584 mieszkałE. w domu ojcowskim w Llanfey, w hr. Pembroke, w warunkach dość skromnych, jak na earla, ojciec bowiem zostawił mu był fortunę mocno nadszarpniętą. Ojczym, Leicester (ob. Dudley), pokazał Elżbiecie już młodzieniaszka. W sierpniu 1585 r. wyruszył E. z Leicesterem do Niderlandów przeciwko Hiszpanom, jako generał of the horse (generał jazdy). Na jesieni kazała mu królowa przyjąć do swego zamku Chartley Maryę Stuart, która też tutaj mieszkała od stycznia do 24 września 1586. E. był wtedy z ojczymem w Hol-landyi; generalskich zdolności nie okazał, ale hulaszcze niepospolite; w końcu wszakże wyprawy Lei-cestera odznaczył się męstwem pod Zutphen (wrzesień 1586), za co został rycerzem własnej chorągwi (knight-banneret). Wkrótce po powrocie do kraju ojczym wprowadził go na dwór. E. był już wtedy młodzieńcem: Elżbieta przykuła go odrazu do siebie. E. z początku niewiele sobie z niej robił: kiedy nastawała na niego, aby rodzoną swą siostrę z domu swego wyrzucił, nie UBłucbał, zabrał się i odjechał do Burleigha. Królowa posłała za nim do Sandwich; dał się przebłagać. Na Boże Narodzenie 1587 r. otrzymał urząd master of the horse. W Jecie 1588 r, podczas Armady, trzymała go E. przy sobie w Tilbury. Wzsjemua nienawiść E a i Raleigha wytoczyła się aż przed radę tajną; ta nakazała obu ulubieńcom królowej pogodzić się, tak, aby ona sama o uioiem nie wiedziała. E. nie mógł znieść upokorzenia i w styczniu 1589 r. uciekł od Elżbiety, zostawiając aż 40 listów: do samej królowej, do rady tsjoej i do panów. Z Drafcem i Norrisem, który miał osadzić na tronie ofiarę Filipa II, Dom Antonia, popłynął na Atlantyk i w maju przybił pod Lizbonę. Zaraz wszystkich Hiszpanów, jacy byli, wyzwał na rękę za sprawę „swej pani“. Przebłagany listami Elżbiety, powrócił. Skąpa oblubienica wkrótce po zgodzie dopomniała się zwrotu danych dawniej 3 OüO f. st. E. musiał sprzedać dobra w Huntingdonshire; ale dostał zaraz słodkie odszkodowanie: the farm of sweet wines (dzierżawę win słodkich), po swym pierwszym ojczymie. W c a-sach t. zw. Mar-Prelate Controversy E. przechylał się ku Purytanom, a po śmierci

Aad. S.

Estrasaxonia (t. j. Saksonia wschodnia) tworzyła wraz z Middlesexem i Hertfordem jedno z królestw anglosaskich; w r. 527 E. wyodrębnił się na samodzielne księstwo, którem zawładnął Kent, później królowie Mercyi przyłączyli je wraz z Kentem do swej dzielnicy. Droga bita za czatów rzymskich wiodła tędy do Colchesteru, który wówczas był ważną osadą handlową.—2) E., nazwa kilku hrabstw w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, jak Dp. w Massachussets zó stolicą Salem, w New Jersey ze stolicą Newark, w NewYork ze stolicą Elizabethtown, w Wirginii ze stolicą Tap-pabannock.

Essex, tytuł hrabiowski trzech rodów angielskich: Bourchier, Capel uf Hadham i Devereux (ob.).

I,    Najpierwszym, -który go otrzymał, był 1)

Henryk Bourchier (f 4 kwietnia 1483), syn Wilhelm» B. hrabiego d’Eu (ang. Ewe). Przez mał-ż eństwo z Izabellą, córką hrabiego Cambridge, spo-Wjnowacił się z Yorkami. W wojnach z Franoyą uo zestnicsył w latach 1430 i 1440; w zawodzie cywilnym w r. 1445 otrzymał podskarbiowstwo całego królestwa i sprawował je przez ćwierć wieko.

W r. 1456 od Henryka VI dostał zarząd hrabstwa Lancaster. Pod Northampton walczył w sprawie Edwarda IV, siostrzeńca swej żony, a po jego wstąpieniu na tron otrzymał d. 30 czerwca 1461 tytuł hrabiego E. W r. 1473 przez krótki czas pełnił obowiązki strażnika wielkiej pieczęci. Jego wnukiem był Henryk, trzeci hr. E. B. (f 1539), członek rady tajnej Henryka VII. W r. 1497 król wysłał go przeciwko powstańcom w Blackheath, w r.

1500 waiął z sobą na zjazd z księciem Burgundz-kim Maksymilianem w Calais. W r. 1501 E. sprowadził do Anglii Katarzynę Arragońską jako narzeczoną Henryka VIII, który, zostawszy królem, zamianował go dowódzcą swej gwardyi i używał do wielkich ceremonij dworskich jako kierownika. Och-mistrzostwo to przyczyniło mu się do śmierci: spadł z konia i zabił się na miejsou. W wojnach z Ludwikiem XII i Karolem VIII bił się E. pod Thó-roaanne i Tournai (1513).

II.    W roku 1572 tytuł earl of E. przeszedł do rodu Devereux. Pierwszy otrzymał go w tym redzie Walter (ob. mniejszej Encyklopedyi j Walsinghama (1590) popierał na sekretaryat E. T. XV str. 466); śmierć przeniosła hrabiostwo j Davisoua. W tym czasie również ożenił się po-w r. 1576 na jego syna Roberta, najgłośniejsze- ! tajemnie z córką Walsinghama, wdową po Filipie

Sidneyu. Elżbieta zawrzała gniewem: porwała wszystkie papiery E-a i nakazała mu żonę odesłać do matki. Z krótkotrwałej Àrkadyi skorzystał a-wanturnik, aby sobie wyprosić dowództwo posiłków dla Henryka IV-go przeoiwko Lidze (21 lipca 1591). Stanął pod Rouen: chcąc dotrzeć do króla, do Birona, wziął garstkę swoich dzierżawców i osadników z Chartley, i przedarł się przez Nor-mandyę. Po powrocie w początku września u-cierał się z Ligą, a jako wódz dopuszczał się ciągłych zdroźnośoi. Królowa, stęskniwszy się, odwołała go z Francyi, ale tylko na krótko. Dnia 21 października, łzy lejąc, wrócić mu pozwoliła. 0-blęźenie szło źle; E. się nudził. Dla urozmaicenia sobie życia wyzwał na pojedynek Villarsa: stary odmówił, a Elżbieta przysłała wodzowi napomnienie, jakby dzieciakowi. W grudniu miała go znowu przy sobie, a w styczniu już na jego miejsce posłała Williamsa. Odtąd zaczęła się objawiać w E e ambicya polityczna: wprowadzał swoje kreatury do parlamentu, zajmował się polityką, wiązał się z ludźmi robiąoymi dzieje. Franciszek Bacon wróżył mu wtedy wielką przyszłość i uważał go za .najlepsze narzędzie do zrobienia osegoś dobrego w tern państwie“. Pisał mu listy, powinszowania, traktaty (Profitable instructions for Travellers); od r. 1592 był jego stałym doradzcą politycznym. Telemak daremnie starał się dla swego mentora w r. 1593 o attor-nejBtwo, a w 1594 o sollicitorstwo generalne Od chwili wejścia do rady tajnej (25 lutego 1593), zaczął stale bywać w Izbie Lordów. Bacon dał mu na sekretarza swego brata, Antoniego, niepospolitego dyplomatę. Przez niego korrespondował ulubieniec Elżbiety z Henrykiem, z Jakóbem VI m Szkockim. Kancellarya dyplomatyczna E-a była drugiem Foreign Offioe. Zapragnął wreszcie czynu: w r. 1594 sprowadził Bobie owego Dom Antonia, daremnie wynoszonego na tron, i z jego pomocą zrobił wrzekomy spisek szpiegów króla hiszpańskiego na życie królowej. Hersztem miał być lekarz Elżbiety, Roderigo Lopez, żyd hiszpański. Dmąc w powodzenie, doniósł E. Elżbiecie o niebezpieczeństwie: nazwała go „zuchwałym młokosem”. Lepiej wyszedł na rozprawie o uchronieniu Anglii od najazdu: od 1595 r. panowała już zgoda. Cały ten rozrost polityczny E-a dokonywał się w przeciwieństwie do Cecilów. W r. 1596 przekonał E. Elżbietę, że dobrze będzie systematycznie napadać na i orty hiszpańskie. Tego samego roku d. 7 kwietnia Hiszpanie zdobyli Calais, a Irlandczycy wyglądali ich jak zbawców. E. przed wyprawą zajął się ii a miejscu obwarowaniem Do-veru. Daremnie Henryk IV zachęcał go do wylądowania ze znaczniejszą siłą we Franoyi. E. trwał w myśli raz powziętej. W Plymouth zorganizował wyprawę i d. 1 czerwca na czele jej wyruszył, pożegnany modlitwą, skomponowaną ad hoc przez Elżbietę. Doświadczenie Raleigha, — w podróży do Wirginii — wielce było E i po-źytecznem: królowa pogodziła zapaśników. W długim liście do rady tajnej zobowiązał się E. „wbić Hiszpanii nóż pod żebro”, zdobyć Kadyks. Flota z 93 okrętów w 4 eskadrach miała 13 000 załogi. Próoz E a i Raleigha dowodzili eskadrami obaj Howardowie. Dnia 20 ozerwca (1596) stanęli Anglicy na zachód od Kadyksu; rada wojenna przyjęła projekt Raleigha: uderzyć na Hiszpanów w zatoce. Pogrom był zupełny. E. wylądował, zaskoczył nieprzyjaciela pod bramami i dostał się na rynek. Miasto się poddało (d. 21 czerwca). Koledzy chwalili porządek i karność, Europa podziwiała, nawet współzawodnik, Raleigh, pochwał nie szozędził. Zdobywcy, głównie Hollendrzy, dopuszczali się gwałtów; E. pozwolił na rabunek. Choiał on ruszyć w głąb Andaluzyi, ale rada wojenna wolała trzymać się morza: już dnia 5 lipca zabrano się do powrotu. Pod Faro zatopiono okręty hiszpańskie. Nawprost Lizbony zażądał E. 12 okrętów dla zaskoczenia galer ze złotem: znowu rada odmówiła. Dnia 10 sierpnia eskadra samego E-a była z powrotem w Plymouth; łup wojenny obliczono na 13 000 f. st., co na owe czasy było summą znaczną. Elżbieta zapałała zazdrością, ale ją taiła i łask swoich faworytowi nie cofnęła. D. 17 marca 1597 r. zamianowała go mistrzem artyleryi, a d. 15 czerwoa t. r. postawiła na czele nowej wyprawy do Hiszpanii. Tym razem już mu się nie wiedzie: burza rozpędza mu flotę raz i drugi; on sam nie umie sobie radzić, traoi głowę. Za powrotem do Anglii zastaje chłód na dworze. Nieprzyjaciele umieli już zrobić podkop pod tę ufność, jaką go darzyła namiętność 64-lemiej kobiety. Zuohwały, jak zawsze, zamiast odzyskiwać łaskę, pogardził nią, ale tylko pozornie, porzucił dwór windsorski i zamknął się w swoim zamku w Wanatead. Elżbieta zatęskniła do niego, ściągnęła go do Windsoru i do wszystkich łask dawniejszych dodała jeszcze tytuł hrabiego marszałka Anglii, umyślnie dla niego utworzony. Zgoda wszakże trwa krótko. E. romansuje stale z Maryą Howard i Elżbietą South-well, miewa jeszcze przelotne stosunki z Elżbietą Brydges i panną Russell. Królowa o wszystkiem się dowiaduje: opętała ją furya gniewu. Przyszło do sceny, która przy układności naszego wieku nie znalazłaby dziś miejsca dla siebie nawet w prostych mieszczańskich izbach. Jednego dnia na radzie dworskiej, pomiatany przez kochankę, E. odwrócił się do niej tyłem i nazwał ją starym rozklekotanym gruchotem. Elżbieta odpowiedziała policzkiem, krzycząc: „Kaź się obwiesić!“ Ale i teraz się pogodzili. Rok cały upłynął we wzajemnem zadowoleniu. Kiedy w roku 1599 wybuchło w Irlandyi powstanie Tyrone’a i O’ Neilów, Elżbieta nie znalazła lepszego dowódzcy od E-a. Była to dla niego ostatnia sposobność do okazania się człowiekiem wyższym nad hańbiące miłostki. Nie skorzystał z niej E. Pozbawiony wyższych zdolności wojskowych, choiał własnym rozumem się rządzić, lekceważył rozkazy królowej, opinie i polecenia rady tajnej; ale, dowiedziawszy się o nieprzychylnem usposobieniu dworu, rzuoił dowództwo i przyleciał do Anglii, aby zburzyć roboty „intrygantów”. Przepełnił już ozarę. Elżbieta, zgodnie z radą swoją, pozbawiła go wszelkich godności i skazała na więzienie be« Btraży we własnym jego zamku. Uwolniony na wstawienie się Bacona, ukuuł dziecinny spisek z hałastry, z katylmarnyoh egzystencyj, i postanowił gwałtem odzyskać utraconą pozycyę dworaka i kochanka. Policya dworska dowiedziała się o knowaniach. Bawił wtedy w mieście E., z marnerai marzeniami swemi, zgoła bez obaw, kiedy nagle spadło na niego ramię sprawiedliwości królewskiej. Nikt nie śmiał już go wtedy bronić, a ów Bacon wystąpił przeciwko niemu jako oskarżyciel, urząd ten zaś spełnił z surowością, jakaby wrogo wi nawet wystarczyła. Jego Relation of treasons and intrigues przeciwko E-i pozostanie dowodem jego podłości. Po wyroku śmierci Elżbieta zawahała się, ale w końcu położyła podpis. Kochanek dał głowę katu d. 21 lutego 1601 r. w Londynie. Niewiele brakło już do wydarcia przestępcy z rąk kata przez tłum zebrany na egzekucyę, po której mistrz szerokiego pola ledwo uszedł z żyoiem. I dziś jeszcze, po trzech wiekach, ta gwiazda, która uczyniła E-a prawdziwie „dziecięciem szczęśoia“, przyświecać mu nie przestaje. Potomność w Anglii chętnie zapomina o jego lekkości, o wszystkich przywaraoh i zdrożnościach, o roli przy Elżbiecie odgrywanej, o improwizowanych dla niego przez królową wielkich stanowiskach, na których on znowu dla niej i dla Anglii, jakby rozmyślnie improwizował, z wyjątkiem jednego tylko Kadyksu, same błahostki, człowieka dziejowego niegodne.—Z pięciorga dzieci E-a dwaj synowie zmarli młodo, Dorota wyszła za Henryka Shirley a, a powtórnie za Williama Stafforda, Franciszka — za Williama Seymoura, późniejszego ks. Somerset. Z synów w historyi występuje jeden tylko syn Ea, Robert (1591—1646). Akt parlamentu przywrócił 13-le-tniemu dziecku wszystkie tytuły ojca. Jakób I ożenił go już w 15 r. żyoia z Franoiszką Howard, córką hr. Suffolk, która zakochała się w Robercie Carr i przez lat siedm nie choiała słyszeć o małżonku. Od r. 1620—1623 walczył ten E. w woj Bku protestanckiem w Palatynacie. Zamianowany wice - admirałem w r. 1625, uczestniczył w po nownej a niepomyślnej wyprawie na Kadyks. W 40-m r. życia ożenił się z Etibietą Paulet, ule wkrótce się z nią rozwiódł, zarzucając jej niewierność. W r. 1639 Karol I wysłał go, z tytułem generała - namiestnika, przeciw Kowenante-rom szkockim. Po wybuchu wojny domowej (1641) stanął przeciw królowi; za to parlament w r. 1642 oddał mu naczelne dowództwo swych wojsk; z niemi E. odznaczył się świetnie pod Edgebill, w r. 1643 opanował cały obszar Reading. Gdy w r. 1645 wyszło prawo, nieposwala-jące łączyć godności członka parlamentu z żadną mną, E ujrzał się pozbawionym dowództwa; parlament jednakże płacił mu 10 000 f. st. pensyi a po śmierci wyprawił mu świetny pogrzeb. Na tym E e wygasł ród L>evereux po mieczu. —„Dictionary of nat. biography“ verbo Devereux (tamże bibliografia); Devereux Bourchier „Lifes and letters of the earls of E.u (Londyn lc52).

III. W rodzie Capel of Hadham, naj-pierwszym hrab’ą E. był syn ściętego d. 8 marca 1649 regalisty, Arthura CapelofHadham (ob), także Arthur (* 1631—1683). Idąc za ojcem, już w 20-m roku życia walczył pod Shrewsbury. Parlament skonfiskował mu dobra. Zaraz po restau-racyi 1660 r. został E. wice-hrabią Mulden i hrabią E. W r. 1668 Karol II zrobił go namiestnikiem w Wiltshire, a wkrótce potem członkiem rady tajnej. W r. 1670 sprawował E. poselstwo w Danii. Tu odmówił powitania gubernatorowi Kronenburga, a gdy ten zemśoił się strzelaniem do okrętu poselskiego, przedstawiciel Anglii zażądał zadośćuczynienia, upokarzającego dla rządu duńskiego, otrzymał je, i wzbiwszy się odrazu w popularność, gdy już poselstwa dalej sprawować nie mógł, po powrocie do Anglii został lordem - namiestnikiem Irlandyi, gdzie młodszy brat jego, Henryk, dostąpił był smutnej sławy prześladowcy katolików. On Barn rządził bez okrucieństwa, zwróceniem nawet uwagi na nieład w skarbowo-śoi naraził się na niełaskę dworu, który go z Irlandyi odwołał (1677). Po upadku Danbego E. stanął na czele Exchequera; intrygi uwikłały go w spisek słynnej beczki z mąką. W r. 1680 E. przemawiał i głosował za billem wyłąozającym księcia Yorku, a w rok później podpisał petycyę przeciwko żebranin parlamentu w Oxfordzie. Za karę Karol II wyrzucił go z rady tajnej. Gdy wy-buohnął spisek, zwany „Rye House“ (1682), znalazły się dowody formalne wspólnictwa E-a z hr. Williamem Russellem. Uwięziony w zamku swoim Cashiobury, wtrącony do Toweru, tu, czując się ofiarą niesprawiedliwości, poderżnął sobie gardło d. 13 lipca 1683 r.—Trzeci hr. E. w tym rodzie, William (* 1697 — f 1743), był szambelanem księcia Wabi, panującego Jerzego Ii-go, w r. 1727 namiestnikiem w Hertford, w r. 1731 został posłem nadzwyczajnym w Turynie, w r. 1734 członkiem rady tajnej.    s-

Essex Jakób, architekt angielski, twóroa i pisarz (* 1722 w Cambridge—f 1Ï84 tamże), uczeń Jakóba Burrougha. Zbudował on w Londynie Guildhall. Jego pomysłu jest misterny most drewniany w Queen’s College w Cambridge. E-a uważają zu odrodziciela gotyku w Anglii. Zostały po nim liczne prace książkowe o budownictwie i archeologii.    “

Essex William, malarz - ómalier ang. (* 1784 —+ 1869). Po śmierci Bone’a (1834) był on jedynym przedstawicielem malarstwa emaliowego w Anglii. Około r. 1840 został malarzem dworu. — Essipow A net ta, z męża Lesz ety oka (* 1 lutego 1851 r. w Petersburgu), słynna współozes* na pianistka, ucaenica Teodora Leszetyokiego w konserwatoryum petersburskiem, które ukończyła w 1870 r. z medalem złotym. Do 1874 r. E. dawała koncerty wyłącznie w Rossyi; następnie występowała w Londynie, 1875 roku w Paryżu, w następnym zaś roku w różnych miastach Ameryki północnej. W 1880 roku wyszła za mąż, za swego nauczyciela, Leszetyokiego, z którym stale zamieszkała w Wiedniu. Stąd ozęsto robiła wyoieoz-

A. Pol.

Hml.

ki artystyczne do wszystkich większych miast Europy; dość też często występowała w Warszawie, gdiie ją ceniono wysoko, i na jej koncerty tłumnie uczęszczano. W 1885 r. E. otrzymała tytuł pianistki Dworu pruskiego. Głównemi zaletami gry E. są: uczucie, wdzięk, i poetyczne traktowanie

r,

V; i.hMH

b ig. 183. Essipow Anneta (Leszetycka).

kompozycyi przez nią odtwarzanej, obok pięknego tonu i teohniki wybornej. Jakkolwiek E. była pianistką wszechstronną, najpiękniej wszakże odtwarzała poetyczne twory przodowników romantyzmu w muzyce: Schuberta, Sohumanna i Chopina.

Essken, ob. E s t k e n, herb rodziny Estków.

Esslair Ferdynand, aktor niemiecki (* 1772 —f 1840), krwią złączony z arystokratycznym rodem Khevenhüller. Pierwszy raz wystąpił r. 1795 w Innsbruku, do r. 1801 gościł na Bcenach południowo-niemieckich i w Pradze, odtąd zaś przez lat 5 stale w Norymberdze. W r. 1807 ze Sztutgar-du przeszedł do Mannheimu, a stamtąd w r. 1812 do Karlsruhe. W r. 1815 intendentura teatralna

wirtemberska powołała go na reżysera dramatycznego, a w 5 lat później taki sam urząd powierzono mu w Monachium. Tu nabył E. europejskiego rozgłosu. Odznaczał się w rolach bohaterskich. Siła i piękne brzmienie głosu łączyły się ze wspaniałością postaoi, wyrazistością wzroku, artyBtyoznym rozumem i zapałem—aby podbijać widza. Świetnym miał być jako Karol Moor, Tell, Wallenstein, Makbetb i Lear. Głośna aktorka, Eliza Müller, była jego drugą żoną. Od r. 1830 zaczął sztukę ma-nierować.    —

Essling i Gross- Aspern, dwie wsie w Dolnej Austryi (obwód Enzersdorf), pamiętne bitwą, stoczoną tu 21 i 22 maja 1809 r. Napoleon, po zajęciu Wiednia (12 moja), postanowił na czele 100 tysięoznej armii przeprawić się w d. 20 maja przez wyspę Libau na lewy brzeg Dunaju. Aroy-ksiąźę Karol, wóda austryacki, zajął pozycyę między Bisamberg a Russdorf. Kiedy połowa Francuzów przeprawiła się przez rzekę, wydał im bitwę. Prawe skrzydło armii francuskiej (dywizya Boudel’a) znajdowało się w Essling, lewe (dywizya Molitora) — w Gross-Aspern; część jazdy zajęła równinę; reszta jazdy, tudzież dywizya Saint Hilaire’a.i grenadye-rzy Oudinot’a byli jeszcze na wyspie Lobao, skąd przeszli na północny brzeg Dunaju dopiero w nocy z 21 na 22 maja. Gwardya oesarska pozostała w rezerwie na wyspie Lobau. Pozostał także na lewym brzegu rzeki korpus marszałka Davout. Massena dowodził lewem skrzydłem, Napoleon— centrum, Lannes—skrzydłem prawem. Przewaga liczebna była po stronie Austryaków; ich armia składała się ze 103 batalionów i 148 szwadronów i miała 288 armat. O godz. 3-ciej po południu (21 maja) arcyksiąię Karol wyruszył ze swego stanowiska i w 5 kolumnach uderzył na Francuzów: trzy zaatakowały Gross-Aspern, dwie — Essling. Massena bronił pozycyi w Gross-Aspern, gdzie dy-wizye Molitora i Legrand’a walczyły z ogromnem męstwem; wieś sześć razy była wzięta przóz Austryaków i tyleż razy odebrana im napowrót; atak na Essling został odparty, wszelako Napoleon na-próino usiłował rozbić centrum austryackie. Noc, w ciągu której Francuzom nadeszły posiłki, zawiesiła walkę. O godzinie 4-ej zrana bój się wznowił; mordowano się wciąż jeszcze zacięcie o posiadanie Aspern. Napoleon, widząc, że armia au-stryacka, rozwinąwszy się na skrzydłach, stara się otoczyć Francuzów, kazał marszałkowi Lannes oraz Massenie zaatakować centrum nieprzyjacielskie. Austryacy już się cofali, kiedy się dowiedziano, że mosty (pontony), łączące wyspę Lobau z prawym brzegiem Dunaju, zostały zerwane, co zmusiło Napoleona do wstrzymania ataku. Od godz. 9-tej zrana do 6-ej wieczorem arcyksiążę Karol, pomimo przeważającej swej artylleryi, bezskutecznie ponawiał wysiłki, aby zdobyć Essling i wrzucić Francuzów do rzeki. Essling też, gdzie o godz. 8-ej wieczorem poległ od kuli armatniej marszałek Lannes, pokryło odwrót Francuzów na wyspę Lobau, dokonany w nocy i nad ranem 23 maja. Szańce przedmostowe na lewym brzegu Dunaju zostały jednak w rękach francuskich. Tak się przedstawia owa względna porażka Napoleona pod Essling (znana więcej jako bitwa pod Aspern), za którą w miesiąc potem wziął on odwet pod Wagram. Bitwa ta, w której obustronne straty wynosiły prawie trzecią caęśó walczących, przyniosła Massenie tytuł księcia d’Essling—„Gr. Ettcyd.“ Lamirault’a.

Esslingen, miasto powiatowe w wirtemberskim okręgu Nekary, na prawym brzegu tej rzeki, ll/2 mili na południo-wachód od Sztutgartu, 244 m. nad p. m., w pięknej pagórkowatej okolioy, 24 000 m-oów (1895). Starożytne to miasto z mnótwem wież, bram, baszt, murów obronnych i obszernym zamkiem nosi na sobie cechę średniowieczną; za-

And. S.

szy 60 km.

And. S.

kii byli znaczyć ją dla przyszłych pod-óży zatknię-temi palami i wiechami.

Eâtadal, hiszpańska miara długości, do mierzenia gruntów używana; od 1831 do 1858 urzędowo czynić miała 4 varas, zatem=3.344 metra, w różnych wszakże prowincyach różną miała długość; 1 eBtadal kwadratowy w Kastylii=11.18, w Peru i Chili = 11.49 metra kwadratowego.

Estadio, dawna miara hiszpańska drogowa, wy-nosząca 125 pasos, ¹/₈ mili legalnej (milla juridi-ca),=174,147 metra, W Portugalii i Brazylii E. wyrównywał 258.207 metra.

Estado (brąza, toesa), dawny sążeń hiszpański, obejmujący 2 varas, w różnych prowincyach różnej długości: w Kastylii=167.181 centymetra, w Walencyi=213.8 cm. W zacbodnio-indyjskich prowincyach hiszpańskich, w Peru i Chili braza= 169.49 cm., w Meksyku i Ameryce środkowej 16.76 cm., w Wenezueli, Kolumbii i Ekwadorze= 167.2, w Argentynie i Paragwaju=173.2, w Uru-

S. K.

And. S.

Błngują na uwagę: ratusz z r. 1430, nowy ratusz (przedtem zamek z r. 1742), piękny kościół gotycki P. Maryi z XV wieku, kościół św. Dyonize-go w stylu romańsko-gotyckim z XIII w., kościół św. Pawła, również z XIII w. Jest tu liceum, szkoła realna, seminaryum nauczycielskie, instytut głuchoniemych, szkoła rzemieślnicza, szpital starodawny, bogato uposażony. Przemysł stoi wysoko: warsztaty mechaniczne, fabryki machin (1 500 robotników), wyrób słynnych narzędzi śoisłych, przędzalnie wełny, fabryki sukna, rękawiczek, wyrobów z drzewa, octu, musztardy, piwa; uprawa owoców i wina (musujące wina E.) w mieście i okolicy. Pierwotnie osada frankońska otrzymała już w r. 1002 prawa miejskie i liczyła wiele klasztorów; z hrabiami Wirtemberskimi częste miała nieporozumienia; w r. 1531 przyjęłi naukę Lutra, w r. 1803 dostała się Wirtembergowi. Dnia 22 lipoa 1796 zaszła tu zwycięska dla Austryaków potyczka z Francuzami, dowodzonemi przez Moreau. Powiat E. ma 138 km. □ powierzchni i około 40 000 m-ców; przemysł wysoko rozwinięty, równie jak hodowla wina i owoców.

Essonne, lewy dopływ Sekwany środkowej, ma źródła w departamencie Loiret, na wyżynie Orleańskiej (Fôrêt d’ Orléans), płynie ku północy, poniżej Malesherbes wchodzi do departamentu Seine et Oise i pod Corbeil wpada do Sekwany, ubiegł-

And. S.

Essonnes, miasto w departamencie francuskim Seine et Oise, okręgu Corbeil, w pobliżu miasta Corbeil i uśoia rzeki Essonne; starożytny kościół z XII-go w., wielka papiernia, przędzalnie wełny i bawełny, fabryka machin; 7 500 m-ców.

Est, Est, Est, nazwa doskonałego wina muszkatołowego z Montefiascone nad jeziorem Bolsena, o której pochodzeniu utrzymuje się następna anegdota. Biskup niemieoki, Jan von Fugger, wybierając Bię w podróż do Włoch, wysłał przodem przed sobą sługę, z poleceniem, aby na drzwiach każdej winiarni, gdzie tylko znajdzie dobre wino, kładł napis „EBtu (jest). Ten, znalazłszy w Mon-tefiascone wino najlepsze, na znak tego napisał aż trzykrotnie Est, Est, Est. Biskup tak zasmakował w tym nektarze, iż przebrawszy w nim miarę, tknięty snąć apopleksyą, życie postradał. Na grobowcu jego w kościele św. Flawiana sługa ów taki napis położył: „Est, est, est, propter nimium Est, hic Johannes de Fugger dominuB meus mor-tuus est.*    *

Estacado, Llano E., po ang. Staked Plain, płaszczyzna wyżynbwa w Stanach Zjednoczonych, przez której środek przechodzi granica między Stauami Texas i Nowego Meksyku. Jest to kamienista pustynia, pozbawiona wód bieżących i usiana mnóstwem drobnyoh jezior słonyoh na wschodzie. — Zwiedzały ją liczne ekspedycye, jak np. Gerrarda, Michlera, Santa Fé; dotąd niezupełnie poznana. — Przechodzi przez nią trakt Apaszów i KomanczÓw, z północo-zachodu na południo - wschód. — Nazwa Liano E. znaczy dosłownie „równina wytkniętau, albowiem kupcy hiszpańscy, przebywając drogę, zwy-

And. S.

S. K.

S K.

gwaiu 172 centymetry.

Estagel, miasto w departamencie francuskim Pirenejów Wschodnich, w pagórkowatej okolicy, na prawym brzegu rzeki Agly; winnice, produkujące wyborne wino E,, rozległa uprawa oliwek, gorzelnie, łomy marmuru, hodowla jedwabników, 2 800 m-ców. Gniazdo rodziny Arago, z której Franciszkowi wzniesiono tu pomnik.

Estaing (d’), ród francuski, jeden z najbardziej starożytnych, wygasły w r. 1794. W dokumentach z X wieku występuje on pod nazwą łacińską De Stagno. Dieudonné d’E. za ocalenie życia Filipowi Augustowi w bitwie pod Bouvines (1214 r.) otrzymał prawo noszenia w tarczy herbu królów franouskich. Ostatnim i zarazem najbardziej znanym przedstawicielem tego rodu był Estaing Jan Chrzoiciel Karol Henryk Hektor, hrabia d’, margrabia de S ai 11 ans, admirał francuski (* r. 1729 na zamku Ravel w Owernii—f 28 kwietnia 1794 w Paryżu na rusztowaniu). Rozpoczął zawód wojskowy jako pułkownik piechoty i w r. 1757 był wysłany wraz z hrabią Lally-Tolendalem do Indyj Wschodnich, gdzie podczas oblężenia Madrasu (1756) dostał s<ę do niewoli angielskiej. Wypuszozony na wolność, został marynarzem i na czele zaledwo dwóch statków zburzył faktorye angielskie nad zatoką Perską i na Sumatrze, ale po raz drugi wpadł w ręce Anglików. Po zawarciu pokoju roku 1763 odesłano go do Francyi. Mianowany wice-admirałem, objął w r. 1778 dowództwo eskadry wysłanej na pomoc Stanom Zjednoczonym. Doznawszy niepowodzenia pod Rhode-Island (w sierpniu 1778), oddał się dobrowolnie pod rozkazy amerykańskiego generała Sullivana (przedtem skromnego palestranta) i dopomógł mu ufortyfikować Boston. Następnie popłynął ku Antyllom, zdobył wyspy St. Vincent i Grenadę (4 lipca 1779) i zniszozył flotę admirała angielskiego Byrona. Raaiony przy oblężeniu Savannah, wrócił w roku 1780 do Francyi, gdzie skutkiem intryg pozbawiono go dowództwa, atoli już w roku 1783 postawiono na czele połączonej fioty francusko-hiszpańskiej. Stronnik rewolucyi,

Hml.

And. S.

And. S.

And. S

And. S.

And. S.

N.

d’E. był wybrany do zgromadzenia notablów roku 1787, a w r. 1789 dowodził gwardyą narodową w Wersalu. W r. 1792 otrzymał stopień admirała. Pomimo swych przekonań liberalnych, usiłował bronić swym wpływem więzionego króla, a w procesie królowej świadczył na jej korzyść. Za to też sam w kilka miesięcy potem zginął pod gilotyną. Był to charakter prawy i otwarty. Zostawił po sobie także kilka prac literackich.— Guérin »Histoire maritime de France“ (1843).— »Gr. Encycl.“ Lamirault’a.

Estaires, osada fabryczna w departamencie francuskim Nord, nad rz. Lys v. Leye, o 3 mile na zachód od m. Lille; kollegium, ożywiony przemysł przędzalniczo tkacki; 6 800 m-ców.

Estajo, meksykańska miara gruntowa, toż co Almud (ob.).

Estamento, biszp. nazwa Kortezów (Cortes), zgromadzenie etanów, ob. Kortezy.

Estancia, zbiorowa nazwa obszarów ziemskich w Ameryce Południowej, przeznaczonych wyłącznie do hodowli zwierząt domowych. Na bezbrzeżnych Pampach Argentyny, Paragwaju, Urugwaju i t. p. pasą się niezliczone stada bydła rogatego i owiec; każdy właściciel pewnej przestrzeni tego pastwiska zowie się estanciero i stosownie do obszaru posiadłości oraz do ilości bydła posiada odpowiednią ilość pasterzy, zamieszkujących tymczasowe szałasy, wyrabiających na miejscu masło i ser, strzygących owce i t. p.

Estancia, miasto w brazylijskiej prowincyi Ser-gipe, o 5 mil od uścia spławnej rzeki Piauby, obszerne plantacye bawełny i tytoniu; 3 000 mieszkańców.

Estavayer le Lac, po niem. Staff is am See, miasto w szwajoarskim kantonie Fry burskim, na wschodniem wybrzeżu jeziora (Nefszatelskiego Neu-enburger See), przy drodze żelaznej Fryburg - Yverdon; jest stolicą okręgu Broye; zamek, klasztor żeński, fabryki sukna, przystań na jeziorze; około 1 800 katolickioh m oów.

Este, 1) Em lewy dopływ dolnej Elby, bierze początek w pruskiej prowincyi Hannowerskiej na tak zwanem Lineburskiem Błoniu (Lüneburger Heide), pod wsią Wintermoor, płynie ku północy, pod Buxtehude wchodzi w obszar żyznych marszów i staje się żeglowną, uśoie ma poniżej Altony, wprost m. Blankenese; długa 62 km.; dopływy nieznaczne.—2) E, stolica [okręgu we włoskim departamencie Padwy, na południowym stoku pagórków Euganejskich, przy drodze żelaznej Padwa - Legnago i nad rzeką Frassine, od której prowadzi żeglowny kanał do Padwy; 10 600 m-ców. Jest to starożytne Ateste (Athesis=Adyga) Pliniusza i Taoyta, a później gniazdo rodzinne książęcego rodu E.; posiada zamek, muzeum, piękne kościoły, gimnazyum, przemysł jedwabniczy, łomy kamieni szlifierskich, wyrób naczyń sztajngutowych i t. p. Podczas najazdu Attyli zostało z ziemią zrównane.

d’Este, nazwisko potomków księcia Augusta Fryderyka (syna króla angielskiego Jerzego Iii-go), który ożenił się potajemnie z lady Murray, córką

Incyki. PfTfi*. j lustr. Zest. 154. T, 20~ty

hrabiego szkockiego Dunmore’a. Giy dowiedziano się o tym związku morganatycznym i uznano go urzędownie za nieważny, dzieci księcia Augusta otrzymały nazwisko d’E,, a żona jego tytuł d’Ame-land z rocznym dochodem 4 000 fun. sterlingów. Syn ich służył w wojsku angielskiem i napróżno starał się o uznanie za członka rodziny królewskiej.

Este (d’ E.), jeden z najstarszych rodów książęcych włoskich, spokrewniony z niektóremi rodzinami panuj ącemi w Europie (z Habsburgami i dynastyą Hannowerską). Bierze swą nazwę od miasta włoskiego Este, a pochodzenie wyprowadza od panujących w Toskanii Karolingów. Za czaBÓw Ottona I-go członkowie tego rodu posiadali już rozległe dobra i hrabstwo Pawię, zaś w czasach Fryderyka I go zapanowali nad Medyo-lanem i Genuą, poczem powoli zdobywali rządy nad Rovigo, Ferrarą, Modeną, Reggio, Carrarą i t. d., stając się przez to lennikami albo papieża, albo cesarza. W XI w. ród d’E. rozpadł się na dwie gałęzie: welfską (od Welfa IV-go, który od cesarza Henryka IV-go otrzymał tytułem lenna r. 1071 księstwo Bawarskie), i włoską (od drugiego brata, Fulka I-go). Od tej pierwszej gałęzi pochodzi panująca dziś w Anglii rodzina Brun-świcko - hannowersfca; od drugiej zaś —linia au-stryacka d’E., której ostatnim członkiem był arey-książę Franciszek V (f 1875). Za protoplastę rodu i’E. uważany jest niejaki Azzo, stronnik Berengaryu-sza II-go (ok. 900 r.). Prawnuk jego, Azzo I (f 1029) za przejście do obozu Harduina był przez Cesarza Henryka Ii-go uwięziony; wydobywszy się z niewoli, chciał pomścić się na nim w ten sposób, że koronę włoską ofiarowywał królowi francuskiemu, Robertowi II, a następnie królom Akwi-tanii, Wilhelmowi IV i Wilhelmowi V. Azzo II, nazywany od r. 1045 hrabią medyolańskim, ożenił się z córką Welfa II-go, a stąd na synów jego i wnuków przeszła razem z krwią matki i nienawiść ku Gibelinom. Jako stronnik papieża w walce z Henrykiem IV, był on obecnym przy akoie pokory tego ostatniego w Kanossie. Syn jego młodszy, Welf IV, był protoplastą gałęzi Wolfów d’E,, a starszy, Fulko I (f około 1135), — gałęzi włoskiej. Azzo V cieszył się wielkiem wpływem w Ferrarze i walczył tam zaciekle z potężnym rodem Salinguerra, należącym do Gi-balinów. Azzo VII (f 12641, zwany Novello, objął rządy nad Ferrarą, zgnębiwszy ostatecznie Salinguerrów i odniósłszy zwycięstwo pod Cassa-no (1259 r.) nad Gibelinami, ua których czele stał ród da Romano. Wnuk jego, Obizzo II (f 1293), otrzymał rządy nad Modeną, a następnie i nad Reggio. Gdy po jego śmierci trzej synowie jego rozpoczęli z sobą kłótnie o władzę, OBiadł w Ferrarze, jako wassal papieski, Robert Neapolitsński; jednakże niebawem został wygnany przez wnuków Obizza II-go, którzy uznali siebie także lennikami papieża. Mikołaj III (f 1441), rozszerzywszy zakres nauk w szkole ferrarskiej, założonej przez ojca swego, za pozwoleniem papieża przetworzył ją na uniwersytet. Syn jego, Borso (f 1471), uzy-

78

Muratori .Dell’ antichità 1717); Venturi

dał się d. 19 lutego.

And. S.

skał od cesarza Fryderyka III go tytuł księcia Modeny i Reggio (1452 r.), następnie od papieża Piusa II-go—księcia Ferrary. Pierwszy on zakładał drukarnie w swych posiadłościach. Herkules I (f 1505), oblężony przez papieża Sykstusa IV-go i Weneoyan, w połączeniu z Ferdynandem neapo-litańskim, Ludwikiem Moro medyolańskim i Flo-renoyą, zdołał obronić Ferrarę, która wkrótce potem zakwitła pod jego rządami, jako ognisko humanistów. Syn jego, Hipolit, kardynał, zasłynął jako wyborny matematyk i mecenas uczonych i poetów, wśród których znajdował się także Ariosto. Alfons I (f 1534), brat Hipolita, odznaczył się wybitnemi zdolnościami dyplomaty i wodza; grał ważną rolę w Lidze Cambrai (1609 r.), walczył szczęśliwie z Wenecyą i był mianowany gonfalonierem kościoła; jednakże ściągnął na siebie klątwę papieża za to, że nie chciał na jego rozkaz odstąpić od Ligi, i utracił Modenę i Reggio; atoli później, za wierność cesarzowi Karolowi V, otrzymał te miasta napowrót i nawet papież zmuszony był u«nać go księciem Ferrary; drugą żoną jego była Lukreoya Borgia (ob.). Świetność dworu jego opiewali wielcy poeci włoscy ówcześni. Syn jego, Herkules II (f 1559;, był przez długi czas stronnikiem Karola V-go, dopiero pod koniec życia przechylił się na stronę papieża Pawła IV- go i Henryka II- go, króla francuskiego, za co otrzymał tytuł gonfaloniera kościoła i urząd generalnego namiestnika we Włoszech króla francuskiego. Był ożeniony z córką Ludwika XII-go Renatą, gorliwą protestantką, która wezwała Kalwina do siebie na dwór ferrarski, gdzie on przez pewien czas mieszkał pod imieniem Karola Hep-peville. Brat Herkulesa Ii-go, Alfons II (f 1597), kandydat do tronu polskiego po ucieczce Wale-zyusza, otaczał się ludźmi uczonymi i artystami i był przyjacielem Tassa. Stąd dwór jego zasłynął jako przybytek nauk i sztuk pięknych. Z późniejszych członków rodu d’ E, odznaczyli się: Franciszek II (f 1694), który załcżył bogaty księgozbiór w Ferrarze, Akademię zwaną „dei disso-nanti", i uniwersytet w Modenie. Był on jednym z kandydatów do tronu polskiego po śmierci Michała Korybuta. Rinaldo I (f 1737), kupił księstwo Mirandolę (1710 r.) i margrabstwo Konkor-dyę. Małżeństwo jego z Karoliną Felicytą z rodziny brunświcko - hannowerskiej zbliżyło obie linie rodu d’E., rozdzielone w XI w. Franciszek III (f 1780), podczas wojny o sukcessyę austryacką służył Francyi; za to wojska austryackie pustoszyły mu jego księstwa. Herkules Rinaldo (f 1808), syn Franciszka, ożenił się z Maryą Teresą de Cibo - Malaspina, spadkobierczynią księBtwa Massy i Carrary, mając nadzieję pozyskać je przez ten związek dla swego rodu. Jednakże Francuzi wygnali go z własnych ziem (1796), które pokojem w Cam po - Formio wcielone były do rzeczy-pospolitej Cyzalpińskiej; natomiast dano mu później prowincye Bryzgowię (Breisgau) i Ortenau, których on wszakże zrzekł się na rzecz swego zięcia. Był to ostatni męski potomek rodu d’ E. Córka jego, jedyna spadkobierczyni tego nazwiska, Ma-

rya Beatrycze Ricarda, wyszedłszy za mąż za arcy - księcia Ferdynanda Karola, trzeciego syna cesarzowej Maryi Teresy, dała początek linii au-stryackiej d’ E. Arcy - książę, marszałek wojsk austryackich i namiestnik Lombardyi (do r. 1796), rządził powyźszemi dwiema prowinoyami, których mu teść ustąpił tylko do pokoju presburskiego,

t. j. do r. 1806; w tymże roku zakończył życie. Syn jego, Ferdynand Karol (f 1850;, odznaczywszy się podczas wojen Napoleońskich, został marszałkiem austryackim i był przez dłuższy czas gubernatorem Węgier, a następnie Galicyi. Jedna siostra jego, Marya Teresa, była żoną króla Wiktora Emanuela, druga, Marya Leopoldyna—elektora bawarskiego, trzecia zaś , Marya Ludwika—cesarza Franciszka I-go. Starszy brat jego, Franciszek IV (f 1846), arcy - książę austryacki i książę Modeny, Reggio, Mirandoli i t. d., otrzymał na kongresie Wiedeńskim ziemie we Włoszech, niegdyś należące do rodu d’ E., t. j. trzy powyższe księstwa, matka zaś jego, córka Herkulesa Rinalda, dostała Massę i Carrarę, dziedziozne swe posiadłości, które po jej śmierci otrzymał także Franciszek IV, ożeniony z córką Wiktora Emanuela, Beatryczą Maryą. Miał on z nią czworo dzieci: Maryę Teresę, wydaną za Henryka hrabiego Chambord, Ferdynanda Karola Wiktora (f 1849), zmarłego młodo na cholerę w Bernie mórawskiem, Maryę Beatryczę, wydaną za Jana Karola Burbona, infanta hiszpańskiego, i Franoiszka V go (f 1875), ostatniego potomka z linii austryaokiej d’ E,, któremu podczas wojny 1859 r. wojsko sardyńskie zajęło Modenę i wszystkie inne ziemie, wcielone przez Wiktora Emanuela II-go do królestwa Sar-dyńskiego w r. 1860. Franciszek V zaprotestował przeciw temu, a również i przeciw tytułowi króla włoskiego. Umarł bezpotomnie. Brat jego, Ferdynand Karol Wiktor, pozostawił jedną córkę, Maryę Teresę, wydaną za mąż za Ludwika, księcia bawarskiego.

Estensi ed Italians* (Modena „h' arte ferrarese nel periodo di Ercoie I d’E." (Bolonia 1888); A. Cisoato „Storia d’E.* (Este

1890).

Estella, stolica okręgu w hiszpańskim departa mencie Nawarry, na lewym brzegu rzeki Ega, (lewy dopływ Ebro), w górzystej okolicy na stromej skale zbudowana; 6 750 m-ców. Początkiem swoim sięga czasów rzymskich, ma warowny zamek, który w wojnach Karlistowskich służył Don Kar losowi za podstawę działań wojennych i był umocniony. W r. 1874 i 1875 napróźno go oblegały wojska rządowe, aż wreszcie w r. 1876 pod-

And S.

Estepa, miasto okręgowe we wschodniej części hiszpańskiego departamentu Sewilli, malowniczo położone na stoku niewielkiej wyniosłości; piękny kościół, przerobiony z dawnego meczetu; maury-tański zamek z basztami; 8 500 m-ców. Okolica żyzna; hodowla owiec i uprawa oliwek.

Ester imię perskie Żydówki, zwanej po hebraj-sku Hadasa=mirt. Większość uczonych wypro-wadza je z perskiego stare = gwiazda, sanskr. stri, stąd greckie dotnljp, ang. star, niem. Stern i t. d. G. Hoffman zaś kombinuje E. z greckiego nazwiska Etateipa, która była według Plutnr-cba żoną Artakserksesa II Mnemona, kr. pers. Assyryolog Jensen wyprowadza je z Iśtar (bogini babilońska). W Biblii znajduje się księga Estery, składająca się z szesnastu rozdziałów, podług której Ester, dziewica wielkiej piękności i skromności, osierocona przez rodziców i zostająca pod opieką stryja swego, Mardooheusza z pokolenia Benjaminowego—który uprowadzony był do niewoli babilońskiej z królem Jechoniaszem i mieszkał w Suzie, gdzie wonczas miał swą rezydencyę król Asswerus—tak się podobała temu monarsze, iż uczynił ją pierwszą Bwą małżonką. To jej nastręcz) ło sposobność do uratowauia wszystkich swycb spółwyznawców, zostających w niewoli, od ostatniej zagłady. Zagładę tę umyślił na nich pierwszy minister króla. Haman (Aman), który, urażony na Maidocheusza za to, że przed nim nie klękał, ani mu się nie kłaniał, postanowił go zgubić ze wszystkimi jego ziomkami w państwie Asswera, gdyż miał do Żydów i rodową przytem nienawiść, pochodził bowiem od owego Agaga, króla Amaleoy-tów, którego Saul zwyciężył, a Samuel zabił. Korzystając więc ze swego wpływu na króla, wyjednał u niego wyrok na wytępienie wszystkich Żydów, a rzuoiwszy losy (purim) wybrał na rzeź tę dzień i 3 Ad ar (żydowski miesiąc luty), Mar-docheusz, dowiedziawszy się o powyższym wyroku, rozesłanym po całym kraju i przybitym na ulicach Suzy, zawiadomił o nim swą synowicę i polecił jej, aby króla o zniesienie jego błagała. Asswer, który do owego czasu nie wiedział, że jego ukochana małżonka była także Żydówką, nie mogąc już cofnąć swego eiyktu, gdyż wyroki królewskie były nieodwołalne, pozwolił tylko, ażeby się żydzi bronili. Wprzód wszakże, dowiedziawszy się z roczników królewskich o usłudze, jaką przed laty oddał mu Mardooheusz, zawiadomiwszy go przez Esterę o spisku nań ukautym, za co w swym czasie nie otrzymał żadnej nagrody, spytał Amana: co uczynić temu, którego król chce uczcić?—Aman, myśląc, że to on sam ma być uczczony, zaproponował, aby człowieka tego ubrać w szaty królewskie, wsadzić na konia, i aby go najpierwssy minister królewski oprowadzał po stolicy. I Asswer mu rozkazał, aby tak uczynił z Mardocheuszem. Następnie zaś, kiedy mu Ester opowiedziała o nie-godziwości Amaua, kazał obwiesić go ua tej samej szubie iioy, którą on był przygotował dla Mardooheusza, tego zaś zamianował pierwsym ministrem. Mard. wówczas z mocy swego urzęiu rozesłał pod pieczęcią królewską po całym kraju polecenie, aby Ż/dzi w d. 13 miesiąca Adar nie tylko się bronili, lecz żeby wytracili wszystkich swych nieprzyjaciół i żeby poddani królewscy w tem im pomagali. Skutkiem tego w samej Sj-zie, prócz 10 synów Amana, zginęło 500 ludzi, a na prowincyi 75 000. Zwycięstwo swoje obchodzili Żydzi uroczyście przez uczty w Suzie d. 14 a na prowincyi d. 15 miesiąca Adar; a Mardo-cheusz wydał rozkaz, aby pamiątka tego ocalenia corocznie przez dwa dni pomienione była święcona, jakoś dotąd się zachowuje pod nazwą Purim. W biblijnym kanonie żydowskim Księga E, zajmuje drugie miejsce w rzędzie 5 Me gili ot h i idzie bezpośrednio po księdze Ecclesiastes; w kanonie zaś chrześoiańskim następuje po księgach Tobiasza i Judyty. Żydzi tak poważają księgę E., źe stawiają ją obok Pentateuchu, a święto Purim liczą do najważniejszych. W Kościele chrześoiańskim św. Hieronim pisze o niej: „Esther in Ecolesiae typo populum libérât de periculo, et interfecto Aman, qui interpretatur iniquitas, partes convivii et diem celebrem mittit in posteros“ (Ep. 53 ad Paulin.; prolog, in Comment. Sopùon.—Oryginalny tekst jest hebrajski; ma on tylko to, co w Wulgacie jest 1, 1—10, 3., i to się nazywa częścią protokanoniczną księgi E. Grecki jej przekład różni się od oryginału bardzo wielu dodatkami, które się nazywają deuterokanonicznemi. Ów. Hieronim, przekładając E. z tekstu hebrajskiego, wszystkie fragmenty deuterokanoniczne zamieścił osobno na końcu tej księgi.—Co do wiarogodnośoi księgi E. zdania są bardzo sprzeczne: niektórzy jej odmawiają zupełnie charakteru historycznego, uważając ją wprost za opowieść fantastyczną, za legendowe wyjaśnienie powstania uroczystości Purim, zwracając przytem uwagę na to, że jakkolwiek ma to być wrzekomo bistorya cudownego ocalenia Żydów od rzezi, jednak pomimo to w te.k-ście hebrajskim imienia boskiego wcale się nie wspomina. Dalej, nieznany jest ani autor tej księgi, ani czas jej powstania i niepewna też epoka opisanych wypadków. Niektórzy kommen-tarowie i archeologowie od początku wieku bieżą cego, a szczególniej w ostatnich czasach, usiłowali bronić jej historyczności, powołując się na to, że autor doskonale jest obeznany z językiem, zwyczajami, a szczególniej architekturą Persyi starożytnej; dalej na to, że księgi Machabejskie wspominają o święcie Purim; że w Ekbatania (Hamadan), do dziś dnia pokazują groby Mardooheusza i Eatery i t. p. Co do kwestyi, kogo według historii świeckiej mamy upatrywać w Asswerze, po długich wywodach kommentatorowie księgi E. przyszli do przekonania, że z pomiędzy wszystkich Asswerów biblijnych mężem E-y mógł być prawdopodobnie AstyageB (594—560) jako najbliższy czasów uprowadzenia do niewoli Mardooheusza z królem judzkim, Jechoniaszem (598). Co zaś Aj autora, utrzymują, że, jeżeli nie był nim sam Mar docheusz, to ktoś, co bądź od niego, bądź też innego naocznego świadka wypadków, powziął o nich wiadomość; inni wszakże oduoszą ją do czasów Pmlemeuszów i Seleucydów. Do obrońców wia-rogodności tej księgi należą pomiędzy innymi: Baumgarten, Scholz, Kelle, Pareau, J. A. Vos i Ks W. K, w „Eaoyklop. Kościeluej*. — Bibliogr. Reus „Littérature politique et polé nique, VII partie de l’Aucien Testament⁴⁴ (Paryż 1879,; M. Vernis „Ester“ w „Encyel. des sciences religieuses“ (Paryż, t. IV 1878); Oppert „Commentaire du livre d’ Esther d’ après la lecture des inscriptions per-

ses’‘‘ (Paryż 1864); Dieulafoy ,Le livre d’E. et le uczony, założył w Eriau liceum i obserwatorium

palais d’Assuerus* (1888).    *

Estera, Z Piastów jakoby, księżniczka, którą Jul. Bartoszewicz (Encykl. Orgelbr.), idąc za Steckim (.Rodowody książąt i królów polskich“), czyni córką Władysława I-go, księcia opolsko - raciborskiego, zmarłego około r. 1281, jest nowszym badaczom zupełnie nieznana. Ród Piastowski księżniczki tego imienia nie wydał nigdy, a domniemany jej ojciec, książę Władysław, ożeniony z Eufemią, córką Władysława Odonicza, ks. wielkopolskiego, miał tylko czterech synów, mianowicie: Mieszka I go na Cieszynie; Kazimierza Ii-go, na Bytomiu; Bolesława I-go na Opolu i Przemysława na Raciborzu.—Por. H. Grotefend „Stammtafeln“ (Tab. V).

Esterel, wyniosłość w południowej Francyi, w departamencie Var i Alp Nadmorskioh, między miastami Cannes i Draguignan; doBięga w szczycie Vinaigre 616 m. Są to utwory granitu, łupku i porfiru, okryte młodszemi osadami; skały te nad brzegiem m. Śródziemnego, porozdzierane w dziwaczne kształty, nadają okolioy charakterystyczną cechę. Zbocza pokrywają lasy odwieczne, dziś już nieco przetrzebione, złożone z dębów, drzew korkowych, jesionów, kasztanów, mirtów. W ocienionym wąwozie leży stary zamek l’E., a przy nim kaplica S-te Baume, licznie odwiedzana przez pątników.

Esterhazy de Galantha, magnacki ród węgierski, należący do najstarszych i najbogatszych. Wedle podania pochodzi od potomka Attyli, Pawła Estorase, ochrzczonego w roku 969; wszakże piśmienne dowody istnienia tego rodu sięgają ledwie roku 1238, gdy Piotr i Eliasz, synowie jakiegoś Salomona Estorase, podzielili się mieniem ojcowskiem. Z nioh pierwszy otrzymał dobra Zerhaz, a drugi—Ileshaz, obaj zaś dali początek dwom gałęziom E-ych: Zerhaskiej i Iieshas-kiej; ta druga wyga«ła w r. 1838 ze śmiercią ostatniego swego przedstawiciela, Stefana. Jeden z potomków Piotra, Franciszek Zerhazy, źupan preszburski w końou XVI-go w., począł się stale nazywać E-ym i przybrał przydomek de Galautba. Od trzech jego synów: Daniela (f 1654), Pawła (f 1641) i Mikołaja (f 1645), biorą początek trzy gałęzie rodu E-yob: ezesznecka, zo-lyomska i fraknoska. Członkowie tej ostatniej otrzymali tytuł hrabiowski jeszcze za życia Mikołaja, dwóch zaś pierwszych—w r. 1683. Do głośniejszych postaci z gałęzi czeszneckiej należą: Michał II, generał, zmarły w r. 1686, Emeryk (f 1792), generał kawaleryi, i Jerzy, poseł na dworze hiszpańskim w r. 1849. Z czterech synów założyciela gałęzi fraknoskiej, Mikołaja, palatyna węgierskiego, dwaj młodsi: Paweł i Franciszek, dali początek dwom nowym gałęziom tego rodu: książęcej i hrabiowskiej. Z członków hrabiowskiej gałęzi fraknoskiej wybitniejszymi byli: 1) Antoni E., stronnik Rakoczego, zmuszony był emigrować do Francyi, gdzie potomkowie jego stale się osiedlili i dopiero na początku b. w. wrócili do ojczyzny.—2) Karol, biskup, zasłynął, jako człowiek

J, K. K.

And. 8.

».

astronomiczne, i 3) Władysław, biskup w Pięciu Kościołach, doskonały kaznodzieja i pisarz kościelny (f 1797). Do głośniejszych członków gałęzi książęcej fraknoskiej należą: 1) Paweł, protoplasta jej, syn Mikołaja, palatyna, brał udział we wszystkich wojnach węgierskich ówczesnych, najbardziej zaś odznaczył się w bitwie pod Wiedniem 1683 r. i podczas zdobycia Budy. Od r. 1681 był palatynem węgierskim, a w roku 1687 otrzymał godność książęcą. Pozostawił po sobie 25 o dzieci. 2) Paweł Antoni, wnuk poprzedniego, w wojnie o następstwo tronu austryackiego własnym kosztem wystawił pułk huzarów; później był posłem w Neapolu. 3) Mikołaj (f 1833) w młodości wiele podróżował, potem wstąpił do wojska i zasłynął jako wielki miłośnik sztuk pięknych. Założył w Wiedniu galeryę obrazów E ych, która, przewieziona następnie do Pesztu, nosi obec nie nazwę galeryi narodowej. Jego rezydencya letnia, Eisenstadt (Kismarton), gdzie pochowany jest genialny kompozytor, Haydn, była za jego czasów ogniskiem, około którego skupiał się świat artystyczny, a zwłaszcza muzyczny. Gdy Napoleon w celu osłabienia Austryi chciał z Węgier utworzyć osobne królestwo, ofiarował E-mu koronę węgierską, atoli ten jej nie przyjął. 4) Paweł Antoni (f 1866), syn Mikołaja, nabył rozgłosu jako zdolny dyplomata; w r. 1810 był posłem w Dreźnie, a w roku 1830 w Londynie. W roku 1848, jako minister spraw zagranicznych, usiłował zakończyć walkę Węgier z Austryą na drodze pokojowej; wszakże gdy przekonał się, iż walka orężna jest nieuniknioną, złożył tekę. Obecnie głową rodu E-ych jest Paweł Antoni Mikołaj (* 1843), radzca tajny, wielki źupan żupy Szoprońskiej.

Esterhazy, Walsin-E., major w wojsku fran-cuskiem, z rodziny węgierskiej naturalizowanej, osobistość zagadkowa, nieciekawego sposobu życia. Sła-źył najpierw w legii cudzoziemskiej w Algiery i, później w armii, skąd wzięty do sztabu generalnego był w r. 1894 kolegą głośnego Dreyfasa. Nazw sko jego wypłynęło na wierzch w październiku r. 1897, kiedy rodzina tegoż Dreyfusa, kapitana sztabu geneialnego, skazanego w d, 22 grudnia 1894 przez sąd tajemny na dożywotnie więzienie za „wydanie obcemu mocarstwu pewnej liczby dokumentów“, z publiczną już wrzawą i niepokojem zaczęła dopominać się rewizyi procesu, popiera-jąo żądanie to poszlakami, że „jedyny* dokument w sprawie, wspomniany na pierwszem posiedzeniu sądu d. 19 grudnia 1894 przez Demange’a, obrońcę oskarżonego, pisany był ręką, nie Dreyfusa, ale E-go. Dreyfusowie zawiązali umyślny syndykat dla zebrania dowodów i świadków oraz wywarcia przed opinią publiczną nacisku na rząd, aby sprawę z r. 1894 wznowił, a E go pod sąd oddał. Najczyn-niejszą pomoc okazali syndykatowi pułkownik sztabu generalnego do r. 1896, na jesieni r. 1897 w Tu-netanii, Pit quart, vice prezes senatu Öoheurer-Kest-ner, również jak Dreyfasowie Alzatczyk, i wreszcie redakeya „Figara“, która w końcu listopada 1897

r. ogłosiła Listy Ułana, jakoby przez E-go pisane a zohydzające autora ze stanowiska patryotyzmu francuskiego. Daremnie p. Méline, prezes gabinetu, d. 4 grudnia 1897 zaręczył, że między E-ym a Dreyfusem niema żadnego związku, i że Dreyfusa skazano na podstawie zeznań 87 oficerów: ruchowi wszczętemu w celu oczyszczenia Dreyfusa i wydobycia go z dożywotniego więzienia na jednej z wysp Czarcich (obecnie „Du Salut“) przy brzegach Guya-ny, udało się wymódz na ministrze wojny, Billot, i najwyższym generale armii, gen. Saussier, dochodzenie sądowe przeciwko E-u. Sąd z siedmiu oficerów pod prezydencyą gen. Luxera, Alzatczyka, w dd. 11 i 12 stycznia 1898 r. roztrząsnął oskarżenia, ohociaź instygator urzędowy, major Ravary, nie uznał ich powagi za dostateczną. Zapadł wyrok uniewinniający E-go w zarzucie napisania dowodu nazwanego bordereau (skrawek odcięty od arkusza), który właśnie miał być owym jedynym filarem wyroku wydanego na Dreyfusa. W tajemnej ozęści postępowania sądowego przyszło do takich starć, że min. wojny nakazał osadzenie bezzwłoczne na Mont-Yalórien pod Paryżem świadka Dreyfusów, owego Picquart’a. Mateusz Dreyfus, brat skazanego, zawczasu już umiał wyrobić w umyśle Emila Zoli, sławnego powieśoiopisarza, mniemanie, mające moo przeświadczenia, że w r. 1894 sprawiedliwość wojskowa francuska skazywała na mocy dowodów niedostatecznych, a znowu w r. 1898 pominęła dowody wystarczające. Zola nie wahał się napisać w d. 18 stycznia i ogłosić w dzienniku redagowanym przez Clómenceau, „Aurorę*, listu do samego prezydenta rzeczpospolitej, Faure’a, p. t. „Oskarżam“ (J’ accuse), a w nim pociągnął do odpowiedzialności ministra Billota, naczeln. głów. sztabu gen. Boisdeffre’a, wielu oficerów służbowych czyn-nyoh, dalej byłego w r. 1894 ministra wojny Mercie-r’a i wreszcie komis, rządowego w processie z r. 1894, Paty du Clam o rozmyślne tamowanie prawdy i sprawiedliwości. Zola dopiero z agitaoyi zrobił burzę, która przeciągnęła nad całą Francyą. Nazajutrz po liście prezes gabinetu, Méline, oznajmił Izbie Dep., że Zola oddany będzie pod sąd. Izba wyraziła zaufanie do rządn 812 głosami przeciw 122. Kiedy syndykat, prowadzony teraz przez Zolę, zaprzeczył, jakoby A. Dreyfus po wyroku przyznał się do pewnych czynów występnych przed eskortującym go oficerem Lebrun - Renaud, a rząd ogłoszenia protokólarnie jakoby spisanego zeznania od mówił, jeden z wybitniejszych respublikanów, Cavai-gnac, d. 17 t. m. zażądał wyjaśnienia w Izbie. Sprawa była już wówczas tak ważną, że Méline zagroził dymissyą, w razie gdyby większość nakazała bezzwłoczne rozprawy. Groźba poskutkowała: dopuszczono interpellacyę, ale we właściwej kolei. Przyszła ta kolej d. 22 stycznia i wydała w Izbie franc, posiedzenie nadzwyczaj burzliwe, na którem deputowani policzkowali się, bili, besztali, kobietyna galeryach zrywały jedne drugim kapelusze i peruki, prezydujący musiał przerwać obrady i zaweiwaó wojsko, to wszakże czynnie nie wystąpiło. W samej sprawie prezes gabinetu, Méline, przyznał prawdziwość listu generała Gonse’a, pomocnika nacz.

sztabu do samego naczelnika, oraz raportu kapitana Lebrun - Renaud’a, obu dowodów stwierdzających przyznanie się Dreyfusa do wydania obcemu mocarstwu dokumentów francuskich mniejszej wagi wzamian za daleko ważniejsze dla Francyi dokumenty obcego mocarstwa. Odporne stanowisko rządu wobec domagania się rewizyi wyroku minister bardzo silnie w odpowiedzi swej zaznaczył. Gdy Oavaignao zrzekł się interpellacyi, podjął ją zaraz sooyalista Jaurès, jeden z największych mówców Francyi, i jego-to męskie, radykalne wystąpienie za rewizyą wywołało ową burzę w Izbie. Po za Izbą wszystko aż do ostatnich dni stycznia wrzało. Francuzi podzielili się na Zolistów i anty-Zo-listów, Dreyfusistów i anty- Dreyfusistów, obrońców honoru armii i obrońców gen. Billota, Boissdefre’a, całego zarządu i sądownictwa wojskowego. W Pa ryżu studenci przeciągali po ulicach z okrzykiem „Pluć na Zolę* (Conspuez Zola), giełdziarze bili się między sobą, anarchiści staczali bójki z anty-semi-tami (w Tivoli d. 17 stycznia), tłumy, między in-nemi pod przewodem Rocbeforta i bulanżystów (Thiébaut, Millevoye) rozbijały sklepy i mieszkania, oraz redakoye .żydowskie*, t. j. broniące sprawy Dreyfusa i rewizyi wyroku; tworzono zbiegowiska, wybijano szyby, szukano Zoli, aby mu „dać naukę*. Jakby na przestrogę, rozległ się okrzyk „niechźyjekommunal“, arekruci nawet zaczęli manifestować się przeciwko Żydom. Na prowincyi powtórzyły się wszystkie sceny stołeczne, z większą nawet jeszcze, jak np. w Lugdunie, siłą; o rozruchach pod hasłem „Śmierć Żydom“— doniÓBł nadto telegraf z Rouen, Nancy, Nantes, Bordeaux, Marsylii, Montpellier, Tuluzy i t. d. W Algierze przez dwa tygodnie od środka stycznia srożyły się rozruchy przeciw-żydowskie. Wzmożenie się antysemityzmu w całej Franoyi było już w styczniu 1898 niewątpliwym owocem ruchu, w którym ujęcie się Zoli sa Dreyfusem najchętniej tłómaczono, nie idealne-mi pobudkami, ale fiiosemityzmem, co do wielu osobistości, popierających Zolę kalanym jeszcze podejrzeniami o materyalną interesowność. Z idealnej strony dało poparcie ruchowi zmierzającemu ku rewizyi wyroku kilkuset uczonych, literatów i artystów w zbiorowym, wymownie zredagowanym akcie. Sprawa Francyi stała się zwolna sprawą świata, który również rozpadł się na dwa obozy: zwolenników i przeciwników rewizyi wyroku. Młodzież tu, oczywiście, przewodziła; najżywiej i najczęściej wymawiano nazwiska Dreyfusa, Esterhazego i Zoli we Włoszech i Szwajcaryi. Objawem, zasługującym na zaznaczenie, jest wyznanie znakomitego generała belgijskiego, Brialmonta, że skazanie Dreyfusa było niczem już niedającą się zmyć hańbą dla armii francuskiej. Dla poważniejszej publicystyki na dnie wzburzonej fali leżała tajemnica dyplomatyczna, a narzucona przez nią powściągliwość utrudniała rządowi nakazanie rewizyi wyroku. W porozumieniu z rządem franc, sekr. st. Bülow, pomocnik kanc. d. 24 stycz. w kom. budżetowej sejmu niemieak. zaręczył, że Niemcy w żadnej nie zostają styczności ze sprawą Dreyfusa. Niepodobna zliczyć pogłosek wstrząsających i rozmyślnych fałszów, które wypromieni-

ßkiego rycerstwa, byłoby takież stanowisko nieprawych synów królewskieh, urodzonych z żydówki, a podszywających się później bez przyczyny, lecz z wyraźnym natomiast pogwałoeniem prawnych zwyczajów rodowego UBtroju w Polsce, pod starodawny ród rycerski. Przeciw ewentualnemu w podobnym razie przekupieniu licznego rodu ze strony monarchy, który pieniędzy nad miarę nie miewał, przemawia fakt, źe król, chcąc kogoś do stanu szlacheckiego podnieść, zwykł go był w owych czasach adoptować i obdarzać upośledzonym herbem własnym; Mądrostki zaś żadnego związku w swym temacie herbowym z orłem Piastowskim nie posiadają.— Jeśli też E, miała rzeczywiście z Kazimierzem Wielkim jakieś potomstwo, to na tle uwag powyższych zupełny brak wiadomości o niem bardzo zrozumiale się przedstawia. Potomstwo takie musiało bowiem albo przepaść, alboli też zlać się z rodziną matki, która, jako żydowska, nie mogła w sięgających wieku XIV-go źródłach polskich pozostawić po sobie śladu, mianowicie wobec faktu, który na umysły ówczesne musiałby był wywrzeć wrażenie wstrętu i przygnębienia. Nowszy pisarz, Ernest Sulimczyk Swie źawski („Esterka i inne kobiety Kazimierza Wielkiego“), posuwa się może zbyt daleko, przecząc całkiem istnieniu E i, jako kochanki Kazimierza W-go; podstaw do podobnie krańcowego wniosku niema, jest wszakże rzeozą niewątpliwą, źe na atmosferę, która zapoczątkowała w wieku XV (Długosz) wytworzenie się na tle jakiejś błahej a przemijającej miłostki króla z żydówką, całej legendy o E e, złożyła się przedewszystkiem, oparta tym razem na przesadnym zelotyzmie, fantazya Długosza i przy chylność Kazimierza W-go, okazywana Żydom z pobudek ekonomicznych, których ten dziejopisarz pojąć nie umiał, przypisując je E-ce. Legendy o E-ce, przekazane potomności w zawiązku przez Długosza, rozwijano później i dopełniano przez czas długi z wielkim zapałem, a nie mniejszym nakładem fantazyi. Oto co pisze o nich Jnlian Bartoszewicz („Eacyklop. Orgelbr.*): „Pierwszy był z kolei Bronikowski, który napisał powieść w 2 eh tomach p. t. „Kazimierz Wielki i Esterka“ (Warsz, 1828). Później napisał Bułharyn małą powiastkę (Wilno 1828,1.1), a nareszcie wystąpił Bernatowicz, który w powieśoi swojej „Nałęcz* (Warsz. 1828)’ połowę (tomu) poświęcił Żydom i E-e, za co go gromił kiedyś Michał Grabowski w swojej „Literaturze i Krytyce“. Publiczność nasza powzięła z powyższych romansów o E-Ce i jej oj ou dziwne wyobrażenie; mówią dzisiaj o czarach, gusłach i jakimś wyroku sanhedrynu żydowskiego. Podania w Opooznie o E ce są takie. Król, rozmiłowany w pięknej ulubienicy, wszę • dzie ją z sobą woził po kraju. Kazał zaraz dla niej wystawić pałac w Opocznie, w którym ulubienica jego mieszkała i tu ją często nawiedzał, Ale niedługo Żydzi Opoozyńscy dowiedzieli się, że E. jada trefae, i nie odprawia szabasu; ohoieli ją więc natychmiast ukamienować i w tym celu przekupili burmistrza, żeby patrzał przez szpary. Króla wtedy naturalnie nie było w Opocznie, E., ostrzeżona zawozasu, zakopała wszystkie swoje skarby i dyamenty i nocą, loohami,

ła z siebie prasa francuska w zimie z r. 1897—8, np.t że Dreyfus korespondował z cesarzem Wilhelmem, źe Miiusterowi, posłowi w Paryżu, wykradziono tę korrespondencyę, źe poseł dla odzyskania listów zagroził wyjazdem w ciągu 24 godzin i t. p. W całym ruchu więcej niż patryotyzmu i idealnej czci prawdy było amblcyj politycznych i nienawiści rasowych; dużą rolę odgrywały interesa osobiste, chciwość, przekupstwo, szantaż—zepsucie obyczajów, widoczne już z samego udziału kobiet arey-mętnej cnoty, jak Boulancy, Jouffroy d’Abbans, jakiejś „damy zakwefionej* (Węgierki Vay,, córki oßzusta Ka-roly’ego) i in.    *•

Esterka, Żydówka, słynna z otaczających ją baśni i legend, miłośnica króla Kazimierza W-go. Prawda historyczna o E-e da się zredukować do gołego faktu, źe monarcha ten, zbrzydziwszy sobie zaślubioną w r. 1841 żonę, Adelajdę, księżniczkę Heską, poznał gdzieś, podczas czynionych po kraju wycieczek, piękną żydówkę i, nie hamująo swych namiętnośoi, zawiązał z nią miłosny stosunek. Podania przekazały nam wiadomość, źe owocem tego stosunku było kilkoro dzieci: dwóch, czy trzech synów i córki, a ciągła w tym kierunku tradycya najbardziej może do stałego przeceniania roli E i się przyczyniała. Nowsze atoli badania, podjęte przez pr. O. Balcera („Genealogia Piastów“), wykazały dowodnie, że synowie ci, imieniem Jan, Nemira i Pełka, protoplastowie rodzin Bydlińskich i Gołeckioh, herbu Mądrostki, urodzeni byli z nieprawego również, ale innego związku Kazimierza W-go, mianowicie z dudką, kasztelanką Siecie-chowską, żoną Niemierzy z Gołczy h. Mądrostki, dziedzica licznych dóbr w Małopolsce. Co do córek, to zarówno dawniej, jak i obecnie, żadnych, choćby najdrobniejszych, niema szczegółów. Cenne sprostowanie błędnych mniemań dawniejszych historyków, dokonane przez prof. Balcera, Staje się o tyle poźyteczniejssem, źe, zbijając błąd, niezgodny, ze względu na treść swoją, z duchem naszego średniowiecza, stawia na jego miejsce przekonywujący wywód naukowy, którego rezultaty, stwierdzając w matce Jana, Niemiry i Pełki, niewiastę rycerskiego rodu, przedstawiają też w świetle na-turalnem i nieraźącem na tle tej epoki, możliwość łaskawej, a w skutkach iście ojcowskiej, pamięci króla Kazimierza o nieprawych swych synach. Synowie ci bowiem, którym monarcha ten leguje testamentem dobra ziemskie Drugnią, Pierzchnicę i Chomentówek, położone w Małopolsce, należą do szlachty tej prowincyi i są członkami rodu, używającego godła „Mądrostki“, a zapisane im przez faktycznego ojca, Kazi miesza W. wsie, leżą w sąsiedztwie dóbr ich ojca nominalnego, męża ich matki, Cudki, Niemierzy z Gołczy, po którym też i po jego przodkach dziedziczą wszystko, począwszy od socyalnego stanowiska i brzmienia imion rodowych, a skończywszy na herbie, kolligacyach i majątkach ziemskich. Tego rodzaju naturalna—bądź-to z po-paroiem, bądź bez poparcia królewskiego—geneza icb późniejszego stanowiska jest równie zrozumiałą i jasną, jak niejasnym, a nawet wprost niemożliwym, wobec ówczesnej solidarności rodowej poi-

J. K. K.

til

“ 12.0-0*4

mim

mm

funta handlo-

3V 0

S. K.

A że taki zmysłowy pogląd na rzeczy uwydatnia się w wyobrażeniach przestrzeni i czasu, przeto rozbiór tych wyobrażeń, ściśle złączonych z działalnością zmysłów, wchodzi głównie w skład owej estetyki Kanta.

Już przed Kantem, na lat trzydzieści, inny au-

które a i do samego Krakowa prowadziły (1), uciekła z Opoczna do króla piechotą. Kazimierz bardzo jej się użalił i wywiózł ją gdzieś za Wisłę, pod Lublin. Chciał powywieszać wszystkich Żydów w Opocznie (1), ale E. ich wyprosiła, i Bkrupiło się podobno tylko na burmistrzu. Z tych legend tworzyli romansopisa-rze*. Każąc jej za życia mieszkać w Opocznie, gdzie dotąd domek E-ki pokazują, położyła legen* da jej zwłoki pod kurhanem, istuiejącym podziś-dzień w parku, otaczająoym obecnie ausfcryacką szkołę wojskową, a ongi letnią rezydencyę królewską, w Łobzowie pod Krakowem. Bawiąc tam w roku 1787-ym, nakazał Stanisław August kurhan rzeczony rozkopać, poszukując w jego wnętrzu, w myśl podania, zwłok, lub jakichś innych pamiątek po E-ce; nic wszakże nie znaleziono. Zapewne też i „współczesny“, jak powiada Bartosze wicz (1. c.), portret E ki, który miał posiadać Ta deusz Czacki, a który podczas wojen Kościuszkowskich zaginął („O litews. i pols. prawach“. Wyd. Turowskiego, str. 114)—był tylko późniejszym portretem niewieścim, choćby dlatego, że E. zagranicą nie bywała, a w Polsce w w. XIV portretów nie robiono. Domek E-ki w Opocznie ob. „Tyg. Ilustr.“ z r. 1860, Nr 63, i „Pamiątki Polskie“, wydawane w Paryżu w latach 1858—62.

Esterling, tak się nazywały w wieku XIII denary angielskie. W statutach Edwarda 1 (1272— 1307) czytamy: Denar angielski, zwany Sterling, ma ważyć 32 ziarna pszenicy; 20 denarów czynią uncyę, 12 uncyj—funt”. Pochodzenie tej nazwy w rozmaity sposób wyprowadzano. Najbliższym prawdy zdaje się być Walter de Pindbeck, kronikarz z końca w. XIII, który tak pisze: „Powiadają, że moneta angielska wzięła nazwę swoją od

life m

Fig. 184. Esterling. angielski.

robotników Esterlingów, którzy pierwsi ją wyrabiali w Anglii“. Oesterlingowie ci byli Sakso-nami wschodnimi. Może być wszakże, iż Anglicy nazwali tak Hollendrów, sprowadzonych przy końcu wieku XII dla zreformowania mincarstwa. Denary esterlingi miały kura bardzo rozpowszechniony od w. XIII do XV. Ludwik św. r. 1262 wartość ich ustanowił na cztery denary turoneńikie

Wog poll

Hfp

Fig. 185. Esterling flamandzki.

(miasta Tours). Esterling miał z jednej strony głowę królewską en face, z drugiej—krzyż przerzynający napis w otoku i mający w kątach swych ramion po trzy punkta. Typ ten (fig. 184), który się zjawił za Henryka III (1216—1272), utrzymał się w Anglii aż do Henryka VIII, ale był także wybijany i na innych monetach, jak np. na groszach (groats), pół-denarach (halfpennies) i farthings.—Doskonała próba E-ów uczyniła je bardzo poszukiwanemi na lądzie stałym, gdzie w końcu wieku XIII oraz przez cały w. XIV typ ich naśladowali różni władzcy, tak świeccy, jak duchowni, którzy mieli prawo bicia monety. (Ob. Sterling). *

Esteriin(g) (estelin), średniowieczna nazwa funta (libra) Karola W go, ważącego 367.1 grama, oraz jego podziałów, w różnicy od grzywny czyli marki. W czasach późniejszych oznaczał E. Y₁₀o marki i czynił 2 mailles po 4 félins. W miastach belgijskich E. był ¹/ wego, mającego w różnych okolicach wartość różną; po wprowadzeniu zaś do Belgii układu miar metrycznego używano nazwy E. jako synonimu grama.

EsterńO Henryk Filip Ferdynand, hr. d’ E., publicysta francuski (* w Dijon 1805 — f w Paryżu 1883). Po raz pierwszy wystąpił z tomem poezyj p. t. „Essais politiques* (Paryż 1822); potem, zaniechawszy całkiem literatury, oddał się ekonomii politycznej, brał udział w założeniu Towarzystwa ekonomicznego, został jego sekretarzem oraz czynnym współpracownikiem czasopisma „Journal dł agriculture pratique“. Z licznych dzieł jego wymieniamy: „Des Banques départamentales“ (1838); „De la Misère, de ses causes, de ses effets, de ses remèdes⁴⁴ (1842); „Des privilégiés de l’ancien régime en France et ies privilégiés du nouveau“ (1867—68, w dwóch tomach); „Publicités, presse“ (1873); „Grammaire française élémentaire⁴⁴ (1878); „La femme envisagée au point de vue naturaliste, spiritualiste, philosophique, providentiel” (1882).    *

Estetyka. Niniejszy artykuł obejmuje: I Określenie E i, II Przedmiot E-i, III Dzieje E-i, IV Literaturę polską E-i.

I. Okróślenie E-i. Wyraz E. pochodzi od wyrazów greckich: aisthanomai — czuć przy pomocy zmysłów, aisthesis = czucie zmysłowe. W do-słownem znaczeniu E. oznacza tedy naukę o czuciu zmysłowem i jego wytworach. W tern dosło-wnem znaczeniu używa tej nazwy Kant, który dział pierwszy swego dzieła: „Kritik der reinen Vernunft“ (1781), mający za przedmiot rozbiór elementarnych współczynników poznania („Elementarlehre⁴⁴), rozdziela na estetykę i logikę. Ta druga ma za przedmiot czyste poznanie rozumowe (reine Verstandeserkenntniss), gdy pierwszą, t. j. E-ę, określa ffiozof jako naukę o zasadach czystego poglądu na rzeczy, przy pomocy zmysłów („Wissenschaft von den Prinzipien der Sinnligkeit⁴⁴).

tor, Aleks. Baumgarten, posiłkował się tym terminem E,, również dla oznaczenia teoryi zmysłowego poznania rzeczy; ale, mając przy tern głównie na oku udoskonalenie zmysłowego poglądu na rzeczy, przyswoił owej nazwie charakter odmienny, łącząc ją z ideą piękna. Zwrot ten, nadający wyrazowi E. obecne znaczenie, uwydatnia się wyrsźnie po raz pierwszy w dziele Baumgar-ena: »Aesthetiea* (1750). Wraz z Leibnizem odróżnia tu Baumgarten chaotyczny pogląd na świat zmysłowy od poglądu przedstawiającego wrażenia zmysłowe w odpowiedniem uporządkowaniu, a budzącego wskutek tego zadowolenie i upodobanie. Ponieważ zaś taki udoskonalony pogląd zmysłowy na rzeczy nazwał pięknem, przeto owa teorya î myślowego poznania rzeczy czyli E. siała się w oczach Baumgartena nauką o pięknie (»Theorie des Schönen, philosophia poetica“). To znaczenie E i rozpowszechniło się bardzo prędko, głównie dla tego, że do owego czasu brak było ustalonego terminu dla oznaczenia badań, mających za przedmiot piękno i sztukę. Kant wprawdzie wystąpił początkowo przeciwko takiemu połączeniu zmysłowego poglądu na rzeczy z poczuciem piękna, ale i on musiał z czasem uledz przyjętej powszechnie terminologii, która oderwała wyrazy E., estetyczny, estetyczność od ich pierwotnego dosłownego znaczenia i skojarzyła je raz na zawsze z pojęciem piękna. Już w dziele »Kritik der Urtheilskraft” (1790) Kant poświęca pierwszą część „Krytyce estetycznej władzy sądzenia*, mając przytem na myśli rozbiór poczucia piękna i wzniosłości („Analytik des Schönen u. Er-habenenu). Do wszechświatowego zaś rozpowszechnienia zaznaczonej terminologii przyczynił się głównie Fr. Schiller. Dziś związek terminu E. z pojęciem piękna właściwy jest wszystkim językom europejskim.

Przed Baumgartenem badania nad pięknem i sztuką nie były oznaczane pewnym ustalonym terminem. Arystoteles, odróżniając filozofię poetyczną od teoretycznej i praktycznej, miał wprawdzie na myśli zjednoczyć w jedną naukową całe ść wszelkie badania nad twórczością (poiein = tworzyć), a więc badania dotyczące sztuk i piękna w ogóle. Ale „Poetyka* jego jest fragmentem i nadto termin ten urobiono bardzo prędko w kierunku specyalnym, jako teoryi jednej tylko ze sztuk pięknych, mianowicie poezyi, a więc nie nadawał się do oznaczenia teoryi wszystkich sztuk, a tern mniej do oznaczenia szerszych badań nad pięknem w ogóle. Zresztą Bame te badania wówczas nie zjednoczyły się były jeszcze w jedną systematyczną całość, nie wyodrębniły się jako osobna nauka filozoficzna i dla tego właśnie nie wytworzyły dla siebie jeduej wspólnej nazwy. Dopiero Baumgarten, umysł przeważnie formalny, systematyczny, powziął myśl takiego zjednoczenia rozrzuconych badań nad pięknem i sztuką i urobienia z nich osobnej nauki. To też słusznie nazywają go, nie tylko ojcem terminu E., lecz i E-i, jako odrębnej, samodzielnej nauki o pięknie.

11. Przedmiot E-i. Piękno, stanowiące najogólniej say przedmiot Ei jako nauki, moźe-być rozpatrywanem z rozlicznych punktów widzenia. Wszystkie te punkta uwydatniają wyraźnie bogactwo przedmiotów, wchodzących w skład E-i jako nauki o pięknie. Rozróżnić zaś można trzy główne strony w rozpatrywaniu owego objawu, oznaczonego mianem piękna: l-o Można zwrócić uwagę na czynniki piękna istniejące niezależnie od nas w świecie zewnętrznym, w przyrodzie, w ogóle w bycie. 2-o Można badać piękno jako objaw ducha, jako fakt życia umysłowego, związany z tak zwanem poczuciem piękna czyli zmysłem estetycznym. Nakoniec, 3-o Można rozpatrywać piękno jako wytwór działalności ludzkiej, jako dzieło ludzkie, nazwane sztuką. W pierwszym razie badamy piękno ze stanowiska przedmiotowego, w drugim ze stanowiska podmiotowego, w trzecim wreszcie ze stanowiska artystycznego. Ponieważ zaś pogląd na treść przedmiotową wszelkiej rzeczy łączy się z konieczności z pe-wnemi najogólniejszemi pojęoiami o świecie, przyrodzie, byoie, noszącemi miano pojęć metafizycznych: przeto badanie przedmiotowej strony piękna, piękna świata, z natury rzeczy staje się metafizyką piękna. Przeciwnie, wszelki rozbiór podmiotowych ozynników jakiegokolwiek przedmiotu wiedzy wiąże się bezpośrednio z badaniami wchodzącemi w skład osobnej nauki, zwanej psychologią; więc i badanie podmiotowej strony piękna łączy się z tą nauką, staje się psychologią piękna. Nakoniec, rozbiór piękna, jako wytworu działalności ludzkiej, jako dzieła sztuki, stanowi przedmiot tak zwanej filozofii sztuki. Z tego wynika, że całe bogactwo przedmiotów badania, wpadających w zakres E-i, jako nauki o pięknie, sprowadzić się daje do trzech zasadniczych działów, jakiemi są: l-o metafizyka piękna (piękno świata, przyrody), 2-o psychologia piękna (piękno ducha) i 3 o filozofia sztuki (piękno artystyczne).

Z powyższego okazuje Bię jasno, że E., jako całkowita nauka, obejmuje wszystkie zaznaczone trzy przedmioty badania. Jeżeli zaś pomimo to-są estetycy, którzy za główny, lub nawet wyłączny przedmiot swej nauki poczytują bądź metafizykę piękna, bądź psychologię piękna, bądź wreszcie filozofię sztuki: należy w tern widzieć objaw jednostronności, braku objęcia wszystkich zasadniczych zagadnień z tego zakresu wiedzy. Można nie zgadzać się na te lub owe poglądy metafizyczne w zakresie E-i, można nawet dla osobistej predylekcyi zwracać główną uwagę bądź na estetykę psychologiczną, bądź na teoryę sztuki; ale nie można bezwzględnie wyzwolić się z wszelkich pojęć metafizycznych na tern polu, bo piękno, jak każdy inny przedmiot wiedzy ludzkiej, łączy się z konieczncści z pewnemi ogólnemi pojęciami metafizycznemi, z pewnym zasadniozym poglądem na istotę świata i jego objawy, a pogląd ten, choćby nawet negacyjuy tylko, wywiera stanowczy wpływ na rozwiązanie reszty zagadnień estetycznych, więc w badaniu nauko wem, kryty cznem, nie może być pominięty milczeniem. Z drugiej atoli strony, również nie podobna ograniozyć się metafizyką piękna, lec ï z konieozności należy wziąć pod uwagę i badania psyebologiezne, dotyczące podmiotowego poczucia piękna, oraz badania nad teoryą sztuki, gdyż to są, nawet z punktu widzenia metafizycznego, szczegółowe, konkretne objawy estetyozne, bez których znajomości E. pozostałaby fragmentem. Skoro tedy obecny stan nauki uwydatnia stanowczo wszystkie powyżej zaznaczone przedmioty badania estetyoznego, to badacz współczesny może wprawdzie monograficznie opracować je^en z nieb, ale nie może wyłożyć całokształtu E-i jako nauki, bez uwzględnienia badań nad każdym z tych przedmiotów.

Nie zatrzymująo się zbyt szczegółowo nad po-wyźszemi działami E-i, zaznaczymy tu jednak w ogólnym encyklopedycznym zarysie zasadnicze zagadnienia każdego z nich.

A) Metafizyka piękna, jako rozbiór jego czynników przedmiotowych, zajmuje się pytaniami: esy piękno istnieje w świecie, samo w sobie, niezależnie od naszego podmiotowego poglądu na świat, t. j. czy jest objawem bytowym lub nie? A jeśli nim jest, na czem polega jego istota? Że świat zewnętrzny bardzo często budzi nasze upodobanie estetyczne, przedstawia się nam jako piękny, o tem żadnej wątpliwośoi być nie może, bo to fakt codziennego doświadczenia. Kwestya tylko na tem polega: czy jest pięknym sam w sobie, niezależnie od nas, a więc w jakiem znaczeniu jest pięknym? Dzieci lub dzicy znajdują czasem upodobanie w przedmiotach uchodzących w naszych oczach za bardzo brzydkie, nawet wstrętne. Potłuczona brudna lalka nie przestaje często budzić zachwytu dziewczynki. A więc w tym wypadku wrażenie estetyczne nie zależy wcale od samego przedmiotu, lecz przedewszystkiem od podmiotowego nastroju, który swoją treścią opromienia i najbrzydszy przedmiot, podnosząc go własną działalnością do wysokości przedmiotu pięknego. Pytanie tedy: czy wszelkie piękno w świecie jest ta-kiem podmiotowem złudzeniem, wynikającem z ożywienia obojętnych pod względem estetycznym czynników przedmiotowych przez podmiot, czy też świat sam w sobie zawiera czynniki estetyczne?

To, co ze swojej strony do przedmiotów zewnętrznych dodać możemy, aby je otoczyć aureolą piękna, jest zawsze tylko uczuciem lub myślą, w ogóle treścią idealną naszego umysłu. Tej treści idealnej świat przedmiotowy nie uwydatnia-bezpośrednio w sposób dla nas dostępny. Byt zmysłowy, przyroda, sprowadza się, ze stanowiska abstrakcyi naukowej, niezależnie od objawów ducha, wyłącznie do ruchu cząstek materyaluych, który wytwarza nieskończoną mnogość szczegółowych form zmysłowych, jako rozliozne zjawiska i istoty przyrody. Całe przyrodoznawstwo jeBt w gruncie rzeczy morfologią (morfę = kształt, forma), mającą za zadanie wykazać współczynniki i prawa, wytwarzające w przyrodzie ową nieskończoną mnogość form zmysłowego bytu, ich łączność między sobą i ich wzajemną od siebie zależność. Nawet teorya Darwina, obejmująca we-

SMytf Pmr«a.    Zmb 154 T. 20-ty.

dług nowszych zastosowań nie tylko objawy żyoia powszechnego (biologię), leoz powinowactwo chemiczne i zjawiska fizyczne—przedstawia się ze stanowiska ściśle prze Imiotowego jako taka morfologia, w najszerszem tego słowa pojęciu. Wskutek tego i pod względem estetycznym napotykamy w świecie przedmiotowym nieskończone bogactwo kształtów, form zmysłowych, któremi się posiłkujemy jako środkami pomocniezemi dla urzeczywistnienia naszych celów estetycznych, gdyż formy te nadają się jak najlepiej do napełnienia idealną treścią naszego ducha, do urobienia z nich zewnętrznych znaków, symbolów, w celu uzmysłowienia naszej treści podmiotowej. Jakoż główne-mi czynnikami eBtetyoznemi świata przedmiotowego, bytu, oddziaływającemi bezpośrednio na naszą wyobraźnię, w ogóle na nasze poczuoie piękna, są formy zmysłowe, począwszy od misternych gwiazdek śnieżnych i krysztalików chemicznych, od różnobarwnych kwiatów i róźnokształtnych zwierząt, a kończąc na niebotycznych górach naszej ziemi lub na wspaniałym ustroju wszechświata astronomicznego. Przytem bogactwo i rozmaitość form w przyrodzie tak są wielkie, że najsamo-dzielniejszy geniusz w zakresie kształtów zmysłowych nic nowego wydać nie zdoła, lecz posiłkuje się zawsze tem, czem go natura hojną ręką obdarza. Niema dzieła sztuki, któreby nie przedstawiało form istniejących już poprzednio w naturze, i któreby dla uzmysłowienia i uprzedmiotowienia swej treści idealnej nie korzystało z tych form. Stąd też formy zmysłowe przyrody są z konieczności typami, pierwowzorami wszelkich form estetycznych sztuki.

Z takiem śoisłem rozróżnieniem form przedmiotowych, realnych, od treści podmiotowej, idealnej, ze stanowiska analizy estetycznej, łączy się bezpośrednio najprostsze i zarazem najdostępniejsze określenie piękna jako harmonijnego zespolenia podmiotowej treści z przedmiotową formą. Wszędzie, gdzie napotykamy zgodność pomiędzy pewną treścią i jej ukształtowaniem, pomiędzy nastrojem podmiotowym i symbolem przedmiotowym dla jego wyrazu, pomiędzy duszą i oiałem, duohem i materyą, pomiędzy tem, co według naszego pojęcia rzeczy być powinno, a tem, co jest rzeczywiście: tam istnieje piękno jako objaw odrębny wśród wielu innych objawów istnienia, w których tej zgodności nie napotykamy, które nam przedstawiają bądź treść bez formy, bądź formę bez treści, bądź wreszcie dysharmonię pomiędzy temi czynnikami.

Skoro jednak piękno z istoty swojej polega na zgodności treści i formy, to samo badanie form przedmiotowego bytu, przyrody, nie wpada jeszcze w zakres E i. To też wspomniana powyżej ogólna morfologia przyrody sama przez się nie ma jeszcze charakteru estetyoznego. Stanowi ona wprawdzie konieczną naukową podstawę dla wszelkiego poglądu na przedmiotowe czynniki piękna, ale pomimo to przyrodnik nie bada jeBzcze piękna przyrody, nie jest estetykiem. On bada jedynie formalny, mechaniczny związek pomiędzy

79

zjawiskami i ioh ukształtowaniem w przyrodzie.

fizyczne, cała E. przedstawia się w odmianuem świetle i rozwiązuje swe zadanie z różnego punktu widzenia. Już z tego wynika, że przedstawionych zasadniczych i. adań metafizyki piękna nie można pominąć milczeniem, jeżeli estetyka ma być nauką krytyczną, a nie zbiorem zdań i poglądów, wygłaszanych na podstawie zgóry powziętych dogmatycznych przypuszczeń.

B) Psychologia piękna ma za przedmiot podmiotowe warunki upodobania estetycznego. W tym celu rozbiera szczegółowo objawy psychiczne, łączące się z nastrojem estetycznym. Wrażliwość umysłu na harmonijne połączenie treści i formy, naz} :<ramy poczuciem piękna, czyli zmysłem estetycznym. W skład jego wchodzą: i-o wrażliwe zmysły, szczególniej dwa wyższe: wzrok i słuch, dopełniane przez dotyk; 2-0 delikatne uczucie, zdolne z łatwością przejąć się daną treścią w formie stanu podmiotowego, odpowiadającego owej treści, i 3-o żywa wyobraźni a, która obejmuje zarówno zdolność wyraźnego odtworzenia widzianych dawniej obrazów przy najsłabszej podniecie, a wtedy nazywa się imaginacyą, jak i zdolność uplastyczniania o-derwanej treści umysłu oraz poruszeń uczuoia przy pomocy charakterystycznych obrazów, co stanowi istotę tak zwanej fantazyi, jako władzy twórczej w dziedzinie piękna. Każdy z powyższych składników zmysłu estetycznego ma swą odrębną funkcyę, którą psychologia piękna bliżej określić winna.

O pięknie zaś w przyrodzie mówi ten dopiero, kto w bogaotwie jej form odczuwa pewną treść, kto te formy rozpatruje jako uzewnętrznienie pewnych czynników wewnętrznych, działających w przyrodzie; kto zatem wnika, wedle możności, w treść wewnętrzną owych form zewnętrznych i rozbiera te ostatnie jako uprzedmiotowienie tamtej. Tu dopiero docieramy do właściwego przedmiotu metafizyki piękna. Szuka ona odpowiedzi na pytanie: czy z formami, które napotykamy w świecie zewnętrznym, łączy się harmonijnie własna jego treść wewnętrzna, nadając światu charakter piękna, niezależnie od naszych dodatków podmiotowych? Czy też byt przedmiotowy nie posiada żadnej głębszej treści, występującej na jaw przy pomocy owych form, czy jest czczą formą bez treści? W pierwszym razie świat byłby pięknym sam w sobie, w drugim wydawałby się nam pięknym tylko w tych wypadkach, gdy bezduszne jego formy własną naszą treścią napeł niamy, gdy z jego rozlicznemi objawami kojarzy my harmonijnie nasze uczucia, myśli i dążności.

Piękno przyrody byłoby w takim razie tylko wynikiem podmiotowej działalności bez przedmiotowego znaczenia.

Przy pomocy wrażeń zmysłowych działa na nas strona zewnętrzna przedmiotu pięknego, jego forma; to też zmysły reprezentują w sferze piękna podmiotowego czynnik formalny. Na wzrok działają kształty i barwy, światło i cienie, w o-góle stosunki prze&trzeniowe, które, ulegając prawom perspektywy, symetryi i proporcyi, podziała światła i cieniów, stanowią materyałdla piękna pla styoznego. Słuch, natomiast, przejmuje dźwięki i tony zarówno w czasowem ich następstwie po sobie, jak i w ich j.dnoc2esnem współdziałaniu, co sta-

Powyższe ogólne zadanie metafizyki piękna w szczegółowym swym rozwoju obejmuje rozbiór estetyczny trzech następujących przedmiotów: l-o wszechświata astronomicznego, 2 o ziemi i jej o-bjawów w zakresie świata mineralnego, roślinnego i zwierzęcego i 3-o życia i rozwoju umysłowego człowieka. Ustrój prawidłowy wszechświata łączy się w powszechnem przeświadczeaiu ludzkości z ideą o najwyższej potędze duchowej, która w nim się przejawia. Jeżeli taka najwyższa potęga duchowa w rzeczywistości istnieje, natenczas harmonijna jej łączność ze światem zewnętrznym, jako jej wyrazem, nadaje ws eohietnieniu zaznaczoną powyżej właściwość piękna; mamy natenczas prawo powiedzieć, że świa: nie jest tylko martwą, bezduszną Lrmą bytu, lecz żywą istotą, zawierająoą w sobie skiadowe czynniki piękna, j nowi istotę rytmu, melodyi i harmonii, jako z&sa-niezaleźnie od naszego podmiotowego nań poglądu, dniczych czynników piękna muzykalnego.

Wrażenia zmysłowe atoli same przez się nie wywołują jeszcze upodobania estetycznego. Ono zjawia się tylko wtedy, gdy z wrażeniami zmysło wemi łączą się harmonijnie pewne czynmki umysłowe, idealne; gdy kształty i barwy, dźwięki

Czy tak jest w istocie, tego w niniejszym encyklopedycznym przeglądzie Ei rozstrząsać nie możemy, zaznaczamy tylko, że rozwiązanie tego zagadnienia metafizyki piękna wpływa zasadni :zo na wszystkie dalsze kwestye estetyczne i nadaje im odrębny charakter. Tak np. taka szczegółowa ! i tony wywołują w naszym duchu pewno stany kwestya estetyczna: na czem polega isto.a tragicz- wewnętrzne czyli uczucia, które znajdują w owych ności, zależy głównie od poglądu estetyka na isto- wrażeniach swój wyraz harmonijny. Uczucia tę wszechświata, czy nad nim panuje najwyższa te stanowią stronę wewnętrzną piękna duchowego, mądrość i sprawiedliwość, czy też ślepe fatum lub jego treść, łączącą się ściśle z pewnemi m/ślami, bezwzględna prawidłowość przyrody, niemająca ideami, działającemi z większą lub mniejszą ja-nic wspólnego z treścią idealną umysłu łuckiego, snośaą na nasz umysł. W zwyozajnym biegu źy-z jego aspiracyami. Podobnież nie ulega wątpli- cia sfe.a wrażeń zmysłowych, dotycząca zewuętrz-wości, że pogląd na istotę naszej ziemi, na jej nej formy rzeozy, i sfera uczuć z treścią idealną objawy nieorganiczne i organiczne, jako też na umysłu i serca nie łączą się harmonijnie, luce są rozwój umy&łowy ludzkości, jego prawdziwe zna- albo obojętne względem siebie, albo też nawet ozenie i cele, łączy się jak najściślej z rozbiorem naprężone dysharmonijnie. Dopiero z chwilą zró-szczegółowych zagadnień estetyki. Stosownie do wnoważeuia tych dwóch czynników życia umysło-różnego poglądu na wszystkie owe kwestye meta- wego, ich wzajemnego dopełnienia się i zjednoozenia

wytwarza się ów stan wyjątkowy, nazywany nastrojem estetycznym, który, godząc człowieka z samym sobą i ze światem, wynosi go ponad prozę zwykłego biegu spraw ludzkich, a swą wewnętrzną swobodą 1 harmonią budzi zupełnie odrębne zadowolenie, estetyczne, różne zarówno od prostej przyjemności zmysłowej jak i od rozkoszy czysto - moralnej, bo jednoczy w jednem nowem wrażeniu obie te krańcowe formy zadowolenia.

W nim przeraża czynnik uczuciowy zmysłu estetycznego przy słabszem rozwinięciu strony estetycznej zmysłów i wyobraźni. Talent naśladowczy, dzięki żywszej wraźliwośoi zmysłów é-stetycznych, z łatwością przyswaja sobie wymagania techniczne tej lub owej ze sztuk pięknych. Przezwyciężając rozliczne w tym względzie trudności, znajduje już zadowolenie w samodzielnem wykonaniu piękna. W swej zaś działalności wykonawczej talent tego rodzaju ogranicza się zazwyczaj tylko naśladowaniem i odtwarzaniem już istniejącego piękna. Jego uzdolnienie opiera Bię głównie na zmysłach i ma wskutek tego charakter przeważnie formalny, odnosi się do zewnętrznej tylko strony piękna, do ujęcia go w pewne widzialne i słyszalne kształty, i w tym zakresie dosięgnąć może wielkiej zręcznośoi i niezwykłego udoskonalenia, nazywanego wirtuozostwem. Ala treść dla tej działalności wykonawczej, kształtującej, musi mu być dana, bo jej zaczerpnąć nie może z własnych zasobów umysłowych dla braku wyższego uzdolnienia wyobraźni. Zresztą zauważyć należy, że granice w objawach życiowych nie dają się nigdy zakreślić bezwzględnie; zawsze istnieją tutaj objawy przejściowe, odnoszące się zarazem do dziedzin rozgraniczonych. Więc też talent przeważnie bierny łączy się często z pe-wnem uzdolnieniem naśladowczem, a to uzdolnienie znowu—z pewnemi czynnikami twórczości. Talent jedeak twórczy w śoisłem znaczeniu prócz wysokiego rozwoju poczucia estetycznego i wrażliwości zmysłów, poBiada nadto niezwykle czułą i ruchliwą wyobraźnię. Wszelkie wrażenie, jakiemu podlega, wszelkie uczucia, dążenia i myśli, które w nim się objawiają, kojarzą się z łatwo śeią z obrazami. Ta łatwość zaś kojarzenia B^ę wszelkiej treści umysłowej z wytworami imagina-oyi i fantazyi pociąga za sobą nowe, uderzające kombinacye, które, przy odpowiedniem uzmysłowieniu środkami technicznemi w słowach, dźwię-

W zadowoleniu estatycznem przyjemność zmysłowa nie ma wartości sama pruez się, lecz tylko o tyle, o ile jest wyrazem pewnej treści, oddziaływającej na umysł i wywołującej w nim zarazem zadowolenie wewnętrzne, duchowe. To zaś zadowolenie nie występuje tu w Bposób oderwany, w czystej sferze ducha, lecz dopełnia się odpowio-dniemi wrażeniami zmysłowej przyjemności, spro-wadzającemi treść idealną na grunt realny, życiowy. Należyte wyświetlenie tych czynników nastroju i zadowolenia estetycznego, bardziej szczegółowa ich charakterystyka oraz wykazanie ich doniosłości w rozwoja poczucia piękna—mogą być tylko przedmiotem dalszej, wszechstronnej analizy psychologicznej.

Co się wreszoie tycze wyobraźni, jako ostatniego współczynnika zmysłu estetycznego, obejmującej, jak wspomniano, imaginaeyę i fantazyę, to skupia ona w Sobie zdolność odpowiedniego jednoczenia treści i formy piękna. Ona - to, stosownie do danych zasobów umysłu i do stopnia jego rozwoju, wynajduje bądź formę dla treści, bądź treść dla formy, a harmonizując oba te czynniki, doprowadzając je do równowagi, wytwarza samodzielnie piękno. Myśli, idee, uczucia, w ogóle treść idealną, wyobraźnia wciela w obrazy, czerpane ze świata rzeczywistego, z życia; uplastyoznia je, kształtuje, czyni przystępnemi dla wrażeń zmysłowych. Z drugiej strony obrazy, które posiada, które się w niej na podstawie doznanych wrażeń wytwarzają, wyobraźnia podnosi w sferę idealną, opromienia, ozłaca wartością du- kach lub kształtach (poezya, muzyka, sztuki pla-ohową, kojarząc je z głębszą treścią umysłu, styczne), przedstawiają się jako nowe zupełnie W ten sposób Btaje się ona głównym czynnikiem ! i ze wszechmia? samodzielne utwory piękna. Ta-psychioznym sztuki, jako wytworu ludzkiej dzia- | lent, wynoszący się wysoko ponad zwykłą miarę łalności.    i bogactwem i głębokością treści umysłowej, oraz

Oto najwydatniejsze przedmioty badań psychologicznych w zakresie estetyki, psychologii piękna. Rzecz naturalna, że badania te dokonane być win* ny przy pomocy wszelkich środków metodologicznych, jakiemi włada współczesna nauka, a więc przy pomocy żarówno eksperymentu fizyologiczne go, jak i doświadczenia wewnętrznego i analizy psychologicznej.

O) Filozofia sztuki. Sztuka ma za treść swoją piękno podmiotowe, a za formę piękno przedmiotowe; z istoty swojej jeBt ona objawom harmonijnego zrównoważenia duoha i natury, idei

Dodajmy tu jeszcze, w celu zaznaczenia dal- j wyrazistością i żywością obrazowania (formy), naszych przedmiotów E-i psychologicznej, że żywsze j zywamy geniuszem w dziedzinie piękna, ge-uadolnienie zmysłu estetycznego, w związku za- i niuBzem poetyckim lub artystycznym. Geniusz zwyczaj z pewnem wyrobieniem teebnicznem, na- jest królem w państwie ducha, powiedział ktoś; żywa się talentem. Talent przedstawia się na talent zaś tylko panem, wielkim czy małym, ale polu estetycznem o trzech głównych stopniach, tylko panem, nie królem, jako talent bierny, naśladowczy i twórczy.

Talent bierny objawia się w zdolności iutere bowania się wszystkiem, co się do piękna odnosi, oraz łatwego przejęcia się przedmiotami, mające-mi wartość estetyczną. Talent taki, według zwykłego sposobu mówienia, „lubi“ bądź poezyę, bądź muzykę, bądź malarstwo i t. p., bawi się też czasem pisaniem wierszy, komponowaniem sztuczek na fortepian, rysowaniem, malowaniem i t. p., albo też zbieraniem przedmiotów ze sztuką związek mających; ale granic takiego, przeważnie biernego, lubowania się w pięknie nie przekracza.

i rzeczywistości. Organiczne zespolenie treści idealnej, poruszającej uczucie i podnoszącej ducha, z formą realną, mającą wszelkie pozory prawdy i rzeczywistości: oto bezpośrednie zadanie sztuki, cel twórczości artystycznej. Każdy z tych składowych czynników jest równie koniecznym w sztuce; zaniedbanie jednego z nich nadweręża istotę sztoki pięknej, narusza jej charakter estetyczny i sprowadza ją na fałszywe tory. Dzięki tej ścisłej łączności idei z rzeczywistością, treści umysłowej z formą zmysłową, sztuka spełnia samodzielną i bardzo ważną funkcję w rozwoju życia nie chce posiłkować się ogólnie przystępnemi for-społeoznego narodów. Uzmysławiając rozliczne mami rzeczywistości dla wyrazu swej treści, lecz potrzeby i aspiracye ducha ludzkiego, w ogóle je- wytwarza w tym celu jakieś własne, nowe sym-go ideały, wcielająo je w formę realną, odpowia- bole. dającą danym warunkom bytu, wskazuje ona drogi przyszłego wcielenia w życie owych ideałów i przez to wyprzedza ich istotne urzeczywistnienie.

przyrody i życia, w rzeczywistości. Z tych danych, ogólnie przystępnych form, jako wyrazów pewnej ściśle określonej treśoi, artysta, poeta skorzystać musi koniecznie, jeżeli nie ohoe samolubnie tworzyć dla siebie tylko, lecz chce być zrozumiałym dla innyoh. Czyżby poeta uie minął się z celem swej twórczości, gdyby swe myśli i uozucia wygłaszał w jakimś nowym zupełnie, przez siebie stworzonym indywidualnym języku? Toż samo powiedzieć należy o artyście, który dla jakiegoś przesadnego subjektywizmu

Soharmonizowanie i zrównoważenie treśoi i formy w sztuce może mieć z natury rzeczy dwa różne punkta wyjścia i rozwinąć się w dwóch różny oh kierunkach. Punktem wyjścia mogą być zarówno treść, jak i forma, zarówno uczucia, ideały, dążności ducha, szukająoego odpowiedniego wyrazu w formach świata zmysłowego, jak i pra-

Każdy artysta mimo woli i wiedzy usiłuje dziełem swojem w sposób naoczny udowodnić możność urzeczywistnienia swego pojęcia danej treści, zaczerpniętej z najrozliczniejszych dziedzin życia.

tycznym podmiotu, łącząc swe formy zmysłowe z treśjią idealną. Sztuki tej ostatniej grupy mają za materyał kształty przestrzeniowe i dla tego zazwyczaj nazywają się sztukami plastyczuemi. Do nich należą: budowniotwo, rzelbiarswo i malarstwo. Najbezpośreduiejszym zaś zmysłowym wyrazem treśoi duchowej jest dźwięk, a preedewszystkiem głos, mowa i śpiew ezłowió-ka. To też sztuki podmiotowe mają zawsze za materyał zmysłowy dźwięki i z tego stanowiska, w różnicy od plastycznych, mogą być nazwane Bztukami dźwięcznemi. Do nich należą: poe-zya, krasomówstwo i muzyka.

W pierwszych objawach twórczości artystycznej człowiek rozpoczyna swą pracę od dwóch najodleglejszych krańców, t. j. od uajoderwańszej idei i od najmateryaluiejBzej rzeczywistości. Z jednej strony poozuoie piękna napotyka samo w sobie nieskończone bogactwo idealnej treśoi, uczuć i myśli i stara Bię nadać tej treści wyraz zmy-

Sztuka jest właściwie niczem innem, jeno poglą- wda, życie i rzeczywistość, pojęte jako formy, dla dowem udowodnieniem urzeczywistnialności idea- natchnienia ich pewną treścią idealną. W pierw-łów, artystyczną antycypacyą, wyprzedzeniem ich szym razie sztuka rozpoozyna swój pochód z wy-istotnego urzeczywistnienia. Życie podąża za sztu- żyn ducha i w dążnośoi do uwydatnienia jego ką (szczególniej widoczne to jest w zakresie treśoi zstępuje ooraz bardziej w zakres świata poezyi), aby stopniowo zaspokoić zasadnicze po- zmysłowego, równoważąc wszędzie oba te czynni-trzeby umysłu ludzkiego, aby w twardej opoce ki. W drugim razie, odwrotnie, od rzeczywisto-realnego bytu urzeczywistnić to wszystko, co sta- ści codziennej wznosi się coraz bardziej w sferę nowi treść ducha, jako samodzielnej twórczej isto- j idealną, ożywiająo wszędzie kształty rzeczywiste ty. Cały rozwój kultury i cywilizacji łączy się treścią duchową. Krótko mówiąc: sztuka w pierw-wskutek tego bezpośrednio z rozwojem sztuki, szym razie urzeczywistnia idee, a w drugim idea-staje się realnym wyrazem jej idealnych dążności, lizoje rzeczywistość i wskutek tej czynności, zmie-Z tego wynika, że sztuka może i powinna mieć rzającej do jednego celu z dwóch przeciwległych tendencyę, ale tylko tendencyę estetyczną, kierunków, dochodzi do wszechstronnego i pełne-Bkierowaną ku realizacyi treści umysłu, jego u- go rozwoju Bwej treści, do wytworzenia całego czuć, myśli i dążnośoi, jego ideałów. Wszelka bogactwa piękna artystycznego. Z powyź-inna tendencya czyni ze sztuki narzędzie dla ce- szego wynika podział sztuk pięknych na dwie lów postronnych, krępuje swobodny i samodzielny grupy zasadniczo: na sztuki podmiotowe, ideal-jej rozwój. Z tego również wynika związek sztu- ne, szukająoe swego dopełnienia i wyrazu w o-ki z prawdą, z rzeczywistością, z realnemi sto- bjawach przedmiotowych, i na sztuki przedmio-sunkami bytu ludzkiego. Sztuka pod wieloma jtowe, realne, czyniące zadość wymaganiom este-względami naśladować musi i winna naturę, żyoie, odtwarzać fakta dziejowe; ale to wszystko nie dla samego naśladownictwa i kopiowania rzeczywistości, lecz jedynie dla wytworzenia przedmiotowej formy, z którą się łączyć winna treść właściwa sztuki, treść idealna, czyniąca zadość wymaganiom serca i umysłu. Tylko w związku z taką treścią idealną, forma realna, realizm życiowy, odpowiada istotnym celom i zadaniom sztuki. Zresztą, artysta najbardziej naturslistyczny, dążący w imię swych teoryj wyłącznie do odtworzenia rzeczywistości, nie może w praktyce wyrzec się swych idealnych tendencyj, bo one objawiają się już bezpośrednio w samym doborze przedmiotów do naturalistycznego odtworzenia.

Z drugiej znowu strony, obrońcy współozesnego symbolizmu w sztuce i jego mistycznych dążności zapominają o tern, że symbolów, znaków dla o-znaozenia uozuć i myśli, nie można stwarzać samodzielnie, gdyż są one nam dane w formaoh

słowy, szatę rzeczywistą. Myśl, obrazy zmysłowe, zaczerpnięte z pięknej natury, oraz mowa, stają się pierwszym materyałem dla uzmysłowienia tej idealnej treści. Z drugiej strony człowiek w swem poczuciu piękna ima zarazem za najtwardszy materyał, za kamień, buduje mieszkania, świątynie, idealizuje niezbędne życia potrzeby, podnosząc je do rzędu utworów mających cel same w sobie, istniejących już nie tylko dla ochrony od wpływów zewnętrznych, lecz przedstawiających myśl, ideę w zewnętrznych rozmiarach ma-teryi. To też na czele rozwoju dziejowego sztuki już na dalekim Wschodzie stoją: poezya i budownictwo; pierwsza, jako sztuka najbardziej podmiotowa, druga—jako sztuka najbardziej przedmiotowa. Owładnąwszy przy pomooy poezyi u-czuoiami i myślami, treścią idealną, a przy pomooy budownictwa materyą, poczucie piękna szuka dalej nowych środków dla twórczego urzeczywistnienia swych dążności. Po poezyi i budownictwie występują w rozwoju sztoki w świecie klasycznym: krasomówstwo, wraz ze sztuką dramatyczną, i rzeźbiarstwo. W obydwóch głó wnym materyałem artystycznym jest już sam człowiek, będący naturalną jednią ducha i ma-teryi. Krasomówstwo i sztuka dramatyozna mają za przedmiot człowieka żywego, mówiącego i działającego pod wpływem natohnienia, wyrabiającego z samego siebie za pomocą słowa, mimiki i gie-stu formę zewnętrzną dla odpowiedniego wyrażenia treści wewnętrznej ducha. Rzeźbiarstwo natomiast ma za główny przedmiot zewnętrzne kształty człowieka, które ożywia, napełniając skamieniałą materyę duchem, wyrazem, treśoią idealną. W ten sposób obie te sztuki nawzajem się dopełniają. Krasomówca i artysta dramatyczny wyrabiają z siebie żywe posągi, rzeźbiarstwo zaś jest skamieniałem krasomówstwem, posągową sztu ką dramatyczną. Ostatnia wreszcie para sztuk pięknyoh, muzyka i malarstwo, reprezentują z jednej strony najściślejsze zespolenie treści duchowej z wyrazem zmysłowym, a z drugiej najwyższe idealizowanie rzeczywistości. W muzyce poczucie piękna artysty już nie jest przykute ani do serca ludzkiego, jak w poezyi, ani do miejsca, jak w krasomówstwie; lecz, wyrywając się z piersi i z lutni, krąży Bwobodnie po powietrzu i wstępuje bezpośrednio do duszy i do serc innyoh ludzi. Treść duchowa nie daje się tu już oderwać od dźwięku, z którym się łączy. Muzyka jest krystalizacyą poruszeń duchowych w dźwiękach. Melodya i harmonia wyrażają bezpośrednio pewien nastrój wewnętrzny. Ściślejszego spojenia ducha i materyi, treści i formy, aniżeli w muzyce, nigdzie nie napotykamy. Z drugiej znowu strony, idealizacya rzeczywistości dosięga swego zenitu w malarstwie. Tu niema już ociężałych mas i rozmiarów rzeczywistości, jak w budownictwie i rzeźbiarstwie; tu wszystko przeniesione jest do dziedziny rozmiarów idealnych, tu wszystko ubarwione kolorami, natchnionemi uozuoiem. Tu kształty, barwy i cienie przedstawiają się nam tylko w obrazie, a zatem wolne od realnych praw fizycznego świata. Malarstwo zachowuje tylko pozory rzeczywistości, przeistacza ją jednak zupełnie według treści idealnej, którą w ową pozorną prawdę przyodziewa. W ten sposób muzyka i malarstwo zamykają wieniec sztuk pięknych. W historycznym rozwoju sztuki te zajmują też miejsce ostatnie; są to sztuki nowoczesne, stojące pod wpływem idei o bezpośredniej syntetycznej łączności świata duchowego ze światem zmysłowym. Dopiero na podstawie poprzedniego bogatego rozwoju poezyi i budownictwa, krasomówstwa i rzeźbiarstwa, rozwinąć się mogły na szerszą skalę muzyka i malarstwo, jako wytwory przedstawiające najściślejszy związek składowych czynników piękna artystycznego.

Wszechstronny rozbiór powyższych sztuk pięknych z osobna, z naleźytem uwzględnieniem wymagań estetycznych, odnośnie do treści i formy każdej z nich, stanowi przedmiot szczegółowego rozwoju filozofii sztuki jako ostatniego działu e-stetyki. Nadmienić tu tylko jeszcze należy, że w zakresie każdej z tych sztuk rozjaśnieniem szczegółów technicznych i sprowadzeniem ich do pewnych reguł zajmuje się osobna teorya w połączeniu z odpowiednią praktyką, czyli wprawą techniozuą, jako to: teorya poezyi (poetyka), krasomówstwa (retoryka i dramaturgia), muzyki, oraz szczegółowa teorya techniczna budownictwa, rzeźbiarstwa i malarstwa. Głównym zaś celem takiego wyświetlenia strony technioznej sztuk nie jest już naukowe pojęcie ich zasad estetyoznych, piękna, lecz podanie początkującym artystom wskazówek praktycznych i wdrożenie ich do odpowiedniego wykonywania dzieł sztuki. Tu E. ustępuje już miejsca pedagogice, a artyzm łączy się z rzemiosłem.

III. Dzieje E-i. Zaznaczone powyżej trzy zasadnicze działy E-i jako samodzielnej nauki: metafizyka piękna, psyohologia piękna i filozofia sztuki, rozwinęły się w dziejach kolejno, jeden po drugim, ale tak, że Występujące na jaw nowe badania, rozszerzające zakres E-i, nie wyłąozały poprzednich, lecz je dopełniały i z niemi się coraz bardziej organicznie jednoczyły. Odpowiada to ogólnemu prawu rozwoju, według którego nowe czynniki postępu nie niweczą poprzednich, lecz je przejmują, powodując i w ich zakresie objawy doskonalsze i pełaiejsze. Nadto zaznaczony rozwój E-i, począwszy od metafizyki piękna a kończąc na filozofii sztuki, uwydatnia na tern polu zasadnicze prawo rozwoju życia umysłowego, które wykazuje trzy główne momenta tego rozwoju, ja-kiemi są: l-o wytworzenie ogólnych zasadniczych pojęć drogą dyalektyczną, 2-o krytyczny rozbiór tych pojęć i 3-o konstrukoya naukowa na podstawie syntetycznego zjednoczenia odnośnych wyników badania. (Co do uzasadnienia i wyjaśnienia tego prawa rozwoju, w różnicy od praw, podanych przez Hegla, Comte’a i Spencera, ob. H. Struvego „Wstęp do filozofii“ wyd, 2-ie, 1898, § 18). Metafizyka piękna wprowadziła w zakres nauki ogólne zasadnioze pojęcie estetyczne, psyohologia piękna reprezentuje czynnik analizy,

krytyki na polu E i, filozofia sztuki wreszcie ma udoskonalenia samego człowieka, do uszlachetnie-za przedmiot wyniki twórczości artystycznej i o- nia serca i podniesienia nmysłu. Wszelkie utwo-bejmuje wskutek tego syntetycznie wszystkie ba- ry poezyi i sztuki, które nie uwydatniają tej ideal-dania w zakresie E-i. To też pierwsze zawiązki nej tendencyi i nie mają na oku celów moral-E-i w świecie starożytnym, szczególniej w Grecyi, uycb, Platon potępia jak najsurowiej. Stąd pe-repre^entowane głównie przez Platona, Arystote- chodzi jego niechęć szczególniej do muzyków lesa i Plotina, mają charakter metafizyczny. Na- i poetów, którym zarzuca, źe, zamiast przed-Btępnie w nowszej filozofii, obok metafizycznej e- stawić prawdę niebiańską, doskonałość idealną, stetyki, opart j na poglądach Leibniza, a roswi- podniecają tylko zmysłowość ludzką fałszem i u-niętej głównie w Niemczech, począwszy od A. łudą. To też takich artystów i poetów wyklucza Baumgartena, występuje, szczególniej w Anglii, zupełnie ze swego państwa idealnego. Trzeźwiej dzięki takim następcom Locke’a, jak: Hutcheson, i z większą wyrozumiałością patrzy Arystoteles Burke i inni, analiza psychologiczna poczucia na piękno i artyzm. I on wprawdzie nie odró-piękna i dopi Inia swym czynnikiem krytycznym źnia jeszeze jasno piękna od dobra, ale opiera się ogólne pojęcia metafizyki estetyoznej. Nakonieo, już ca bardziej szczegółowym rozbiorze objawów najnowsze czasy wydały, szczególniej we Francyi, piękna i wyprowadza z niego swe ogólne poglądy filozofię sztuki, począwszy od prac Karda Batteux, estetyczne. Poglądy te wyłożył głównie w swej i zjednoczyły w sobie pod wielu względami Poetyce, oraz w Retoryce. Zewnętrznemi, wyniki poprzednich metafizycznych i psychologicz- na zmysły oddziaływająoemi cechami piękna są, nych badań na tem polu. Następujący treśoiwy według niego: określoność, porządek i symetrya. przegląd dziejów E i wyjaśni bliżej ten pochód Pierwsza polega na tem, że przedmioty, które w jej stopniowym rozwoju.    nam się podobają, nie są ani zbyt wielkie, ani

Zawiązki dzitiejszej E-i jako nauki o pięknie, zbyt małe, lecz wywołają wrażenie wyraziste, do-napotyksmy już n znakomitych myślicieli Grecyi. kładne. Porządek jest czynnikiem, wprowadza-Pytagoras na 500 lat przed Chr. zdawał sobie jącym jeduośó do mnogości składowych części, sprawę ze znaczenia muzyki, uznawał w niej do- wskutek czego każda rzecz, budząca upodobanie, niosły środek oczyszczenia i podniesienia duszy, przedstawia się nam jako całość w sobie skoń-i dla tego potępiał wszelką muzykę niespokojną, czona. Co się wreszcie tycze symetryi, to pole-dysharmonijną, jako szkodliwą dla wewnętrznej ga ona, według Arystotelesa, na harmonijnem u-równowagi duszy. Sokrates wnikał głębiej stosunkowaniu części składowych danej całości, w ogólną istotę piękna, dowodząc, że artysta ze- Z tą zewnętrzną stroną piękna, którą nazwaó mo-stawia w jedną harmonijną całość rozrzucone źna jego formą, łąozy się i odpowiednia treść, ezy-w naturze czynniki piękna i wytwarza z nich li idea. Idei tej, jako treści piękna, a zatem dzieło sztuki, budzące upodobanie. Ale nadto pięk- i dzieła sztuki, Arystoteles jednak nie szuka, jak no, według wymagań Sokratesa, powinno być za- Platon, w sferze pozaświatowej, lecz czerpie z wirażem i dobrem, t. j. odpowiadać źyoiowym po- dzialnej i dotykalnej rzeczywistości. Sztuka jest i dla trzebom i moralnym dążnościom człowieka. Ta- niego naśladowaniem, wszakże naśladowaniem, nie kie ścisłe połączenie piękna z dobrem, oparte pozaświatowej idei, lecz idealnej treści rzeczy wi-nadto na pojęciach metafizycznych o iBtocie świa- stego świata. Prototypy wszechrzeczy istnieją, ta i Bogu, charakteryzuje w ogóle poglądy este- według niego, nie w niebie, lecz w samych rze-tyczne starożytnych myślicieli i znajduje swój wy- czach. Potrzeba tylko usunąć z danych objawów raz w złoźonem pojęciu najwyższego moralnego świata to wszystko, co jest przypadkowem, zmień piękna, piękna, urzeczywistniającego się w źy- nem, niedoskonałem: natenczas odsłania się przed ciu i działaniu, w charakterze i dążnościach Czło- nami istota, czyli idealna treść tych objawów, ich wieka. Dla oznaczenia tego pojęcia, Grecy uźy- doskonałość i prawda rzetelna. Odtworzenie tej wali wyrazu: kalokagathia i domagali się, aby właśnie istoty, czyli treści idealnej przedmiotów, człowiek kierował się w życiu nie tylko ideą do- jest zadaniem sztuki według AryBt. Ona przedsta-bra, ale i piękna, aby zadawalał wszędzie i zaw- wia nam oczyszczony obraz rzeczywistości, obraz sze wraz z poczuciem moralnem i poczucie este- udoskonalony, idealizowany, w przeciwBtawnośc’ tyczne. Cały poetyczny idealizm Platona pole- do przypadkowych i niedoskonałych form i sto-ga na takiem połączeniu piękna i dobra. Odpowie- sunków życia codziennego. W tym duchu mówi Ar. dnie poglądy rozwija on azczególniej w dyalogacb: źe malarstwo nie ma przedstawiać tego, co jest, Gorgias (przekład St. Siedleckiego 1879), Fedr, lecz to, co być powinno; źe poezya powinna być Fileb (przekład Br. Kąsinowskiego 1888), Tymę- prawdziwszą od historyi; źe tragedy a jest lepszą, usz. Od piękna zewnętrznego, zmysłowego, odró- aniżeli życie; źe portrecista przedstawia oryginał źnia Platon piękno duchowe, a temu przeciwsta- piękniejszym, niż jest rzeczywiście Zgodnie z tym wia piękno bezwzględne i najwyższą poza świato- poglądem na istotę piękna i sztuki, Ar. dochodzi wą doskonałość, która zawiera w sobie pierwo- do bardziej życiowego, niż Platon, pojęcia jej ce-wzory (prototypy) wszelkiej piękności ziemskiej lu i przeznaczenia. Sztuka ma, według niego, w kształcie boskich idei wszechrzeczy. Prawdzi- czworaki cel: 1) szlachetną rozrywkę, 2) poucza wa sztuka powinna być odtworzeniem, czyli nr- jące zajęcie, 3) oczyszczanie poglądu na rzeczy śladowaniem (mimesis), owej nadziemskiej dosko- i wreszcie 4) moialne udoskonalenie To ostatnie nałości, owych idei, i przyczyniać się przez to do Ar. poczytuje sa najwyższe zadanie sztuki, cho-ciąż nie wyłącza i nie lekceważy innych jej zadań.

jak Bakon i Kartezyusz, mając na oku położenie nowych fundamentów dla badań filozoficznych, nie uwzględniali jeszcze należycie specyal-nych poszukiwań z zakresu teoryi piękna i sztuki. Bakon zaliczał sztuki piękne do nauk. Architekturę poddał pod matematykę, a poezyę określił jako historyę, w ten sposób przedstawioną, aby budziła zadowolenie. Kartezyusz znowu dotyka zagadnień estetycsnyoh tylko mimochodem i nie ma wcale na myśli sformułowania swych odnośnych poglądów. Dopiero na początku

XVIII    go wieku rozpoczynają się w Niemczech, Anglii i Francyi samodzielne studya nad pięknem i sztuką i objawia się dążność do systematycznego zaokrąglenia tych studyów w jedaą umiejętną całość, która też niebawem przybiera nazwę osobnej nauki, Estetyki. Chociaż badania estetyczne znakomitych myślicieli trzech głównych narodów, które stoją na czele nowoczesnego rozwoju filozofii i nauk specyalnycb, często nawzajem się krzyżują, z tern wszystkiem jednak w każdym z tych narodów uwydatnia się jasno odrębna ten-dencya w traktowaniu zagadnień estetycznych. W Niemczech rozwija się przeważnie metafizyka piękna, w Anglii—psychologia piękna, a we Francy i filozofia sztuki. Odrębność ta wypływa z różnego usposobienia i różnych warnnków umysłowego rozwoju tych narodów; przybiera jednak, ze stanowiska ogólnej historyi estetyki, znaczenie ra-cyonalnego podziału pracy około wszechstronnego rozwiązania zadań tej nowej zupełnie nauki. Zaznaczymy tu rozwój E-i w tych trzech kierunkach, naprzód w XVIII-ym w., a następnie w naszym,

XIX    ym, wieku.

W Niemczech kwitnęla już od oiasów Leibniza (1646 — 1716) filozofia spekulacyjna z tenden-cyą metafizyczną wniknięcia w istotę rzeczy, wykazania związku pomiędzy szczegółowemi objawami i ogólnemi zasadami bytu. W zakresie estetyki teodencya ta doprowadza do rozległych do Je-

Wszyscy późniejsi autorowie, którzy bądź jeszcze w starożytności, bądź w pierwszych sièdmnastu v/lekach ery chrześciańskiej kwestyami estetycz-nemi się zajmowali, opierają się prawie wyłącznie na zaznaczonych poglądach Platona i Arystotelesa. Bezpośredni uczeń stagiryty, Teofrast, miał napisać szereg rozpraw estetycznych o poe-syi,i komedyi i komiczności, o muzyce, entuzya-zmie i t. p., ale o treści tych rozpraw doszły do nas bardzo niedokładne wiadomości. Wśród Rzymian opracowali retorykę i poetykę, na podstawie zasad Arystotelesa, szczególniej: Cycero (de ora tore, de inventione), Horacyusz (ars poëtica) i Quintilianus (de institutione oratoria). Ostatni z nich żył juź w pierwszym wieku naszej ery.

W dwa wieki później wystąpił w Aleksandry! najznakomitszy wśród następców Platona, nowoplato-uik Pio tin. Wznowił on poglądy Platoca i połączył je ze swym religijnym mistycyzmem.

Wśród licznych jego rozpraw, zebranych przez uczniów jego pod napisem En ne ad, szósta rozprawa pierwszej enneady i ósma piątej, traktują spe-cyalnie o pięknie. W duchu Platona określa on piękno jako panowanie wyższego nad niźszem, idei uad materyą, duszy nad ciałem, prawdy i do bra nad duBzą. Artysta wznosi się przez natchnienie od codziennej rzeczywistości w sferę ideału, najwyższego rozumu, na którego podobieństwo świat stworzony został. W tymże duchu Platońskim napisana jest rozprawa greoka O wzniosłości, przypisywana niesłusznie, jak pokazały najnowsze badania, Longinowi, retorowi ateńskiemu, współczesnemu Plotinowi. Rozprawę tę przełożył na język polski Józef Kowalewski p. t.

,0 górnośei“, Wilno 1823. Tu też wspomnieć należy o rozprawie św. Augustyna, napisanej jeszcze przed jego nawróceniem się, p. t. De pul-ohro et apto", lecz ta zaginęła. Ocalała natomiast rozprawa jego o muzyce, w której sprowadza kań nad istotą piękna i sztuki, nad kjsestyą piękno, w duchu Arystotelesa, do harmonii skła- | związku tyoh objawów z ogólnym na świat po-dowycb czynników danej całości.    glądem. Na czele estetyki niemieckiej stoi wspo-

Uczeni Wieków Średnich, zajęci prawie wy- mniany juź na WBtępie Al. Baumgarten ze łącznie zagadnieniami religijnemi, nie czuli żadne- swem dziełem „Aesthetica* 1750. Estetykę dzie-go pociągu do szczegółowego traktowania piękna li on na dwie główne częśoi: na teoretyczną jako przedmiotu przeważnie świeckiego. Jeżeli i praktyczną, czyli na teoryę piękna i teoryę jednak dla celów praktycznych, szczególniej w re- sztuki. Za punkt wyjścia dla swych badań bierze toryce i poetyce, z niem się spotykali, natenczas on jasne odróżnienie piękna od prawdy i dobra, powtarzali zazwyczaj tylko ogólnikowo powyższe Prawda, mówi, wypływa z działalności rozumu, zdania Platona lub Arystotelesa. Nadto zwracali jest doskonałością w zakresie logicznych procesów baczniejszą uwagę na stronę techniczną sztuki, ! umysłu. Dobro znowu stosuje się do życiowej jak o tern świadczy pouczające dzieło zakonnika działalności człowieka; jest doskonałością ze XII-go wieku, Teofila p. t. „Diversarum artium względu na moralne dążności woli Ale prócz Bchedula“ (ob. przekład polski T. Żebrawskiego: rozumu i woli posia łamy zmysły i przy ich po-0 sztukach rozmaitych, k?iąg troje, Kraków mocy wytwarzamy pewne poglądy na świat. Otóż 1880), ora* cenny bardzo traktat „Della pittura“ doskonałość w tym zakresie zmysłowych wrażeń znakomitego Leonarda da Vinci, stojącego na i poglądów Baumgarten nazywa pięknem; przed-czela wspaniałego rozkwitu sztuki włoskiej XVI-go stawia ono tedy doskonałość zmysłową w odróźnie-wieku (ob. przekład polski W. Gersona: „Rozpra- niu od logicznej i moralnej. Istotą tej doskonałości wa o malarstwie Leonarda da Vinci“, Warszawa jest porządek. Wrażenia zmysłowe same przez

1876). Nawet znakomici przewodnicy nowszej, się są ciemne, nieokreślone, chaotyczne. Przez samodzielnej filozofii z początku XVIl-go wieku, ich uporządkowanie określamy ich wzajemny do

siebie stosunek i układamy w całość harmonijną, i to ma za skutek wrażenie piękności. Wzorem takiej piękności jest natura; w niej przedstawia Bię nam urzeczywistnienie najwyższej harmonii i doskonałości, a więo i piękna. Sztuka pójść winna w ślady tego wzoru; jest ona naśladowaniem tego, co harmonijne i doskonałe, a więc — pięknem w przyrodzie. Dzieło Baumgar-tena wywołało w Niemczech liczny bardzo szereg pisarzów, którzy w jego duchu opraoowywali e-stetykę i tworzyli niejako szkołę jego. Dla braku atoli głębszych studyów z zakresu psychologii i historyi sztuki, szkoła ta nie przedstawia wydatnego postępu w poglądach estetycznych. Postęp taki zaznacza dopiero znakomity Winkel-mann swemi źrćdłowemi badaniami nad historyą sztuki u Greków i Rzymian. Dzieło jego: „Geschichte der Kunst im. Altórthum* (1764), wydane na nowo jeszcze 1870 r., jest podstawą nowszych badań na polu historyi sztuki. Ale wraz ze swemi studyami historycznemi Winkelmann ogłosił również i rozprawy z zakresu teoretycznej estetyki, a szczególniej: »Gedanken über die Nachahmung der Alten“ (1765) i „Von der Fähigkeit der Empfindung des Schönen“ (1763). Dochodzi on tu do wniosku, że najdoskonalszym wzorem piękna są dzieła sztuki Greków; ich rozbiór doprowadza do prawdziwych pojęć o pięknie i sztuce. Na podstawie takiego rozbioru wyróżnia Winkelmann trzy główne rodzaje piękna, t. j. piękno kształtów (Formscbönheit), postawy (Haltung) i wyrazu (Ausdruck). Pierwsze polega na połączeniu rozmaitości i prostoty w liniach; linia eliptyczna odpowiada najbardziej wymaganiom tego piękna, urzeczywistnia się ono najdoskonalej w kształtach ludzkiego ciała. Piękno postawy uwydatnia stronę idealną sztuki; jego istotę stanowi wdzięk (Grazie), w którym się jednoczą szlachetna prostota i spokojna wzniosłość (edle Einfalt u. stille Grosse), Piękno wyrazu wreszcie polega na zachowaniu miary w naśladowaniu min, gestów i ruchów ciała, wyrażających rozliczne, czynne i bierne stany duszy i jej wzruszenia. Nie trudno spoatrzedz, że powyższe właściwośoi odnoszą Bię głównie do piękna posągowego, do rzeźbiarstwa. To też Winkelmann wszystkie inne sztuki rozpa try wał w duchu klasycznym ze stanowiska plastycznego. Uzupełnienie tego punktu widzenia reprezentuje znakomity krytyk i poeta Lessing, który swe krytyczne badania nad estetyką opierał głównie na porównaniu poezyi ze sztukami pla-stycznemi. Należy tu jego wpływowa rozprawa p. t. „Laokoon, oder über die Grenzen der Malerei u. Poesie" (1766). Zasługa Lessinga polega głównie na jasnem rozgraniczeniu zaznaczonych dziedzin piękna przez szczegółowe wykazanie, że sztuki plastyczne zależą od warunków przestrze-niowych i przedstawiają zawsze tylko piękno formalne kształtów, i to w jednym wyłącznie momencie jego przejawu, gdy żywiołem poezyi jest czas, a zatem następstwo objawów po sobie i działanie. Warunki piękna w poezyi są tedy odmienne od warunków piękna plastycznego.

Szczegółowy wykład tych warunków w Dramaturgii LesBinga, 1707, stał się faudaunntem całej nowszej teoryi poezyi, a szczególniej teoryi dramatu i sztuki dramatycznej. Wśród licznego grona pisarzów, którzy w kierunku Winkelmanna i Lessinga traktowali zagadnienia estetyozne, za sługują na szczególną uwagę Qoethe i* Hirt. Pierwszy w uwagach do przekładu pracy Diderota o malarstwie (ob. niżej) i w licznych innych rozprawach estetycznych uogólnia zasady Winkelmanna, dowodząc, że sztuka ma za przedmiot przedstawienie znaczącego, doniosłego (das Bedeutende); Hirt zaś w pracach a zakresu historyi sztuki i w rozprawie: „Ueber das Kunstschöne* (1797) dopełnia ten pogląd szczegółową nauką o eharak-terystyczncści w sztuce. Odtworzenie rysów indywidualnych przedmiotu, jemu tylko właściwych, w różnicy od innych przedmiotów, spożytkowanie kształtów, ruchów, wyrazu, światła, barw, cieniów i t. p. jako środków dla zaznaczenia tych odrębnyoh, charakterystycznych rysów przedmiotu: oto zadanie sztuki. Takiem podniesieniem cha-rakterystyczności do wysokości zasady estetycznej Hirt wyprzedził teorye francuskich estetyków, Jouf-froy i Taine’a.

W Anglii rozwinął Bię na polu filozofii od czasów Locke’a (1632—1704) empiryzm psychologiczny, t. j, badanie objawów umysłowych przy pomocy obsérwacyi i doświadczenia. W zastosowaniu do zagadnień estetycznych empiryzm ten miał przedewszyatkiem na oku badanie warunków podmiotowych piękna, t. j. rozbiór wrażeń este-tycznych i tak zwanego zmysłu piękna, czyli dobrego smaku. Już przyjaciel Locke’a, hr. A. Shaftesbury, ogłosił dzieło p. t. „Letters concerning enthusiasm“ (1708), w którem rozbiera entuzyazm jako źródło poczucia piękna i dobra, a chociaż w samym rozwoju swych poglądów estetycznych stoi jeszcze zupełnie na stanowisku Piatonizmu, to jednak wskazuje już drogę do dalszyoh badań nad podmiotową stroną piękna. Podejmuje je Pr. Hutcheson w dziele: „Inquiry of the origin of our ideas of beauty and virtue“ (1720). Rozróżnia on już wyraźniej poczucie piękna od poczucia dobra i wyprowadza pierwsze z działania osobnego zmysłu dla piękna (sense of beauty), niezależnego od woli i czynników moralnych. Proporcja, sy metry a, harmonia, mówi, budzą zadowolenie estetyczne bez względu na ocenę moralną rzeczy i jej praktyczną użyteczność. Coraz dokładniejsze rozróżnienie uczuć estetycznych wykazuje następnie Edm. Burke w praoy: »Inquiry into the origin of our ideas of the sublime and the beautiful* (1757). Sprowadza on różnicę między wzniosłem i pięknem dó dwóch różnych pę-pędów: zachowawczego i towarzyskiego. Pierwszy jest powodem ciągłej walki ludzi między sobą i wywołuje przez to uczucia bólu i przestrachu. Odtworzenie tych uczuć bez rzeozywistego niebezpieczeństwa nazywa wzniosłem. Przeciwnie, popęd towarzyski ma swoje źródło w miłości; wszystko zaś, co budzi miłość i co się nam wskutek tego podoba, nazywamy pięknem. W dalszym ciągu tych jeszcze dość surowych poszukiwań nad źródłami psychioznemi poczucia piękna zasługuje na wzmiankę lord H. Hume, starszy brat znanego filozofa, Dawida Hame’a. W dziele „Elements of criticism“ (1762) Btara się on wyłożyć szczegółową teoryę smaku estetycznego na podstawie rozbioru wrażeń zmysłowych. Wszyst ko, co działa przyjemnie na wyższe zmysły, wzroku i słuchu, nazywa pięknem. Do wywołania takiej przyjemności przyczyniają się głównie: porządek, proporcya i barwa. Wzniosłość sprowadza się również do znamion zmysłowych; jest ona skutkiem działania na nas rzeczy o wielkich rozmiarach. W tym duchu seusualistycznym stara się autor dalej wyjaśnić czynuiki estetyozne kontrastu, niespodzianki, nowości, śmieszności, obawy, współczucia, patosu i t. p. Dalszy rozwój w tym kierunku reprezentuje W. Hogarth w dziele: „Analysis of beauty“ (1763). Według niego linia wężykowata, podobna do pizedłuźonego S jest główną podstawą piękna. Linia ta trzyma środek między linią prostą i obwodem koła i obejmuje wszystkie własności, wywołujące wrażenie piękna, jako to: proporcyonalność, rozmaitość, jednostaj-ność, zawikłanie i wielkość. Na wzmiankę zasługuje w tym związku i filozofia zdrowego rozsądku, czyli zmysłu powszechnego (common sense) Tom. Reid a, który w dziele: „Iuquiry into the human mind“ (1763), między innemi i sądy estetyczne o piękności lub szpetności wyprowadza z pewnych wymagań, uznanych przez wszystkich zdrowomyślących ludzi. W tym też duchu, chociaż bardziej szczegółowo, rozwinął swe poglądy estetyczne zwolennik Reida Dugald Stewart w dziele: „The philosophy of human mind“ (1792) i w osobnej rozprawie „On the beautiful“. Ten już poprostu twierdzi, źe piękno nie jest niczem prsedmiotowem, lecz wyłącznie stanem naszego umysłu. Polega ono na przyjemnej harmonii kojarzących się z sobą wyobrażeń, które następnie na przedmioty przenosimy. Tę teoryę assocyacyi, w zastobowaniu do wrażeń estetycznych, rozwinęli późniejsi psychologowie angielscy i sprowadzali też do niej swoją naukę o pięknie.

We Francyi empiryzm przyjmował przeważnie charakter przedmiotowy, punktem wyjścia była dla niego przyroda zewnętrzna i w ogóle zjawiska i fakta świata zmysłowego. Stąd też estetycy francuscy opierają swoje teorye po większej części na pojęciach naturalistycznych i zajmują się rozbiorem, nie siedziby umysłowej piękna, lecz samej sztuki, jako zewnętrznego, widzialnego i dotykalnego objawu piękna. Bogata twórczość plastyczna szczepu romańskiego przyczyniła się również do takiego rozbioru piękna artystycznego. Estetyka francuska jest przeważnie filozofią sztuki.

Pierwszy, który zaznaczył powyższy kierunek i w swem badaniu objął główne sztuki piękne, był Du Bos, autor dzieła: „Reflexions critiques sur la poëiie, la peinture et la musique“ (1719). Po nim J. P. Crousaz w dziele dwutomowem „Sur le beau“ (1716), oraz J. M. André w lek-cyach, wydanych p. t. „Essai sur le beau" (1741), starali się sprowadzić piękno artystyczne do pewnych znamion określonych; nie wyohodzą oni jednak w tym względzie po-za ogólną ideę jedności i harmonii, uwydatnioną juź przez Arystotelesa i św. Augustyna. Krytyczniejsze badania nad sztuką rozpoczyna dopiero Ch. Batteux w daiele: „Traité des beux - arts, réduits à un même principe* (1746). Jest on w nowszej estetyce najgłówniejszym inicyatorem teoryi e naśladowaniu natury przez sztukę. Rozbierając odpowiednie poglądy Platona i Arystotelesa, dochodzi do wniosku, tźe sztuka jest w istocie swojej naśladowaniem natury, ale dodaje, źe to naśladowanie nie odnosi się do natury, jaką jest, lecz jaką być może, a więc do natury udoskonalonej przez wyobraźnię. Artysta nie odtwarza prawdy wogóle, lecz tylko piękną prawdę (le beau vrai). Nadto Batteux wprowadza do teoryi sztuki rozróżnienie sztuk mechanicznych, oruamentiCyjnych i pięknych. Pierwsze mają na celu pożytek, drugie pożytek i przyjemność, ostatnie zaś tylko przyjemność. Powyższą teoryę naśladowania natury rozwinął do ostateczności w duchu naturalistycznym znakomity Diderot w szeregu rozpraw i krytyk estetycznych, szczególniej zaś w piśmie: „Essais sur la peinture“ (1765). Za zasadę swych poglądów estetycznych bierze on zdanie: „la nature ne fait rien d’incorrect“ i stosownie do tego dowodzi, źe sztuka nie ma celu przedstawienia jakiegoś wymarzonego piękna, lecz celem jej jest odtworzenie rzeczywistej natury, bez względu na nasze pojęcia o jej piękności lub szpetności. I szpetne, aby tylko było zgodnem z naturą, jest przedmiotem sztuki. Poza naturą i jej naśladowaniem nie posiadamy żadnego innego sprawdzianu estetycznego. Tak zwany smak estetyczny jest wypływem kaprysu, jeżeli się nie trzyma natury. W odstępstwie od natury tkwią wszelkie wady sztuki, a szczególniej przesada i maniera. Pomimo jednostronności, z jaką Diderot tę zasadę wygłaszał, wymaganie naturalności było niewątpliwie uprawnionem, jako oppozycya przeciwko współczesne] mu sztuce, która się gubiła w przesadne i nieuaturaluości. Liczni pisarze francuscy XVIII go w. jak d’Alembert, Mar-montel, Laharpei inni rozbijali poglądy Diderota, ale nie dopełnili ich żadnym czynnikiem, zasługującym na uwagę w dziejach E-i.

E. XlX-go w. rozwinęła się w zaznaczonych trzech kierunkach: metafizycznym, psychologicznym i artystycznym, jak i cała współczesna filozofia, przeważnie pod wpływem Kanta. To też jego pojęcie o pięknie postawić należy na czele przeglądu najnowszego rozwoju E i. Wyłożył on je w dziele: „Kritik der Urtheilskraft“ (1790). Pierwsza część zajmuje się rozbiorem estetycznej władzy sądzenia. W rozbiorze tym Kant, z właściwą sobie krytycz-nością, rozjaśnia pojęcie piękna, zarówno ze Btro-ny podmiotowej, w stosunku do innych pokrewnych objawów ducha, jak i ze strony przedmiotowej, w stosunku do natury i sztuki. Ze stanowiska podmiotowego, pięknem nazywa to, co bezpośrednio, t. j. bez poprzedniego rozmyślania

£ n cyklop t owit. nuitr. Zetz. 164. T. 20-ty.

nosi szczególniej ogólnie luizki, humanitarny charakter piękna. W swych listach: «Ueber di8 ästhetische Erziehung des Men3ohen* 1795 (przekład polski Leweätama wraz z przekładem rozpraw Schillera o wzniosłości, o sztuce tragicznej i o moralnej korzyści estetycznych obyczajów 1843) Schiller wyprowadza piękno z popędu człowieka do zabawy (Spieltrieb, co w nowszych czasach czyni i Herbert Spencer); w pokonaniu zaś surowego materyału przez formę widzi najwyższe zadanie poezyi i artyzmu. Znany pisarz, Jean Paul Richter, przerabia Kanta i stosuje jego poglądy w szczególności do teoryi poezyi i humoru w swej: «Vorschule der AeBthetik* (1804). Filozof Fichte traktował zagadnienia estetyczne tylko ze stanowiska moraloego. S c h e 1 i n g natomiast widzi w pięknie i w sztuce najwyższe objawienie istoty wszechświata, absolutu, natury, a filozofię sztuki ma za koronę filozofii wogóle. Pięknem nazywa nieskończoność, przedstawiającą się w kształtach do pojęcia celowości Jako formalnego czynnika skończonych. Potęgą jednającą te dwa sprzeczne w układzie i ustosunkowaniu składowych części i czynniki, jest wyobraźnia twórcza, jako zasada oałośoi. W dziele piękna wszystko musi być ce- wszechświata. Oaa też jest głównym motorem, Iowo umotywowanem, ale jako całość dzieło sztu- działającym w artyście. Sztuka jako dzieło ge-ki motywu swego istnienia zdradzać nie powinno, niuszu jest jej wytworem i wywołuje najgłębsze Jako objaw bezpośredniej twórozości przyroda zadowolenie właśnie przez konkretne wcielenie od uwydatnia wszechstronniej czystą celowość rozumu . wiecznej, idealnej treśoi bytu w realne kształty i odpowiada ściślej podmiotowym wymaganiom pięk- * zmysłowości. Poglądy te rozwinął Schelling szcze-na, niż sztuka. To też Kant oddaje pięknu natury pierwszeństwo przed pięknem artystyeznem. Sztuka nie ma wprawdzie za zadanie naśladowania szczegółowych objawów natury; powinna być twórczą, więc może przedstawiać i to, czego w naturze niema; ale pomimo to, sztuka tern jest wyższą, im ogólny charakter jej twórczości bardziej się zbliża do twórczości natury. Najdosko-nalszem dziełem sztuki jest to, które zaciera różnicę między naturą i sztuką i wywołuje wrażenie, jak gdyby było objawem swobodnej, źadnemi ze-wnętrznemi przepisami nie krępowanej twórczości natury. Do takiej zaś twórcaości artystycznej u znosi się tylko geniusz prawdziwy, który też jest jedynym prawodawcą w dziedzmie sztuki. W pojęciu geniuszu usuwa Kant antagonizm między naturą i sztuką na polu estetyczuem i kładzie niewzruszone fundamenta do prawdziwie filozoficznej teoryi szxuki (ob. H. Cohen „Kants Begründung der Aestbetik“ 1889).

i bez interesu praktycznego, wywołuje powszeohnie i koniecznie upodobanie. Duchową tedy istotę piękna stanowią bezpośredniość, bezinteresowność powszechność i konieczność wrażenia estetycznego. Ze stanowiska przedmiotowego Kant nazywa pięknym taki przedmiot, który posiada formę celowości, ale me wywołuje w nas pojęcia o jakimkolwiek szczegółowym celu. Kwiat np. nazywamy pięknym, bo sam w sobie, jako całość, w ustosunkowaniu swych części, urzeczywistnia on celowość; ale jako piękny, poza tą swoją wewnętrzną celowością, zewnętrznego celu nie ma. Podobnież i dzieło Bztuki samo w sobie musi zawierać formę celowości; ale chcąc być pięknem, nie powinno wywoływać żadnego pojęcia o celach ubocznych, t. j. nie powinno być środkiem dla obcych celów, ten-denoyj, bo wtedy utrącą przedmiotowe warunki piękna. Wszelkie wymagania jedności, harmonii, porządku, proporcyi, symetryi i t. p. dawnej E-i Kant, zgodnie z powyższemi wywodami, sprowadza

gólniej w swych lekcyach o filozofii sztuki («Philosophie der Kunst"), mianych w r. 1805, a wydanych po jego śmierci 1859 r. W duchu Kanta, Fiohtego i Sehellinga, lubo z wielu indywidual-nemi modyfikacyami, opracowali E-ę szczególniej: Sol g er: «Erwin. Gespräche über das Schöne“ (1815); «Vorlesungen über Aö3?hetik“ (wyd. pośmiertne 1829); Krause „Grundriss der Aesthetik* (wyd. pośmiertne 1836); Schieiermaoher «Vorlesungen über Aesthetik“ (wyd. pośmiertne 1842) i inni.

Najpełniejszy rozwój metafizyki piękna reprezentuje Hegel, zarówno w swym ogólnym syste macie filozofii, jak i w swych wykładach E i: „Vorlesungen über Aesthetik“ (wyd. pośm. 1849). Wychodząc z panteistycznej zasady powszechnego roz woju idei, nazywa on piękno przejawem idei w materyi (Durchscheinen der Idee durch den StoffJ. Sztuka jest wytworem ducha na najwyższym szczeblu jego rozwoju, t. j. ducha bezwzględnego, na równi z reiigią i filozofią, i różni się od nich tylko odmienną formą w przedstawieniu jednej i tej samej treśoi idealnej. Religia przedstawia tę treść w formie podmiotowego uczucia, filozofia w formie czystej myśli, sztuka nakoniec—w formie zmysłowej. Wszechstronne rozwinięoie tych zasad przez Hegla wpłynęło na poglądy większości now-Bzych estetyków niemieckich. Pierwszym, który w tym duchu opracował całkowity systemat estetyki, był Ch. H. Weisse «System der Aesthetik" (1830). Ze szkoły też Hegla wyszedł najznakomitszy eBtetyk ostatnioh czasów, Fryd. Te od. Visoh er (f 1887), autor klasycznego po dzień dzisiejszy dzieła: „Aesthetik oder Wissenschaft des Schönen” (4 tomy, 1846—1857). Pełae głębokomyśl-

Cała nowsza E., bogata w niezliczone dzieła i w najróżnorodniejsze poglądy i kierunki, ma za punkt wyjścia powyższe teorye Kanta, które wy warły wpływ niezaprzeczony nie tylko na estety-tyków niemieckich, lecz i angielskich, i francuskich.

To też E. po Kancie przedstawia znakomity postęp, zarówno pod względem metafizycznym przy określeniu btosunku piękna do ogólnych zasad wszech-bytn, jak i pod względem rozszerzenia i speeyali-zacyi badań estetycznych w kierunku psychologicznym i artystycznym. Nie mogąc tutaj dać wyczerpującego pojęcia o tym postępie, zaznaczymy tylko jego najważniejsze, wytyczne momenta.

W Niemczech poeta Fr.; Schiller obok licznych uwag z zakresu teoryi piękna i sztuki, pod-

nych poglądów metafizycznych, dzieło to odznacza się rycznej psychologii. Na uwagę zasługują w tym Jeszcze niewyczerpanem bogactwem bystrych uwag względzie następujący autorowie: Archibald Ali-i szczegółowych materyałów z zakresu psychologii son „Essay on the nature and principles of taste” piękna i teorji sztuki. Wśród licznego grona (1811). Dowodzi on, źe niema wcale bezpcśre-nowszych pisarzy, którzy, opierając się na Vische- dnich wriżeń piękna; każde wrażenie staje się rze, z większą lub mniejszą samodzielnością oprn eBtetycznem tylko o tyle, o ile w umyśle naszym cowali Eę w Niemczech, wymieniamy tylko: K. j wywołuje szeregi innych przyjemnych assocyacyj. Rosenkranza „Aesthetik des Hässlichen“(1853); | Tom. Brown sprowadza w swych „Lectures on

M. Carriere’a „Aesttetik“ (1855, wyd. 3-e 1885), tegoż: „Die Kunst im Zusammenhänge der Kultur-entwickelung u die Ideale der Menschheit“ (5 tomów, wyd. 3 e, 1877 — 1885; (przekład polski ostatniego tomu 1878) tegoż „Materialismus u. Aesthetik“ (1892); Köstlina „Aesthetik“ (1863); i piękna łączą się, według niego, pray pomocy asso-Lemokego „Populäre Aesthetik* (1865, wyd. 6-e j oyaoyi, wszystkie inne, bardziej złożone czynniki 1890; (przekład Br. Zawadzkiego 1874); Eckarda „Vorschule der Aesthetik“ (1865); H. Siebecha „Wesen der äst. Auschnaung* (1875); K. Hermana „Aesthetik“ (1876); R. PrölsBa „Katechismus der Aesthetik“ (1878); M. Schasslera „Aestetik* (2 tomy 1886); Jul. Bergmanna „Ueber das Schöne"

the philosophy of human mind“ (1820, wyd. 19-te 1856) wrażenie piękna do dwóch znamion zasadniczych, jakiemi są: 1) przyjemność doznanego wrażenia, 2) utożsamienie przyjemności z pewnym przedmiotem. Dopiero z temi prostemi pierwiastkami

estetyczue. Wszechstronnie rozwiniętym wyrazem tej estetyki psychologicznej w Anglii jest w nowszych czasach szczególniej teorya wzruszeń (emotions) estetycznych Al. Ba i na. Wyłożył on ją w dziele: „The emotions and the Will“ (1859, nowe wyd. 1875). Za punkt wyjścia dla owych badań estetycznych bierze odróżnienie zmysłowej przyjemności od piękna, a następnie praktyozmgo pożytku i rzemiosła od sztuki. Przyjemności zmysłowe posiadają trzy następujące cechy: 1) łączą się z pewnemi funkcyami cielesuemi, rnają-cemi na celu zachowanie i rozwój organizmu, 2) łączą się z pewnemi czynnikami wstrętu, w skutek czego przyjemności zmysłowe nie mają cha-rekteru czystych przyjemności i 3) wywoływane są przez ozynniki dostępne wy łącznie dla osobnika, w którym się zjawiają (np. jednym i tym samym kawałkiem Chleba dwóch ludzi nasycić się nie może). Wszystko, co się przyczynia do normalnego wzniesienia przyjemności zmysłowej, Bain nazywa pożytecznem; rzemiosła służą pożytkowi. Zupełnie odmienny charakter mają wzruszenia eatetycz-ne. Cechą ich jest: 1), źe się nie łączą z funkcyami, mającemi na celu samozachowauie, 2) że nie budzą żadnych nieprzyjemnych assocyacyj, ltcz są przyjemnościami czyBtemi, i 3) źe czynniki wywołujące wzruszenia estetyczne dostępne są nie-tylko dla jednego osobnika, lecz dla wielu (w oglądaniu obrazu wielu znaleźć może zadowolenie es;e-tyczne). Sztuka różni się od rzemiosła tem, źe ma na oku samą tylko czystą przyjemność, dostępną dla najszerszych warstw społecznych. Wrażenia estetyczne są wprawdzie słabsze od wrażeń zmysłowej przyjemności, skoncentrowanych zawsze w jednym tylko osobniku, ale za to czystością i powszechnością swoją nabierają wyższej doniosłości. Czynnik społeczny sztuki w związku z teoryą rozwoju uwzględnił specyalnie najznakomitszy współczó3ny filozof angielski, Herbert Spencer. Według ogólnego planu swej filozofii syntetycznej odnosi on traktowanie zagadnień estetycznych już nietylko do psychologii, lecz i do socyologii, mającej za przedmiot rozwój intellektualny, estetyczny i moralny. W tym też związku wyłożył swe poglądy estetyczue, szcze-góluiej w swoich: „Essays moral, political and aesthetic* (1864). Sztuka ma, według niego, swoje źródło w zabawie, będącej wynikiem swobodne-

(1887); K. Groosa „Einleitung in die Aesthetik“

(1892); J. Volkelta „Aesthetische Ztitfragen“

(1896) i inne.

Odmienny zupełnie sposób zapatrywania się na piękno i sztukę rozwinął filozof Her bart. Chociaż szczegółowo E-i nie napisał, stworzył jednak szkołę, która jego ogólne zasady w osobnych dziełach rozwinęła. W oppozycyi względem idealizmu Hegla, sprowadza Herbart piękno do samej tylko formy, do kształtów wywołujących estetyczne upodobanie; treść, idea, jest dla piękna, według niego, rzeczą obojętaą. Z tego stanowiska opracowywali estetykę szczególniej: uczeń Herbarta Rob. Zimmerman w dziele „Allgem- Aesthetik als Formwissenschaft“ (1865), oraz znakomity czeski filozof Józef Durdik w pracach: „Kallilogie“ (po niemiecku i czesku) 1873; „Vseobecuä aestetika,

1875), i „Das Gesamntkunstwerk als Kunstideal*

( 1880).

W kierunku empirycznym, z uwzględnieniem psychologicznych i filologicznych danych, pracowali w ostatnich czasach w Niemczech nad E-ą: Ad. Zeising „Neue Lehre von den Proportioneu des menschl: Körpers“ (1854; wskazuje tu prawo złotego cięcia, jako zasadę estetyczną), tegoż „Ae-sthet. Forschungen“ (1855) i „Die Metamorphosen der menschl. Gestalt” (1860); J. K. Kircbmann „Aesthetik auf realisticher Grundlage” (2 tomy 1868); G. Fechner „Zur experimentellen Aesthetik“ (1871); tegoż „Vorschule der Aesthetik“ (2 tomy, 1876; o nim zob. artykuł H. Struvego w „Kwartalniku Kłosów“ 1877, T. II Btr. 252 i nast.); S. A. Byk „Physiologie deB Schönen“ (1878); T. Lipps „Aesthetische Factoren der Raumanschauung” (1891); W. Haa'cke „Die Schöpfung des Menschen u. seiner Ideale“ (1895); K. Kumm „Entwurf einer empirischen Aesthetik“ (1896). Ze stanowiska pesymistycznego rozwinął E-ę E d w. Hartmann w dziele „Philosophie d8s Schönen“ (1887).

W Anglii rozwinięto dalej w wieku bieżącym badania estetyczne, głównie ze stanowiska empi-

go działania fizycznych i umysłowych zdolnośoi człowieka pod wpływem współzawodnictwa i dążności do zwycięstwa (wyścigi, polowanie, atletyczne zapasy i t, p.). Róinica między zwykłą zabawą a sztuką polega tylko na tem, że zabawa jest głównie wynikiem wprawy w zręczne rucby, a więc zdolności czynnych, kiedy sztuka, w ścisłem znaczeniu, opiera się przeważnie na wprawie zdolności biernych umysłu, jego wrażliwości. Nadto charakterystycznem znamieniem zabawy i sztuki jest wolność od wszelkich celów praktycznych, zupełna ich bezinteresowność. Poglądy te opierają się w zasadzie na odpowiednich naukach Kanta i Schillera. W duchu Sptncera, z uwzględnieniem filologicznych podstaw poczucia piękna, napisał Grant Allen dzieło „Physiological Aesthetics“ (1877), i „Aesthetic evolution in man“ (1880). Bardziej samodzielny charakter mają studya estetyczne J. Ruski na „Lectures on art" (1870, nowe wyd. 1887), „The true and the beautiful* (2 tomy, 1890) (zob. też Co i ling word „The art teaching of J. Ruskin“ 189^). Rozróżnia on dwa rodzaje piękna: typowe i żywe. Pierwsze jest objawem ducha twórczego w przyrodzie; drugie polega na prawidłowym przebiegu funkoyj w żywych istotach. Piękna przedmiotowego przyrody nie przejmujemy nigdy w jego czystej formie; zawsze łączą się z niem podmiotowe czynniki naszego ducha, wśród których fantazya odgrywa najważniejszą rolę. Wśród prac estetycznych angielskich ostatniej doby zasługują szczegóniej na uwagę: Forbes „The scióHce of beauty* (1881); B. Bosanquet „Introduction to Hegels philosophy of arts* (1886); W. F. Beg g „The development of taste“ (1887);

G. L. Raymond „The genesis of Art form* (1894); H. R. Marshal „Aestheticprinciples“ (1895); A. C. Had don „Evolution in art“ (1895); J. L. Powell „Theories of the beautiful and sublime" (1896).

E. francuska XIX wieku przedstawia nam szereg głośnych pracowników na tem polu. Wydatne miejsce zajmują szczególniej następujący pisarze: Wiktor Cousin, który wyłożył swe zasadnicze poglądy w swym „Cours de philosophie“ (1836), przerobionym w dziele: „Du vrai, du beau et du bien“ (1837, 12-te wyd. 1872). Stojąc przeważnie na stanowisku Platonizmu, łączy on piękno z ideą dobra i ceni sztukę głównie jako środek moralnego podniesienia. Sama zaś sztuka polega, według niego, na harmonijnem połączeniu jedności i rozmaitości (l’unité et la variété). Do prawdy, jako do czynnika zasadniczego piękna i sztuki, zwrócił się natomiast Lamennais, który teoryę sztuki wyłożył szczegółowo^ w trzecim tomie dzieła: „Erquisse d’une philosophie“ (1840), wydanym osobno po śmierci jego, p. i. „De 1’art et du beau“ (1865). Mówi on: „Le beau est le vrai manifesté dans une forme sensible“. Sztuka ma według tego za vadanie uzmysławiać prawdę; jest ona zmyełowem ukształtowaniem prawdy. A chociaż prawdę pojmuje Lamennais w duchu idealistycznym, mówiąc z Platonem o prototypach wszechrzeczy, zawierających w sebie ich prawdę '

istotną, z tem wszystkiem powyższe określenie piękna i sztuki stało się punktem wyjścia dla E-i francuskiej bieżącego wieku. Z tego punktu wyjścia Jouffroy („Cours d’Estbétique“, wyd. pcśm. 1843) sprowadza teoryę sztuki do teoryi wyrażania myśli i uczuć (théorie de l’expression). Jasność, siła i dokładność zmysłowego wyrazu w przedstawieniu treści umysłowej: oto według niego istota piękna i sztuki. Piękno jest życiem, siłą w stanie czynnym, t. j, w stanie ekspresyi swej treści wewnętrznej Sztuka zaś uwydatnia ten życiowy wyraz treści ukrytej w kształtach i dźwiękach. Najgłośniejszym estetykiem nowszych czasów we Francyi jest H. Taine. Estetyczne prace jego są: „Philosophie de 1’art* (1865); „De 1’ idéal dans l’art“ (1867); „Phil, de Tart en Grèce” (1865); „...en Iialie“ (1866); „...dans les Pays - Bas“ (1866) (przekład wszystkich tych prac p. t. „Filozofia sztuki“ 1896 przez A Sygletyńskiego). Twórczość poety, artysty, zależy, według Taine’a, od najrozliczniej-szych warunków klimatycznych, etnograficznych, politycznych, ekonomicznych i społecznych, jêinern słowem: od otoczenia (le milieu). Warunki te wytwarzają artystę, stanowią o jego temperamencie, usposobieniu, teudencyach i t. p. Filozofia sztuki ma wyłącznie za zadanie zbadać i określić te warunki twórczości artystycznej. Przy tem zbyteczne są wszelkie rozbiory piękna, są one nawet niemożliwe, bo upodobanie jest rzeczą podmiotową, a w sztuce zupełnie uboczną. Dla filozofa sztuki wszelka sztuka ma równe znaczenie; on nie oddaje pierwszeństwa żadnemu kierunkowi artystycznemu, podobnie jak botanik, który z równem zajęciem bada jak wawrzyn, tak sosnę i brzozę. Celem sztuki jest przedstawić zasadniczy charakter przedmiotu, jakąś główną, szczególniej wydatną właściwość jego, jakąś cechę doniosłą. W celu odpowiedniego przedstawienia takiego rysu charakterystycznego artysta wytwarza sobie ideę tego rysa i według niej przekształca przedmiot rzeczywisty. Przedmiot w ten sposób przekształcony staje Bię zgodnym z ideą, to znaczy: staje się idealnym. Ale ten idealizm polega jedynie na silnie jszem uwydatnieniu pewnej realnej cechy przedmiotu, anżeli to ma miejsce w rzeczywistości. Chodzi tu tedy zawsze tylko o przedstawienie tego, co jest, bez względu na to, co być powinno. E. Véron powraca w dziele: „L’estbéüque (1888; przekład A. Langego 1892) znowu do teoryi ekspressyi Jouffroy i rozwija ją jednostronnie w kierunku indywidualnym. Na społeczną doniosłość twórczości i sztuki zwraca szczególną uwagę M. Guy au w pracach: „Le^ problèmes de l’esthétique contemporaine“ (1884); „L’art au point de vue sociologique“ (1886) (zob. też piękną książkę A. Fouillée go, przełożoną przez J. K. Potockiego: „Moralność, sztuka i religia podług M. Guyau“ 1894). Wśród reszty licznycti prac z zakresu E i francuskiej nowszych czasów wymieniamy tu uastępujące: Ch. Lévêque „La science du beau étudiée dans ses principes, dans ses application et dans son histoire“ (wyd. 3-e 1872); D. Nolen „La science du beau“ (1880); P. Souri au „L’esthétique du mouvement“ (1889);

tenże; „La suggestion dans l’art* (1893); A. Ri-oardou „De l’idéal“ (1890); V. Cherbuliez „L’art et la nature“ (1892); G. S ó aille s „Essai sur le génie dans l’art* (wyd. 1897); H. Fierens-Gevaert „Essai sur l'art contemporain (1897).

History ę estetyki, jako nauki o pięknie i o sztuce, opracowali głównie uczeni niemieccy. Do ważniejszych prac w tym względzie należą: R. Zimmermann „Geschichte der Aesthetik als philosophische Wissenschaft* (1858); H. Lotze „Gesch. d. Aesth. in Deutschland“ (1868); M. Schassler „Kritische Gesch. der Aesthetik" (1872); Edw. Hartmann „Die deutsche Aesthetik seit Kant“ (1886); H. Stein „Die Eastehung der neueren Aesthetik“ (1886); Jul. Walter „Die Gesch. d. Aesthetik im Alterthum“ (1893).

IV. Literatura polska E-i. Prócz zaznaczonych powyżej przekładów dzieł obcych Longina, Teofila, Leonarda da Vinci, Schillera, Taine’a, Carriere’a, Lemckego, Vérona i Guyau, literatura estetyczna reprezentowaną jest u nas przedewszyst-kiem przez znakomitych filozofów ubiegłej doby: Kremera, Libelta i Trentowskiego. Przed nimi E. i history a sztuki leżały u nas prawie zupełnie odłogiem. Pominąwszy liczne dzieła dotyczące teoryi wymowy (retoryki), oraz podręczniki szkolne poetyki, nie posiadaliśmy do czasów Kremera żadnych prac, któreby rozbierały zasadnicze podstawy poczucia piękna i sztuki. Pierwszorzędni krytycy nasi, jak Brodziński, Mochnacki, Michał Grabowski i inni, kierowali się wprawdzie w swych sądach pewnemi zasadami estetycznemi, dotknęli nawet, przy danej sposobności, różnych zagadnień specyalnycb z zakresu E-i, szczególniej z powodu sporu o romantyzm i klasycyzm; ale żaden z nich nie powziął myśli usystematyzowania swych zasad estetyoznych i wyłożenia ich w jednej zaokrąglonej nauko o ej całości. Tego też nie dokonali ani Józef Łęski, matematyk z powołania, a przy tem gorący miłośnik sztuki, który w r. 1817 ogłosił rozprawę, zakrawającą za kom-pendyum E i p. t. „O piękności w sztukach, szczególniej w malarstwie* (Rocznik Tow. Nauk. Krak. 1817, T. I, str. 259—319); ani Paweł Czajkowski, autor pierwszego u nas samodzielnego stu-dyum estetycznego nad obrazami Stachowicza (tamże 1827, T. XII, str. 238 — 280). Co się zaś'tyczy historyi sztuki, to przed Kremerem możemy się poszczycić jedynie skróoonem opracowaniem Winkelmanna „Historyi sztuki starożytnej*, dokona-nem przez hr. Stan. Potockiego p. t. „O sztuce u dawnych czyli Winkelmann polski* (1815). Dość jednak przypomnieć, że pierwowzór tego opracowania wyszedł na świat jeszcze w r. 1764, że Potocki w niczem nie rozszerzył ram bardzo jeszcze ścieśnionego historyozofioznego poglądu Winkelmanna, że nawet faktyczne dopełnienia, wymagane w skutek upływu przeszło pół wieku od chwili wydania oryginału, sprowadzone są do minimum, aby się przekonać, że i to jedyne dzieło z zakresu historyi sztuki, pomimo całej swej doniosłości, nie odpowiadało Bwemu przeznaczeniu, a w każdym razie, jako przyswojone z obcej literatury, nie świadczyło o samodzielnych study ach, podjętych przez swojskie siły nad dziejami sztuki. Takim sposobem do Kremera polska literatura nie posiadała właściwie żadnego opracowania E-i, ani żadnych samodzielnych prac nad rozwojem sztuki pięknej. Mieliśmy przed nim dość dobrych autorów retoryk i poetyk, oraz znakomitych krytyków estetycznych, ale brak nam było estetyków, obejmujących całość teoretycznych i dziejowych podstaw piękna i sztuki. E. polska bierze swój początek dopiero od Kremera.

E-ę wyłożył Krem er w swych Listach z Krakowa. T. I, 1843 obejmuje Wstępne zasady E i. T. II i III, 1855, zawierają Dzieje artystycznej fantazyi (Dzieła „Kremera* T. IV i V, 1877). Rozbiór pojedynczych sztuk pięknych, który miał stanowić trzecią część E-i, nie został opracowany. Historyę zaś sztuki przedstawił Kremer w swej Podróży do Włoch, sześć tomów 1859 — 1864 (Dzieła T. VI do XI, 1878—1880, z dopełnieniami H. Struvego). Pomimo, że w zasadzie przyłączył się do filozofii Hegla, Kremer jednak nie przelewał swych poglądów na piękno i sztukę w ciasne ogólnikowe formy, wymagane przez Heglizm. Przeciwnie, uznając w sztuce pięknej „ostateczny wypadek i summę tycia tak duchowego, jak materyalnego, kwiat wszystkich pierwiastków, pracujących w duszy człowieka“, wyłożył zasady E-i z szerszego, ogólnie humanitarnego punktu widzenia i stworzył przez to dzieło o pierwszorzędnej, trwałej warto-śoi, w naszej literaturze w każdym razie dotąd nieprześcigniune. Traktuje on głównie o sztuce, jej stosunku do natury, do zmysłów, rozumu i uczuć, dalej o ideale i fantazyi, którą roztrząsa ze stanowiska jej dziejowych przejawów w ogólnym rozwoju życia umysłowego ludzkości. Pod tym ostatnim względem wyprzedził Kremer piękne dzieło

M. Carriere’a, wspomniane powyżej w przeglądzie E-i niemieckiej (szczegółowy pogląd na treść i doniosłość E-i Kremera zob. w H. Struvego „Życie i prace Kremera* 1881, str. 125—156).—Karol Libelt dopełnił pod wielu względami treść E-i, podając szeroko pomyślaną klasyfikację objawów twórczej wyobraźni, którą nazywa „umem” i w której, za przykładem Sehellinga, widzi zasadniczą potęgę kształtującą wszechbyt. Z tego stanowiska rozpatruje naprzód formy pierwotna, pochodne i przechodne w naturze, ludzkości i w Bogu, a następnie traktuje specjalnie o sztuce, o estetycznych potęgach ducha i o pięknie w naturze. Należą tu szczególniej dzieła jego „System umnic-twa* (1850) i „Estetyka czyli umnictwo piękne“ (1852) („Filozofia i krytyka“, nowe wyd. T. II do V, 1874 i 1875). Br. Trentowski wyłożył w II gim tomie dzieła pośmiertnego: „Panteon wiedzy ludzkiej“ (1874, str. 460—655), E-ę jako trzecią część Morfozyki, nauki o formie tego świata, i określa ją jako naukę o formie humanistyki czyli człowieczeństwa. Dzieli on ją na Ar-tystykę, mającą za przedmiot „rozszykowanie sztuk pięknych i ułożenie ich w pewien całokształt*, Kallizofi ę gzy li rozbiór różnych pięknośoi rodzą-

H. St.

okresu dewońskiego, a dziś pospolity w wodach słodkich stref cieplejszych. Gatunki kopalne żyły w morzach (pospołu z rodzajem Linyula)-, E. mem-branacea Pacht., w pokładach dewońakich angielskich i rosyjskich; E. striata Mnstr., w dolnem ogniwie węglowem w Niemczech, Belgii, Anglii; E. minuta Alb., bardzo pospolita i szeroko występująca w pokładach tryasowych Niemiec, Francyi

K. J.

(podobny jest do muszli może się zamykać); oczy

o 2.

s. M.

K. J.

jów i gatunków (dydaktyczność, dramatyczność i epiczność), i wreszcie Proto ty pikę, jako naukę o rodzajach wykonywania sztuk pięknych pod wpływem osobistości artysty. Do powyższych dzieł naszych koryfeuszów na polu E-i dodać należy pracę Jul. Ankiewicza, głośnego architekta: „O pięknośoi w sztuce“ (1847), napisaną również pod wpływem idealizmu Schellinga i Hegla, lecz mającą na oku dopełnienie zasad teoretycznych „szczegółowym do praktyki zwrotem“.

Do nowszych prac w kolei chronologicznej należą: H. Struve: *0 pięknie i jego objawach“ (1865); ,0 estetycznem wychowaniu kobiety“ (1867); ,0 teatrze i jego znaczeniu dla życia społecznego“ (1871), „E. barw. Zasady upodobania w barwach i ich zastosowanie do stroju, sztuki pięknej i wychowania estetycznego“ (1886); „Sztuka i piękno. Studya estetyczne“ (1892). Powyższy wykład przedmiotu i dziejów E-i oparty jest głównie na tej ostatniej pracy, która zawiera w sobie szezegółowe rozwinięcie i uzasadnienie tego wykładu. J. Łep-kowski, „Sztuka. Zarys jej dziejów” (1872); P. Chmielowski: .Geneza fautazyi“ (1873); „O poe-zyi w wychowaniu“ (1881); Kaź. Chłędowski „Sztuka współczesna i jej kierunki" (1873); J. Ochorowicz ,0 twórczości poetyckiej" (1877); Wojciech hr. Dzieduszycki: .Ateny" (1877); „Studya estetyczne“ (2 tomy 1878; pogląd na sztukę grecką, starorzymską, toskańską i t. d.); „Listy o Włoszech" (1886); „Historya malarstwa we Włoszech" (1892); Wł. Bogusławski .Siły i środki naszej sceny“ (1879); Ad. Goraj „Tendencyjność i krytyka“ (1881); T. Ziemba .Estetyka poezyi" (1882); M. Massonius „Szkice estetyczne" (1884); K. Kleczkowski: „Analiza kształtów architektury“ (Cz. I, 1885, Cz. II, 1890); „Piękno u domowego ogniska“ (1888); .Obrazki i ramki" (1889); Al. Raciborski „Przyrodnicze podstawy naszych sądów estetycznych” (1888); Ant. Narkiewicz-Jodko „Zarys dziejów malarstwa od najdawniejszych czasów aż do końca XVIII-go w. Cz. I-a w trzech tomach, obejmuje szkic umysłowego i artystycznego rozwoju ludzkości od zawiązku pierwszych społeczeństw do początków sztuki chrześcijańskiej" (1888); J. Świecianowski .Architektura męzka i żeńska starożytnej Grecyi. Stu-dyum estetyczne" (1894); Al. Świętochowski .Poeta jako ezłowiek pierwotny" (1896). Mając tutaj głównie na względzie literaturę E-i, jako nauki, zaznaczyliśmy dla jej dopełnienia tylko prace, wydane u nas z zakresu powszechnej historyi sztuki; pomijamy jednak specyalne studya nad dziejami swojskiej sztuki, gdyż one uwzględnione będą we właściwem miejscu; podobnież nie przytaczamy licznych pomniejszych prac estetycznych, ogłaszanych w czasopismach.

Esthsrîa Rüpp. (paleont.). Rodzaj skorupiaka, kopalny i żyjący obecnie, blizki grupie liści o-nogieh (Phyllopoda)', skorupa dwuklapowa, otaczająca całkowicie ciało stawo wate, brzeg grzbietowy skorupy prostolinijny, powierzchnia jej pokryta współśrodkowemi prążkami narostu, co nadaje jej wygląd siatkowy. Rodzaj istniejący od

i Anglii.

Estheria Rüpp. Rodzaj z gromady skorupiaków, z plemienia członowcó w (Entomostraca), z rzędu liścionogów (Phyllopoda), razem z rodzajem Limnadia i in. tworzy rodzinę Esteridów, oba zaś te rodzaje stanowią łańcuchowe przejście do rzędu skorupiaków Dafnidów, czyli Płesznio (Gladocera). Esteria, Limnadia i in. odznaczają się tern, iż pancerz ich dzieli się na dwie połowy ruchome; na powierzchni zewnętrznej o-patrzony jest bardzo mocną błonką (cutkula) i o-bejmnje całe małża i jak boczne bardzo są zbliżone do siebie, lub nawet zlane z sobą; różki tylne mocne bardzo i o-patrzone dwoma członkowanemi biczykami, gdy przytem pierwsza para różków dosięga nieznacznej tylko wielkośoi. Z rodzaju Esttria znanych jest żyjących około 30 gatunków. Z tych zaś E. cycladoides Joly.: pancerz ma owalny, z lśniącą górną powierzchnią, dziurkowaną gęsto i głęboko, nieco niższą z tyłu niż od przodu; z przodu bowiem ma wzniesienie, tworzące krążek wirowaty i 20—26 wyrostków. Nóg ma 20 — 27 par; wysokość około 8 mm Żyje w północnej Afryce, w Sycylii, we Francyi połudn., w Niem-ozech i na Węgrzech. Należy też i do fauny polskiej. Pływa brzuchem na dół. 15 gatunków paleontologicznych z rodzaju Estkeria spotykamy już w for macy i dewońskiej.

Esthonyz Cope (paleont.) Rodzaj zwierzęcia ssącego kopalnego z rzędu Tillodontia, obejmującego szczególne pierwotne ssące, właściwe wyłącznie prawie eocenowi północno - amerykańskiemu. Rodzaj teu pośrednim jest niejako między owadoźernemi a gryzoniami; posiadał w górnej i dolnej szczęce po jednym siekaczu wydłużonym z każdej strony i bardzo długo otwartym, jak u gryzoniów; inne siekacze dłótkowate, dolne bardzo zmniejszone; kły dobrze rozwinięte. E. Burmeisteri Cope w pokładach Wasatch i Bridger (środkowy i górny eocen) w Wyomingu.

Estienne. dom uczonych drukarzy francuskich, pochodzących ze starego rodu szlacheckiego w Pro-wanoyi. Pierwszym tego imienia był Henryk (* około 1460—f 1520 w Paryżu); odbywszy studya prawne, zapisał się do cechu księgarskiego i drukarskiego w roku 1500 a w 1501 rozpoczął swój zawód typografa, wszedłszy do współki z Wolfgangiem Hopylem; od roku wszakże następnego już sam jeden stanowił firmę Dzieła, wyszło z pod jego prasy w liczbie około 120, z których jedno tylko francuskie, prawie wszystkie są z zakresu filozofii, matematyki i astronomii. Wdowa po nim wyszła powtórnie za Lefévre’a de

Collines, drukarza, rytownika i odlewacza czcio nek. — Franoiszek Estienne, syn starszy poprzedniego (* 1502 w Paryżu—f tamże 1550 bezpotomnie), w r. 1550 został księgarzem przysięgłym i drukarzem i, jak się zdaje, wspólnikiem swojego ojczyma. Wydał książek niewiele.—Robert I E., brat poprzedniego (* 1503 w Paryżu—f 1559 w Genewie), był pierwszą w swoim rodzie znakomitością. Wychowany przez uczonego Greka, Jana Laskarysa, umiał z wielką łatwością władać obu językami klasycznemi, w zawodzie zaś drukarskim wykształcił się pod kierunkiem ojczyma. Licząc ledwie lat 19, zabrał się do rewizyi i poprawek według rękopisów—tekstu Nowego Testamentu, który, gdy go w roku 1523 ogłosił Szymon de Collines, oburzył teologów Sorbonny; a oburzenie ich coraz się wzmagało, w miarę coraz nowych wydań Pisma św., które Robert wypuszczał już z własnej swojej drukarni, każdą z nich poprawiająo w treści i formie. Na szczęście, osłaniała go życzliwa protekoya króla Frań-oiszka 1-go, który go zamianował r. 1539 druka rzem dzieł w języku hebrajskim i łacińskim, a r. następnego także i w greckim. Na niego też spadł zaszczyt drukowania prześlicznemi czcionkami greckiemi, wyrzeżbionemi przez Grammonda na rozkaz króla i stąd nazwanemi „caractères royaux“. Pierwsze dzieło odbite niemi jest toHistorya Kościelna Euzebiusza (1544) z przemową grecką drukarza na cześć króla, jako przyjaciela literatury. E. starał się szczególniej o wydawanie tekstów greckich, do owego czasu niedrukowanych, i ogłosił Dyonizyusza z Halikarnassu, Aleksandra z Trallesu, Kassyusza, Justyna i Appiana. Również dbał i o literaturę łacińską i wydrukował wszystkich najcelniejszych pisarzy w wydaniach, które sam starannie poprawił i opatrzył waryantami i kommentarzami. Nadto zaś wydał dzieło prawdziwe pomnikowe, którem jest jego „Thesaurus linguae latinae“ z tłómaczeniem francuskiem. O użyteczności i powodzeniu tej księgi świadczą trzy jej edycye, coraz-to obszerniejsze (1531—32, 1536 i 1543). Stała Bię też ona podwaliną i wzorem wszystkich wielkich dykcyonarzy łacińskich. Jego własny dykcyonarz francusko-łaciński (1539— 40, 1549) jest z niej wyciągiem i pierwszem dziełem w tym rodzaju. Wylany całem sercem dla dobra powszechnego, Robert E. nie mniej się troskał o naukę młodzieży i wydał doskonały podręcznik „Traictć de la Grammaire françoise* (1557). Śmierć Pranoiszka I-go była ciosem fatalnym dla tego uczonego drukarza. Wydana przezeń mowa, wygłoszona na pogrzebie tego monarchy przez bisknpa Chastela, rozgniewała teologów sor-bońskich, którzy, znalazłszy w mej pewne wyrażenia, niezgodne z nauką Kościoła, napadli za nie na drukarza, i tćn, nie licząc na dość silną pro-tekcyę ze strony Henryka II, wyniósł się do Genewy (1551), gdzie założył drukarnię i oddał się z nią na usługi reformaoyi; a nie lękając się już teologów sorbońskich, ogłosił istne arcydzieło polemiczne, p. t. „Les censures des Théologiens de Paris par lesquelles ils avoyent faulsement condamné les Bibles impriméas par Robert Estienne, avec la réponse d’iceluy* (1552). Odtąd stał się zagorzałym kalwinistą i prawdziwym sekciarzem. Pochwalał skazanie Servet’a, a gwałtownie wyrzucał teologom paryskim, że nie wydali w ręce kata Ra-belaia’go. W testamencie nakazał dzieciom, aby przeszli na wyznanie ewangielickie, a wydziedziczył tych, którzy pozostali katolikami. Najczulej kochał syna swego, Henryka, który też był godnym jego następcą w dziedzinie naukowości.—Karol 3., brat Roberta (* 1504—f 1564), studyował nauki lekarskie, zyskał stopień doktora i w roku 1540 towarzyszył Łazarzowi Baifówi, ambasadorowi francuskiemu, jako nauczyciel syna jego, Antoniego, w podróżach do Włoch i do Niemiec, razem z Ronsard’em. To mu nastręczyło sposobność poznania się i zaprzyjaźnienia z uczonym typogra-fem weneckim, Pawłem Manucyuszem, od którego przejął się zamiłowaniem rzeczy starożytnych. Po wyemigrowaniu ojca do Szwajcaryi, objął po nim dyrekcyę drukarni, a dostał tytuł typografa królewskiego Był on przedewszystkiem pisarzem, autorem wielu dzieł zajmujących, jak np. między innemi: „De dissectione partium corporis humani libri III* (1545), które Bam przełożył na język francuski i opatrzył licznemi drzeworytami wielkiej wartości artystycznej (1546); „La guide des chemins de Prance et les voyages de plusieurs endroits de France et encor de la Terre Saincte, d’Espaigne, d’Italie etc.* (1552 w dwóch tomach); jest to prototyp przewodników w podróży; „Discours des histoires de Lorraine et de la Flandres* (1552) w obronie praw Henryka do tych prowincyj; „Dictionnaire historique et poétique de toutes le nations, hommes, lieux, fleuves etc* (1553) również pierwowzór dzieł tego rodzaju; „Praedium rusticum* (1554) zbiór różnych, dawniej oddzielnie ogłoszonych, prac jego z zakresu rolnictwa, ogrodnictwa i t. p., które wydał i po francusku bardzo rozszerzone p. t. „Agriculture et maison rustique“ (1564); dzieło to miało powodzenie ogromne i długotrwałe; nadto jeszcze ogłosił wiele prac pedagogicznych i in. Poniósłszy ciężkie straty na niepomyślnych przedsiębiorstwach, zmarł w więzieniu za długi. Córka jego, Olim-pie-Nicole, wysoce wykształcona, której narzeczony, poeta Jan Grévin, sławił ją w swoich wierszach za jej wdzięki i cnoty, wyszła za lekarza, Jana Libault’a i żyła w niedostatku; nieszczęścia swoje opisała w strofach p. t. „Les misères de ia femme mariée” (Paryż, bez daty; prawdopodobnie około 1590).—Henryk E , syn Roberta (* w Paryżu 1528—f w Lionie 1598), udarowany wiel-kiemi zdolnościami umysłowemi, wykształcony przez najcelniejszych mistrzów współczesnych, był jednym z najznakomitszych hellenistów, a oprócz ję zyków klasycznych znał także kilka nowożytnych. Od r. 18-go życia swego podróżował po Włoszech, poszukując po bibliotekach w Rzymie, Florencyi. Neapolu i Wenecyi greckich rękopisów i zebrał z nich w odpisach bogate materyały do wydania klasyków starożytnych. Już w roku 1554 wydał w Paryżu Anakreonta, a w r. 1555, w Wenecyi

aß«

Estken (herb). W polu błękitnem gwiazda sae-ściopromtenna złota, pod nią trzy pasy, poziomo ułożone jeden nad drugim: czerwony, srebrny i czerwony. Nad hełmem w koronie szlacheckiej między dwiema trąbami, ssachowanemi w kolory i twie; nie da się to jednak na cały ioh ród roz-

~ ciągnąć, gdyż miał on współcześnie i swoje linie katolickie. Z rodu tego pochodził malarz nadworny ks. Karola Radziwiłła „Panie Kochanku“ (1784), dzięki któremu Nieśwież posiadł dzieła sztuki malarskiej, między innemi malowidła al fresco w wielkiej sali zamkowej (Por. „Enc. Orgelbr.“). Piotra E-kę, stolnika smoleńskiego, właściciela dóbr Ro-maszki, w ziemi Mielnickiej położonych, zaślubiła najstarsza siostra Tadeusza Kościuszki, Anna. (Por. T. Korzon Kościuszko“, Kraków 1894). Prawy obywatel kraju, był też Piotr E. serdecznym przyjacielem rodziny swej żony. Jak wskazują przechowane dotąd obligi (por. j. w.), świadczył on liczne przysługi pieniężne rodzinie Kościuszków, zarówno Józefowi, oboźnemu brzeskiemu, bratu Tadeusza, jak i samemuż Tadeuszowi, który podczas pobytu swego w Ameryce z czułej opieki szwagra w zakresie swych interesów majątkowych

u Aida, przekład Teokryta z dodatkiem własnych bukolik. W r. 1557 założył w Genewie, oddzielną od ojaowskiej, własną drukarnię, w której postanowił drukować z takim trudem przygotowane dzieła, do czego dostarczył mu funduszu patrycyusz augsburski, Ulrych Fugger, on zaś przez wdzięczność za to tytułował się drukarzem Fuggera. Po śmierci ojca oba te zakłady zjednoczył, i w ciągu lat 14 wydał 170 ksiąg w różnych językach, głównie zaś w greckim, do których Barn pisał wstępy, objaśnienia, a do klasyków greckich często też dodawał własne przekłady. W roku 1556 ogłoBił tłómaczenie łacińskie Herodota przez Val-lę, poprawiwszy je w wielu miejscach oraz opatrzywszy przedmową, w której broni tego ojca historyków od zarzucanej mu łatwowierności. Z wielu dzieł jego własnych godne są uwagi: „Cice-rouianum lexicon graeco - latinum“ (w pięciu tomach, 1557); „Artis typographicae quaerimonia“, poemat, tyczący się dziejów drukarstwa; „Princi-pum monitrix Musa*, czyli „Conseiller des princes“ (1590), wiersze i proza treści politycznej; „Traité de la conformité du langage françois avec le grec“ (1565); „Deux dialogues du nouveau langage françois italianisé“, wiersz, wymierzony przeciw Katarzynie Medicis i jej dworowi (Genewa 1578), „Apologie pour Hérodote“ (1566, wydanie krytyczne Ristelhubera 1879), obraz obyczajów spółczesnego społeczeństwa, satyryczny i jadowity, szczególniej względem duchowieństwa.—Wielu jesz cze członków tej rodziny odznaczyło się, jako znakomici drukarze i wydawcy, głównie zaś Est i en-ne Robert II (1530—70); E. Franciszek II (1535—1562); E. Paweł (1566—1627); głównie zaś E. Robert III (1560 — 1690).—Renouard „Annales de 1’ imprimérie des E." (Paryż 1843); Dupons „Histoire de l’imprimérie* (1854); Bernard „Les E. et les types grecB de François I“ (1856); Gaulieur „Etudes sur la typographie genevoise” (1855).

czerwony ze srebrnym—sześciopromienna gwiazda złota. Herbem tym pieczętowała się wygasła już rodzina Estkenów w Prusach Zaohodnicb, a pieczętują się dotąd, osiedli w W. ks. Litewskiem, potomkowie tegoż rodu, nazywający sią tu Estka-mi.—(Źródła: Niesiecki, WarBzycki, Małachowski, Kuropatnicki, Wielądko, Borkowski).

Estkowie (Estka v. Estko, rede Estken), starodawny ród pruskiego pochodzenia, oBiadły już zapewne w wieku XVI na Litwie. Używają E-wie herbu tegoż brzmienia (ob. herb Estken), który z Prus z sobą przynieśli, a który pierwszy u nas opisał Załuski („De famil. prus.“). Herb ten, jako odrębna zasadniczo od naszego rodzimego herbowniotwa, a więc i niezrozumiała dla niego, „figura heraldyczna“, pewnym w nowej ojczyźnie ulegać musiał zmianom. Zaszły one widocznie tak daleko, że „Estkom, z Prus w Litwie rozplenionym*, przypisuje Kojałowicz (rękopis przy. toczony przez Niesieckiego: „Korona Poissa“ z r. 1738, t. II), a za nim Małachowski (Herbarz) i Bobrowicz (wyd. Niesieckiego, tom X, str. 126), używanie herbu Dryja (ob.), również godła zachodniego, zaszczepionego jeszcze dawniej na gruncie polskim. Wydanie Kojałowicza, ogłoszone przez prof. Piekosiùâkiego („Herold Polski“, kwiecień 1897 r.) nie powtarza już wprawdzie tego błędu, ale nie mogło to ocalić poprawnego traktowania herbu Estken w tej urzędowej a błędnej postaci, w jakiej go Heroldya Król Pols, w połowią bieżącego stulecia zatwierdziła i opublikowała. (Ob. „Herbarz rodzin szlacheckich Król. Pols.“ Cz. II, str. 28). Niesieoki (j. w.) wspomina: Jana Estkę, posła na sejm w r. 1646; Henryka, osiadłogo w Mińskiem, który podpisał akt elekoyi Władysława IV; Małgorzatę, córkę Franciszka, wydaną za Jana Strobanda, i jej siostrę (?), która była za Marcinem Rozenbergiem, oraz E-wnę, zaślubioną Jerzemu Konarskiemu, i Annę, za Oziębłowskim. Są

km

SUS

f/p)

b ig- 186. Estken (herb polski).

wskazówki (Alkar „Ks. Repuin“), że 13-wie należeli w wieku XVIII do obozu dyssydentów na Li-

1851).

1) pedagogiczny, złożony z 15 członków, 2) redakcyjny, złożony z 5 członków, mający się zajmować wydawaniem czasopisma; 3) biblioteczny, również z 5 członków złożony. Prócz dwu zgromadzeń walnych, miało T-wo centralne odbywać publiczne posiedzenia co dwa tygodnie. Każdy wstępujący do T-wa składał, celem utworzenia biblioteki, jedno dzieło pedagogiczne lub związek z pedagogiką mające, a oprócz tego w ratach kwartalnych 1 złp. Działalność T-wa nie była długa, bo w Bkutek prądów reakcyjnych gorliwość pierwotna osłabła tak, że z końcem r. 1851 zbiorowe działanie ustało. Bez wpływu jednak T-wo nie było, a choćby tylko założenie organu pedagogicznego z początkiem roku 1849 p. t. .Szkoła polska” należy mu za wielką zasługę poczytać. Redakcya tego organu była z poozątku zbiorowa, niebawem jednak powziął i wykonał 1848 r. myśl założenia pierw- cały jej ciężar spadł na 30-letniego wówczas E go. szego u nas „Towarzystwa pedagogicznego". Po [ Równocześnie grono Wielkopolauek zapowiedziało

korzystał. Zmarł Piotr E. już po powrocie Tadeusza do kraju, bo w roku 1787; żoua i szwagier przeżyli go o lat trzydzieści z górą. Od tego-to Piotra wywiódł się przed Heroldyą Król. Pols., Hipolit Józef Augustyn Eatko, syn Stanisława. (.Spis szlachty Królestwa Polskiego" Warszawa

J. K. K.

Do tego rodu należał Estko Piotr, filozof, jezuita polski (* na Mazowszu 1749—f 1802 w Or-szy); wstąpił do zakonu w prowincyi mazowieckiej. Po zniesieniu towarzystwa przybył w r. 1773 do Połooka, był prefektem szkół i profesorem filozofii; pisał pod pseudonimem Aestrix Aegidius po łacinie i po polsku. Wydał: .Prawdy pospolite“ (Poznań 1763); „Axiomata Christianae Philosophiae” (Wilno 1769, toż samo po polsku); .Institutions styli utriusque“ (Połock 1800),

Estkowski Ewaryst (* 26 paźdz. 1820—f 15 sierpnia 1866), znakomity pedagog i pisarz, urodził się we wsi Drzązgowie (pow. Średzkim, w W. ks. Poznańskiem), uczył się w szkółce elementarnej w Krzepiszynie, ale z powodu mechanicznej metody uczenia zniechęcił się do pracy; nie powiodła się też dalsza nauka w Powidzu, z tegoż samego powodu. Ojoiec, ażeby go zmusić do nauki, za poradą nauczyciela, kazał mu opuścić szkołę i dom; malec, przerażony, na klęczkach z płaczem przyrzekł się uoiyć. Po całorocznej przerwie zaczął chodzić do niemieckiej szkoły ewangielickiej w Bierzglinie; potem prywatnie się uczył u nauczyciela w Jarząbkowie. Był wtedy pilny i spokojny, ale do nauki ochoty nie okazywał. ProBił ojca, by mógł się uczyć stolarstwa; po kilku jednak tygodniaoh zraził się widokiem pijanego majstra i nieobyczajnośoią spółtowarzyszy. Naraz obudziło się w nim poczucie przyszłego powołania; mając lat 16, został przyjęty do seminaryum pedagogicznego w Poznaniu. Po trzech latach nauki uzyskał w roku 1839 świadectwo nauczyciela elementarnego i niebawem objął posadę w Wojciechowie pod Jaraczewem. Nie było tu tabliczek, ani książek, ani tablic ściennych do nauki czytania, a wysiłki E-o, by te pomoce naukowe wyjednać, naraziły go inspektorowi szkoły, który w r. 1843 przeniósł go do małego miasteczka Mikstatu, gdzie mu za karę dano posadę drugiego nauczyciela; pracę miał ogromną, w szkole było około 200 dzieci. Pragnąc sam się wykształcić, porzucił szkołę i w r. 1844 zapisawszy się w uniwersytecie wrocławskim ua wydział filozoficzny, słuchał wykładu języków słowiańskich, statystyki, historyi; psychologii, logiki, nauk przyrodniczych; uczył się języka francuskiego i łaciny; odwiedzał katolickie seminaryum nauczycielskie. Nie mógł jednak ukończyć studyów i przez czas jakiś zajmował się nauczycielstwem prywatnem, następnie starał się przygotować du egzaminu na rektora szkół, miał bowiem zamiar założenia szkoły preparandów do seminaryum pedagogicznego. Nie udał się ten projekt; E. z wielką trudnością dostał miejsce nauczyciela w seminaryum poznańskiem. Wtedy - to wielu poprzednich naradach ogłoszono drukiem 26 września 1848 jego ustawy. Celem towarzystwa miało być podniesienie ludu przez szkoły. Środkami do osiągnięcia tego celu były: wykłady metodyki, dydaktyki, pedagogiki, opracowanie najpotrzebniejszych książek dla szkół elementarnych, posiedzenia ogólne członków towarzystwa i tworzenie bibliotek dzieł pedagogicznych lub z pedagogiką styczność mających. Towarzystwo w Poznaniu było ogniskiem oentralnem i miało polecać delegowanym swym w powiataoh zawiązywanie towarzystw powiatowych, którym zostawiono zupełną autonomię. Jedność całego towarzystwa miały utrzymywać: 1) pismo pedagogiczne, 2) posiedzenia walne, dwa razy do roku się zbierające, na które każde towarzystwo filialne miało obowiązek wysyłać przynajmniej jednego delegata,

3) korrespondenoye. Wykonanie uchwał polecono dyrekcyi centralnej, wybieranej większością głosów na pół roku. Miały nadto istnieć trzy wydziały:

i'

ll

•I

i-v

mJÊ

Fig. 187. Estkowski ^Ewaryst.

81

gnojki. Poważ. nn*t>. z«gz. 105. TOm 20-ty.

wydawnictwo czasopisma dla dzieci; gdy wszakże jeszcze w początkach 1850 nie przyszło ono do skutku, postanowił E. przy „Szkole Polskiej*, jako dopełnienie praktyczne do wywodów teoretycznych, wydawać „Szkółkę dla dzieci*. Jakoż od 1 kwietnia 1850 r. zaczął ogłaszać miesięcznie, jako osobną całość, ale pod jedną okładką ze „Szkołą polską*, zeszyty „Szkółki dla dzieci*, mieszcząc w niej, według pospolitego już wtedy programu: powieści, ciekawe wyjątki z różnych pism i książek, wiersze, opisy ojczystych i obcych okolic, obrazki z historyi, obyczajów i zwyczajów polskich. Pomimo staranności, z jaką oba czasopisma były prowadzone, nie zdołały one wśród coraz pogarszających się stosunków wyrobić sobie takiej liczby abonentów, ażeby o własnych siłaoh ostać się mogły. Pod koniec r. 1852 musiał się E udać pod opiekę duchowieństwa; spółredaktorem został k8. Ignacy Sumiński, kapelan arcybiskupi. Odtąd, t. j. wciągu r. 1853, zarówno „Szkoła polska*, jak „Szkółka dla dzieci“, według odezwy podpisanej przez obu redaktorów, „przybiera stanowczo wyraźną cechę pisma katolickiego kościelnego, uznaje zasadę nierozdzielncści szkoły od kościoła, przyznaje kościołowi prawo a nawet obowiązek nadzoru i czynnego wpływu na szkołę*. Pomimo pomocy duchowieństwa, musiał E. zamknąć „Szkołę polską“ z końcem roku 1853; „Szkółka* zaś pod zmienionym tytułem: „Szkółka dla młodzieży, pismo sześciotygodniowe wraz z dodatkiem literackim* przeszła na własność księgarza Żupańskiego i wychodziła jeszcze przez r. 1854, E. miał nadzieję wydawać „Szkółkę* i w r. 1855, zapowiadał, że dawać w niej będzie wypisy z dawniejszych pisarzów polskich, widząc w nich dzielny środek hartowania serc i wyrabiania charakterów, celem przeciwdziałania rozmiękczającemu wpływowi bieżącej belletrystyki. Zamiaru tego jednak nie mógł przywieść do skutku. Zmarł młodo, przedwcześnie, w Soden, dokąd pojechał był dla poratowania zdrowia.—-Najważniejsze utwory E go mieszczą się w wydanych przezeń czasopismach; w „Szkole* dawał wskazówki wychowawcom i nauczycielom, w „Szkółce* przemawiał wprost do dzieci. Artykuły jego pedagogiczne odznaczają się jasnością i metodycznośoią, wolną od niemieckiego formalizmu, a uwzględniającą potrzeby umysłowe czytelników polskich. Pomysłów oryginalnych nie rozwinął, ale umiał zrobić doskonały użytek z prawd już zdobytych. Z zasady i zamiłowania powoływał się na prace Komissyi Edukacyjnej, chcąc utrzymać ciągłość tradycyi pedagogicznej narodowej uzupełniając lub prostując ją nabytkami nowszemu Nie uogąe wdawać się tu w szczegóły, wymienię główniejsze, porządkiem chronologicznym. Z roku 1849: „Kilka wstępnych słów o najpierwszej nauce elementarnej“, „Uwagi nad początkową nauką czytania, pisania i rysunków”, „O wychowaniu dzieci do siódmego roku*, „Rysunki w szkole elementarnej* (autor gorąco je zaleca), „Ku poczciwemu żywotowi dziecię chowane być ma*. Z r. 1850: „Nauki tyczące się gminy, życia i stosunków wieśniaka* (wydanie oddzielne w r. 1861), „Wychowanie Polek*, „Metoda czytania i pisania* (wydanie oddzielne 1862 w Poznaniu). Z r. 1851: „Słów kilka o kształcącej się młodzieży“, „Stosunek właściciela wsi i księdza do szkoły i nauczyciela elementarnego*, „O powinnościach rodziców względem dzieci”. Z r. 1852: „O nauce geografii początkowej*, „O kształceniu kobiet“, „Wychowanie i wykształcenie płci żeńskiej w zarysie“, „Jak korzystać powinna panienka z czasu od skończenia tak zwanej edukaoyi aż do pójścia za mąż*, „Dlaczego chłopcom majętniejszych rodziców powszechnie tak trudno idzie w szkołach“, „Uwagi nad prywatuem wychowaniem młodzieży męskiej“, „Nauczyciel elementarny, uważany ze względu na powołanie, życie domowe i stanowisko, jakie w gminie zajmuje“.—Osobno wydał w tym czasie E. „Elementarzyk ułożony według metody pisania i czytania* (1851; nowe wyd. 1878; jest to najlepsza tego rodzaju książka ze wszystkich owocze-snych)..Z elementarzem się najściślej łączy: „Książka do pierwszego czytania dla szkół i publicznych i prywatnych“ 1880 (now. wyd. w Berlinie 1863). Te dziełka elementarne prowadzą nas do wzmianki o pracach E go, pomieszczonych w „Szkółce dla dzieci“. E. nie posiadał wprawdzie wielkich zdolności artystycznych, Btąd jego powieści i opowiadania noszą cechy wypracowuń; ale kochał dzieci całą duszą, umiał się zastosować do poziomu ich wyobrażeń, bo wiedział i wyznawał, że „ażeby przemówić do duszy dziecięcia, trzeba się przenieść w swoje lata dziecinne, trzeba przemówić do dziec ka językiem jego myśli i chęci, trzeba poznać, co je najwięcej zajmuje i ciekawość w niem budzi; nadto trzeba serdecznie kochać dzieci i umieć się z niemi zabawić; poznawszy tak psychologiczny stan dziecięcia i rozwinięcia jego życia na wszystkie strony, potrafimy skutecznie przemówić do niego, i będzie nas z ciekawością Błuchało*. Co radził innym, to spełniał sam i potrafił zainteresować młodych czytelników. Do najlepszych jego powiastek należą: Ualusia, Młody pustelnik, Jurata, Gościnny kmiotek, Czarna sukuia pani Drużbackiej; życiorysy: Antoniewicza, Grzegorza z Sanoka, Bolesława Krzywoustego, Brodzińskiego; zarysy etnograficzne: o Wielkopolsce, o Żmudzi i Żmudziuacb, Serbowią i pieśni serbskie; opisy przyrody, zagadki, anegdoty. Osobno wyszedł już po śmierci autora: „Zbiorek rzeczy swojskich ku nauce i rozrywce dla młodzieży* (1859, Poznań). Duch ożywiający te prace E-go poznać można ze słów jego następnych: „Wszystkie nauki są piękne i pożyteczne, ale najpożyteczniejszą, a fundamentem do wszystkich innyob, są dzieje ojczyste i powszechne, jeografia ojczysta i powszeebna; tych naukę najwięcej wam zalecam; kto tych nauk nie zna, błąka się umysłem, jak podróżny w ciemną noc po lesie*. Pisał też E. dla ludu; miał zamiar ogłosić cały szereg prac pod ogólnym tytułem: „Książki ludowe* Opracował atoli zaledwie jedną książkę, wydaną w Poznaniu w r. 1850 p. n. „Żywot człowieka poczciwego na wzór Zwierciadła Mikołaja Reja, staraniem i nakładem głównej dyrekcyi Ligi polskiój* (drugie wyd. w Warszawie 1863).

Całość miała się składać, jak Żywot Reja, z 3 części: 1 sza przeznaczona dla wieku młodzieńczego, 2 ga dla średniego, 3-a dla starego. Wykończył E. tylko dwie pierwsze; rady odznaczają się zdrowym rozsądkiem, praktycznością i trafnością; język zbliżony jest do mowy ludowej, a kształtowany na języku Reja. Zbiorowego wydania pism E-go dotychczas nie mamy. W r. 1863 zamierzono w Poznaniu zebrać jego „Pisma pedagogiczne“, ale poprzestano na pierwszym tomie, w którym wydrukowano bardzo ciekawą autobiografię E go, artykuł Karola Libelta o nim, oraz podano rozprawki E-go z pierwszego rocznika „Szkoły polskiej”. Najlepszy życiorys E-go napisał Zygmunt Samole-wicz. który, prócz m&teryałów drukowanych, posługiwał się listami i rękopismami E-go, udzielonemi mu przez rodzinę pedagoga. Życiorys ten mieści się w III im tomie „Enoyklopedyi Wychowawczej“ (str. 610—620). O „Szkółce Polskiej“ pisał Chmielowski obszernie w tymże tomie Enoyklopedyi pod tytułem „Czasopisma polskie dla młodego wieku“.

And. S.

P. Chm.

Estlandzka gubernia, ob Estońska gub.

Estonia, była niegdyś krainą w daleko szer-Bzem tego słowa znaczeniu, aniżeli dzisiejsza gubernia Estońska, rozoiągała się bowiem od zatoki Fińskiej aż do Dźwiny Zachodniej. Zamieszkiwał ją lud Estów, należący do szczepu uralsko-fińskie-go i stanowiący po dziś dzień jądro mieszkańców Estońskiej gub. Już w IX wieku okolice te były w stosunkach z Litwą i Rusią; kupcy z Lubeki i Bremy mieli tu swe faktorye i osiedlali się nawet na stałe. W XII wieku Duńczycy rozpoczynają zwolna podbój krainy, którą, z uwagi na wschodnie jej położenie względem Danii, nazwali Estlandyą lub Osttandyą, a którą sami Estowie nazywają Wir o ma, t. j. „nasz kraj“. W języku Ło-tyszów nosi on nazwę Iggaunu somme. Na początku XIK w. Kawalerowie mieczowi zawładnęli częścią Ei (1217), a Waldemar II Duński, połączywszy się z Niemcami, przedsięwziął wyprawę w r. 1219 dla całkowitego owładnięcia krajem. Jednocześnie wzmaga się krzewienie wiary chrześcijańskiej, która i ustanowieniem biskupstwa w Rewlu zyskuje dla siebie pewniejsze oparcie. Wszakże z powodu wspólnej własności wynikały częste nieporozumienia między Kawalerami Mieczowymi a Dan ą, skutkiem czego Waldemar IV sprzedał im E-ę w r. 1347 za 19 000 grzywien; odtąd Ë. została złąozona z Inflantami pod jednym her-mistrzem. Swobodę osobistą ludnośoi zniesiono i germanizowanie kraju rozpoczęto. Podczas wojny z Iwanem Groźnym, który dla uzyskania dostępu do Bałtyku chciał zdobyć E ę, wielki mistrz, Gotthard Kettler, nie mogąc sam podołać walce, oddał Polsce w r. 1561, umową Wileńską, Inflanty i E-ę. Ta ostatnia jednak (t. j. szlachta i wolne miasta) umowy tej nie przyjęła i wolała poddać się dobrowolnie Sswecyi, która z czasem polepszyła los stanu włościańskiego, uporządkowała system podatkowy, zaprowadziła wolność wyznań i prawidłowy wymiar sprawiedliwości. Późniejsze aakusy Iwana Gróźnego i następców nie miały j trwałego powodzenia; dopiero z ukończeniem wielkiej wojny północnej udało się Piotrowi W. pozyskać E-ę w r. 1710 przez bapitulacyę Rewia, przy poręczeniu wszelkich praw i przywilejów szlachcie oraz miastom. Pokój Nysztadzki w r. 1721 kapi tulacyę tę potwierdził. W r. 1816 — 1819 szlachta Estońska dobrowolnie uwolniła włościan z poddaństwa. Po rozbiorze Polski i przyłączeniu Inflant do Rossyi, E, wraz z Inflantami razem złączona i oddana pod zarząd namiestnika, zachowała dawne swe prawa i ustawy. Mikołuj I wyodrębnił część E i, utworzył z niej dzisiejszą gub. Estońską i podzielił ją na 4 powiaty. W ostatnich latach rossyfikacya kraju szybko idzie naprzód przez wprowadzenie języka rossyjskiego do sądów, szkół i urzędów, oraz przez nadanie miastom w r. 1880 ustawy obowiązującej w Rossyi.

Estońska gubernia w Rossyi Europejskiej o-bej m oje część dawnej Estonii, rozciągającej się niegdyś od południowego wybrzeża odnogi Pińskiej, aż do dolnej Dźwiny. Graniczy na północ z odnogą Fińską, na wschód z gub. Petersburską, na południe z gub. Inflancką, na zachód z Bałtykiem.—Składa się z części lądowej i z wysp, między któremi największą jest Dago; inne, mniejsze wyspy leżą blizko wybrzeża, jak: Worms, Nuc-k(j, Rago, wschodnia i zachodnia, Nargön, Wulff, Wrangel i t. p. Część lądowa ma kształt podłu-gowatego czworokąta, zwróconego krótszemi bokami ku wschodowi i zachodowi. Wybrzeże, poczynając od uśoia Narowy i granicy gub. Petersburskiej, przebiega zrazu łagodnie, nizko i jednostajnie, lecz poczynająo od zatoki Kunda, staje się niespokojnem: coraz częściej pojawiają się drobne odnogi i półwyspowe wyskoki lądu, brzeg coraz stromiej zwala się w morze wapiennemi skałami, wyspy są coraz liczniejsze, równie jak i głazy podwodne, dla żeglugi bardzo niebezpieczne. Dopiero od Portu Bałtyckiego, gdzie wybrzeże zwraca się zwolna ku południowi, staje się ono znowu piaskiem, lecz mimo to zatokami dość obfloie wy-rzeźbionem. — Wnętrze kraju przedstawia częścią nizinę, częścią zaś wyniosłości, do systematu wyżyny Bałtyckiej należące. — Nizina rozsiadła się głównie na zachodzie i południc - zachodzie, a śród niej liczne błota, bagniskowe lasy i drobne jeziora, zajmujące razem daleko większą przestrzeń, niż pola orne, pastwiska i łąki. — Ku wschodowi kraj podnosi się tarasowato i na południe od m. Wezenberga dosięga najwyższego punktu w szczycie Emo - Mägi, mającym 73 sążaie czyli 621 stóp nad p. m. — Wyniosłość ta Estonii ma charakter zwartej, jednolitej, gdzieniegdzie sfałdowanej, wyżyny, opadającej stromo ku północnemu wybrzeżu, a łagodnie ku innym stronom; stanowi ona zarazem wododział między wodami spływającemi do odnogi Emskiej a wodami stoku południowego. — Chociaż wzniesienie wyżyny nie jest znaczuem, dają się mimo to zauważyć różnice klimatyczne; albowiem na jej grzbiecie średnia temperatura jest niższa, śnieg leży dłużej i wegetacya o 14 dni późniejsza, aniżeli na przyległej nizinie. — Hydrografia kraju nie przedstawia nic osobliwego. Wszystkie rzeki należą do rzędu pobrzeźnycb, są krótkie i niespławne. — Najważniejszą z nich jest Narowa, stanowiąca granicę z gub. Petersburską i wypływająca z jeziora Pejpus, które tylko północnem swem wybrzeżem należy do gub. E-ej. — Po wyjściu z jeziora Narowa tworzy pod m. Narwą wodospad 20 stóp wysoki, przez wyspę na dwa ramiona rozdzielony i sprawiający, że statki, krążące swobodnie między jeziorem a Narwą, muszą przeładowywać towary na wozy; — jezioro i Narowa są b. rybne. Inne rzeki są: Jaggowal, tworzący przy uśoiu piękny wodospad, 23 stopy wysoki; — potok Brygidy, wpadająoy do zatobi Rewelskiej; potok Fałszywy albo Kegel, który również przed uściem tworzy wodospad, wreszcie KasBarten, albo Kassarieu, płynący na zaohód i wpadający do zatoki Matzalwick.—Drobnych jezior liczą do 300.— Podłoże gruntu jest Bkaliste i składa się z piaskowców lub wapieni, które częstokroć wydostają się na wierzch lub są pokryte cienką warstwą ziemi, zaledwie parę cali wynoszącą. — Złomy granitowe erratyozne trafiają się w całym kraju, głównie jednak w niezliczonej ilości wypełniają pola orne w zachodniej części kraju. — Pomimo to, ziemia, przy starannej uprawie i racyonalnem gospodarstwie, wydaje owies, żyto, jęczmień, len, kartofle i t. p.; płody te w latach urodzajnych, nietylko zaspakajają miejscowe potrzeby, lecz starczą nawet na wywóz za granicę. — Jest to tern godniejsze uwagi, że Estońska gub. leży na wysokości guberni) Petersburskiej lub Wołogodzkiej (w południowej części), które w żadnym razie same wyżywić się nie mogą; że dalej klimat jest wogóle ostry, lata krótkie i gorące (średnio 4- 15.6°C), zimy natomiast długie i surowe (średnio — 6.2°C ); że wreszcie liczba dni dżdżystych, śnieżnych lub zupełnie mglistych jest znaczna. — Lasy, przeważnie iglaste, zajmują blizko czwartą część ogólnej przestrzeni, a w nich trafiają się i dzikie zwierzęta, jak wilki, lisy, rysie, niedźwiedzie; — częsty niegdyś jeleń właściwy i łoś znika coraz bardziej. Hodowla zwierząt domowych stanowi ważną podporę rolnictwa i prowadzona jest prawidłowo; szczególnie zaś godne są uwagi owce ras poprawnych, które na całym obszarze Cesarstwa dosięgły tu najbardziej północnej granicy. — W r. 1891 bjło w gubernii 73 219 koni, 191 484 satuk bydła rogatego, 47 484 świń i 195 871 owiec.—Z ogólnej przestrzeni kraju przypada 1672% na P°la orne, 42% na łąki, błonia i pastwiska, 19% na lasy więkBze, 227* na błota i nieużytki. Uprawa jarzyn nader staranna i zyskowna, sadownictwo i perczelnfctwo w zaniedbaniu; gospodarstwo nabiałowe, prowadzone w każdej większej fermie, korzystnie zbywa swe produkty w Rewlu lub Petersburgu. — Rybołówstwo na wybrzeżu morskiem i w jeziorach wewnętrznych. — Jeśli gub. E., pomimo północnego swego położenia i płonnej z natury gleby, zdołała swe rolnictwo postawić na wysokim poziomie, zawdzięcza to, jak wspomniano wjżej, racyonalnemu By Sternowi gospodarstwa. We wszystkich posiadłościach większych zaprowadzono system Wielopole wy i uprawę traw pastewnych; sposób ten przejmują włościanie, którzy nadto, jeśli chcą wziąć w dzierżawę większe obszary, muszą się zobowiązać do wykonywania pewnyoh prac około roli, jej podniesienie na celu mającyoh. — W powszechnem też zastosowaniu jest użyźnianie ziemi nawozami sztucznemi lub naturalncmi, jak również korzystanie z najnowszych machin i narzędzi rolniczych. Bogactwo mineralne bez znaczenia: dobywa się nieco marmuru, piaskowca, wapienia i dość powszechnego wszędzie torfu. — Przemysł stoi wysoko i szybko się rozwija. W r. 1892 liczono fabryk wszelkiego rodzaju 320, które wyprodukowały towarów za 40 640 000 rubli i zatrudniały 8 200 robotników. Pierwsze miejsce w tu tejszym przemyśle zajmują gorzelnie z produkcyą 26 353 000 rubli, drugie zaś—fabryki tkanin bawełnianych z produkcyą 10 933 000 r. (słynne i wielkie zakłady niegdyś barona Stieglitza, pod Narwą). Oprócz tego wymienić należy: młyny parowe, browary, tartaki i fabryki fornirów, papiernie, fabryki sukna, cementu, przetworów chemicznych, odlewnie żelaza. —- Gorzelnie, prócz znaczenia przemysłowego, mają tu wielkie znaczenie w gospodarstwie rolnem, skutkiem umiejętnego zużytkowania odpadków, już to do wyżywienia inwentarza, już to do nawozu. — Pod względem handlowym gubernia zajmuje w państwie jedno z pierwszych miejsc, lecz handel jej ma charakter przeważnie tranzytowy. Głównym przedmiotem przywozu jest mąka i zboże w ziarnie na użytek licznych gorzelni, których produkt — spirytus, stanowi znowu główny artykuł wywozu za granicę.— Najważniejsze porty są: Rewel i Port Bałtycki, mające tę wyższość Dad Petersburgiem i Kronsztadem, że zamarzają od nich później i na krótszy czas;—oprócz tego są jeszcze przystanie Kunda i Hapsal. Droga żelazna Bałtycka bierze ważny udział w handlu kraju; przebiega ona gubernię, ze wschodu na zachód od Warwy do Portu Bałtyckiego, ua długości 226 w. i ma odnogę od Tapsu ku Dorpatowi, 42 w. — Artykuły, nadchodzące do gubernii tak drogą morską, jak i kolejami źe-laznemi, są: zboże, bawełna, wełna, machiny, tkaniny wszelkiego rodzaju, węgle kamienne, sól, wino, śledzie; wywowu zaś: spirytus, zboże, len, tkaniny bawełniane. — Ogólna przestrzeń gubernii wynosi 17 791.7 w. □, na których (według spisu z r. 1897 d. 9 lutego), mieszka 413 724 lu dii, t. j. 23.4 na 1 w. — Ludność ta pod względem pochodzenia składa się z Estończyków, zwanych także Czuchońcami (84°/₀), Niemców (5%), Rossyan ^6°/₀), Szwedów 2%, innych razem około 3%; pod względem religijnym: ewangelików augsburskich 9272%» prawosławnych około 672%» innych l°/₀. Estończycy, stanowiący ludność tubylczą, należą głównie do stanu włościańskiego; z nich też powstaje służba płci obojej, dorożkarze, robotnicy; Niemcy, będący niegdyś klasą panującą, mają swych przedstawicieli w rodach Bzlacheokich i duchowieństwie; Szwedzi mieszkają głównie na wyspach. — Administracyjnie dzieli się gubernia

And. S.

że „Estnische Grammatik“ (t-że 1875); Weske „Untersuchungen zur vergleichenden Grammatik des finnisohen Spraehstammes* (Lipsk 1873).—Ob. także Czuohoński język (W. Enćyk. tona XIV.

A. A. K.

realis.

Estor Jan Grzegorz, znany prawnik niemiecki (* w Schweinsberg w r. 1699—f w roku 1773). W roku 1735 został profesorem pandek-tów rzymskich w Jenie, a w r. 1742 mianowany radzcą regéncyi w Marburgu, zakończył życie jako Kanclerz uniwersytetu w tern ostatniem mieście. E. pozostawił po sobie 98 prac, i których zasługują na zaznaczenie: Miscellanea z prawa rzymskiego (Giessen, 1725 r.); „Origines juris public! H'tssini“ (Jena 1738); „Observationes juris feuda-liß“ (Jena 1740); „Vestigia juris germauici in jure canonico" (Marburg 1740); „De juribus episcopi catholici in Germania* (Marburg 1740) i t. d.

Estourmel Ludwik Mary a, margrabia d’, g. nerał i polityk francuski (* 1744—f 1823 w Paryżu). Marszałek polny w r. 1784, wybrany w r. 1789 do Stanów Generalnych, brał dość wybitny udział w pracach Konstytuanty. Mianowany w r. 1792 generałem dywizyi i posłany pod rozkazy Custine’a, był przez pewien czas więziony za to, że nie potrafił utrzymać w swych ręku Kaiserlau-tern i Zweibrücken (1793). Za Cesarstwa należał do Ciała prawodawczego. Napisał: „Recueil des opinions émises à T Assemblée constituante et comptes rendus à mes commettants“ (Paryż 1811).—

Hml,

na cztery powiaty: Harrien czyli Rewelski, z czterema okręgami policyjuemi, Wiek, czyli Hapsal-ski, z trzema okręgami, Jeerwen, czyli Weissen-stein, z dwoma okręgami, i Wierland czyli Wezen-berg, z trzema okręgami. — Herb: w polu złotem trzy lwy jasno - błękitne. — Stolica całej gubernii Rewel. Oświata ludowa stoi na jednym z najwyższych szczebli w państwie, gd;$ź na 975 rekrutów w r. 1887 było analfabetów zaledwie 24, t. j. 2.4°/o* W r. 1892 było szkół ludowych wszelkich typów 680, a w nich 27 337 uczących się obojej płci. Szpitali publicznych 9, z 651 łóżek, aptek 21, lekarzy w służbie publicznej 49. — Budynków mieszkalnych 4 931 w miastach i 45 997 poza obrębem miast.

Estoński język albo czuchońskt należy do grupy fińsko-ugryjskiej wielkiej rodziny języków aglutynacyjnych czyli przyczepkowych (ob. W. Eu-cyk. il. I, 275), zwanej uralsko-ałtajsw ą. Część zachodnią czyli fińską albo czudzką owej grupy składają języki: a) lapoński (od zachodnich granie morza Białego do oceanu Atlantyckiego), b) fiński albo właściwie język su orni (mowa mieszkańców Fiulandji) i o) język estoński, którym mówią mieszkańcy Estonji i półuocnej części Łiwonji, oraz mieszkańcy wysp sąsiednich, z których największe są: Ezel i Dago. Język ten różni się od fińskich większą krótkością form i zwięzłością wyrażeń. Formy wyrazów, odpowiadające naszym odmianom deklinacyjnjm i konjugaeyjnym, tworzy przez doczepianie mechaniczne pewnych zgłosek do pierwiastków. Język E. jest wyłącznie mową ludu. Wskutek sąsiedztwa i stosunków ludności wiejskiej z mieszkańcami niemieckiemi miast do języka E-go weszło wiele wyrazów niemieckich. Podobnie jak w całym plemieniu estońsk.m można wyróżnić trzy odmienne odnogi, tak i w języku E-im odróżniają trzy główne djalekty: d or packi (wschodni), rewelski (północny) i pernawski (południowo-zachodni), których nazwy wzięte są od głównych miast tych trzech obszarów językowych. Djalekt rewelski uważany jest za najczystszy.—W szkołach wiejskich nauki udzielane są w języku E-im. W nowszych czasach wśród jednostek ukształceńszych estońskich i niemieckich zrodziła się dążność do pielęgnowania języka E-go. W r. 1873 powstało towarzystwo literackie: ‘Eesti körjameeste selts’, założone przez Fäblmanoa, Kreuzwalda, Boubriga, Hollman-na i in.; piszące wyłącznie po estońeku, którego wydawnictwa („Toimetused*, t. j. Usiłowania) przeznaczone są szczególnie dla dojrzałej młodzieży i rozpowszechniane między nauczycielami. Wcześniej zaś, jeszcze w pierwszej połowie tego wieku, pastor pernawski Rosenplänter (1782—1846) wraz ze swemi współpracownikami, Knüpfferem i Hellerem, wydawali w języku niemieckim czasopismo poświęcone literaturze i językowi E-mu p. t. „Bei tiä;<e zur genauem Kenutniss der ehstnischen Sprache* (Pernawa, 1813—32, zeszytów 20).—Prace gramatyczne o języku E-im: Wiedemann „Estnisch-deutsches Wörterbuch“ (Petersburg, 1865; wydanie 2-e, rozszerzone przez Hurta, 1891); Teu-9U7—8).

Estońskie piętro (geolog.). Geolog rossyjski Schmidt nadał tę nazwę jednemu z piątr (H) górnego ogniwa syluryjskiego w guberniach nadbałtyckich, a za charakterystyczną dla piętra tego skamieniałość podaje ramienionoga Pentamerus bo-

K. J.

H. K.

„Gr. Encycl.“ Lamirault’a.

EstoutôVille (dł), starożytny ród francuski, pochodzący z Normandyi, którego jedna linia przeniosła się następnie do Anglii.—Robert I d’E, brał udział w pierwszej wyprawie krzyżowej. Adryanna d’E. (* r. 1521), ostatnia przedstawicielka rodu, zaślubiła w r. 1534 Franciszka de Bourbon, hrabiego de Saint-Pol, który zobowiązał Bię przyjąć nazwisko d’E. i dołączyć do swojego herbu całkowity herb rodowy żony. Drogą związków małżeńskich olbrzymie włości tej rodziny przeszły w posiadanie książąt Orléans-Longueville, Matignon i Grimaldi Monaco.—Es tou te ville Wilhelm d’, kardynał i dyplomata francuski (* 1403— f 1483 w Rzymie). Wstąpiwszy do zakonu oo. benedyktynów, został w r. 1439 biskupem w Angers, następnie kardynałem i arcybiskupem w Rouen (1453). Z polecenia papieża, Mikołaja V, czynił zabiegi około zawarcia pokoju pomiędzy Fran-cyą a Anglią (1451). Przedsięwziął, przy pomocy inkwizytora generalnego Francyi, Jana Bróhal, rewizyę procesu Joanny d’Aro (1451). Zreformował ustawę uniwersytetu paryskiego (1452). Doprowadził do pojednania pomiędzy królem Karo lern VU a księciem Sabaudzkim. Będąc bardzo bogatym, wybudował własuym kosztem obie wieże katedry w Rouen, chóry w opactwie Mont-Saint-

Hml.

„Kalewalą“. Wynikiem

Michel, palace arcybiskupie w Rouen i Ponto-ife, a nadto ufundował parę kościołów w Rzymie. Jeden z synów naturaluych kardynała, zna* oy pod nazwiskiem Tuttevilla, odegrywał pewną rolę na dworze medyolońskim.—„Gr. Enoycl.“ Lamirault’a.

Estowis, szczep fińsko-mongolski, zamieszkują cy oprócz właściwej Estonii (gubernii Estońskiej) także północną część Ioflant wraz z wyspą Ezel i sąsiednim archipelagiem. Zajmowany przez nich obszar wynosi około 700 mil kw,, a liczba ich sięga 750 000 głów, z czego 290 000 przypada na gub. Estońską, przeszło 440 000 na estońskie powiaty Inflant (Liwonii), reszta zaś na poje-dyńcze wsie w gub. Petersburskiej, Pskowskiej i Witebskiej. Osiedleni na wybrzeżach Bałtyku od niepamiętnych czasów (znani już Tacytowi pod mianem .Fenni*, Fmnowie), E. należeli niegdyś do rzędu najniebezpieczniejszych korsarzy morskich, do póki Duńczycy a następnie Niemoy ich nie ujarzmili i nie wdrożyli do uprawy roli, hodowli bydła, rybołówstwa i jakiego takiego przemysłu wiejskiego. Reforma włościańska, dokonana w r. 1816 (w Io flantach) i 1819 (w Estoniii), po której nastąpiło stopniowe zniesienie pańszczyzny, przyniosła im wolność osobistą, lecz jednocześnie zamieniła ioli w drobnych dzierżawców na wzór Irlandczyków, albo ttź gorzej, w proletaryuszów bezrolnych. Dopiero w ostatnich czasach niewielka część E ów doszła do posiadania samodzielnych gospodarstw włościańskich. Przez Rossy an E. nazywani są „Czuchnami⁸ albo „Czuchońcami", przez Łotyszów, ich sąsiadów południowych, .Iggauni⁸ (»wypędzeni⁸—aluzya do tego, że E. przez Łotyszów zostali wypchnięci bardziej na północ), przez Finlandczy-ków—„Wirolaiset“ („pogranicznikami*). Sami zo-wią siebie .Tallopcëg⁸ (.synami ziemi“) albo ,Ma-amees* (.krajowcami⁴⁴). (Por. Estonia).—W ciągu 600-letniej niewoli, pomimo chrystyanizmu i nieustannej styczności z Niemcami, zachowali, bardziej niż jakikolwiek inny lud w Europie, w czystej i nienmie-nionej postaci swą pierwotną narodowość, swe cechy fizyczne, swój język, ubiór, mieszkania, tryb życia, obyczaje i zwyczaje — i kiedy z ujarzmieniem Łotyszów Krzyżakom Mieczowym poszło dość gładko, ich walki z Eami trwały niezmiernie długo i były bardzo krwawe. Jeszcze i teraz nie zniknęła śród E-ów nieufność względem Niemców, ich dawnych ciemiężców, jakkolwiek od pewnego czasu szlachta robi dość dużo dla polepszenia stosunku pomiędzy ludnością wiejską a „panami⁸ (,saksadw t. j. Sasami). Wiekowy ucisk wyrobił w E-ach fałsz i obłudę i zobojętnił ich na poprawę własnego losu. Że jednak nie są tępi z przyrodzenia, a charakter ich nie jest pozbawiony szlachetniejszych pierwiastków, świadczy o tern ich zdolność szybkiego oryentowania się i radzenia sobie we wszelkiej przygodzie,—serdeczna tkliwość, okazywana dzieciom, starcom i osobom słabowitym,—religijność, płynąca z wewnętrznego przekonania. Godnym uwagi jest ich pociąg do drobnych krp^ieźy, kiedy przeciwnie kradzieże z włamaniem, większe rabunki zdarzają się rzadko. W stosunkach płciowych hołdują dość liberalnym poglądom; wszelako cudzołóztwo spotyka się nadzwyczaj rzadko. Niedotrzymanie wiary małżeńskiej nazywają oni .tulli tö“ t. j. czynem, który wart ognia; jakoż według dawnych praw estońskich cudzołóżca był palony na stosie.—Wzrostu E., z wyjątkiem jedynie mieszkańców nadbrzeżnych, są niewysokiego i szczupłej budowy ciała, jak szczupłe jest to pożywienie, które im daje ich gleba. Głowa mała, szeroka, nieco spłaszczona. Wązkie szpary oczne, szerokie policzki i małe usta zdradzają również pochodzenie mungolskie. WłoBy jasne albo rude, najczęściej niestrzyżone; oczy szare, głęboko osadzone i ocienione gęstemi brwiami. Szeroka miednica opiera się na krótkich nogach i drobnych stopach, stąd chód powłóczysty.—O języku estońskim ob. str. 643.— E. są narodem niezmiernie poetycznym. Podobnie jak Łotysze, improwizują oni przy każdej okazyi wiersze i pieśui, śpiewane na jedną melancbolijaą nutę, obejmującą zawsze pięć tylko tonów, Śpiewają i wierszują—i to przeważnie kobiety—przy wszelkiej robocie w polu, w lesie, w domu pizy kołowrotku, w stodole i t. d. Kiedy ukazał się wielki epos narodowy Finnów, Kale-wala, i obudził nadzwyczajne zainteresowanie uczonych europejskich, wówczas zaczęto i w Estonii zbierać stare pieśni ludowe, okazujące zarówno w treści, jak i w charakterze, niewątpliwie pokrewieństwo tych poszukiwań, prowadzonych skrzętnie i z dużym nakładem czasu przez członków założonego w r. 1838 Naukowego Towarzystwa Estońskiego, było ogłoszenie drukiem poematu .Kalewi Poëg“ (Syn Kalewy⁸), stanowiącego odpowiednik do fińskiej epopei. Obejmuje on 20 pieśni i liczy ogółem 19 087 wierszy, składających się wyłącznie z tro-cheów czterostopowych, w których zamiast rymu przeważa assonans i alliteracya. Wydawcą tego ciekawego utworu epiki ludowej jest Fr. Kreutz-wald (Dorpat lö57); tłómaczenie niemieckie, dokonane przez K. Reinthala i Bertrama, ukazało się timźewr. 1861.—Pod względem wyznaniowym E — z wyjątkiem tych, którzy w r. 1846 i po 1880 przeszli na prawosławie—należą wszyscy do kościoła ewangielickiego. Słuchają uaboźt ństwa w języku własnym, lubo odprawianego przez niemieckich pastorów. Zabobony, gusła i wiara w duchy odegrywają u nich wielką rolę. Przy chrzcie, weselu i pogrzebie zachowują szczególne obrzędy, pochodzące w części jeszcze z czasów pogańskich. Oświata śród E-ów, przynajmniej w zakresie nauki czytania i pisania, stoi względnie wysoko. Dzięki starannie pielęgnowanemu szkolnictwu, analfabetów jest bardzo mało. Nauka w szkołach początkowych odbywa się, jak dotąd, w języku ludowym. Pięć czy sześć gazet estońskich, wychodzących w Dorpaoie, Rawlu i Pernawie, mają wszystkie licznych czytelników i utrzymują się tylko z prenumeraty. Masa ludowa trzyma się mocno języka ojczystego i prawie ani słowa nie rozumie po niemiecku. Częste dawniej śród intel-ligencyi estońskiej, zresztą bardzo jeszcze nielicz-nej, wypadki porzucania s»ej narodowości, są te-

Hml.

And S.

d’Estrada Mary a, żona Corteza, w przebraniu męskiem towarzyszyła małżonkowi swemu w wyprawie meksykańskiej i poległa w r. 1521 przy o-blężeniu pałacu Montezumy. Odznaczała się bystrym umysłem, rozsądkiem i taktem nadzwyczajnym i temi przymiotami wielce się przyczyniła do powodzenia męź*.    *

9 t.).— „Gr. Encycl.“ Lamiraulfa.

Estradyoci (z greckiego arpatKöTat, żołnierze), tak nazywano w XV wieku najemników greckich i albańskich, którzy pod dowództwem swych własnych naczelników służyli Rzeczypospolitej Weneckiej. Tworzyli oni rodzaj kawaleryi lekkiej i pełnili zazwyczaj służbę na forpocetach. Uzbrojeniem ich była szeroka szabla turecka (bułat) i maczuga. Rzadziej walczyli pieszo, posługując się wówczas oszczepem o dwóch ostrzach. Francuzi spotkali się z nimi podczas wyprawy Karola Vill do Włoch, mianowioie pod Fornuovo; odtąd przez całe niemal następne stulecie znajdujemy estradyotów także w wojaku francuskiem.

Estragon (Artemisia draemeülus), ob. Artemi-

raz rzadsze.—Ubiór E-ów jest dość jednostajny. Stanowi go głównie długa sukuia zwierzchnia, z grubej tkaniny koloru czarnego, zwanej „vad-mel*. Pod nią kaftan z niebieskiego sukna, krótkie skórzane albo płócienne spodnie, wełniane pończochy, a zamiast butów rodzaj trzewików z nie-garbowanej skóry krowiej, zwanej pastelami (po-stołami ?), które przywiązują do stopy sznurem. Strój ten uzupełnia okrągły kapelusz w lecie, zimą zaś czapka lisia albo barankowa. Kobiety noszą fałdziste, pstrych kolorów, spódnice wełniane i obci słe czarne staniki, mężatki—czepki albo małe mycki, natomiast dziewczęta w okolicach Rewia i na wyspach — szerokie wstążki na głowie, zwane „perg“. W ostatnich jednak czasach strój narodowy zaczyna coraz więcej ustępować miejsca ubiorowi miejskiemu. —Mieszkania E-ów są urzą dzone pierwotnie, przeważnie bez kominów, i opa lane z przytykającej do sypislnej izby—stodoły, gdzie dym do suszenia zboża swobodnie ściele się z pieca i ogniska, wychodząc przez drzwi stojące otworem. Wszelako postęp oś iaty i wzrost do brobytu robią i tu swoje: kominy obecnie coraz bardziej wchodzą w użycie, a stodoły stawiane są oddzielnie od domów.—Fr. Kruse „Urgeschichte des estnischen Volksstammes“ (Moskwa 1846); 0. Grube „Anthropologische Untersuchungen an Es-tben“ (Dorpat 1878); Wiedemann „Aus dem in-nern und äussern L ben der Esthen“ (Petersburg 1876); Böoler i Kreutzwald „Der Esthen aber-giäubiscbe Gebräuche“ (Petersburg 1854); Kreutzwald i Neuss „Lieder der Esthen“ (Petersburg 1854); H. Jannsen „Esthnische Sagen und Mä chen“ (Ryga 1888).—Bogaty pod każdym względem materyał dotyczący E-ów znajduje się zwłaszcza w „Verhandlungen der Gelehrten Ethnischen Gesellschaft zu Dorpat“ (rok 1840 i dalsze, aż do bieżącego).

Estrada, jest to pomost, ułożony na podwyższeniu, mniej lub więcej wzniesionem, bądź równy, bądź ze stopniami, ustawiony, czy-to na placu, czy w jakiejś sali służącej do zgromadzeń publicznych, np. koncertowej, odczytowej, szkolnej i t. p. Ułatwia ona publiczności oglądanie występującego mówcy, profesora, albo artysty, zarówno jak tym drugim—objęcie jednym rzutem oba swoich słuchaczy. W sali tronowej, aibo w wielkim salonie ambasady, E-y bywają często udekorowane attrybutami władzy, równie jak i wznoszone podczas uroczy stości publicznych.    *

Estrada, La E., miasto okręgowe w hiszpańskiej prowincyi Galicyi, departamencie Pontevedra, w lewem dorzeczu rzeki Ulla, śród malowniczej, pagórkowatej okolicy; wyrób płótna i grubszego sukna; kilka starych kościołów; 24 500 mieszkańców.

Estrades Godefroy, h rab a d’, marszałek fraueuski, dyplomata (* 1607 w Agen—f 1686). Paź Ludwika XIII, służył następnie w wojsku fraucuskiem pod rozkazami kardynała La Vallette, poczem był posłem nadzwyczajnym w Anglii (1661); tu zawarł traktat, na mocy którego Dunkierka została zwrócona Francyi. Brał czynny udział w wojnie Ludwika XIV przeciwko Hollandyi i za zasługi położone pod Wesel, Ma-stricht i L'ège, otrzymał w r. 1675 buławę marszałkowską. Wreszcie kierował układami, które się zakończyły pokojem w Nymwegen (1678). Jego korespondencya dyplomatyczna została ogłoszona przez Prospera Marchanda, w dziele pod tyt.: »Lettres et négociations de M. M. le maréchal d’E., Colbert, marquis de Croissy et le comte d’ Avaux, ambassadeurs pléuipot. du roi de France à la paix de Nimègue“ (Londyn i Haga 1743,

Hml.

Hml.

sia.

Estrée (d*), starożytny ród francuski, wygasły w r. 1771 Znakomitszymi członkami jego byli: 1) Jan d’E., wicehrabia de Soissons, pan na Coeu* vres (* r. i486—f 1571), był seneszalem Boulonnais i wielkim mistrzem artyleryi. Brantôme (ob) wysławia jego męstwo. Syn jego: 2) Antoni d’E,, również wielki mistrz artyleryi (1596) oraz gubernator Isle-de-France, znany jest przede-wszystkiem jako ojciec Gabryel i d’E. (ob. niżej). Był ożeniony z Franciszką Babou de La Bourdai-sière, jedną z siedmiu pełnych wdzięku i dowcipu sióstr, które nazywano „siedmiu grzechami śmier-telnemi“.—3) Franciszek Hannibal d’E., margrabia de Coeuvres (* r. 1573—f 1670), syn poprzedzającego, otrzymał już był biskupstwo Noyon (1594), kiedy, idąc za wrodzonym popędem, wstąpił do wojska, gdaie w krótkie czasie dosłużył się stopnia generał-porucznika. Za Maryi Medyeej-skiej był używany do wielu miBsyj dyplomatycznych. Marszałek Francyi od r. 1626, brał udział w wojnie o sukcessyę mautuańską (1627—31), poczem dowodził armią reńską, na której czele w r. 1632 zdobył Trewir, 1636—1648 był ambasadorem w Rzymie. W roku 1648 otrzymał tytuł diuka, a w r. 1661 został parem Francyi; wywierał wielki wpływ na rząd podczas Frondy. Dożył bardzo późnego wieku i, mając lat 93, wstąpił po raz trzeci w związki małżeńskie. Zostawił „Mémoires de la iégence de Marie Mé.liois“, wydane w Pary-

Hml.

iu w r. 1666. Syn jego 4) Franciszek Hannibal II (* 1623—f 1687), margrabia de Coeu-vres, później diuk d’E., był gubernatorem Isle-de-France, a następnie (od r. 1672) ambasadorem przy Watykanie, gdzie załatwiał rozmaite drażliwe sprawy (sprawę regaliów, deklaiaoyi z roku 1682 i t. p.). Przepych, jakim się otaczał w Rzymie, przyprawił go o ruinę majątkową.—5) Cezary d’E., brat poprzedzającego, kardynał i dyplomata francuski (* 1628—f 1714). Książę-biskup Laonu (1653), mianowany w r. 1657 członkiem akademii francuskiej, aczkolwiek nic nie napisał, pośredniczył podczas sporów jansenistowskich w sprawie pokoju Kościoła, czyli t. zw. pokoju Klemensa IX, następnie prowadził układy matrymonialne, Bkutkiem których księżniczka d’Aumale oddała swą rękę królowi portugalskiemu, zaś księżniczka Nemours—księciu sabaudzkiemu. W roku 1671 otrzymał kapelusz kardyna’ski oraz godność protektora korony portugalskiej przy kuryi rzymskiej. Odtąd mieszkał przeważnie w Rzymie, gdzie wespół z bratem swym, ambasadorem, załatwiał sprawy Ludwika XIV, występując jako żarliwy rzecznik prerogatyw królewskich. Z polecenia Ludwika XIV towarzyszył w r. 1702 Filipowi V do Hiszpanii; przedtem przyjaciel serdeczny księżnej Orsini (des Ursins), zerwał z nią podczas pobytu swojego w Madrycie i trzymał natomiast stronę królowej. Ludwik XIV zalecał swojemu wnukowi ślepe posłuszeństwo dla kardynała, którego uważał za najzdolniejszego swego męża stanu. Jakoż d’E chciał rządzić samowładnie, a nawet odczytywać wszelką korespondencyę Filipa V; z tego powodu w r. 1703 został odwołany.—6) Jan d’E., hrabia (* 1624 —f 1707), brat poprzedniego, służył najpierw w armii lądowej pod rozkazami Tu-renniusza, następnie (1668) przeszedł do marynar-ki i w stopniu wice-admirała przedsiębrał zwycięską wyprawę przeciwko korsarzom berberyjskim (1670). Podczas wojny z Hollandyą dowodził połączoną flotą francusko-angielską (1672), nie miał atoli w Europie powodzenia; natomiast, udawszy się do Ameryki, odebrał Hollendrom Kajeunę (1676), i wyspę Tobago (1677),później zdobył Gorée. Wyniesio* ny w r. 1681 do godności marszałka Francy i, otrzymał nadto urząd wice króla kolonij amerykańskich (1686). W lataoh 1685—88 położył niemałe zasługi przez śoiganie korsarzy Trypolisu, Tunisu i Algieru, a w r. 1691 walczył szczęśliwie przeciwko Anglikom. Syn jego 7) Wiktor Mary a, diuk d’E (• 1660—f 1737), uczestniczył jako kapitan okrętowy w wyprawach ojca do Ameryki, Trypo* lisu i Algieru, dowodził w marcu 1691 galerami, na których czele zdobył Villafranca, Niszę i One-glię i zbombardował w r. 1697 Barcelonę i Alicante. Mianowany w r. 1701 marszałkiem Fran-cyi oraz grandem hiszpańskim, przyczynił się głównie do zwycięstwa morskiego pod Malagą (1704). R. 1715 przewodniczył radzie marynarki, następnie był gubernatorem Bretanii (1720), a w r. 1733 został członkiem rady państwa. Tytuł diuka d’E. posiadał od roku 1723.—8) Jan, zwany księdzem d’E. (* 1666—f 1718), brat po

przedzającego, był ambasadorem w Portugalii (16e2 — 97), później zaś zajął miejsce stryja swojego, kardynała, w Madrycie (1703), gdzie prowadził dalej rozpoczętą przez tegoż walkę przeciwko księżnie Orsini, a choć w końcu udało się mu oddalić ją ze dworu, wszelako sam stracił łaskę u Filipa V i musiał wyjechać do Francy i (1704). W r. 1711, nie mając żadnych zaBług literackich, został członkiem Akademii francuskiej. Na krótke przed śmiercią otrzymał arcybiskupstwo Cambrai. Jego korespondeneya dyplomatyczna obfituje w ciekawe szczegóły.—9) Ludwik Karol Cezary Le Te lii er, znany pod nazwiskiem kawalera de Louvois, później margrabiego de Courtanvaux i hrabiego d’E , a wreszcie diuka d’E. (* 1695—f 2 stycznia 1771 w Paryżu), był wnukiem ministra Louvois, synem zaś margrabiego de Courtanvaux i Maryi Katarzyny d’E., siostry marszałka Wiktora Maryi. Kawaler maltański, służył z początku w Hiszpanii pod marszałkiem Berwickiem (1719), później, w czasie wojny o następstwo tronu austryae-kiego, odznaczył się w Czechach i Niderlandach i w r. 1744 został generał-porucznikiem. Nazwisko d’E. przybrał w r. 1737, po śmierci wuja swego, zmarłego bezpotomnie. Mianowany na początku wojny Siedmioletniej marszałkiem Francyi, objął w marcu 1757 naczelne dowództwo armii francuskiej w Niemczech, gdzie, przeprawiwszy się przez Wezerę, pobił księcia Kumberlandzkiego pod Ha-stenbeckiem (26 lipca), poczem zajął Hanuower. Atoli skutkiem intryg dworskich musiał niebawem złożyć dowództwo w ręce niegodnego księcia Richelieu. W r. 1762 dodany został do boku marszałkowi Soubise jako doradzca; niewiele jednak mógł wskórać z tym nieudolnym wodzem. Dyplom na diuka d’E. otrzymał w r. 1763. Z dwóch żon swych nie zostawił dzieci. W r. 1722 o mało że nie przyszło do skutku małżeństwo jego z córką króla Stanisława Leszczyńskiego, która wkrótce potem zaślubiła Ludwika XV.

Estrées Gabryela d’, księżna Beaufort (* r. 1573—f 10 kwietnia 1599), słynna kochanka króla Henryka IV, była czwartą z siedmiu córek W. mistrza artyleryi, mąrgrabiego Antoniego d’i£. Jej matka, Franciszka Babou de La Bourdaîsière, przekroczywszy już czterdziestkę, uciekła razem z gachem z domu mężowskiego, wówczas kiedy mąż jęczał w niewoli u stronników Ligi. W tym właśnie czasie (list. 1590) Henryk IV, obozując w pobliżu zamku Coeuvres w Pikardyi, gdzie przebywała Gabryela, poznał ją przypadkiem i, ujęty jej wdziękami oraz prostotą, wnet się rozkochał. Być może jednak, że śród trudów i przemarszów wojennych byłby również szybko o niej zapomniał, gdyby ciotka Gabryeli, pani de Sourdis, pragnąc małżonkowi swemu wyrobić gubernatorstwo Chartres, nie wzięła na się roli pośredniczki i nie dojeżdżała od czasu do czasu wraz z piękną siostrzenicą do obozu króla. Tymczasem margrabia d’E. odzyskał wolność i, dbały o dobrą sławę swej córki, postanowił wydać ją czemprędzej za mąż. Potulna Gabryela, aczkolwiek już się przywiązała była do króla, oddała bez oporu swą rękę Mikołajowi

d’Amerval, panu na L’encourt. Gdy jednak t«u w taulieaoh kolorowanych wszystkie odmiany mo* szpetny szlachcic pikardyj?ki okazał się w dodatku fizycznie niezdolnym do współżycia małżeńskiego, zdobyła się na odwagę i w grudniu 1592 uciekła od niego na dwór Henryka IV, gdzie w roku następnym wydała na świat syna. Wkrótce potem małżeństwo jej z Liencourt'em zostało rozwiązane, a jej dziecko uznane urzędownie za bękarta królewskiego. Zmysłowy pociąg króla do Gabryeli przerodził się niebawem w miłość prawdziwą. Obdarzona tytułem księżny de Beaufort, wyposażona w rozległe dobra, Gabryela używała wszelkich zaszczytów królewskich, a Henryk wyglądał tylko chwili, kiedy Stolica Apostolska unieważni jego małżeństwo z Małgorzatą Valois, aby kochankę Bwą posadzić jako żonę obok siebie na tronie.

tyli krajowych, gąsienic i poozwarek. Zbiór przeszło 3 000 wyhodowanych motyli stał się podstawą zbioru jego syna, Aloizego. E. zaprzyjaźniwszy się ze starostą Kluszew*kim, przedsiębiorcą sceny niemieckiej w Krakowie, udzielał mu na scenę przekładów komedyj włoskich, mianowicie Goldoniego, przez siebie tłómaczonych. Pozostawał ciągle w stosunkach przyjacielskich z Kołłątajem, z którym korespondował po włosku; listy włoskie Kołłątaja pozostają w rękach rodziny. W r. 1794 robił z mozaiki chińskiej wizerunki miniaturowe Kościuszki na szpilkach i pierścionkach, które rozdarowywał.— E. w „Encykl. S. Orgelbr.“.

Estreicher Aloizy Rafał (* w Krakowie d. 21 czerwca r. 1786 — f tamże d. 1 sierpnia r. 1852), lekarz i przyrodnik polski, syn Dominika E-a, malarza z czasów Stanisława Augusta, ojcieo znanego bibliografa i dyrektora biblioteki Jagiellońskiej, Karola, oraz Antonie-go E-a, wziętego iekarza-praktyka w Warszawie. Zostawszy magistrem chirurgii, był w Krakowie pomocnikiem A d a m i e g o, profesora weterynaryi (1804 i 1805); w r. 1807 uzyskał dyplom doktora medyoyny, ale nie zajmował się sztuką lekarską, zwróciwszy całą działalność swoją ku naukom przyrodniczym W r. 1809 rozpoczął, jako profesor wydziału filozoficznego, wykłady zoologii, botaniki i mineralogii; w r. 1813 zaprzestał nauczania mineralogii i dopiero w r. 1833 podjął je na nowo. Katedrę opuścił d. 1 kwietnia r. 1843, nie ustając przez to bynajmniej w pracach naukowych. W r. 1826 uniwersytet wybrał go na członka Senatu rządzącego wolnego miasta Krakowa; E. dwukrotnie piastował godność dziekańską, w latach 1831—1833 był rektorem uniwersytetu i równocześnie prezesem Towarzystwa Naukowego. Jako przyrodnik, zasłużył się osobliwie przez to, iż był bardzo skrzętnym zbieraczem, szczególniej okazów swojBkicb, jako też -pośrednikiem pomiędzy naszym i cudzoziemskim ruchem przyrodniczo - naukowym. Utrzymując ciągłe stosunki z u-czonymi zagranicznymi, dostarczał im wiadomości z kraju naszego, nieraz nawet bardzo obszernych i starannie opracowanych, I tak: J. B r i g n o 11 i z Modeny otrzymał od niego dokładny opis znamienitszych ogrodów publicznych i prywatnych, polskich, oraz bibliografię naszą, dotyozącą: ogrodnictwa, gospodarstwa wiejskiego, górnictwa, mineralogii, zoologii i medycyny. Dla Meyera w Królewcu i de Candolle’s w Genewie sporządził opis roślin polskich, ze szozególnem u-względnieniem bliźszyoh i dalszych okolic Krakowa, które podczas swych długich i częstych wycieczek pieszych zbadał bardzo dokładnie. L u-cas w Paryżu zawdzięczał mu sprawozdanie o stanie botaniki i mineralogii u nas. Dla Nowo-s i 1 c o w a opracował E. roślinność Litwy. Do dzieła Wieiogłowskiego »Historyczno - topograficzny opis województwa krakowskiego“ obrobił dział botaniczny. Dzieło H. Kołłątaja „Badania o początkach rodu ludzkiego” opatrzył też licznemi uwagami. Samodzielnych prao większych nie po-

Trzeba oddać sprawiedliwość Gabryeli, że, mogąc mieć nieograniczony wpływ na króla, nie nadużywała w niczem swego stanowiska: pr eciwnie, dla swej skromności była ogólnió lubiona na dworze. Sprawa rozwodowa Henryka IV była już blizką pomyślnego załatwienia, kiedy w Wielką Sobotę 1599 Gabryelę porwały gwałtowne skurcze przedporodowe (była w 8-ym miesiącu ciąży), które w kilka godzin przecięły jej życie. Nie została otrutą, jak to przez długi czas utrzymywano. Henryk rozpaczał po niej szalenie, dopóki we trzy miesiące po jej śmierci nie pocieszył się Henryką d’ Entragues (ob.). E. miała z królem troje dzieci: Cezarego i Aleksandra, książąt Vendôme, oraz Henrykę Katarzynę, zaślubioną księciu d‘ Elbeuf. Wydane, według znalezionego w królewskiej bibliotece w Paryżu rękopisu, Pamiętniki Gabryeli d'E. (»Mémoires“

Hml.

Paryż 1829, 4 tomy; nowe wyd. 1852), są niezawodnie falsyfikatem. — Por.: Loiseleur „Questions historiques“. — Desclozeaux »Gabrielle d’E." (Paryż 1889).

Estreicher (Oesterreicher) Dominik a Paulo (* 1760 r. w Igławie w Morawii—f 12 marca 1812 r. w Krakowie), bawił w Rzymie, u-cząc się malarstwa, a zarazem nauozył się sztuki wykładania mozaiki chińskiej od missyonarza przybyłego z Chin. W r. 1778 sprowadził go Kołłątaj do Polski. Tu najpierw był E, przy boku Stanisława Augusta, gdzie malował portrety jego rodziny i obrazy w pałacu Łazienkowskim; później został nauczycielem rysunku przy akademii istniejącej w Krakowie. Za zrobiony stół z mozaiki chińskiej, przechowywany dotąd w pałaou Łazienkowskim w Warszawie, nadał mu król Stanisław August medal Merentibus i dworek z ogrodem w Krakowie. Oprócz kilkudziesięciu obrazów olejnych większego rozmiaru, pozostawił E. liczne roboty mozaikowe, mianowicie: serwis i stół, będący w posiadaniu rodziuy. Mozaika złożona jest z perłowej macicy, srebra, mosiądzu i t. p. Praca nad mozaiką stoła kosztowała E-a 13 lat zajęcia, jest też on arcydziełem jedynem w swym rodzaju. E. był zarazem entomologiem. Hodował gąsienioe i z tych otrzymane motyle układał w zbiór entomologiczny, obserwując wszelkie ich przemiany od gąsienicy i poczwarki, i te odmalowawszy ze śoisłośoią, podał

82

Encykl. Powm Tln«tr. Ze*z 15' T. 20-ty.

1853, I, str. 189 nast.).

l&r

zostawił; spis prac drobniejszych czytelnik znajdzie w „Słowniku lekarzów polskich, S. Kośmiń-skie go (str. 113). Najznaczniejszą część zbiorów swych, w ciągu lat 30 z wielkim mozołem umiejętnie gromadzonych, sprzedał w r. 1850 gabinetowi warszawskiemu. Było tam 31000 owadów, 5 000 minerałów i 8 000 roślin; resztę, obejmującą 15 000 owadów, zapisał uniwersytetowi Jagiellońskiemu. Ogrodem botanicznym w Krakowie opiekował się gorliwie i prawie corocznie ogłaszał spisy roślin, w nim pfelęgnowanyoh. W. Besser na cześć jego nadał pewnej szczypawce podolskiej miano Carabus Estreicher i.—Por. A. W a-ga „Wspomnienie o A. B. E-rze" („Bibl. warsz.”

Dr J. P.

gif

II

iii

P"ig. 188. Estreichei Aloizy.

Estreicher K^arol Józejf Teofil (* 22 listopada 1827), znakomity bibliograf polski, dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej, urodził się w Krakowie, który wówczas wraz z okręgiem stanowił miniaturową Replitą, i tu odbył szkoły średnie i uniwersytet na wydziale filozoficznym i prawnym, słuchając między innemi (do r. 1846) wykładów Michała Wiszniewskiego o historyi literatury polskiej. Czas jego kształcenia się przypadł na chwilę dość znacznego ożywienia wśród młodzieży krakowskiej, która, nie mając na miejscu organu literaokiego, zasilała utworami swojemi czasopisma poznańskie (Edmund Wasilewski, Gustaw Ehrenberg, Franciszek Żygliński i in.). Towarzystwo Naukowe Krakowskie swojemi „Rooznikami", Wiszniewski ogłaszaniem swojej Historyi literatury polskiej (od r. 1840), Ambroży Grabowski drukowaniem sta-rycb zabytków, Żegota Pauli swojem namiętuem i niezmordowanem zbieraniem dokumentów wszelkiego rodzaju, pobudzali do skrzętnego zajmowania się starożytnościami polskiemu Z drugiej strony Józef Kremer urokiem stylu swoich „Listów z Krakowa" (1843) zachęcał do kształcenia poczucia estetycznego. Nie mamy szozegółów o stosunkach E-a z owych czasów, to jednak pewna, źe bardzo wcześnie ujawniły się w nim dwa wybitne zaminowania: do teatru i do bibliografii. Z dzieła E-a „Teatra w Polsce" (I, 336) dowiadujemy się, źe, mając rok 14-y uczęszczał na przedstawienia trupy Burghausera w Krakowie r. 1840, mówi bowiem: „Pomnę, jakie wrażenie sprawiało na publiczności wystawienie ostatniego aktu opery: Bal Maskowy, w której, mówiąc nawiasem, cenzor Majera-nowski nie dopuścił, aby zbrodniarz strzelał do króla, jak tego chce osnowa opery. Wystawa Balu Maskowego olśniewała widzów, w pochód olbrzyma, który sięgał ogromem swoim pierwszego piętra, Bachus, tańcujący w postaci beczki, chińska karykatura, otyły żarłok, mały grenadyer hiszpański, głowa Turka, chudy doktor z olbrzymią głową, Kupido dobosz, poliszynel i t. p.—były przedmiotem większego zachwytu, niżeli piękny tekst Scribego i jeszoze piękniejsze melodye Aubera". A co do zamiłowania bibliografii, świadczą o tern wymownie już najwcześniejsze prace E-a, oparte na obfitym ma-teryale bibliograficznym. Ale ponieważ ani jedno, ani drugie zamiłowanie nie mogło zapewnić utrzymania, trzeba było pójść drogą zajęć praktycznych i przy nich dopiero pracować na niwie literaoko naukowej, która dochodów nie dawała. Jako skończony prawnik, mianowany został E. 1 paźdź. 1848 aplikantem trybunału w Krakowie; równocześnie w latach 1849/50 odbywał praktykę u adwokata i prokuratora; 15 lipca 1855 został adjunk-tem sądowym we Lwowie; 4 września 1862 nominowany notaryu8zem w Wojniczu (Brzesku i Radłowie), ale urzędu tego nie sprawował, gdyż prace jego, do owego czasu ogłoszone, zapewniły mu inne zupełnie stanowisko, zgodniejsze z jego u-spoBobieniem. Praoe te odnosiły się przeważnie do teatru i literatury dramatycznej. Pierwszą z nich był krótki artykuł, pomieszozony w „Czasie“ r. 1853 (N. 41) p. t. „O widowiskach w Krakowie z r. 1852". Z dalszemi zwracał się do Lwowa, gdzie pod redakcyą Szajnochy, a potem Felicyana Łobeskiego, wychodził „Dziennik literac-ki". W tera-to czasopiśmie znajdują się następne rozprawy E-a: w r. 1858: „Widowiska publiczne w Krakowie“ (NN. 30—37, 49—50) „Piśmiennictwo dramatyczne polskie od r. 1750 do 1800“ (NN. 38—50), w r. 1854: „Piśmieunictwo dram. polskie od r. 1801 do 1820" (NN. 11—24). W r. 1854 i 1855 pisywał do „Nowin lwowskich", redagowanych przez głośnego Jana Dobrzańskiego. A mianowicie w roku 1854 pomieśoił tu obszerny artykuł, oiągnąoy się z przerwami od N. 76 do 156 p. t. „Teatr polski w Krakowie, repertoar, praoe rękopiśmienne sceniczne" (dokończenie w następnym r. NN. 22—31, 40—43); a w r. 1855: „Rękopisma i dzieła sceniczne, drukowane od r.

1840 do 1855* (N. 43), „Teatr polski w Poznań-Bkiem i Prusieeh“ (NN. 68, 69, 91). Gdy „Nowiny* przeobraziły się w nowy „Dziennik literacki*, E. drukował tu r. 1857: „Teatra polskie—spis scen prowincyonalnyoh“ (NN. 97—101). W tymże roku i następnym, jako „L. R. ze Lwowa" pomieścił w „Ruchu muzycznym“, wydawanym w Warszawie przez Józef» Sikorskiego, „Raptularzyk podróżny*, gdzie między innemi napisał i o operze we Lwowie. W r. 1858 i 1859, oprócz spółpracownic-twa w „Dzienniku literackim" lwowskim, w „Gazecie lwowskiej“ i w jej „Dodatku tygodniowym“, ogłosił w „Rozmaitościach lwowskich“ obszerną rozprawę o źyoiu i pismach Adama Miokiewicza. Była to pierwsza szczegółowa biografia naszego wieszcza, nieporównanie dokładniejsza i bliższa prawdy, niż źyoiorys, skreślony r. 1858 przez K. Wł. Wójcickiego. Oprócz tej zalety miała ona wyższość także pod względem bibliograficznym, gdyż E. uwzględnił wszystkie wydania pism Miokiewicza, a nadto uczynił próbę odtworzenia atmosfery umysłowej za czasów jego młodośoi, wylioza-jąc wszystkich autorów, piszących i drukującyoh wiersze w owej dobie. Życiorys ten przedrukowany zoBtał w „Postępie", wydawanym w Wiednia r. 1860—62 przez J. Os.eckiego, ale przedruk ten, dowolnie przez wydawcę obcięty, nie daje należytego wyobrażenia o pracy Ea, wyszedł on też osobno w Wiedniu 1863 (str. 122 i rycina) p. t. „Adam Mickiewicz, rys biograficzny*. Od r. 1860, E. nie zaprzestając drukować artykułów w „Dzienniku literackim" lwowskim (do r. 1862 włąoznie) i „Postępie" wiedeńskim, pomieszcza swe rozprawy w pismach warszawskich, jako to: w „Tygodniku ilustrowanym", „Bibliotece warszawskiej“, „Ency-klopedyi" Orgelbranda, oraz w Krakowskiej „Niewieście“ (1860—62) i we lwowskiem „Kółku Ro-dzinnem* (I860). Poprzestajemy na uwydatnieniu trzech prac, pomieszczonych w „Bibliotece", mają cych donioślejsze znaozenie: w r. I860 znajduje się tu rzecz o „Powieściopisarzach w Galioyi"; w 1861 o „Dziennikarstwie w Galicyi i Krakowie do r. I860*; a w 1862 o „Bibliografii polskiej XIX stulecia“. W tej ostatniej rozprawie, ogłoszonej też osobno (Warsz. 1863,j str. 68) E., pomówiwszy na wstępie o bibliografach naszych i o układzie bibliografii polskiej za lat 63, t. j. od r. 1800 do 1862, podał alfabetycznie ułożony „Katalog księgarski druków polskich lub ściągających się do rzeczy polskich, a pisanych w obcych językach*. Wszystkie powyższe prace wyrobiły E owi w kołach kompetentnyoh imię bibliografa; to też gdy przy tworzącej się w Warszawie Szkole Głównej potrzeba było mieć ukształconego bibliotekarza, Aleksander Wielopolski, za pośrednictwem Jana Papłońskfego, który osobiście zjechał do Lwowa, zwrócił się z propozyoyą do E-a. Stanęła umowa d. 12 listopada 1862 r. W parę miesięcy potem dyrektor komissyi oświecenia, Krzywicki, zapragnął mieć w Bibliotece głównej prof. Józefa Przyboro w-skiego, a gdy ten podbibliotekarstwa przyjąć nie chciał, E. zaproponował dobrowolnie, ie się zrzeknie bibliotekarstwa na ueoz Przyborowskiego, zadawalając się podbibliotekarstwem. Komissya oświecenia we wszystkiem, co dotyczyło biblioteki; zwracała się do E-a, a Przyborowski poprzestał na objęciu działu polskiego i numizmatyki, nie mieszając się do urządzenia księgozbioru jako całości. Zasługa tego urządzenia całkowicie należy się E-owi. Układając książnicę i robiąc jej katalog, E. rozpoczął dnia 22 marca 1865 r. wykład bibliografii. Pierwsze jego przemówienie wyszło najprzód w „Bibl. Warsz.* a potem, osobno (str. 26). Wykłady odbywały się w biblioteoe i były prowadzone wraz z okazywaniem studentom rękopisów i książek, tak, że mogły utkwić dobrze w pamięci. Profesor mówił zawsze z wielkiem ożywieniem i budził w nielicznej, co prawda, garstce słuchaczów zajęcie niemałe. W r. 1867, obroniwszy rozprawę p. t. „Günter Zainer i Świętopełk Fioł“ (Warsz. str. 66 i tablic 5), pozyskał E. od Szkoły Głównej stopień doktora filozofii. Niedługo już potem zabawił w Warszawie. Wobec zapowiedzianej reor-ganizacyi Szkoły Głównej na uniwersytet z wykładem rossyjskim, nie wahał się z przyjęciem ofiarowanej mu 24 sierpnia 1868 posady bibliotekarza przy bibliotece Jagiellońskiej i wyjechał do Krakowa, gdzie niebawem, bo 1869, otrzymał z ministe-ryum oświecenia dowód uznania za rozwiniętą działalność biblioteczną i starania o polepszenie urządzeń wewnętrznych. Wtedy-to przystąpił do wydania Bwego pomnikowego dzieła: „Bibliografii polskiej XIX stulecia*. Rozpoczął je już w roku 1848, gdy przyjeżdżał do Warszawy; miał je gotowe do druku, gdy księgarz Cels Lewicki chciał je ogłosić. Według owoczesnego obliczenia miało ono zawierać wykaz 35 000 druków. Praca przy biblioteoe warszawskiej wzbogaciła je nadzwyczajnie; dzieło już przepisane należało z gruntu przerobić. To przerabianie wymagało nowej kilkuletniej pracy, rozszerzonej jeszcze nową rubryką, mianowicie odsyłaczami przedmiotowómi do autorów, ułożonych alfabetycznie. Te przeróbki i późniejsze uzupełnienia, już w Krakowie podozas druku dokonane, sprawiły, że dzieło zawarło, nie 35 000, jak pierwotnie E. obliczał, ale 75 000 druków z wieku XIX. Układ dzieła jest następujący: Trzymając się ściśle porządku abecadłowego, E. grupuje dzieła przez autorów napisane pod autorami w porządku alfabetycznym rzeczowników. Jeżeli dzieło wyszło bezimiennie lub pod pseudonimem, kładzie je pod nazwiskiem autora, o ile zdołał je wyśledzić, ale zarazem podaje tytuł takiego dzieła we właściwem miejscu, w porządku alfabetycznym rzeczowników. Jeżeli dzieło bezimienne odnosi się do miejscowości jakiej lub osoby, to je kładzie pod pierwszym rzeczownikiem, ale umieszcza także pod nazwiskiem osoby lub miejscowości. Jeżeli nieznany jest autor, lecz znany tłómaoz, to dzieło znajdzie się pod nazwiskiem tłómacza. Czasopisma wymienione są i pod redaktorami i według tytułu czasopisma. W ten sposób ułożona księga objęła najprzód 5 dużych tomów (wydanych w Krakowie od r. 1872 do 1882); potem wyszły dwa tomy Dopełnień (tamże r. 1881 i 1882); wreszcie dwa tomy „Spisu chronologicznego* (r. 1885 i 1890).

Wykaz abecadłowy, z dokładnym opisem każdego druku, nie jest ujednostajniony co do kresowego roku, do którego został doprowadzony; w każdym razie jódnak w .Dopełnieniach“ obejmuje już rok 1880. Spis chronologiczny został doprowadzony do końca r. 1889. E., zanim tę część pracy w zupełności w druku ukończył, wziął się do części drugiej, mającej objąć wieki ubiegłe, od XV po-czynająo. Więc najprzód, jakby dla próby, wydał książkę p. t. „Bibliografia polska XV—XVI stulecia* (Kraków 1875), gdzie wykazał 7 200 druków chronologicznie, a nadto pomieścił Bpis abecadłowy tych dzieł, które się dochowały w bibliotekach polskich, wskazując je szczegółowo. Chociaż główna treść tej książki weszła do dalszych tomów bibliografii, ma ona wszakże swoja znaczenie do dziś dnia, właśnie z powodu owych wskazówek.

jów literatury w ściślejszem znaczeniu, ale wszelkiej gałęzi naukowej i całej oświaty naszej wo-góle, o ile oświata ta ujawniła się w publikacyach drukiem ogłoszonych (Zob zresztą, co powiedziano w artyk. «Bibliografia polska*). Tej zasługi i tego znaczenia dziełu E-a nikt odmówić nie może. Są w nim błędy i niedokładności, sam autor je wskazuje i objaśnia, skąd powstać mogły; lecz kto zważy ogrom pracy, ten usterkom dziwić się nie będzie, i nie odmówi dziełu doniosłości pomnikowej. Prócz tego głównego dzieła wykonał E. kilka jeszcze pomniejszych prac bibliograficznych. Nie mówiąc tu o odbitkach z Bibliografii, takich, jak Spis czasopism lub dzieł Dramatycznych, oraz o spisie do «Obrazu* Jochera i t. p , wymienić należy wykazy następne: .Zestawienie przedmiotów i autorów w 32 tomach Tygodnika ilustrowanego z lat 1859 do 1875* (Warsz 1877); „Zestawienie przedmiotów zawartych w 136 tomach Biblioteki Warszawskiej z lat 1841—1874* (Kraków 1875); „Systematyczne zestawienie przedmiotów, zawartych w Bibliotece Warszawskiej. Część II za lat 16, tomów 64, rok 1875 — 1890“ (Warszawa 1891); .Sześćdziesiąt lat praoy J. J. Kraszewskiego 1828—1887, abeeadłowe i chronologiczne zestawienie działalności naukowej i literackiej, z wymienieniem wszystkich wydań dzieł jego i przekładów na obce języki* (wydanie l e, jako 50 lat pracy, Kraków 1879 i drugie uzupełoienie, pod powyżej podanym tytułem, tamże 1887, str. 84). Wykazy te nieocenione oddają usługi każdemu sumiennemu badaczowi. Już nie tylko dane bibliograficzne, ale i rozumowania, oraz oceny zawiera trzytomowe dzieło E-a, będące zsumowaniem jego poszukiwań w sprawie sceny naszej, wydane p. t. „Teatra w Polsoe* (Kraków, t. I-szy r. 1873, str. 427, t. Il-gi r. 1876, str. 718; t. III-ci r. 1879, str. 741). Jest to dzieło nieukończone. W przedmowie autor objaśnia, że przerwał pisanie go w r. 1860, t. j. w chwili, kiego się zabrał do systematycznego opracowauia .Bibliografii polskiej⁴⁴. W jakiej formie przerwał swe notatki, w takiej je ogłaszać zaczął w „Afiszu teatralnym*, wydawanym w Krakowie od r. 1871 do 13 maja 1877, .rzadko co skróciwszy lub gdzieniegdzie poza rok 1860 dołożywszy“. Uwaga ta odnoBi się głównie do scen małych, bo co do Lwowa, a zwłaszcza Krakowa, wiele E. „dołożył* do dawnych zapisek, doprowadzając opowiadanie aż do chwili, w której artykuły o tych scenach kończyły Bię w druku. Po wstępie ogólnym (I, str. 1—39), zawierającym uwagi o losach sceny naszej, a po części i literatury dramatycznej wogóle, przechodzi E. porządkiem abeca-dłowym miejscowości, poczyuając od Bałty, i wzmiankując, w miarę materyału, dłużej lub szerzej, o przedstawieniach tam dawanych. W ten sposób opracował historyę sceny aż do Lwowa włącznie i tu pracę swą przerwał; historyi sceny warszawskiej i wileńskiej" i wogóle żadnej miejscowości, która alfabetycznie po Lwowie następować miała, tutaj nie znajdziemy. Lwią część całego dzieła

W r. 1883—8 E. ogłosił w dwu dużych tomach Spis chronologiczny druków od pierwszych początków sztuki drukarskiej w XV wieku, aż do końca XVIII-go. Do tegoż działu doliczyć należy drugą połowę tomu XI (z r. 1890), zawierającą dopełnienia i sprostowania do owego Spisu. W końcu zabrał się do trzeciej części swej wielkiej pracy, podając w porządku abecadłowym autorów dokładny opis druków z wieków od XV do XVIII.

Rozpoczął to wydawnictwo r. 1891 p. t. „Bibliografia polska. Stulecie XV — XVIII w układzie abecadłowym*. Do końca r. 1897 ogłosił oztery tomy, a w nieb ukończył literę D. W połączeniu z poprzedniemi tomami dzieło to obejmuje do chwili obecnej tomów piętnaście. W przeciągu 27 lat wydawnictwa szczupła od początku garstka prenumeratorów malała wciąż, tak, że autor w przedmowie do XV-go tomu mówi posępnie: „Literat zajrzy do dzieła chyba przypadkiem, dziennikarz nigdy, a księgarz wyraźnie mi oświadcza, że tego rodzaju wydawnictwo tylko mu w handlu zawadza.

Ale jeszoze jak długo sprzedażą dzieła opłacić można introligatora i papier, tak długo może autor pracę i koszt druku ofiarować na pożytek przyszłego społeczeństwa naszego i na zaspokojenie ciekawości bibliotek zagranicznych, które przynajmniej tą drogą nabywają wyobrażenia o rozmiarach i calem życiu oświaty w Polsce. Kiedyś ktoś będzie z tych materyałów snować historyę tej oświaty, ale to wtedy, gdy powiastki i wierszyki zejdą z pierwszego planu naszej wiedzy umysłowej*. Nie tylko w przyszłości spodziewać się należy pożytku z nieznużonej praoy; już obecnie wielu oparło na niej, jako na trwałej podstawie, swe poszu kiwania historyczno - literackie, już się zaczynają pojawiać,biorąc dzieło E-a za przewodnika, bibliografie specyalne, np. techniczno - przemysłowa, historyczna. E. zajmuje w szeregu bibliografów naszych miejsce nader wydatne, jako pierwszy autor wykazu całej spuścizny piśmienniczej od czasu ukazania się u nas drukowanych książek aż do chwili najnowszej. Wszyscy poprzednicy jego (Załuski, Jabłonowski, Janecki, Bentkowski, Joeher) dali nam cząstki tylko tej spuścizny, E. zaś przedstawił całość, a tym sposobem położył fundament zajmuje Kraków, bo w tomie I-szym stron 300 rzetelnie naukowego opracowywania, nie tylko dzie- j i cały tom drugi. Lwów został krócej obrobiony;

nia od senatu akademickiego za przyczynienie Rię do utworzenia stypendyów imienia Szklarskiego i Zubowskiego, a potem za takież stypendyum We-reszczyńskiego. Na przedstawienie senatu akademickiego ozdobiony 16 listop. 1881 orderem żelaznej korony III klasy, w następstwie tego odznaczenia dostał tytuł szlachectwa z przydomkiem Rozbierski; wreszcie w r. 1889 uczczony został przez ziomków medalem, ofiarowanym mu w hołdzi9 wdzięczności za „Bibliografię polską“. Niepodobna tu pominąć milczeniem uprzejmości, z jaką wszystkim pracującym na polu naukowem E. śpieszy z radą i wskazówkami bibliograficznemi; niejeden nie mógłby wykonać należycie zamierzonego dzieła bez cennych jego wskazówek. Co więcej, dostarczał E. zarządu Szczawnicy, gdy ta dostała Bię Akademii wprost materyału innym do rozpraw, np. G. Czer-Umiejętności, jak niemniej w sprawie muzeum nickiemu do dziejów teatru lwowskiego (w „Ga^^Cj wjjapperswylu. Opracował „Gwarę złoczyńców⁴* zecie Warszawskiej* 1854/6), Prancisz. Maksym, ^"najprzód w „Rozmaitościach lwowskich“, potem \ SobieBzczańskieaiu do historyi czasopiśmiennictwa w „Gazecie Polskiej* i osobno (WarBz. 1867); pi- j polskiego (w „Eaeyk. Orgelbr.*). Daty biografioz-sał o „Janie Nep. Kamińebim“ (1862), o „Janie ne, dotyczące E-a mieszczą się w „Kronice uni-

ale bardzo poważnie w dziele się przedstawia, bo ua 630 stronach tomu ÎII go. Dotychczas niewielu korzystało z nagromadzonych tu materyałów i cennych uwag, które tern większą mają wartość, źe co do Krakowa i Lwowa w znacznej części stanowią świadectwo naocznego widza. E. znał teatr, interesował się nim od lat, młodocianych a stąd jego spostrzeżenia nab!erają niezaprzeczonej wagi dla historyka sceny polskiej. Po za te-mi pracami jest jeszcze mnóstwo drobniejszych; nie będziemy ich tu wymieniali wszystkich; wspomnę tylko co ważniejsze. Jako członek sądu na konkursach dramatycznych krakowskich, E ogłosił szereg „Sprawozdań* z tych konkursów, nieraz bardzo interesujących. Zabierał głos w sprawie

% 'm-

ü/i

i*»

Fig, i89 Medal, wybity w r. 1889 na cześć Karola Józefa Eitreichera.

wersytetu jagiellońskiego* (Kraków 1887). Ocen „Bibliografii* było w czasopismach kilka, lecz nie pochodziły one od osób speoyalnie przygotowanych; Krytyka rzeczywista ukazała się tylko jedna, pióra Władysława Wisłock ego p. t. „Uwagi nad pierwszym zeszytem Bibliografii Karola Estreichera* (Lwów 1871, str. 47). W pismach specyalnych

Kantym Szlachtowekim“ (1872), o „Aleksandrze Kremerze* (1880). Z życiorysowych prac jego największą mają wartość „Jan Daniel Andrzej Ja-nocki* (1869), „Wawrzyniec Puttkamer* (1880)

„Tomasz Kajetan Węgierski“ (Lipsk 1883), „Wincenty Pol, jego młodość i otoczenie* (Lwów 1882).

Estrella (Serra da), łańcuch gór w Portuga / lii, zachodnia część łańcuch» Kastylskiego, przypierająca doń, mianowicie do jego części Sierra de Guta, za pomocą płaskiego grzbietu Sierra de las Mesas. E. stanowi wraz z tym grzbietem dział wodny między Tagiem na południu, do którego wysyła dopływ Zezere, a Mondego i Duero

W tych życiorysach bowiem, a zwłaszcza w ostatnich, znajdują się albo całkiem nowe, nieznane do j zagranicznych dużo jest słów uznania dla naszego owego czasu materyały, albo też nowe oświetlenie i autora. Z dwóch synów E a, starszy, Stanisław znanych skąd inąd szczegółów. Wreszcie dodać j jest prof, nadzw. na wydziale prawa unir. Jagieł., należy, iż E. streścił „Odczyty Maksa Miillera : młodszy, Tadeusz, as3ystentem przy katedrze o umiejętności języka“ (Warsa. 1867), przełożył j chemii tamże.    p- Chm-

z hiszpańskiego pięcioaktowy dramat Juana Eugeniusza Hartenbuscha p. t. „Kochankowie z Terue-lu* (t źe t. r.), że wreszcie naśladował z francuskiego obrazek dramatyczny w 1 odsłonie p. t.

„Niepokój domowy“ (t że 1869). Wracając do życiorysu, dodać potrzeba, żj już w r. 1861 został członkiem Towarzystwa naukowego Krakowskiego,

a po zamianie na Akademię Umiejętności r. i872 i na północy (do ostatniego wysyła dopływ Caa). członk em tejże. W r. 1875 otrzymał dyplom uzna- : Góry te składają się z warstw kambryjskioh i ar

cüaicznych; te ostatnie (granity) * E-i stanowią (Th. Pisoher

Die iberische Halbinsel"; V. de St.

W. 5.

Estremadura l) E-, historyczna nazwa dzielnioy hiszpańskiej, położonej po obu stronach środk. Gwa-dyany; nazwę E. dzielnioa otrzymała z powoda, że za średniowiecznego królestwa Leonu stanowiła jego krainę, najdalej za rzeką Duero położoną, t. j. „extrema Durii“. Za czubów rzymskich okolice te tworzyły część Luzytanii i Baety&i i posiadały warowne grody, służące legionom za punkty opar-oia, z których Rzym trzymał w posłuchu zaoho-dnią część Iberyjskiego półwyspu. Takiemi twierdzami były między innemi: Emerita Augusta, (dziś Mer.da), Pax Augusta, (dziś Badajoz), oraz Castra Caecilia (dziś Caceres). Lagiony i wysłużeni żołnierze mieli tu nadto liczne osady, tak, iż prowin-cya cała była niejako ich kolonią; o kwitnącym jej stanie ówczesnym świadczą liczne zwaliska wspaniałych niegdyś budowli z epoki rzymskiej. 1 za czasów maurytańskioh kraina była ludną, dobrze uprawną i zagospodarowaną. Gdy już pań stwo hiszpańskie zorganizowało się ostatecznie, E. należała zrazu do Nowej Kastylii, lecz była zawsze na odrębnych administrowana warunkach. Z biegiem czasu podział na prowincye historyczne ustąpił podziałowi na departamenty, czyli prowincye administracyjne, i od tego czasu (1833) E. rozdzieloną została na dwa departamenty Badujoz i Caceres, przy których opisaliśmy już w „W. Eno. II." obecny ich stan ekonomiczny, klimatyczny i t. p. (ob. Badaj oz i Caoeres). Ladaośó E-y jest mieszaniną Hiszpanów z Mozarabami, t. j. z podbitymi przez Arabów Wizygotami; odznacza się mało-mównością i powagą, jest ociężała i stoi na niz-kim poziomie umysłowym, lecz przytem ceohuje ją uczciwość, gościnność, męstwo i bezinteresowność.—2) E . prowincya Portugalii, po obu stronach dolnego Tagu, rozdzielona na 3 okręgi: Lizbona, Santarem i Leiria, graniczy na zachód z Atlantykiem, na północ z prow. Beirą, na wsohód z prow. Beirą i Alemtejo; na południe z prowinoyą Alemtejo; —17 800 km. □ powierzohni (według najnowszych obliczeń generalnej Dyrekcyi pomiarów) i 246 472 m-ców (według obliczenia na r. 1881) t. j. 53 na 1 km. □. Tag (portug. Tejo) dzieli E ę na dwie czę-śoi: północną i południową; pierwszą z niob, znacznie wyższą, przecina szereg wyniosłości, naleźąoyoh do systematu wododziałowego między rzekami Duero i Tejo; są to góry Serra do Aire (677 m.), Lua (525 m.), M-te Junto (666 m.) i Sierra Cintra ze szczytem Monje (488 m.), którego zbocza tworzą skalisty przylądek Roca. Z tych wyniosłości spływają rzeki już bezpośrednio do Atlantyku, jak Lis i Real, już do Tagu, jak rozległy systemat Zezere, już wreszcie do pobrzeżnej rzeki Mondego, jak Arunca. Część południowa jest daleko niższa i wogóle przedstawia płaszczyznę; tylko na pół-nocnem wybrzeżu .odnogi Setubalskiej wznosi się wapienny łańcuoh Arrabida (499 m ), zakończony przylądkiem Espiohel, a na samem południu Serra Grandola (325 m.). Z rzek tej części najważniejszą jest Sadao, albo Sado, wpadająca jeziornem, nakształt Tagowego, uściem do odn. Setubalskiej,

jej najwyższą północną część. Pod względem ge- Martin „Nouv. Diction, de geogr.“). netyczno • geologicznym E. stanowi góry zapadowe, powstałe wskutek dwustronnego zapadnięcia wzdłuż linii, po których płyną Mondego i Zezere ku południo - zachodowi. WyBokośó E-i sięga prawie 2 000 m. (szczyt Malhao lub Cantaro Delgado), jest więc mniejszą, niż pozostałej części gór Kastylskich; mimo to E. czyni większe wrażenie, gdyż jej wysokość względna jest większa. Jak w reszcie gór Kastylskich, tak i tutaj, spadek południowy (południowo - wschodni), jest bardziej stromy niż północny (półnoono - zachodni); pierwszy nosi miano Serra mans a, t. j. gór łagodnych, drugi Serra brava, t. j. gór dzikich. Wysoka E., wznosząc się wpoprzek wiatrów, nioBąoych obfitą wilgoć od poblizkiego Atlantyku, wywołuje niezwykle obfite opady elewacyjne (3 500 mm.); to też, mimo nizkiej szerokości geograficznej, śniegi leżą tn przez większą część roku, a w niektórych zacienionych zagłębieniach śród gór leżą przez cały rok i dostarczają mieszkańcom gorącej Lizbony materyału do chłodzenia napojów. W epoce lodowej góry te posiadały nawet lodowce: znaleziono tu na stoku półn. - zach, ich ślady (sięgające wdół do 1 000 m. wysokości) w morenach, głazach erratycznych i porysowaniach ścian skalnych, wreszcie w małych jeziorach górskich, podobnych do tatrzańskich, które mogą być uważane za „przewodnie skamieniałości dawnego zlodowacenia'¹. Jeziora te znajdują się w okolicy szczytu Cantaro Delgado: jezioro ciemne (Lagoa Escura), jezioro okrągłe (Lagoa Redonda), z którego wypływa Alva, dopływ Mondego i t. d. Jeziora odpływające często za pomocą kaskad, usprawiedliwiają nadawaną wielu tutejszym górom nazwę „dzbanów". Serra E. utraciła oddawna już prawie zupełnie Bwą szatę leśną i służy za pastwisko wielkim stadom owiec (i kóz), a wełna przy pomocy sił wodnyoh warunkuje tu rozwój przemysłu.

Wzdłuż południowo - wschodnich stóp Serry E-i, za doliną Zezere, ciągnie się równolegle nizki łańcuch gór, składający się przeważnie z warstw kambryjskich i zrastający się na północo-wschodzie również z Sierra de las Mesas; u stóp zaś północno - zachodnich Serry E-i ciągnie się górzysta kraina, również granitowa i z tym samym rozciągiem grzbietów, ale żaden punkt nie dosięga ta już nawet 1500 m. Łańcuoh Serry E-i ciągnie się dalej na południo - zachód między niziną (zatoką) Tagu i oceanem, ale żaden punkt nie dosięga tu już nawet 700 m., przytem góry składają się prawie wyłącznie z warstw jurajskich. Tylko na krańcu południowo - zachodnim, w malowniczych górach Cintra, występują skały wybuchowe, bazalty oraz skała granitowa, która przebiła warstwy jurajskie i kredowe, posiada więc wyjątkowo bardzo młody wiek. Malownicze formy tych Bkał oraz świeży powiew oceanu, który wywołuje tu bujną roślinność, nadają tym górom wielką wartość dla mieszkańców poblizkiej Lizbony: Cintra stała się krainą wspaniałych willi. Cały systemat kończy się na wybrzeżu morza przylądkiem La Roca. ~

położone.

Hml.

Hml.

oraz lewe dopływy Tagu-Sorraia i Ribeira de Mu-gem. W głębi kraju, ku granicy z prow. Alem-tejo, ciągną się obszerne, roślinności pozbawione i prawie pustyniowe okolice, z rzadka ludnością o-siadłe. Wybrzeże jest przeważnie strome i skaliste, ale trafiają się także brzegi płaskie 4 piaszczyste, zwłaszcza na północy. Klimat gorący i wogóle suchy; żar lata łagodzą nieco wiatry północne i wschodnie; zimą śnieg i lód trafiają się rzadko i tylko na najwyższych górach. Qrunt po większej części jest urodzajny, ale niedbale uprawiany; ledwie połowa ogólnej przestrzeni znajduje się w jakiej takiej kulturze. Wyniosłości wewnętrzne są zazwyczaj nagie; za to nadbrzeżne pokrywają bnjne lasy dębowe i sosnowe. Rolnictwo i hodowla zwierząt domowych na nizkim stopniu; w ostatnich czasach rozwija się jedwabnictwo; uprawa latorośli winnej i owoców południowych stoi stosunkowo najwyżej i stanowi najważniejsze źródło dochodu. Bogaotwo mineralne bez znaczenia; marmur i kruszce wydobywane są w nieznacznej ilości; jedna tylko sól z wody morskiej zasługuje na zaznaczenie. Przemysł i handel skupione są głównie w Lizbonie, a po części i w Setubalu. Sieć kolei żelaznych dość gęsta. Ludność nierównomiernie rozdzielona: najgęściej zamieszkane są brzegi Tagu oraz przestrzeń między tą rzeką a morzem; najsłabiej—okolice południowe i bardziej wgłąb lądu

And. S.

Estrup Hektor Fryderyk Janson, poligraf duński (* w Randers 1794—f w Kongsdal 1846). Odbywszy podróż naukową po Niemczech, Włoszech, Szwajcaryi i Franeyi (1817—1820), wykładał hi-storyę w Kopenhadze (1820—2i), potem w Akademii w Sorö (1822), której od 1830 — 37 był dyrektorem. Jako członek ciała naukowego, jako deputowany (1840) i jeden z większych właśoicieli ziemskioh, zajmował się sprawami liugwistyoznemi, szkolnemi, politycznemi, społecznemi i ekonomioz-nemi, nietylko w pismach swoich, ale też i praktycznie: zniósł w swych dobrach pańszozyznę, założył bibliotekę parafialną, szkołę robót ręcznych, ustanowił zapomogi dla pensyonarzy koilegium w Walkendorf, dla uczniów w Randers, dla wdów po profesorach akademii w Sorö, dla katedry prawa Szlezwickiego w Kopenhadze i dla studentów z tego księstw a. Z licznyoh prao jego, nie obszernych, lecz bardzo cennych, wymieniamy: „Idea hierarchiae Romanae qualis saeculo XIII in Scandinavia praesertim extiterit“ (Kopenhaga 1817); O stosunkach politycznych Franeyi, Danii i Szwe-cyi od r. 1663—1689 (1823); O niewolnictwie na Północy (1823, przełóż, na język niemiecki 1887); Badania nad fragmentami Sanchoniatona i nad kon-stytucyą kartagińską, według Arystotelesa (1823); Podręcznik historyi powszechnej (1826, przełóż, na franc, przez L. A. Rolhego, na szwedz. przez Lin-degreeua); O unii nierozerwalnej Szlezwigu i Holsztynu (1832) i w in. Zbiorowe wydanie pism jego wyszło w Kopenhadze r. 1847.    *

Estmp Jakób Broennum Scavenius, współ-czesuy mąż stanu duński (* 16 kwietnia 1825 w Sorö). Właściciel ogromnych dóbr ziemskich

Kongsdal w Zelandyi i Skaffögaard w Jutlandyi, został w r. 1854 obrany deputowanym do izby niższej (Folkethingu) sejmu duńskiego, a w roku 1864 wszedł do izby wyższej (Landsthingu), 6 listopada 1865 objął w gabineoie Friisa tekę ministra spraw wewnętrznych, i na tm stanowisku położył niemałe zasługi około rozwojn dróg żelaznych w Danii, wybudował port Efbjerg nad morzem Północnem, rozszerzył Bamorząd miast i gmin wiejskich. Zmuszony ze względów zdrowia złożyć urząd (22 września 1869), został po upadku ministeryum FonueBbecha (w ozerwcu 1875) powołany do utworzenia nowego gabinetu, w którym objął tekę finansów i prezydyum. Odtąd przez 20 lat bez przerwy trzymał w ręku swych ster rządów, pomimo oppozycyi radykalnej większości Folkethingu, uparcie z roku na rok odmawiającej mu uchwalenia budżetów tymczasowych, i często rozwiązywał oporny Folkething, domagający się, aby w kraju konstytucyjnym gabinet był przedstawicielem większości sejmowej. Z tern wszystkiem od czasu do czasu udawało się mu wyjednać zgodę obu izb dla dość doniosłych reform, jak ustawa o marynarce (1879) i armii (1880), upaństwowienie kolei żelaznych zelandzkich (1880), konwersya długu państwowego z 4°/₀ na 3Va% (1886), i t. d. Wskutek zamachu na jego życie, dokonanego przez zecera Rasmussena (21 paźdź. 1885), E. ustanowił w drodze prawa tymczasowego korpus żandarmeryi, obostrzył przepisy przeciwko agitatorom i zaprowadził odpowiedzialność osobistą wydawców gazet; wszelako jego projekty ustawodawcze, dotyczące ufortyfikowania Kopenhagi i powiększenia środków obrony narodowej, wielokrotnie przedstawiane w sejmie, napotkały stanowczy opór Folkethingu. Dopie*o w r. 1894 udało się mu zatarg konstytucyjny przez pojednanie się z większością Folkethingu zakończyć, atoli wkrótce potem musiał sam ustąpić.

Estryda, księżniczka duńska z XI wieku. Córka Sveina Tjuguskegga, zaślubiła jarla Ulfa, który towarzyszył szwagrowi swemu, Kanutowi Wielkiemu, w wyprawie do Anglii (1015), następnie zaś był wicekrólem Danii i wreszcie, z rozkazu Kanu-ta, został zamordowany w kościele św. Łukasza w Roskilde (1026). E. wyszła za mąż powtórnie (1028), za księcia normandzkiego Roberta Dyabła, ale wkrótoe z nim Bię rozwiodła. Svend Estrid-sen, najstarszy z trzech synów, których miała z pierwszego małżeństwa, został w r. 1047 królem Danii i stał się protoplastą dynastyi Estrydidów, której linia królewska wygasła w Danii wraz z Waldemarem Odnowicielem w r. 1375, zaś linia książęca w Szlezwigu wraz z księciem Henrykiem, również w r. 1375, lecz której potomkowie po kądzieli panowali następnie w Szwacyi i panują dziś jeszcze w Danii, Rossyi, Grecyi i W. księstwie Oldenburskiem. — „Gr. Encycl.” Lami-raulfa.

Estymacya, ob. Oszacowanie.

Esuriens A b s a 1 o n, był aptekarzem w Poznaniu; w r. 1570 władza miejska powierzyła mu nadzór nad winem tam sprzedawanem. Jest to

jeden z najdawniejszych śladów istnienia policyi ! E tów znanym, jest Pittakos z Mityleny. Wybuchły lekarskiej w dawnej Polsce. — Por. Łukasze- tam, około r. 620 przed Chr., między dem^sem w i o z „Obraz histor. - statystyczny miasta Pozna- i arystobracyą waśni, do któryoh należał i poeta

Dr. J. P.

nia“ (T. I, str. 188).

Alkajos. Rozruch ten wywiódł na czoło niejakiego Esnvii, Es su i, S esuvii, lud celtycki na Ar- Melanchra, który przez połączone stronnictwa

mory ce; prawdopodobnie byli to Atesui lub Ites-sui Pliniusza. Kraj ich otaczali od północy Bu-lerci Cenoman i, od wschodu Ambivareti i Unelli, od południa Lexovii i od zachodu Eburovices. W roku 52 przed Chr. podbił ich Crassus. Desjardins utożsamia ich zViducasses Ptolemeusza i z klientami ich: Bodiocasses iSa-

Alkaiosa i Pittaka został zabity. Dla uśmierzenia powstałej teraz niezgody między możnymi i de* moBem, przywódzca tegoż, Pittak, ogłoszony został E-tem na lat 10 (590 — 580), tak, że tylko namiętna nienawiść polityczna mogła pobudzić Alkaiosa do nazywania przeciwnika tyranem. .Najgłośniejszy a zarazem najchlubniejszy przykład gii. Według niego terrytoryum ich za Augusta tego rodzaju daje nam historya Aien, gdzie, po stanowiło Civitas Viducassium ze stolicą A- zaciętych walkach połączyły się stronnictwa, aby regenuae (w pobliżu Caen). Miało ono obejmo- uspokojenie kraju i nadanie mu praw powierzyć waó Bessin, dolinę Orne'y, Bocage, Houlme i od- Solonowi. Prawodawstwo Zoleukosa u Lokrów powiadać części środkowej i zachodniej departa- trackich około połowy VII-ga w., jakoteż, nieco mentów Calvados i Orne.—„Gr. Enc. Lamir.” * późniejsze, CharondaBa w Katanii sycylijskiej, po-Esy-fłoresy (Esy od kształtu podobnego do li- wstały prawdopodobnie z takich samych upo-

tery S,, floresy, od wyrazu łacińskiego flos=kwiat, w liczbie mnogiej flores) są to girlandy, ozdoby w gzygzaki, wężyki, w architekturze, malarstwie i snycerstwie. Stare rękopisy miały karty tytu łowe, jak ! dalsze, w ten sposób ozdabiane. W pierwotnych drukach widzimy drzeworyty podobnego rodzaju. Stąd wyrażenia esy-floresy cięBto używa w swych „Księgach bibliograficznych“ Joachim Lelewel, chcąc oznaczyć, czy tytuł sam książki, czy karty jej wszystkie lub szczegółowe tylko, przyozdabiano drzeworytami, które wydatnie żadnego przedmiotu nie wyrażały, a dodawane były dla nadania książce okazałości typograficznej.

Esymneci, A:aojiV]/]TT]<;; złożone z aîaa = słuszna część, oraz fup.v^ax(o=pamiętam: zatem ci, którzy paraięiają o tern,aby każdemu odda nem było to, oo mu się należy. Wyraz ten w Odyssei (VIII, 258) oznacza reżysserów a-gonu, gier, igrzyßk współzawodniczych:—„Teraz dziewięciu stróżów powstało ze swej ławy: lud ich wybrał, im oddał porządek zabawy” (Siemieńs.). W niektórych miastach, jak Megara, Teos, Kyme, Chalkedou, jest to uazwa urzędników państwowych i sędziów. W znaczeniu ściślejszem oznacza ona sędziego najwyższego, superarbitra, który przy równych mniej więcej pretensyach stron procesujących się usiłuje zaprowadzić między niemi pojednanie, trwające albo nazawsze, albo na przeciąg pewnej liczby lat, albo na czas jego mandatu w urzędzie państwa (Aryst. „Polit." III, 14). Ze względu na nieograniczonośó władzy, nie którzy pisarze urzędników tych upodobniają do t. zw. tyranów, zgoła niesłusznie; ponieważ władza ich nietylko nie była nieograniczoną, ale owszem skierowaną ku zabezpieczeniu od tyranii czyli sainowładztwa. Z większą słusznością porównać ich można do rzymskich dyktatorów, a naj-właściwiej zapatrywać się na nich jako na spowinowaconych pod względem znaczenia politycznego z prawodawcami, Arystoteles („ Polit." IV, 8, 2) pod względem charakteru działań pra wno-politycznych porównywa E-w z królami, pod względem nieograniczoności władzy — z tyranią. Najbardziej «nanym, właściwie jedynym wś-ód

K. K.

ważuień*—powiada Sdhömann w „Grieob. Alterth.” (I, str 158).

And. S.

Esza, Essen, jezioro w gubernii Witebskiej, powiecie Rseźyckim, w pobliżu granicy powiatu Lucyńskiego, 8.3 wiorst kw. powierzchni; brzegi dosyć malownicze, miejscami wyniosłe, tu i owdzie lasem pokryte; liczne wyspy lesiste. Na wschodnim brzegu leżała królewszczyzna Essen, Essen mujża, należąca do zamku Rzeź)ckiego, a od końca wieku XVII będąca w stałem posiadaniu polsko inflanckiej rodziny Hylzenów (Huel-sen), wygasłej na początku bieżącego stulecia.— Por. Gust Manteuffel w ,Sł. Geogr.”

R.

Eszelony (z franc. <scAd5ons=8zczeble, stopnie). W terminologii wojennej tak się nazywa szyk bojowy, w którym szeregi pojedyncze stoją jeden za drugim w taki sposób, że każdy z nich jednym bokiem jest dalej wysunięty od poprzedniego, tworzą więc stopnie K-y mogą być formowane czy to po środku, czy też na jednem lub na obu skrzydłach. W boju zaczepnym E-y tylne stanowią rezerwę dla przednich i pomagają do odparcia nieprzyjacielskiego a do wykonania własnego ataku flankowego. W razie jednak, kiedy wojsko źle manewruje, każdy z oddzielnych E ów może łatwo odciętym być od innych. Szyku takiego używa główn:e ka-walerya, szczególniej zaś dobrze się on nadaje, kiedy niema już czasu na zupełne rozwinięcie pułku. Takim szykiem Epaminondas (ob.) odniósł zwycięstwo pod Leuktrą i Mantyueją; takim był sławny szyk ukośny Fryderyka W.; świetnym wreszcie przykładem ataku en echelons ze strony Niemców była bitwa zwycięska 18 sierpnia 1871 r. pod Gra velotte. W piechocie E-y odosobnione, formujące się w kwadraty (carré), przedstawiają skuteczny odpór przeciwko atakom kawaleryi, i tym-to sposobem armia francuska pod Napoleonem I, napastowana nieustannie przez Mameluków, przebyła płaszczyzny Egiptu, a Jan Skrzynecki w takim szyku cofał się pod Dobrem.

Eszmunaząr i jego napis. Imię oznacza: „Eszmun dopomógł“. Należy do króla nieznanego pisarzom greckim. W r. 1855 sekretarz francuskiego konsulatu w Bejrudiè, Peretié,, odkrył na starożytnem cmentarzysku, w pobliżu dzisiejszego, granic (20) ziemi naszej, aby były własnością Sydoń-miasta Saida, dwa lochy grobowe; w dolnym, wykutym w skale, stał kamienny sarkofag E-a, który w r. 1856 zakupiony został przez księcia de Luynes i obeonie znajduje się w Luwrze, wizerunek zaś fototypiczny w naszej Encyklopedyi w tomie lY-tym, na tablicy p. t. »Archeologia Fenicji i Kartaginy” fig. 310. Postać nieboszczyka nosi cechę stylu egipskiego z czasów XXVI dynastyi.

czyków na wieki. Zaklinam więc oały ród królewski oraz człowieka każdego, by nie otwierali wieka mego (21); niech nie usuwają wieka mego; niech nie nakładają—(wieka innego)—na ten sarkofag; niech nie wynoszą pudła mego sarkofagu, aby ich nie opuśoili (22) święci bogowie i nie wytępili owego rodu królewskiego, oraz ludzi owych i potomstwa ioh na wieki*. Napis ten, najdłuższy z istniejących feniokioh, okazuje, jak słabo rozwiniętem było u Semitów zachodniob pojęcie o życiu pozagrobowem. Polega ono jedynie na jakiemś niewyraźnem istnieniu cienia w grobie i na przedłużeniu swego doczesnego żywota w osobie syna, który też ma obowiązek strzedz spokoju ojca w grobie. O kulcie przodków, nawet takim, jak w Assyryi — niema wzmianki. J. Ha-lóvy i J. Derenbourg, mylnie odczytując pewne ustępy napisu, wręcz przeciwnie—upatrywali w nim bardzo wykształcone pojęcia o żyoiu przyszłem. Czas panowania E-a daje się określić w przybliżeniu. Liczne budowle, wzniesione przez niego, oraz miaBta Dor i Joppe, położone w pobliżu, a jednak znajdujące się pod władzą jego, wskazują, iż panował w chwili świetności Sydonu a upadku Tyru. Takich epok świetności było dwie: około roku 1200 przed N. Chr. i za panowania perskiego około r. 500—300. Styl sarkofagu E-a i forma liter wyklucza pierwszą epokę; natomiast słowa »władzca królów" (wiersz 18) wskazują wyraźnie króla perskiego („króla królów“) lub ich następoę, Aleksandra W., wyrażenie zaś „pod słońoem" (w. 12), obce jęz. semickim — zapożyczone jest z jęz. aryjskiego—mianowicie z perskiego lub greckiego. Za czasów Aleksandra (332—322) E. panować nie mógł, gdyż królował on lat 14, w rokn zaś 332 władzcą Sydonu był Abdalonim. Dor i Joppe mogły być darowane Sydońozykom przez króla perskiego ohyba przed dwoma powstaniami tych ostatnich przeciwko Persom (w r. 351 i 362). Pomiędzy r. 382—362 panował w tymże Sydonie Strato; w połowie zaś V-go wieku Tyr był jeszoze dość potężnym, natomiast V-go wieku Dor i Joppe już znajdowały się w rękach Sydończyków (He-kateusz, u Stef. Byzan. s. v. Acopop). Przypuszczać więc należy, że E. panował w końcu V go i w początku IV-go wieku przed Chr., za Daryu-sza II i Artakserksesa Mnemona. Czynem, za który otrzymał nagrodę (w. 19), mógłby być udział w bitwie morskiej ze Spartanami przy Knidos (394) lub w walce z Ewagorasem, królem Cypru, około r. 390—385. Genealogia E-a i jego następców przedstawiałaby się w ten sposób (według G. Eawlinsona):

Na wieku i na pudle sarkofagu mieszczą się dwa prawie identyczne napisy następującej treści:

,W miesiącu Bul (listopad-grudzień) roku czternastego panowania króla Eszmunazara, króla Sy-dończyków (2), syna króla Tebnith, króla Sy-dończyków, rzekł król Eszmunazar, król Sydon-czyków: Pozbawiony zostałem (3) przed czasem moim synów rozsądnych i zbrojnych, sierota, syn wdowy, i spoczywam w tern pudle kamiennem i w tym lochu (4) w miejscu, którem był zbudował. Zaklinam cały ród królewski, oraz człowieka każdego, by nie otwierali tego sorkofagu (5); niech nie szukają w nim skarbów, nikt bowiem w nim skarbów nie umieścił; niech nie wynoszą pudła mego sorkofagu; nieob nie nakładają (6) na ten sarkofag wieka sarkofagu innego; a chociażby ludzie oię namawiali, nie słuchaj ich podszeptów.

Eszmunazar I (połowa V w.)

Tebnith I

Em-Asztoreth, jego żona

Cały bowiem ród królewski, tudzież (7) człowiek każdy, ktoby otworzył wieko tego sarkofagu, lub wyniósł pudło mego sarkofagu, lub nałożył—(wieko inne)—na ten sarkofag (8)—oby nie znalazł miejsca spoozynku wśród cieniów, oby nie był pogrzebany w grobie, oby nie miał syna ani potomstwa (9) na miejsou swojem; a niech wydadzą go święci bogowie wraz z potężnym rodem królewskim, któryby nad nimi panował (10), aby wytępili ów ród królewski oraz człowieka owego, któryby otworzył wieko tego sarkofagu, lub wyniÓBł to (11) pudło kamienne. A ów potomek rodu królewskiego oraz ludzie owi—oby nie mieli korzenia (t. j. rodu, ojoa, matki) pod sobą ani (12) owocu nad sobą (t. j. potomstwa), ani poważania wśród żyjących pod słońcem, jako i ja pozbawiony zostałem przedCzasem moim synów (13) rozsądnych i zbrojnych, ja sierota, syn wdowy. Ja bowiem Eszmu-nazar, król Sydończyków, syn (14) króla Tebnith, króla Sydończyków, wnuk króla Eszmunazara, króla Sydończyków, oraz matka moja Em-Aszto-reth (»służebnica Astarty”), kapłanka (15) Asz-torefh, naszej pani, królowa, oórka Eszmunazara, króla Sydończyków — my to wznieśliśmy świątynie (16) bogom; świątynię Asztoreth w Sydonie, krainie morskiej, i umieściliśmy tam Asztoreth, czcząc ją; my - to (17) wznieśliśmy świątynię Eszmunowi oraz kaplicę nad strumieniem Jirlal na górze i umieściliśmy go tam, czcząc go; my to bowiem zbudowaliśmy świątynię bogom (18) Sydończyków, w Sydonie, krainie morskiej: świątynię Baalowi Syjońskiemu i świątynię Asztoreth, tegoż, oo Baal, imienia (t. j. Sydońskiej); nam też nadto darował władzca królów (19)

Eszmunazar II

Strato I (f 362)

Tebnith II (TeWYję: f 351)

Dor i Joppe, ziemie wspaniałe, obfitujące w zboże, które są w dolinie Sar on, w nagrodę za czyny, których-em był dokonał, a przyłączył je do ;

83

Kncyklop Powti. llułtr. Zeta. I65. T. 30-ty.

W. 0.

A, A. K,

Etain, po łacinie S t a g n u m, miasto w departamencie francuskiem Mozy (Meuse), nad rzeką Orne i przy drodze żelaznej do Verdun, Metz i Longwy; było już znane w VII wieku i należało do książąt Baru; w pokoju Ryświokim dostało się Lotaryngii. Jest tu kollegium, tkalnie wełny, farbiarnie, wyrób skór i narzędzi rolniczych, — ożywiony handel zbożem i drzewem;

And. S.

Za.

do 9 000 m-ców. W Wiekach Średnioh, jako 8 t a m p a e, należało do dóbr koronnych i przez Karola IV-go nadane zostało Karolowi d’Evreux, z tytułem hrabstwa w r. 1327. Franciszek I podarował E swej kochance, Annie Pieseleu w r. 1536, lecz w r. 1565 hrabstwo to wróciło do korony.—To samo uczynił z hrabstwem E Henryk IV, ofiaro-wująo je w r. 1598 Błynnej Gabryeli d’ Entrées, której potomkowie, książęta Vendôme, posiadali je aź do r. L712, poczem znowu do korony powróciło. W. E, urodził się Geoffroy Saint - Hilaire i ma postawiony tu sobie pomnik marmurowy. — Odbywały się w E, koncylia kilkakrotnie; na jednym z nich Innocenty II uznany został w r. 1130 za jedynie prawowitego papieża. Miasto posiada kilka starodawnyoh budowli, jak wieżę Guinette z XII-go w., kościoły: Św. Marcina z XII go w., Św. Bazylego z XI-go w., Panny Maryi z XII-go w., ratusz, stary zamek, pałao Dyany de Poitiers i t. p. JeBt tu nadto kollegium, sąd, liczne fabryki.

Hml

Perrot et Chipiez „Histoire de l’art* (t. Ill, str. 161, 1885 r.). De Vogüé „Notice sur la forme de la tombe d’E.“ („Jour. Asiat.* 1880 str. 278); „Corpus Insoriptionum Semiticarum“ (t. I fase. I, Nr 3 str. 20 1881); Levi „Phöaiziscbe Studien“ (zesz. I 1856); Schlottmann „Die Inschrift Eschmunazar’s” (1868); Schröder „Phönizisohe Sprache* (str. 224, 1868); Kaempf „Die Grabschrift Eschmunazar’s* (1874); Op pert „The sar-kopbagus of Eshmunazar“ („Records of the Past", Btr. 109; 1877 r.); Derenbourg „L’inscription d’Eschmounazar* („Revue archéologique“, 1880 r., Nr 6, str. 380; porów. Nr 9, str. 179); Movers „Phönizien“ (t. II, cz. Ill, str. 221; 1856); Rawlin-son „History of Pi enicia“ (str. 189; 1889).

Et». W Japonii, w czasach feudalnych, zwano tak wzgardzoną klasę ludności. W r. 1871 zniesione zostały ustawy, ograniczające ją tylko do pewnych, u ważmy oh za poniżające, rzemiosł. *

Etacyzmem W gramatyce nazywa się wymawianie samogłoski greckiej Y] (eta) jak ë długiego, zgodnie z nauką Erazma Rotterdamczyka, w przeciwstawieniu do itacyzmu czyli wymawiania tej samogłoski jak i, podług metody Jana Reuchli-na. W istocie zachodzi tu tylko różnica w wymawianiu chronologiczna; samogłoska bowiem r\ w sta-rogreckim miała brzmienie ë długiego aź do II wieku po Cbr., w późniejszej zaś greczyźnie miejsce jej zajęła stopniowo samogłoska i, co też pozostało właściwością i dzisiejszego języka greckiego, około 2 500 m-ców.

Etal. Chevreul, badając o 1 b r o t czyli spermacet, wykazał jeszcze w pierwszej ćwierci naszego wieku, że substancya ta dzieli z tłuszczami własność rozpadania się pod wpływem alkalij (obecnie powiedzieć możemy ogólniej: pod wpływem hydrątacyi) na ciało natury kwasowej i na alkohol. Ten ostatni odkrywca nazwał E - e m, które-to imię badacze późniejsi zastąpili przez alkohol cetylowy. Alkohol ten, ze składem Cł₆H₃₃.OH i budową pierwszorzędową, czego dowodzi jego utlenianie się na odpowiedni aldehyd, jest ciałem krystalicznem, z wejrzenia i dotknięcia przypo-minsjącem parafinę albo spermacet, nie posiada zapachu ani smaku i nie rozpuszcza się w wodzie, lecz bardzo obficie w alkoholu etylowym, eterze i t. p. Topi się w 50°, a w wyższej temperaturze ulatnia bez rozkładu; lotny jest także z parą wodną. We wszystkich własnościaoh chemicznych jest typowym alkoholem pierwszorzędowym. Zastosowań nie poBiada żadnych.

Etampes, stolica okręgu w departamencie francuskim Seine et Oise, pizy drodze żel. Faryż-Orlean, nad rzeką Juine (lewe dorzecze Sekwany);

And. S.

Etampes Anna de Pisseleu, księżna d’, koohanka króla francuskiego Franciszka I-go (* r. 1508), Była damą honorową Ludwiki Sabaudzkiej (matki Franciszka I go), kiedy król po powrocie z niewoli hiszpańskiej w niej się zakochał (1526). Dla pozoru wydał ją za mąż za Jana de Brosse, którego, w celu zapewnienia swej faworycie odpowiedniego stanowiska na dworze, wyniósł do godności księoia d’Etampes, Obdarzona obok urody niepospolitą intelligencyą, lecz zarazem umysłem w wysokim stopniu intryganckim, wywierała ze szkodą dla kraju wielki wpływ na króla. Z nienawiści do Dyany de Poitiers, kochanki Delfina, przeciwstawiła Delfinowi współzawodnika w osobie księoia Orleańskiego, czem spowodowała rozdział dwom i państwa na dwa stronnictwa. Chcąc zapewnić sobie potężnego sprzymierzeńca na wypadek, gdyby Franciszek I którego dnia ją odtrącił, utrzymywała potajemne stosunki z Karolem V. Za jej-to głównie sprawą przyszedł do skutku, niekorzystny dla Franoyi, pokój w Crespy (1544). Po śmieroi króla (1547) wygnana ze dworu do dóbr swoich, przeszła do obozu Hugo-notów i wiele im oddała przysług. Data śmierci jej jest niewiadoma. Dożyła jednak późnej starości, albowiem przechował się jeden list jej z 12 września 1585 r.—P. Paris „Etudes sur François I“ (Paryż 1885, 2 t.).

Etan, C₂H₆, węglowodór nasycony z szeregu metanowego. W przyrod.ie spotykamy go w surowej ropie naftowej, z której wydziela się za wydobyciem jej na powierzchnię; pod Pittsburgiem w Ameryce północnej wydziela się w dość czystym stanie z ziemi w takiej obfitości, że jest technicznie wyzyskiwany jako gaz palny. W pracowni może być otrzymany przez elektrolizę kwasu octowego (Kolbe, 1848):

2CH₃.C0₂H — C₂Hg-j-2C0₂-l-H₂,

skąd usprawiedliwiona nazwa dawniejsza dwu-m ety lu, oraz uzasadniona budowa CH₃.CH₃. Znane są nadto inne sposoby otrzymywania. E. jest

gazem bezbarwnym z bardzo słabą wonią. | starszy poeztumtrz połowy, oraz wszystkie urzędy W temp. 4° skrapla się pod ciśnieniem 46 atmo- I administracyjne. Prusy przed r. 1866 miały dla sfer. Zapala się łatwo płomieniem bardzo słabo utrzymania łączności między prowincyami swemi,

świecącym.

Etang, dosłownie staw, lokalna nazwa we Francyi, na oznaczenie jezior nadbrzeżnych, które typowo występują głównie na Langwedockiem wybrzeżu morza Śródziemnego, oraz na Landach odnogi Gaskońskiej. Jeziora te są przeważnie słone; od morza oddziela je zazwyczaj grobla piaszczysta, sztuczna lub naturalna, — w której znajduje się przerwa, łącząca jezioro z morzem; nie-

Zn.

ka XIII w r. 1623, po r. 1871 w urządzeniu ich ściśle się wzoru niemieckiego trzymała; toż samo, z pewnemi wszakże uchyleniami się od pierwowzoru, uczyniła i Rossya. Wspomnieć wreszcie wypada o E ach cywilnych, istniejących w Państwie Rossyjskiem, a przeznaczonych do transportu przestępców, ozy to politycznych, czy kryminalnych, bądź z miast powiatowych do gubernialnych, bądź na miejsce wygnania. E-y takie są rodzajem więzień, zostających pod strażą załogi wojskowej z o-

przerwanemi przez Hannower i Hessyę, etapowe drogi i komendantury w Herefeld, Hildesheim i Wetzlar. Austrya dla przemarszów wojsk podczas pokoju ma w swych marzzrutaoh wykazaną sieć etapów, całe państwo ogarniającą. Podczas wojny ogół E-ów zostaje w zawiadywaniu drugiego wydziału głównej kwatery wojskowej, zwanego Armeeintendanz, który także składa się z dwóch wydziałów: wojskowego i administracyjnego. Fran-które jednak jeziora nie mają widocznej z mo- cya, w której organizacya etapów była już uregu-rzem łączności, zwłaszcza w Landach. — Przez lowana odpowiedniemi ustawami za czasów Ludwi-owe E s przepływają niekiedy rzeki; inne mają po kilka nieznacznych dopływów; inne ich wcale nie posiadają. — Wszystkie leżą nieco wyżej nad p. m. — Są to albo pozostałości ustępującego morza, albo utwory przepływających przez nie rzek, które ze swych osadów, przy pomocy ruchów wody morskiej (prądów, fal), utworzyły groble.

R.

Pod względem morfologicznym mają wielkie podobieństwo do lagun (z któremi i genetycznie są w związku), mniej do limanów.—Do ważniejszych jezior tego rodzaju należą: Berre na wschód od ficerem na czele.

Etaples, miasto w departamencie francuskim Pas de Calais, okręgu Montreuil, przy drodze żelaznej do Boulogne s. M., do Abbeville i do St. Pol, oraz przy uśoiu rz. Canche, przez którą wie* daió most l/₂ km. długości; do 4 000 m-ców. Niezła, choć mała przystań z latarnią morską, przywóz drzewa z Norwegii i węgla, z Anglii, rybołówstwo. D. 3 listopada 1492 r., zadarto tu po-

And. S.

Rodanu, Valcar ós w delcie Rodanu, Thau pod m.

Cette, L8palme, Leucate i St. Nazaire, na wybrzeżu departamentów Aude i Pirenejów Wschodnich.

Na wybrzeżu Landów leżą jeziora Hourtin,

Cazau, Bisarosse, Aureilhan, Léon, Soustons

i t. p.

And. S.

kój między Anglią i Francyą.

Etat. Wyraz etat oznacza najczęściej summę przeznaczoną na utrzymanie pewnej władzy. Tak np. w budżecie państwa jest oznaczona summa na utrzymanie każdej władzy państwowej, na pensyę należących do niej urzędników, na wydatki kancelaryjne i inne. Prócz tego jeszcze każda instytuoya społeczna, jak gminy, korpora-cye, towarzystwa kredytowe, lub inne t. p. zakłady, mają swoje E-y, w których oznaczone są ich dochody i wydatki. E. każdej władzy oznacza summę, przeznaczocą na utrzymanie pewnej liczby urzędników, którzy z tego powodu nazywają się etatowymi. Inni, jak dyetaryusze, pisarze kancelaryjni, nie są umieszczeni na etacie, aie dostają wynagrodzenie z summy przeznaczonej wogóle na utrzymanie tej władzy, lub na wydatki kancelarjjne. Pierwsi urzędnicy korzystają z wszelkich praw służbowych, drudzy nie. Ponieważ fylko pierwsi są mianowani na stałe, przeto oni tylko mcgą być uważani za spadłyoh z etatu w danym wypadku, wskutek czego, jakkolwiek przestają pełnić swoje obowiązki, korzystają jednak z pewnych praw słi żbowych (ob. Emerytura). Urzędnicy nieetatowi nie mogą spaść z etatu. Według ustawy o służbie cywilnej z 1859 r., obowiązującej w królestwie Polskiem („Dzień. Praw.“ Tom LIII, str. 69), urzędnioy, utrącający posadę wskutek reorganizecyi władzy, zwinięcia posady łub zmniejszenia etatu, mają być uważani za spa-

Etanin, piękna gwiazda y w konstellacyi Smoka, w głowie, wielkości 2-ej, położona między gwiazdą Polarną a Wegą, ale bliżej tej drugiej. R-Etap (po franc. Etape—popas, wypoozyuek, leża, staeya), tak się zowie: 1) miejsce, przeznaczone na odpoczynek wojska podczas marszu i stanowisko dla transportów wojskowych; 2) odległość jednej, takiej leży od drugiej, to jest dzień marszu,—mówi się też: długi lub krótki etap. Nierównie szersze a zarazem donioślejsze znaczenie mają E-y podczas wojny, a wzorową organizacyą ich odznaczają się Niemcy, które w tym względzie za wzór posłużyły innym mocarstwom; ogół E-ów uregulowany jest tam wojskowemi urządzeniami etapowe-mi i wojennemi urządzeniami dróg żelaznych. Służyć one powinny do utrzymania wzajemnego związku armii czynnej z ojczyzną, z jednej strony do ściągania posiłków oraz wszelkich potrzeb wojskowych, z drugiej—do odsyłania chorych i rannych, jeńców, łupów wojennych i t. p. nad to zaś mieć na pieczy tak bezpieczeństwo, jak i wszelkie potrzeby osób, ozy-to udających się do armii, czy dążących z powrotem, jako też utrzymanie i zabezpieczenie linii komunikacyjnej, a więc dróg zwykłych i żelaznych, mostów, telegrafów it. p. w zdobytej części kraju nieprzyjacielskiego—oraz trudnić się jego zarządem. E-y, według instrukcyi szefa sztabu generalnego, kierowane być winny przez inspektora generalnego E-ów i dróg źelaznyoh (generał-lejtenanla), któremu podlegają: a) inspekeye etapowe, b) szef dróg źelazuyoh wojennych, c) intendentury polowej, d) zarządu sanitarnego, e) telegrafii wojskowej, f)

dłyoh a etatu i jako nadetatowi—przyłączani bądź do tych samych włada, w których zostawali, bądź do innych. Mają oni prawo pobierać przez dwa lata połowę płacy, jaką na zajmowanej przez się posadzie pobierali, tudzież mogą być przez władzę, przy której zostają, do czynuości służbowych używani. Władze przełożone winny się starać, aby urzędnicy spadli z etatu byli pomieszczeni na wakujących posadach. Jeżeli urzędnik spadły z etatu otrzymał nową posadę w ciągu dwóch lat, w takim razie cały czas spadnięcia z etatu liczy mu się do czynnej służby, w przeciwnym razie dostaje stanowcze uwolnienie (art. 141—145). Wskutek przetworzenia władz administracyjnych w Królestwie po 1863 r. i zjawienia się naraz ogromnej liczby urzędników spadłych z etatu, uchwała komitetu do spraw Król. Pols, z 9 lipca 1868 r. (.Dzień. Praw.* T. LXVI1I, 367) określiła na nowo prawa urzędników spadłych z etatu. Podług tej uchwały urzędnicy ci, oprócz prawa do pobierania połowioznej pensyi w ciągu dwóch lat, przysługującego im na mocy ustawy o służbie cyw., mają jeszcze prawo do innych zasiłków, w następującym stosunku: a) urzędnicy, którzy przesłużyli od 1—10 lat, otrzymują jednorazowe wsparcie, równające się połowie ich ostatniej pen-syi; b) ci, którzy przesłużyli od 10—20 lat, dostają przez lat pięć po l/i płacy; c) oi, którzy przesłużyli od 20—25 i od 25 do 3u lat, otrzy- ! czego uwolnienia go ze służby z nadaniem eme-mują, oprócz wysłużonej przez się emerytury, | rytury, albo uwolnienia w następstwie prawa dy-w stosunku Vs lub ¹U płacy, podług przepisów emerytalnych, jeszcze dodatkową emeryturę z funduszów Bkarbowych, równą tej, którą wysłużyli; T. II, str. 863 Wartegeld). d) ci, którzy przesłużyli od lat 30—35, otrzymują oprócz wysłużonej emerytury, w stosunku Va P*a oy, dodatkową emeryturę z fundusiów skarbowych, w stosunku '/₆ płacy. W razie śmierci urzędnika dodatkowe wsparcia lub emerytury przechodziły na ich rodziny, stosownie do obowiązujących przepisów o emeryturze. Przyznanie praw do wsparoia i dodatkowej emerytury urzędnikom spadłym z etatu winno być rozpatrzywane w porządku, przepisywanym dla przyznania emerytury wo-

z 1848 i z d. 21 1'pca 1852 r. W Bawary i obowiązują prawa z 1805 r., tudzież 1818 r., w Wirtembergii z 28 czerwca 1876 r., w Badeńskiem z 24 lipca 1888 r. Przepisy pruskie weszły do prawodawstwa ogólno - niemieckiego, dla wszystkich urzędników cesarstwa, tudzież w Alzaoyi - Lotaryngii. Wogóló spadnięcie z etatu urzędnika (einstweilige Versetzung in den Ruhestand), może się wydarzyć z powodu reorganizacyi władzy, ze względu na dobro służby, ohorobę urzędnika lub przekroczenie służbowe. Urzędnik spadły z etatu ma prawo do pobierania pewnego wynagrodzenia, Warte-geld, którego wysokość rozmaicie jest oznaczona. Tak np. urzędnicy cesarstwa, pobierający do 450 marek, otrzymują, jako Wartegeld, całą pensyę; urzędnicy, pobierający wyższą pensyę, ³/a tejże pensyi. W Prusach urzędnicy, podbierający 3 600 marek i wyżej, dostają pół pensyi; pobierający zaś mniejszą pensyę—W a r t e g e 1 d, według u-stanowionej taryfy: mogą nawet otrzymywać całą pensyę, jeżeli nie brali więcej nad 450 marek rocznie. Urzędnik przestaje być uważanym za spadłego z etatu i wskutek tego pobierać W arte g e 1 d, kiedy otrzymał nominacyę na inną posadę, z pensyą równą tej, którą wprzód pobierał, lub kiedy stanowczo wyszedł ze służby. Może się to wydarzyć wskutek śmierci urzędnika, stsnow-

scyplinarnego, lub wyroku sądu karnego (Stengel «Wörterbuch des deutschen VerwaltungBrechts”

a. o.

Etats généraux, ob. Stany generalne.

Etolbert, król Kentu; panował w końcu VI-go i na początku VII-go wieku; pod wpływem mnioha Augustyna, szerzącego ohrześciaństwo w Brytanii, i za namową żony swej, Berty, siostry królą franouskiego, przyjął cbrzeBt święty i przeznaczył miasto Canterbury na stolicę aroybiskupa, którym dla świeżo ochrzczonego kraju został Augustyn. E. był pierwszym między licznymi wówczas królikami anglosaskimi i naczelnym ich wo-

góle. Na mocy art. 5 przepisów z 1 (13) czerwca dżem w wojnach z Brytami.

Etolbert, król Kentu, a następnie anglosaski, w drugiej połowie IX-go w. (f 866), otrzymał po ojcu swym Etelwulfie połowę Anglii, t. j. księstwo Kent, a po śmierci brata swego, który rządził drugą połową, t. j. księstwem Wessex, został panem całego kraju Anglosaksonów. Pod konióo jego panowania rozpoczęły się ponowne napady Duu-

1876 r., powyższą uchwałę z 1868 r. zastosowano do spadłych z etatu urzędników sądowych. — Podług ustawy o służbie cywilnej w Cesarstwie (Zb.

Etelâeda, córka Alfreda Wielkiego, króla anglosaksońskiego, a żona Btelfréda, rządzcy (oldermana) Mercyi; zasłynęła wielką odwagą i duchem rycerskim, pomagając bratu swemu, królowi Edwardowi I-mu, w wojnie z Duńczykami, z którymi walczyła

Pr. T. III, art. 572) urzędnicy, którzy wskutek zmniejszenia liczby urzędów, albo zniesienia ich, spadli z etatu pobierają przez rok, albo do czasu zamianowania na nowy urząd, jeżeli nominacya przed tym czasem nastąpiła, pensyę właściwą, je- czyków na Anglię, dnak bez płacy na mieszkanie i utrzymanie. U-rzędnicy kancelaryjni dostają roczną pensyę. —

N.

Etelred I, król WeBsexu i Kentu (f r. 871), czwarty syn Etelwulfa (ob.), WBtąpił natron po śmierci starszych braoi w r. 866. Za jego panowania Duńczyoy, niepokojący przedtem Anglię najazdami, przedsiębranemi jedynie w celu rabunku,

Podobnież i według prawa francuskiego urzęduik spadły z etatu, en non-activité, en disponibilité, podlega specyalnym przepisom.—W prawodawstwie niemieckiem wy- osobiście na czele wojsk swoich, padki, w których urzędnik za spadłego z etatu winien być uważany, tudzież prawa jego, wynikające z tego powodu, były najprzód określone w Prusach w „Allg. Landrecht“ (Tyt. 10, część II).

Ostatecznie stosunki te urządzono przez prawa

Hml.

Hml.

Hml.

Indyan z plemienia Etano.

Eteokles, 1) syn króla Tebańskiego Edypa; według tradyoyi, przyjętej przez tragików greokich, pochodził, jak również brat jego P o 1 i n e i-k e s, oraz siostry, Antygona i Ismena, z kaziro-dnego związku Edypa z własną matką, IokaBtą. W zaginionym poemaoie „Edypodya" występują oni jako synowie córki Hyperfantysa, Eurygenei, którą Edyp poślubił po śmieroi Jokasty. Po ujawnieniu nieświadomych zbrodni Edypa, — zabioia ojca i poślubienia matki—synowie wypędzili go z kraju, czy zamknęli w więzieniu, ozem ściągnęli na siebie jego klątwę. Fatum, prześladujące cały ród Labdakowy, oraz klątwa ojcowska, sprawiły, iż Eteokles i Polineikes, zamiast spokojnie podzielić pomiędzy sobą władzę po ustąpieniu E-dypa, wszczęli o nią kłótnię, która wzrosła do rozmiarów okrutnej nienawiści. Wprawdzie początkowo umówili się panować naprzemian, każdy po jednym roku, i Eteokles, jako starszy, pierwszy objął rządy; jednak po roku panowania nie choiał ustąpić władzy bratu, czem rozguiewany Polinei«

poczęli myśleć o trwałym podboju wyspy, i w r. 867 usadowili się w Nottinghamie, samem sercu kraju. W r. 871 wielka armia duńska najechała Wessex. E. wyruszył naprzeciwko niej ku Reading, gdzie w pobliżu odniósł zwycięstwo pod Ashdown; atoli we dwa tygodnie później doznał jednej za drugą porażek pod Basing i pod Merton i umarł z otrzymanych ran. Aż do XVII wieku czczono go w Anglii jako świętego i męczennika.

Etelred II, król angielski (* ob. r. 968—f 29 kwietnia 1016), syn króla Edgara, nastąpił po bracie swym, Edwardzie Męczenniku, i był koronowany przez św. Dunstana w Kingston, 14 kwietnia 978. Przydomek swój „the Unready“ otrzymał nie dlatego, żeby mu zbywało na energii, lecz, że nie miał dobrych doradzców („rede“). Był popę-dliwy, okrutny, a przytem lubił otaczać się niegodnymi ulubieńccami, którzy mieli nad nim władzę. W r. 991 Normannowie, którzy wkrótce po wstąpieniu E-a na tron zaczęli ponawiać swe napady, odnieśli pod wodzą króla norweskiego, Olafa Tryg-gvasona, wielkie zwycięstwo nad Anglosaksonami pod Maldon (Essex). E. pozbył się na pewien czas najeźdźców, kupiwszy u nich za znaczną summę pieniężną pokój; wszelako już w r. 994 tenże sam Olaf oraz król duński, Swend czyli Sweyen, wylądowali ze znacznem wojskiem w Southampton. Tym razem jednak E-wi udało się poróżnić Olafa ze Swendem. Olaf, już chrześcijanin, wziąwszy w Andover bierzmowanie z rąk biskupa saksońskiego, przyrzekł zaniechać niepokojenia Anglii i dotrzymywał słowa. Korzystaj ąo z pokoju, jaki nastąpił, E. odbywał wieoe sądowe w Chelsea i Caine, gdzie wydał słynne edykty o ustanowieniu po-licyi wykonawczej, atoli nic nie przedsiębrał dla zabezpieczenia granio swojego państwa od innych najazdów i w r. 999 pozwolił spustoszyć Kent Duńczykom. Około tego czasu pojął za żonę (w powtórne śloby) siostrę księcia normandzkiego, E m-mę (ob.). Nie mając sił ani odwagi zmierzyć się z dziedzicznymi swymi wrogami na polu bitwy, u-ciekł się do zdrady. Nie bacząo na zawarty ro-zejm, kazał w dzień oznaczony wyrżnąć w pień wszystkich Duńczyków, znajdujących się na ziemi angielskiej (18 listopada 1102). Rzeź ta, naturalnie, zapaliła zemstę Normannów i ściągnęła na Anglię szereg licznych klęsk. W r. 1063 Swend spalił Wilton i Salisbury, a w roku następnym zniszczył Norwich i Thetford. Gniew jego ułagodzł chwilowo E. za cenę 36 000 grzywien ( 1066), wszakże wkrótce potem Duńozycy spalili Oksford i spustoszyli Wsohodnią Anglię. Po zdobyciu przez nich Canterbury (1012) E. zapłacił wodzowi duńskiemu, Thurcytelowi, 48 000 grzywien. W r. 1113 Swend przyprowadził wielką flotę i, obiegłszy Londyn, o-głosił się królem Anglii na miejsce E-a, który szukał schronienia w Norwegii; królowa Emma uciekła wraz ze swymi synami do Normandy i. Po śmierci Swenda (w lutym 1015) starszyzna anglosaksońska wezwała króla z wygnania, wziąwszy od niego przysięgę, że będzie rządził lepiej, niż przedtem.' E. wrócił do Anglii na okręcie norwez-kim Olafa, ale w rok potem umarł, w chwili, gdy sposobił się do wydania bitwy Kanutowi, synowi Swenda. Został pochowany w kościele św. Pawła w Londynie. Z pierwszej swej żony, Aelfgify, miał 7 synów (w tej liczbie Edmunda, który po nim panował) i 3 córki; z Emmy zaś—dwóch synów (w tern Edwarda Wyznawcę) i jedną córkę.— E. A. Freeman „History of the Norman Conquest of England“ (t. I).

Etelwulf (Aethelwolf), król Wessexu i Ken-tu (f r. 858), wstąpił na tron po śmierci ojca swego Egberta w r. 839. Był to, według świadectwa Wilhelma Malmesburego, wierny sługa kościoła i papieża, a zresztą kBiążę leniwy, apatyczny, uległy w zupełnośoi swym ministrom, Swithunowi i Ealh-słanowi. Zmuszony odpierać najazdy Duńczyków, którzy co wiosna pustoszyli wybrzeże, został przez nioh pobity pod Charmouth (r. 842), natomiast 850 zadał im cięższą klęskę pod 0cbl8y w Surrey. W r 855 przedsięwziął pielgrzymkę do progów apostolskich i przy tej sposobności nadał kośoiołom rozmaite przywileje, które przez długi czas były u-ważane za pierwsze uświęcenie prawodawcze dziesięciny. Tradyoyę tę obaliła współczesna krytyka historyozna, wykazując, że prawodawstwo oywilne, dotyczące dziesięoin kościelnych, sięga roku 787. W Rzymie, gdzie E-a przyjmował papież Benedykt III, poczynił on wielkie ofiary na rzecz Kościoła. W powrocie z Włoch zaślubił córkę Karola Łysego, trzynastoletnią Judytę (856). Tymczasem syn jego z pierwszego małżeństwa, Etelbald, korzystając z nieobecnośoi ojca, podniósł rokosz i ogłosił się królem Wessexu. E., nie chcąo z nim prowadzić wojny, zadowolił się królestwem Kentu, które pozostało mu wiernem.

Eten, portowe miasto na wybrzeżu oceanu Spokojnego, w rzeozypospolitej południowo - amerykańskiej Peru; niezła przystań, zabezpieczona groblą, 843 m. długą, i połączona drogą żelazną z wewnętrznemi miastami Lambaye^ue i Fórreńa-fe; handel, wyrób tkanin bawełnianych i kapeluszy słomianych; około 4 000 m-ców, przeważnie

And. S.

kes udał się do króla Argosu, Adrastosa, którego 124', synem Noey i Erebu, dzieci Chaosu, bratem cóikę, Argeę, poślubił, i z nim, oraz z pięciu Hemery (dnia); wyobraża więc, według tego. pod-innymi wodzami, sprowadził liczną siłę zbrojną na stawową substanoyę wszechświata; według zaś gród ojczysty. Pomiędzy braćmi nastąpił pojedy- hymnów orfickich przedstawia on duszę świata, nek, w którym z taką wściekłością rzucili się je- od której wszelk'e życie bierze początek. Poeci den na drugiego, iż śmierć ponieśli o a miejscu. E. utożsamiają z Zeusem, czyli Jowiszem, na mo-Nienawiść braci była tak wielka, iż gdy ciała cy tego, iż ów bóg spuszoza się na łono ziemi ich złożono na jednym stosie, aby, według ówcze- w postaci użyźniającego dżdżu (Wergil. ,Georg.” snego zwyczaju, je spalić, płomień, wznoszący się II, 325). U starożytnych filozofów E. jest siedli-nad niemi, rozdzielił się na dwie części. Brat skiem i pierwiastkiem żywotnego ciepła, nadają-Jokasty, Kreou, który następnie zasiadł na tronie, cego żywotność wszechistnieniu. rozkazał pochować Eteoklesa, jako obrońcę ojczy- Eter, substancya bypotetyczns, wypełniająca any, z zachowaniem naleźytyoh obrzędów, a sączą- całą przestrzeń światową, zarówno jak i odstępy tki Polineikesa niepogrzebane wyrzucić na drogi między cząsteczkami ciał, przyjmowana przez fliy-rozstajue; lecz Antygona, wbrew zakazowi, pocbc- kę dla wyjaśnienia zjawisk świetlnych. Nazwa ta wała brata, za co została przez Kreona na śmierć przyjętą została od dawnej filozofii greckiej, dla skazana. Przedmiot ten opracowali w swoich której E. był piątym żywiołem (quinta essen-utworaeh tragicy greccy: Eschilos i Eurypides (po- tio), zasadą życia, źródłem bytu, substancją two-niekąd i Sofokles w tragedyach: „Edyp Król*, rżącą sferę gniazd stałych. Hypo teza E-u utrwa-.Edyp w Kolonie* i »Antygona*), poeci rzymsoy: Iiła się w fizyce, gdy teorya emauacyjna światła Seneka i Stacyusz, z nowszych poetów: Racine Newtona ustąpić musiała teoryi undulacyjuej Huy-w tragedyi: „Thób&ide* i Legouvé w trag. »Eté- gheasa (ob. Światło). Według pojęć Eulera, ocle“. E., jako bohater główny tragedyi Eschilo- wyłożonych w Listach do pewnej księżniczki nie-sa »Siedmiu pod Tekami”, w dość korzjstnem mieckiej o kilku kwestyach fizyki i filozofii przedstawiony jest świetle: wynagradza on ponie- (1768—1772), wyobrażano sobie E. jako substan-kąd poprzednie swe winy iście bohaterskiem po- eyę lotną, nieporównanie wszakże rzadszą i sprę-święeeniem, z jakiem występuje w obronie ognisk źyatszą, aniżeli powietrze zwykłe. Szybkość, z ja-rodzinnych, a w Polineikesie widzi nie brata, lecz ką się fale głosowe w powietrzu rozchodzą, zależy zdrajcę potwornego, sprowadzającego nieprzyjaciół od jego gęstości i sprężystości; gdy gęstość po-przeciwko własnej ojczyźnie, aby groby praojców wietrzą ulega zmniejszeniu i gdy sprężystość jego podeptać. W tragedyi Eurypidesa „Fenioyaoki*, wzraBta, prędkość głosu staje się znaczniejszą; przeciwnie, sympatyczniejszym jeßt, jako charakter, wyobraźmy więc sobie, że gęstość powietrza słabnie Polineikes; jakkolwiek bowiem, doprowadzony do i sprężystość jego wzrasta niesłychanie, a będzie-ostateczności wyrządzoną mu krzywdą i tułać- my mogli pojąć, że w środku tak subtelnym fale twem, sprowadził wojska Argosu ua własną zie- rozchodzą się z szybkością, jaką właśnie przedsta-mię, jednak w ostatniej ohwili pragnie pogodzić wia bieg promieni świetlnych. Powinniśmy zatem się z bratem i w tym celu, narażając na uiebez- rozróżnić dwa rodzaje materyi. Jedna z nich jeBt pieozeństwo swe życie, pośród wojsk nieprzyjaciel- nader subtelna, niedająca się ująć zmysłami i po skich wkrada się przez miasto rodzinne, gdzie całej przestrzeni wszechświata rozpostarta; druga, każdy zakątek jest dla niego drogim, do pałacu jakby grubsza, jest zwykłą, ważką materyą i sta-królewskiego i, czule powitawszy matkę, z rado- nowi istotę ciał. Tak pojmowana hypoteza E u ścią przyjmuje jej pośrednictwo w zamierzonem utrwaliła byt swój w nauce, od czasu zwłaszcza, przez nią pogodzeniu braci; leoz E. ani słyszeć nie gdy na jej podstawie dały się wyjaśnić dokładnie chce o ustąpieniu z tronu, ani o zgodzie, dla tej zjawiska iuterferenoyi (ob.) światła, jakkolwiek głównie przyczyny, iż panowanie uważa za najwięk- nastręczała się jej pewna trudność ze strony astro-sze dobro na ziemi, i nie pozwoliwszy Polineike- nomii. Stateczność, mianowicie, i niezmienność sowi widzieć się z ojcem, ani a siostrami, brutal- biegu planet wskazuje, że krążą one w przestrzeni nie wypędza go z miasta. W opracowaniu tego pustej, niezajętej przez środek, któryby oporem mitu, jak i iunycb, Eurypides wprowadził wiele swoim ruch tamował; zatem dla przeciwników by-zmian w podaniach pierwotnych. — 2) Syn An- potezy eteru stanowiło to argument prreciw jego dreusza i rzecznego boga Kefisosa, król Beockie- istnieniu: aby więc hypotezę tę ocalić, przyjmo-go miasta Orchomeou, znany z wprowadzenia do wano, że w porównaniu z masami planet E. jest tego grodu kultu Charyt czyli Gracyj.    J- n- nieskończenie subtelnym, opór więc jego uważać

ić. K.

Etooklos, syn Ifisa, jeden z siedmiu wodzów, można jako równy zeru. Moźnaby wszakże rą-którzy walczyli wraz z Adrastosem i Polineikesem dzić, że winien on stawiać opór kometom, których przeciwko Tebom.    u- gęstość jest niewątpliwie nader słaba; gd) by więc

Eter,    a e t b e r, u Greków, górna po- w biegu komet dało się dostraedz zmniejszenie

wietrznia promienista, w przeciwstawieniu do a@r, czasu ich c biegu dokoła słońca, dawałoby niższej warstwy powietrza: siedziba Zeusa (Ilias to dowód bezpośredni istnienia eteru. Zmniejsse-II, 412). Później—przestrzeń nieba, złożona z o- nie podobne rzeozywiśoie dostrzeżono w biegu ko-gnia żywiołowego, ogarniająca wszechświat, z btó- mety Euckego, lubo kwestya ta stanowczo wyja-rej powstało słońce i gwiazdy, mieszkanie bogów, śnioną nie została (Ob. Enokego kometa). Jako uosobienie, E. jest, według Hezyoda (Teog. W każdym razie astronomia nie rozstrzyga stanow

S. K.

czo pytania-, czy przestrzeń światowa jest bezwzględnie próżna, Czy też olb/zynre odstępy między bryłami niebie3kiemi zajęte są przez materyę w stanie niesłychanego rozrzedzenia—a można łatwo znaleźć powody, któreby to ostatnie przypuszczenie usprawiedliwiały. Matematyczna granica atmosfery z emskiej powinna przypadać tam, gdzie siła odśrodkowa, wzrastająca z wysokością, równoważy się już z siłą ciężkości; w odległości tej zatem masa powietrza posiada dążność do oddalania się od ziemi i rozpraszania po przestrzeni światowej. Atmosfera zaś nie jest wyłączną ziemi tylko własnością, niezliczone słońca i planety także otoczone są powłoką gazową, której cząstki również daleko odbiegać od nich mogą. Według tego możnaby przyjąć, że E. nie stanowi nawet ma-teryi odrębnej, ale jest tylko materyą zwykłą, występującą w stanie niesłychanego rozrzedzenia, jak przyjmował Grove w dziele swem O wzajemnym związku sił natury („Correlation etc." 1842). Domysł ten wszakże okazuje się niemożebnym ze względu na objawy polaryzacyi (ob. Światło). Zjawiska te bowiem świadczą, Ż3 drgunia eteru, stanowiące istotę światła, nie dokonywają się podłużnie, jak w powietrzu, t. j. w kierunku rozchodzenia się fal, i jak to ma miejsce w strunie brzmiącej, której cząsteczki, drgając, wychylają się w górę i ku dołowi. Drgania takie zachodzić nie mogą w ciałach lotnych, które zmianom swej postaci nie opierają się bynajmniej, występować zaś mogą w ciałach stałych, któryoh cząstki związane są pewną łącznością. Ponieważ zaś światło właśnie na takich drganiach poprzecznych polega, nie można odwoływać się do analogii E u z powietrzem, ale raczej wypada zestawiać go z ciałami stałemi. Dla usunięcia tej trudnośoi William Thomson (lord Kelvin) przypisuje E owi pewną analogię do ciał galaretowatych, jak smoła, która, posiadając sprężystość właściwą ciałom stałym, ustępuje łatwo, skoro ciało jakie przez nią się przesuwa, a zarazem daje jakby obraz ciągłości nieprzerwanej. Pojmować więc należy E., nie jako substanoyę zło żoną z cząstek oddzielnych, ale jako sub3tancyę jednolitą, jednostajuą, różną od oiał zmysłom naszym dostępnych, a posiadających budowę molekularną. Wyobrażenie takie o istocie E u przedstawia tę jeszcze korzyść, że pośrednictwo jego w rozprzestrzenianiu się działań fizycznych usuwa trudności wiążące się z pojmowaniem działania na odległość (actio in distans), które tak raziło współczesnych Newtona, gdy ten bieg ciał niebieskich tłómaczył wzajemnem ich przyciąganiem się z oddalenia. Jakkolwiek przypisywać musimy E-owi subtelność niesłychaną, posiadać on winien pewną gęstość; dla oznaczenia jej nie mamy wprawdzie danych dostatecznych, rachunki wszakże Thomsona, opierające się na ilości ciepła płomienistego, jakie ziemia od słońoa otrzymuje, pozwalają ocenić ją z niejakiem przynajmniej przybliżeniem. Tą drogą wyprowadził Thomson, że gęstość E-u jest 101J, a co najwyżej 10²⁰ (t. j. 10 z 20 zerami) mniejsza od gęstości wody. Stanowczej też odpowiedzi dać nie może nauka na pytanie: czy

E. jest ciężki? — niczem bowiem on nie ujawnia, by ciążył ku Błońou lub innym bryłom niebieskim; osobliwy ten pośreinik między światami, w przestrzeni rozrzuconemi, jest może w ścisłym związku z ciążeniem powszechnem, ale Barn przedstawia się jako substanoya nieważka. Pierwotnie hypoteza E-u przyjętą była jedynie dla wyjaśnienia zjawisk światła; badania wszakź a Faradaya, Max wella, Hertza i innyoh wykazały dowolnie, że z pewnyoh względów i objawy elektryczne przedstawiają znaczną analogię i powinowaotwo z objawami światła (ob. Dyelektryk, Elektrodynamika, Elekrycz-ne drgania, Elektryozność): a stąd wyjaśnienie zjawisk elektrycznych również opiera się na bypotezie E-u, co jej większą jeszcze doniosłość nadaje. Na podstawie przypuszczenia atomów wirowych (ob. Atom) chciał nawet Thomson materyę zwykłą, czyli ważką, jako objaw ruchu eteru wyjaśnić; hypoteza ta wszakże napotkała trudnośoi, dla któryoh w ogólności stronników nie znalazła. Z większem natomiast powodzeniem daje się E. zastosować do wyjaśnienia zagadki siły ciężkości, czyli wzajemnego przyciągania się ciał (ob. Ciążenie).—Porównaj 8. Kramsztyk »Ostatni z niewaźników. Eter i Jego znaczenie w fizyce“ (Warszawa 1897).

Eter (Aether). Nazwa ta, stosowana niegdyś do bardzo wielu, różnych pomiędzy sobą we względzie chemicznym substancyj, odpowiadała jedynej wspólnej własności ciał takich, a mianowicie szczególnej ich lotności. Ôoiélej biorąc, wyraz ten był raczej oznaczeniem bardzo wysokiej subtelności pewnej materyi, czegoś jeszcze bardziej względem tej materyi duchowego, aniżeli spirytus. Synonimem E u zapewne była e s s e n t i o, której ostateczny stopień subtylizacyi, e s s e n t i o quinta, stanowiła rodzaj pierwiastku powszechnego, streszczającego i skupiającego w sobie wszelkie pozostałych ciał własności, nieskończenie trudnego do otrzymania i zbadania, i którego otrzymanie było kluczem do poznania wszystkich innyoh rodzajów materyi, do wszechwładnego nad nią zapanowania. Wszystkie wysiłki i starania alchemii były skierowane ku pochwyceniu tej essencyi piątej, chociaż istotna wartość przypisywanych jej własności znana była tylko niewielu najgłębszym pomiędzy alchemikami myślioielom. Kryjąc Bwe pojęcia przed ogółem adeptów, nazywali też oni przypuszczalną materyę najrozmaitszemi imionami, z których najszerzej spopularyzowało się imię kamienia filozoficznego. Nazwa E-u i w dzisiejszym języku naukowym jest wieloznaczna, a pewne dalekie podobieństwo pomiędzy e s-sentio quinta i współczesnym E-m kosmicznym (ob.), nie może ulegać wątpliwości. — W słownictwie jednak chemioznem pod tą nazwą rozumiemy określoną gromadę związków węglowych, dobrze scharakteryzowanych przez blizki swój stosunek do gromady alkoholów. W rzeozy samej, o ile mamy prawo uważać alkohole za wo-dany węglowodorów, to jest za produkty zastąpienia w nich atomu wodoru przez grupę hydroksylową, OH, o tyle E-y są tych wodanów bezwo-

eter propylowy

Zn.

Ł K.

dnikami, więc tlenkami rodników alkoholowych. ; Właściwie nazwę E - ó w stosujemy jednak tylko do bezwodników alkoholów jedno - hydroksylowych i najbliższą analogię, objaśniającą wzór ich ogólny, potrafimy dojrzeć z łatwością, porównywając:

a Na CH, C 3 I    I

Na OH CH₃ CB₂0H sod metaliczny wodan sodu etan alkohol etylowy

(Na OH -f Na OH) — H₂0=^ NatO tlenek sodu

(CH₃CH₂OH + CH₃CH₂OH) — H₂0= (CH₃.CH₂>₂0

eter etylowy

Wogóle zatem R₂0, gdzie R oznacza jakikolwiek rodnik jedno wartościowy, pookodząoy od alkoholu jednohydroksylowego. — E-y są to ciała obojętne chemicznie i bardzo trwałe. Wszystkie zawarte w nich atomy wodoru są pomiędzy sobą równoznaczne, stąd prawie wszystkie reakeye chemiczne przebiegają z niemi, jak z węglowodorami. Chlorowce przeto nie utleniają ich, jak to czynią z alkoholami, lecz tylko zastępują w nich wodór; po-tasowce nie działają na nie wcale; amoniak i kwasy mineralne nieutleniająoe są również bez wpływu; nakoniec silnie utleniająoe środki dają z niemi też same produkty, co z odpowiedniemi alkoholami. — Sposobów ogólnych tworzenia się E ów znamy kilka: najważniejszy z nich, który sam jeden nosi nazwę eteryfikaoyi, polega na działaniu silnie odwadniającego kwasu siarozanego na alkohol. W gruncie rzeczy sprawa, o której mówimy, nie jest jednak prostem odjęciem wody od alkoholu, i aż do czasu wyjaśnienia jej przez klasyczne badania Williamsona stanowiła trudną zagadkę chemiczną, której rozwikłanie utrudniała ta okoliczność, że dana ilość kwasu siarozanego przeprowadza w E. nieograniczoną ilość alkoholu. Williamson dowiódł, że działanie to polega na tworzeniu się z alkoholu i kwasu pewnego związku, t. zw. kwasu alkylosiarczanego, który powstaje z wydzielaniem wody, a zetknięty z nową ilośoią alkoholu odradza kwas siarozany i daje E. Usuwając przeto z mieszaniny wodę jakimkolwiek sposobem, np. przez odpowiednie ogrzewanie, i wprowadzając coraz nowe ilości alkoholu, możemy, teoretycznie przynajmniej, zapo-mocą raz wziętej ilości kwasu siaresanego etery-fikować nieograniczenie wielką ilość alkoholu. Na przykładzie związków etylowych sprawa powyższa wyrazi się przez następujące równania:

C₂H₅OH+H₂S0₄:=(C₂H₅)HS0₄+H₂0 kw. etylosiarczany

(C,H.)H80₄+CSHS . OH=(C₂H₅)₂O+H,S0₄

eter etylowy

W praktyoe mała część kwasu siarozanego zużywa się za kaźdem dolaniem alkoholu, skutkiem ubocznej reakcyi odtlenienia tego kwasu. Inny sposób otrzymania E-ów polega na działaniu alkoholatów, potasowców na haloidki rodników alkoholowych:

CH₃OVa + CH₃I =. (CH,)₂0 + Nai

metylat sodu jodek metylu eter metylowy

Nakoniec niektóre tlenki metaliczne: tlenek srebra, rtęci, działają na haloidki rodników alkoholo-towych, wytwarzająo E-y:

2C₃H₇I + Ag₂0 = (C,H₇)aO+2AgI.

jodek propylu

Z powyższych sposobów otrzymywania wynika teoretyczna możność otrzymania takich E-ów, któ-reby w cząsteczce zawierały, nie dwa jednakowe, ale dwa różne rodniki alkoholowe, złączone atomem tlenn. I w rzeozy samej podobne związki istnieją, są wó wszystkich względach do opisywanych E-ów podobne i noszą nazwę E-ów mie szanych, w odróżnieniu od E-ów prostych, zawierających dwa rodniki jednakowe. — E.-y, zachowując ogólną charakterystykę ohemiczną zawsze jednakową, różnią się pomiędzy sobą w ta-kiź Barn sposób, jak to widzimy we wszystkich szeregach homologicznych związków węglowych. Najprostsze więo ozłonki szeregu homologicznego E-ów są ciałami lotnemi, E. metylowy — nawet gazem w zwykłych warunkach fizyoznych, w miarę jednak skupiania się coraz większej liczby atomów węgla w cząsteczce, lotność się zmniejsza, aż przy pewnym punkoie dochodzimy do ciał krystalicznych. E. lotne odznaczają się zapaohem, który odróżniamy jako „eteryozny*. — Naczelne miejsce w gromadzie ze względu na znaozenie, należy E-wi etylowemu (C₂H₅)₂0. Poznany jeszcze w XVI w., zwracał on zawsze uwagę przez swoją lotność, własność rozpuszczania wielu ciał w wodzie nierozpuszczalnych i działanie na organizm ludzki. Jest on cieozą bardzo łatwo - płynną, ruchliwą, bezbarwną, z ostrym „paląoym“ smakiem i mocną typową wonią. Wre w 34.9°, a krzepnie dopiero w — 129°; ciężar jego właściwy w 17°, wynosi 0.72. Zapala się niezmiernie łatwo, a w postaci pary zmieszany z powietrzem tworzy niebezpieczną mieszaninę wybuchającą. W wodzie jes?t trudno rozpuszczalny. Oprócz mnóstwa użytków technioBnyoh i naukowych, ma częste zastosowania apteczne.

Eternitas (A e t e r n i t a s), uosobienie u Rzymian Wiecznośoi, często wyobrażane na monetaoh z czasów cesarstwa, jako postać kobieca, poważna, z różnemi symbolami naturę jej oznaczającemi. A więc: siedzi na kuli lub jej nogą dotyka; w ręku trzyma pierścień, jako przedmiot niemający początku ani końca; to znowu jadzie na słoniu (wybranym z powodu długoletniego źyoia); albo ma przy sobie feniksa, powstającego z popiołów własnych i t. p.

Etos Antoni, rzeźbiarz, malarz i architekt francuski (* 1808 w Paryżu—f 1888 w Cheville), uczeń Dupaty’ego, Pradiera, Ingres’a i Duban’a, w r. 1829 otrzymał drugą nagrodę rzymską za „Śmierć Hyacynta", potem podróżował po Europie, a w r. 1830 sprawił wielkie wrażenie wystawionym w Salonie modelem gipsowym „Bóg przeklina Kai -

na i jego ród* (z marmuru wykonany dopiero w r. Etheridge Jerzy (* w Thame [Oxfordshire] 1839). Thiers, ówczesny minister robót publiez- w r. 1518, rok śmieroi nieznany), lekarz angielski, nyoh, powierzył mu robotę dwóch grup olbrzymich do nauk przykładał się w Oksfordzie i tam też do łuku tryumfalnego de 1’ Etoile: „Wojny" i „Po- w roku 1553 zajął katedrę języka greckiego jako kojuw. Za „Nagrobek Géricault’a" (Salon 1841) „Regius professor"; pozbawiony jej został jednak dostał krzyż legii honorowej. Dzieło to zasługuje jako gorliwy katolik, poozem zajmował się wykona szczególniejszą wzmiankę: posąg znakomitego nawstwem lekarskiem w Oksfordzie i okolicy jego. malarza był wykuty z marmuru, a piedestał «do* Zajmował się też matematyką, językiem hebraj-biła płaskorzeźba bronzowa, przedstawiająca temat skim, muzyką i poezyą. Oprócz licznych tłóma-z obrazu tego mistrza „Rozbicie się Meduzy". Po- czeń i utworów wierszowych, wydał: „Hypomne-mnik ten stał na grobie Géricaulta do r. 1846, mata quaedam in aliquot libros Pauli Aeginetae, w którym się okazało, że statua, rzeźbiona z ma* seu observationes medioamentorum quae hoc aetate teryału nazbyt miękkiego, zagrożona była zniszoze- in usu sunt” (Londyn 1588); dzieło to ma znaniem; z tego powodu pomnik przeniesiono do Mu- ozenie dla dziejów sztuki lekarskiej, gdyż autor zeum w Rouen, rodowem mieście Géricault’a, a mówi w niem o potnicy angielskiej (sudor angll-na mogile postawiono natomiast skromną stelę eus), którą pod panowaniem Edwarda IV sam dłóta Etexa, który dopiero już przy końcu swej badał.—Por. J. Aikin „Biographical memoirs of karyery artystycznej zdołał spełnić to, o ozem ma- medicine in Great Britain etc.” (Londyn 1780, rzył przez całe życie: kazał usunąć z grobu Góri- str. 158).    Dr p*

caulta stelę, którą złożono w Muzeum w Carnavalet, Etienne Karol Wilhelm, komedyopisarz fran-a zastąpił ją dawn>m pomnikiem o posągu bron- cuski (* 1778 w Chamouille—f 1845 r. w Paryżu), zowym. Dzieł E-a rzeźbiarskich, malarskich i ar- Przybywszy r. 1796 do stolicy i zjednawszy sobie chitektonicznych jest tak wiele, iż ledwie o najcel- pierwszemi fraszkami swojemi dobrą opinię, dostał niejszych wspomnieć tu możemy; z rzeźb jego do miejsce w biurze rachunkowem 17-ego wydziału, rzędu najlepszych należą: „Hero i Leander“ (1845); a względy ministra Marefa dopomogły mu do „Boleść macierzyńska" (1859): „Leda" (1861); szybkiej karyery. W r. 1807 zamianował go Na-„Blanka Kastylska“ (w Muzeum wersalskiem); poleon redaktorem „Journal de 1’Empire"; w 1810 „Szczęście macierzyńskie“ (1866) „Francesca da Ri- naczelnikiem sekoyi literackiej w ministeryum po-mini" (1835); Pomnik Ingres’a w Montauban i poe- licyi; 1811 cenzorem. Za restauracyi stracił swo-ty Brizeux w Lorient, nadto zaś mnóstwo popiersi ją posadę i został współzałożycielem czasopisma portretowych mężów znakomityob.—Z obrazów jego „Minerve française“, w którem ogłaszał słynne najprzedniejsze: „Eurydyka"    w Muzeum    Luksem-    swoje „Lettres    de Paris";    redagował „Constitution-

burskiem i „Męczeństwo św. Sebastyana“    w Rouen;    nel"; w    r. 1820 został    deputowanym: z depart,

a godne też są wspomnienia    prześliczne    ilustracye    Meuse’y,    jako jeden z    przewodzców oppozyoyi;

do Danta. Jako architekt jest    on twórcą,    prócz nie-    w 1880    był    głównym    redaktorem adresu 221.

których nagrobków, a między niemi Napoleona I-go, Roku 1839 zasiadł w izbie parów. Z komedyi „Pomnika Rewoluoyi francuskiej 1848 r.“; „Pałacu E-a, naleźąoych do pierwszej połowy jego zawo-Trocadero”; „Nowej opery" i in. Napisał „La Grè- du publicznego, najlepsze są: „Les deux gendres” ce tragique“ (1847 z 44 akwafortami), „Essai sur (1810) i „L’intrigante* (181?). Zwłaszcza pierwsza le beau* (Paryż 1851); „Cours élémentaire du des- z nich narobiła wiele hałasu, gdy jej krytyka za-sin" z 50 tabl. litograf. (1851, wyd. 3-e, 1856 rzuciła, że była plagiatem sztuki jezuity Jakóba w Paryżu); „Revue synthétique de l’Exposition de Rinolda, „Conaxa, marchand d’Anvers". Okazało 1855“; „Notices sur Pradier. Delaroohe, Ary Sohef- się, że E. wziął z niej tylko osnowę, lecz ją zmo-fer" (1859); „Beaux arts. Cours publique, fait à dernizował i ożywił tendeneyą spółozesną. Zasłu-l’Association polytechnique" (1861); „Les Trois Tom- gują jeszcze na wzmiankę: „Le rêve" (1799); „Le baux de Géricault” (1844) i in. Oprócz tego był chaudronnier l’homme d’état" (1800); »Le paoha de współpracownikiem kilku    dzienników.    *    Suresnes“ (1802); „Les deux mères" (1802); „La

Etezyjakie wiatry, U starożytnych wiatry sta- jeune femme colère“ (1804); „Brueys et Pala-łe, wiejące peryodycznie, zwłaszcza wiatr północ- prat" (1807). Oprócz tego napisał tekst do kilku ny, wiejący na morzu Óródziemnem po przesileniu oper komicznych: „Gulistan" (1805); „Cendrillon“ letniem.    s-Ł    (1810); „Joconde" (1814); „Aladin ou la lampe

Etham, E t a m, biblijne miasto w Palestynie, merveilleuse" (1822). Wreszoie history a literatu-załoźone przez Roboama (Rehabeam) i przez niego ry zawdzięoza mu: „Histoire du Théâtre Franç. depuis obwarowanej — druga miejscowość, gdzie Żydzi, le commencement de la revolution" (1802); „No-po wyjściu swem z Egiptu, rozłożyli się byli obo- tice historique sur le Tartuffe* (1830) i in. E. jest zem, na brzegu pustyni, zwanej również E., albo wybitnym przedstawicielem komedyi z epoki Ce-Sur (część wschodnia), w odległości około 20 sarstwa, komedyi tendencyjnej i moralizującej. km. od dzisiejszego Suezu. — Leżało w Judei Jest on gładki, lekki, miękki, zgodny z duchem niedaleko Bethlehem; w pobliżu znajdowały się czasu, przytem umie stosować się do smaku i do ogrody i stawy Salomona; dziś prawdopodobnie zachcianek społeczeństwa, schlebiać szczególniej wioska Urtas.    And-*•    narodowym jego słabostkom; dziś wszakże te ko-

Ethelstan (A et heizt an), król angielski, ob. medye wydają się nieco monotonnemi i mdłemi. AdelBtan.    Zbiorowe wydanie dzieł E-a wyszło 1846 — 58

Kacyki. Foirsz. Huetr. Zen. 155 T. 20-ty.

w pięciu tomach w Paryżu.—L. Thieseé ,M. E. > wschodnie wybrzeże Sycylii. Olbrzymi stożek Ë., essai biographique et littéraire" (Paryż 1853). * ; wznoszący się bezpośrednio nad morzem, sprawia Etienne Michał, publicysta niemieoki (* 1827 w Wiedniu—f 1879 tamże), zawód swój dziennikarski rozpoczął w piątym dziesiątku lat w. b. Od 1850 do 1855 mieszkał w Paryżu jako korespondent austryackich i niemieckich dzienników, a zapoznawszy się tam z wielkiemi gazetami wszech-światowemi, wyglądał sposobności do zużytkowania doświadczenia swojego w Austryi, Jakoż w r.

imponująoe wrażenie; to też starożytni żeglarze morza Śródziemnego wyobrażali sobie, że E. jest najwyższą górą na ziemi; pomyłka ioh nie była wielką ze względu na świat znany podówczas, albowiem szczyty krain nadbrzeżnych morza Śródziemnego, wyższe od E-y, leżą dopiero na dwóch krańcach tego morza, na wybrzeżach Hiszpanii (Mulhacen) i Azyi Mniejszej (Erdżyas). Ale wulkan sycylijski, z powodu swego odosobnienia oraz bezpośredniego wznoszenia się nad morzem, czyni silniejsze wra-

1856 objął redakcyę wiedeńskiej »Presse“, a w r.

1864 założył z Maxem Friedläuderem »Neue Freie

Sis

^aBstfb 1:325 ⁰⁰⁰

Kilometer

mÊÊmmS

wM

■Mni.

SÊÊÈÉmssËKm

•jĄ

F":\,

- # i,: -,    a

: : " l"4?i?*r ' «I

b ;'" ; • C

%ÊÉÈBËÊÈÊSmm

lii

—W

Wml, ’

|||||||

ÆÊSam

mm

ICO

F«:

'Ql

k> v}\

'■

HHwBÊÊÊmâÊ^mS

mMM.

É8li

ii

Ę°jm

£31^3

yi

§gg|| ü

,t

li

v::

D ig. 190. Etaa i jej okolice.

Presse", która swój rozkwit jemu główniefzawdzię-cza. E. oprócz tego przetiómaczył wiele romansów francuskich: George Sanda, Aleksandra Dumasa (ojca), Eugeniusza Sue i in.

Etna, wulkan w północnej części wschodniego wybrzeża Sycylii, najwyższy z wulkanów włoskich (3 313 m.). E., podobnie jak inny włoski wulkan, Vultur, leży po zewnętrznej stronie systematu A-penińskiego, nie po wewnętrznej, jak Wezuwiusz; ale, podobnie jak ten ostatni, tak i olbrzymi stożek E. został usypany w kotlinowatej zatooe, która tutaj w epoce trzeciorzędowej wkraczała we źenie, niż tamte góry; do tego przyczynia się jeszcze nadzwyczajna czystość konturów, wysoki słup dymu, wznoszący się ku niebu, a niekiedy i ognista łuna od spływających potoków lawy. Ze wszystkich mórz, oblewających Sycylię, widać tego olbrzyma, wznoszącego swą śnie Iną i dymiącą głowę ponad wszystkiej góry okoliozne. Położenie E-y we środku morza Śródziemnego i w pobliżu przejścia przez cieśninę Messyńską przyczyniało się także, odpowiednio do kosmogonicznych idei starożytnych, do nadania E*e pierwszorzędnego znaczenia: był to, według Starożytnych »słup nieba“.

Później Arabowie nazywali E. Djebel była to więc dla nich „góra" par excellence; i dzisiaj mieszkańcy Sycylii nazywają E. tradycyonalnie M ongi bel-

lo. Pochyłość E-y średnia, przedłużona przez zastygłe potoki lawy, które porozlewały się na wszystkie strony, jest bardzo łagodna i zmniejsza się dość prawidłowo kn podstawie. To też dla dosięgnięcia szozytu, przeszło 3 km. wysokiego, stożek E-y musi roztoczyć swą powierzchnię na bardzo wielkiej przestrzeni, mianowicie około 1 200 km. □, obwód zaś podstawy, nie licząc drobnych zakrętów, dosięga około 130 km. Obwód ten jest od strony lądu ograniczony w półkole dolinami rzek: Simeto i Alcantara; dział wodny między te-mi dolinami, łączący E-ę orograficznie z systema-tem Apenińskim, dosięga tylko 1 000 m. (pod Ma-letto). Zresztą drobne stożki wybuchowe wznoszą się i na północ od doliny Alcantara, a niektóre potoki lawy przelały się na zachód przez dolinę Simeto, wypełniły ją, a zatamowana rzeka musiała sobie w zastygłej lawie wyżłobić nowe łożysko, pełne prądów i kaskad. Po stronie zwróconej ku wybrzeżu morza Jońskiego prawidłowość stoku E-y jest przerwana olbrzymią wyrwą, około 25 km. □ powierzohni i około 1000 m. średniej głębokości; wyrwa ta, odpowiadająca Calderze na Teneryfie, zowie Bię Val del Boyei powstała przez wybuch, który część góry wysadził w powietrze. Dno tej wyrwy, usiane niezliczonemi stożkami, obniża się olbrzymiemi stopniami, po których w czasie wybuchu potoki lawy spadają w ognistych kataraktach. Niegdyś, jak to wynika z badań Lyelia, w Val del Bove był główny krater E-y, ale z biegiem czasu oentrum działalności wulkanicznej przeniosło się i obecnie krater znajduje się o kilka km. dalej na zachód. Początek działalności wulkanioznej E-y przypada na epokę czwartorzędową, i to późną, albowiem najstarsze lawy leżą pośród górnych warstw szutru czwartorzędowego. Jako nieco starsza podstawa obecnego stożka E-y występują w licznych punktach bazalty, przedstawiające po części oddzielność słupową (najbardziej znane występują w tak zwanych „wyspach cyklopów“), które każą wnosić o starszej działalności wulkanicznej, ale zawsze po-dylu-wialnej. Powstanie E-y jest w związku ze skrzyżowaniem się w tern miejscu, jak się zdaje, trzech linii zapadnięć: jedna idzie od cieśniny Medyńskiej, druga od wysp Liparyskioh (Lipari i Vulcano), trze-oia od wyspy Pantellaria. Wybuchy, jak zwykle w wulkanach bardzo wysokich, odbywają się rzadko przez główny krater (jakkolwiek dymi on ciągle, a niekiedy wyrzuca popiół i bomby), ale raczej przez szpary, tworzące się na bokach stożka (w skutek olbrzymiego paroia lawy wznoszącej się we wnętrzu wulkanu) na wysokości 1 000—

2 000 m., na któryoh piętrzą się następnie stożki pasorzytne. Sartorius von Waltershausen i Lyell przyjmują dwa centra wybuohowe, przez które wydobyły się materyały, tworzące stożek E-y: jedno to krater szczytowy, drugie zaś w Val del Bove (Trifoglietto). Przez 25 wieków, więcej lub mniej oświetlonyoh przez historyę, E. więcej niż

sto razy otwierała swój krater i wyrzucała mate-ryę wnętrza. Według podania, we wnętrzu tern leżą pogrzebani żywcem dwaj ^olbrzymi: Encelad i Typhon. Wulkan i Cyklopy kuli tam pioruny dla Jowisza. Filozof Empedokles zstąpił dla badań do krateru E-y i poniósł tam śmierć dla nauki. Wiele miast starożytnych (Naxos, Inessa, Hybla i t. d.) uległo zburzeniu w skutek wybuchu tego wulkanu. Ważniejsze z tych wybuchów były: w r. 1183, który pozbawił życia 15 000 ludzi; w r. 1669, podczas którego zginęło 20 000 ludzi, a połowa miasta Katany została zniszczona przez ognisty    potok    lawy, który,    płynąc    dalej, dosięgał

morza;    potok    ten pokrył    ziemie    na przestrzeni

około 50 km. □; wybuch w 1693 r. pozbawił życia 60 000 ludzi. W nowszych czasach zdarzył się w 1809, 1830, 1845, 1865, 1879, 1883 r. Pas między 1000 i 2 000 m. wysokości, gdzie występuje najwięcej stożków pasorzytnych, oznacza okolicę, gdzie siła wulkaniozna objawia się najczęściej. W pobliżu szczytu działalność ta jest zwykle    mniej    gwałtowna.    Krater    szczytowy gra

zwykle podczas wybuchu rolę komina, skąd wychodzą    pary    i gazy; materye    te zamieniają

grunt okoliczny w błoto i zabarwiają jaskrawo na czerwono, żółto, zielono. Szczyt E-y nie dosięga linii śnieżnej, a wewnętrzne ciepło wulkaniczne roztapia nagromadzenie śniegu w zagłębieniach. Jednakże wyższa połowa góry pokrywa się białą oponą przez więkozą część roku. Topnienie tych śniegów i obfite deszcze, sprowadzane przez wiatry, od morza wiejące, powinny by, zdaje się, wytwarzać liczne potoki na zboczach E-y; ale rumowiska i popioły, pokrywające pochyłość wulkanu, pochłaniają szybko wilgoć: to też w niewielu tylko miejscach występują tu źródła na pochyłościach góry; zjawiają się one dopiero u podstawy, a niektóre dopiero bezpośrednio nad morzem. Takiem jest źródło Acis, wypływające z pośród chaosu skał, które Polilem, to jest E., olbrzym o „tysiącu głów", ciskał na statki Ulissesa; taką też jest rzeka Amenano, która wypływa w samem mieśoie Katana i rzuca się w wody portu srebrzystemi kaskadami. Starożytni Grecy, zachwyceni widokiem tych wód, tak czystych i świeżych, płynących pośród piasków czarnych i skał spalonych, oddawali im cześć boską. Katana była oddana pod opiekę boga Amenanosa, który ją skrapiał temi wodami. Jakkolwiek na stokach E-y brak wód płynących, to jednak ilość wilgoci w gruncie jest dość znaczna i wywołuje bujną roślinność. Wszędzie, gdzie potoki lawy nie są zbyt twarde do przebicia przez korzenie roślin, grunt E y jest pokryty zielenią, tylko okolice najwyższe, pokryte przez większą część roku śniegiem, zachowują swą pierwotną nagość. Niegdyś wulkan ten był otoczony wieńcem lasu, mianowicie pomiędzy pasem śniegów i pasem kultury; były to lasy dębowe, bukowe, sosnowe, kasztanowe. Obecnie lasy zniknęły. Co do pasa kultury, tworzącego kolistą wstęgę przy podstawie góry, to stanowi on jeden prawie nieprzerwany ogród, w którym rosną drzewa oliwne, pomarańczowe, cytrynowe i inne owocowe, a między niemi

tu i owdzie grupy palm; z tego morza zieleni wy- łemi na zastygłej lawie. Ze szczytu E-y podró-nurzają się liczne wille i wieże kościołów. W pasie żnik ogląda ze zdziwieniem te mrowiska ludzkie tym mieszka przeszło 300 000 ludzi, t. j. blizkoT380 u stóp potężnej góry. Pas współśrodkowy [zieleni na 1 km.Çj: żyzność ziemi wywołała tu tak wielkie i domów stanowi uderzająóy kontrast z pustynnym zgęszczenie ludności, mimo wciąż grożące niebez- pasem białych śniegów i czarnych popiołów, który pieozeństwo wybuchu, który od czasu do czasu za* zajmuje środek obrazu, ile jest to tylko |mała

ïK-Æl

IM

,S’i.Y-,

SfP

Äif

a

, ¹ -Lir ’ ‘    ’ri.

‘ :

6rf

WËÆmm_

X ‘ft/

MF*

|j§-

i,    nlipæ -,

i-jfri 4

wm

2-0

V, »

ki

h..

*«£*!&

a-v

UL

liÉi

thi

If

;,7y

Ä1

1®

p:.-

•!'*

-.>v*

IRISj

•r

fSff

Wm#

ki

Sm

mÊSÊmsÆEÊÊ

'll

J!

■-,i>

. fW m

“SilP

»«W;

li

r„;

'fu

u-

At

-I

lf

SM

js

ty.-.-

:-“sä

ŚS

mwm

81®

i pal

pi

..........

Fig, 191. Stare kasztany na Etnie.

tapia te rozkoszne siedziby w powodzi ogniowej, oząstka olbrzymiej panoramy o 200 - kilometrowym U samego spodu wulkanu miasta stykają się promieniu; słusznie też podróżnicy sławią niezró-z sobą „jak perły naszyjnika*. Chociaż potok lawy wnany widok trzech naraz mórz, Jońskiego, Afry-przerwie ten łańcuch ludzkich siedzib, to wkrót- kańskiego i Tyrreńskiego, które swemi wodami, ce zamyka on się znowu siedzibami nowo powsta- ; bardziej modremi niż niebo, oblewają trójkątną

W. N.

masę Sycylii, a zarazem wysoki, skalisty półwysep Kalabiyi i rozsiane wyspy Liparyskie. Na wysokości 2 942 m. wznosi się na E-e obserwa-toryum, założone staraniem Silvestrego, w celu studyowania wulkanizmu—V. de st.-Martin „Nouveau Diction, de Qéogr. Univ.“ Th. Fischer „Halbinsel Italien*.

Etnaroha (z grec, władzca ludu), za panowania rzymskiego był to tytuł podległych Rzymowi małych książąt w Syryi i Palestynie, jak np. Symeona Machabejczyka. Później tytułowali się tak namiestnioy oddzielnych prowincyj wschodnich i krain, zwanych etnarchiami.    *

Etnofroniścl (od Idvoç w znaczeniu poganie i <ppóv£ę=rozum, wiadomość) była to sekta w VII w. ery chrześciańskiej, o której wspomina Jan Damasceński, pisząc, że wielu chrześcian trzymało się różnych praktyk pogańskioh, np. wróżenia z gwiazd, lotu ptaków, lub z wnętrzności zwierzęcych; ich-to zwano E tami.

Etnioyzm, to samo, co poganizm, wiara w wielu bogów, politeizm.    *

Etnografia i Etnologia dosłownie oznaczają jedną naukę, mianowicie naukę o ludzie, narodzie (grec, ethnos); najwłaściwiej-by było spolszczyć obie nazwy wyrazem Łudoznawstwo i nie utrzymywać dwóch terminów powyższych, bo rozróżnianie ich istnieje raczej w teoryi, niżeli w praktyce; jakoż Niemoy obie nauki pospolicie jedną nazwą „Völkerkunde“ wyrażają, Anglicy używają przeważnie jednej, „Ethnology“, a Franouzi drugiej, „Ethnographie“. Tłómacz dzieła Szafarzyka w r. 1843 użył wyrazu „Narodopis*, naśladując czeski, ale się jakoś nie utarł on w mowie naszej. Teoretyczną różnicę Etnografii od Etnologii tak niektórzy uzasadniają: pierwsza zajmować się ma badaniami szozegółowemi, przeważnie w formie opisowej; druga| uogólnia poszukiwania szczegółowe, zajmuje się plemionami ludzkiemi wogóle, klasyfikuje je, a badając jeden szczep lub naród, szuka stopni pokrewieństwa jego z innemi; okazem pierwszej byłby np. „Narodopis* Szafarzyka, albo którykolwiek tom „Ludu* O. Kolberga; próbką zaś drugiej mogłaby być książka Pesohla, którą poniżej wymienimy. Ażeby uniknąć nieporozumień, najlepiejby było ten lub ów stopień obszaru wyrażać bliźszem określeniem; dodanem do wyrazu Łudoznawstwo. E. blizko dotyka antropologii, folkloru i sooyologii, należy więc zastanowić się nad jej stosunkiem do tych gałęzi wiedzy. Antropologia (ob.), jak wiadomo, jest częścią zoologii, stanowi przeto history ę naturalną ozłowieka i bada ród lndzki ze strony oielesnej; E. zaś, uwzględniając i te badania, ile dotyczą rozwoju uspołecznionego żywota ludzi i ducha ich, zajmuje się przeważnie człowiekiem, a raczej ludźmi, złączonymi już w pewną całość, nie tyle plemieuną, ile narodową; że zaś to połączenie odbywa się drogą porozumiewania się za pomocą mowy i pewnych węzłów rodzinnyoh i społecznych, przypuszcza zatem niejaki już rozwój umysłowy; zakres przeto Łudoznawstwa przenosi się głównie na objawy życia rodzinnego i społecznego ludów, więc wkracza w dziedzinę żyoia duchowego iw niej głównie przebywa. Folklor (ob.) jest cząstką Łudoznawstwa, traktującą o tak zwanej niepisanej literaturze ludowej, gromadzi więc i porównywa tak zwane „rzeczy ludowe*, jako to: pieśni, podania, zabobony, wierzenia, przysłowia i zagadki. Sooyologia wreszcie rozpatruje stosunki społeczne narodów ze strony prawno-ekonomicznej i, jako nauka teoretyczna, należy do nauk prawno-politycznych, ale jako opisowa lub historyozna, wkracza niewątpliwie w zakres Lndoznawstwa. Próoz tego E. bliz* ko się styka z geografią, dziejami i mitologią. Qieografia ułatwia jej poznawanie warunków, wśród których pewna gromada ludzka wzrasta i rozwija się, a wiadomo, jak silny wpływ na umy-słowośó wywiera otoczenie i tło przyrodzone. Dzieje są również ważnym czynnikiem w poznawaniu ludów; w nich wykazuje Bię ich charakter moralny, w ni oh też odbywa się rozwój i postęp kultury materyalnej; tak zwane przeto dzieje wewnętrzne i tak zwana prahistorya stanowią, że tak powiem, drugi wymiar Łudoznawstwa, jeżeli za pierwszy poozytywaó będziemy zasób faktów jednoczesnych, geograficznie rozmieszczonych. Mitologia obeznaje nas ze stanem pierwotnym umy-słowości i dostaroza mnóstwa rysów, charakteryzujących każdy lud poazozególny.—Pomijając różnicę Etnologii od Etnografii, która w istocie jest raczej ilośoiową, niż jakościową, mówić będziemy o Ludoznawstwie wogóle, zaznaczająo tylko, iż bywa ono ogólne i szczegółowe, odpowiednio do szerzej lub ciaśniej zakreślonego programu badań. Łudoznawstwo tedy ogarnia następne dwie dziedziny: 1) cielesną i 2) dachową ludzkości, t. j. zajmuje się badaniem ludów, jako gromad, zrzeszonych w imię wspólności interesów materyalnych i moralnych, obarczonych potrzebami i wymaganiami cielesnemi, a rozwijających stopniowo potrzeby i wymagania duchowe. Pierwsza część styka się blizko z antropologią, a poza jej sferą ma do poznawania warunki życia codziennego ludzi, czyli ich bytu; bada przeto: a) Pożywienie b) Odzież o) Siedliska; d) Sposób życia (ko-czownićzy, łowiecki, pasterski, osiadły), zajęoia, rzemiosła, przemysł, handel; e) Stosunki rodzinne (początek rodziny, matryarchalność i patryarchal-ność), małżeństwo (w jego przeróżnych formach dziejowych), urodziny i wychowanie dzieci, położenie kobiet, los starców, śmierć i pogrzeb. Część druga Łudoznawstwa zajmuje się temi objawami życia ludów, w których przeważnie występuje strona duohowa; bada przeto: a) Stosunki społeozne, ustrój gromad ludzkich od najdawniejszych czasów, władze, urzędy, wojskowość, stosunki międzynarodowe, prawo zwyczajowe, obrzędy domowe i plemienne; q) Mowę (jej początek, rozmaitość języków, wysnuwane z powinowactwa mowy wnioski o pokrewieństwie ludów, a w Ludoznawstwie szcze-gółowem opisy języków poszczególnych i wskazówki styczności międzynarodowej, oparte na zapożyczaniu wyrazów; o) Pojęcia o święcie i o samym sobie: wyobrażenia o początku, przyczynach i związkach wszeoh zjawisk widomych i umysłowych; o istotach nadludzkich, duchach, bóstwach;

o duszy i jej nieśmiertelności; sposób, w jaki składana bywa cześć istotom nadprzyrodzonym, czyli kult i obrzędy religijne; d) początki i rozwój Sztuki i Wiedzy, więc twórczość artystyczną od najwcześniejszych jej objawów, wyrażającą się w zdobnictwie (ciała, siedzib) i w utworach niepisanej literatury ludowój (pieśni, podania i t. d., czyli folklor), w melodyaoh śpiewanych i grywanych, wreszcie; e) Kunszt» i Nauki, od najpierwszych zaczątków, więc sztukę leczenia, wiadomości ze wszeoh gałęzi wiedzy, ile się rozwinęły z mitologii pierwotnej, ogólne zasady prawne, polityczne, socyologiczne, racyonalniejsze pojęcia o przyrodzie i t. d. Łudoznawstwo szczegółowe zaprząta się temiź samemi poszukiwaniami, co ogólne, tylko, zakreśla sobie daleko ciaśniejsze kręgi i może np. obrać za przedmiot opis jednej wsi tylko, albo też jednego tylko objawu życia, czy to materyal-nego, czy duobowego. Jak w każdej nauce, tak i w Ludoznawstwie, obrobienia monograficzne stanowią główny zasób wiedzy i umożliwiają budowanie szerszych i ogólniejszych poglądów i teoryj,

i przerobionem w 3-em wydaniu pięciotomowem od r. 1838) pierwsze podwaliny umiejętności tej założył i otworzył drogę następnym, nader licznym pracownikom. Kończące się stuleoie było świetną epoką dla Ludoznawstwa; nauka ta rozrosła się w oiągu nieoałych lat stu do niedającyoh się okiem ogarnąć rozmiarów; ogromna ilość podróżników, niezliczone osady Europejczyków po całym świecie, mnóstwo muzeów etnograficznych i czasopism, poświęconych tej umiejętności, rozszerzyły dziedzinę jej do niezmierzonego ogromu. Szczegółowe dzieje Ludoznawstwa czytelnik polski poznać może w pracy T. Achelisa, przełożonej przez W. Karło-wiczównę w „WiBły“ tomie V i w oddzielnej odbitce; dzieło to Achelis rozszerzył i wyduł znowu r. 1896 p. t. „Moderne Völkerkunde“ w Sztutgar dzie. Skromne dzieje Ludoznawstwa u nas stre-cił J. Kopernicki w artykule swoim „ Etnografia“ -w „Encyklopedyi wychowawczej“ 1885; dopełnienia, dotyczące doby najnowszej, znajdują się w odczycie niżej podpisanego, drukowanym w „Sprawozdaniach“ Zjazdu lwowskiego r. 1894. Nie wdając się w Bzozegóły, wymieniamy tutaj nazwiska pisarzy, pod któremi ozytelnik znajdzie tytuły prac ludoznawczych u nas: Kołłątaj, Woronicz, Czerwiński, Czarnowska M., Czarnocki, Gołębiowski Łukasz, Wójcicki, Wacław z Oleska (Zaleski), Lipiński K., Łoziński, Pauli, Berwiński, Łyskowski, Gregoro-wicz, Konopka, Zejszner, Delavaux, Witwicki So-fron, Brzozowski K., Czeczot, Juoewicz, Zienkowicz, Staniewicz, Tyszkiewicz E, Gliński, Kulikowski, Izopolski, Podbereski And., Marcinkowski (Nowosielski), Kolberg O., Kozłowski K., Roger, Gloger, Janota, Juszkiewicz, Malinowski Luc., Siarkowski, Kętrzyński, Zawiliński, Matusiak, Mâtyâs, Rokossowska, Wierzchowski, Udziela S., Kopernicki Iz., Grajnert, Petrów, Ulanowska, Gralewski, Ciszewski Stan., Kosiński, Bykowski, Żuliński, Piątkowska (Kuuzborska), Z. A. Kowerska (Rzędzina), Moszyńska, Popowski, Neyman, Gustawicz, Świętek, Ło-paciński (Lubicz) i inni. Pracownicy ci obrabiają głównie Łudoznawstwo krajowe; prac oryginalnych o etnografii ludów oboych, jak również podróżników umiejętnych, rzeo można, woale nie posiadamy. Z literatury ogólniejszej przyswojono u nas kilka zaledwie dzieł ważniejszych: Pesohla „Nauka o ludach“ 1876; (o przekładzie tak mówi Kopernicki: „dzieło popsute licznemi dodatkami z pracy Fr. Miillera, podanemi za własne; przekład bardzo nieumiejętny“); znakomity podręcznik ten wyszedł po niemiecku w 7-em wydaniu, opracowanem przez Riohthofena 1897. Do lepszych podręozników E. należy Fr- Miillera „Allgemeine Ethnographie“, (wyd. 2-e, Wiedeń 1879; tenże autor odznaczył się znakomitem opracowaniem ozęśei antropologiczno-etnograficznèj w opisie podróży naukowej fregaty Novara, drukowanym w Wiedniu 1869. Wymienić należy także: Brace „A Manual of Ethnology of the Races of the Old World“ (Londyn 1869); Berghaus „Die Völker des Erdballs* (2 tomy, Bruksella 1845—47); Latham „Descriptive Ethnology“ (2 tomy, Londyn 1859); Hellwald „Die Erde und ihre

Dzieje Ludoznawstwa są niedługie, bo umiejętna metoda ożywiła je dopiero w ostatnich dwóch stuleciach. Rzecz naturalna, że i Starożytni zajmowali się przy sposobności opisami ludów i jak He-rodota zwą ojcem historyi, tik też słusznie nazwać go można i rodzicem Ludoznawstwa opisowego; w pismach gieografów greckich znajduje się niemało wskazówek etnograficznych, jak również u Rzymian Cezar, Tacyt i Pliniusz starszy dużo podawali faktów ludoznawczych; ale u Starożytnych opisy tego rodzaju obywały się bez metody i krytyki, a do tego obszar świata małą cząstką tylko się im odsłaniał. W Wiekach Średnich żywiono się przeważnie baśniami podróżników i powtarzaniem wiadomostek ze źródeł klasycznych. Odkrycie Ameryki rozszerzyło widnokrąg świata i pojęć, leoz w literaturze dopiero w w. XVIII świtać zaczyna umiejętne traktowanie etnografii. Rozprawa Rumpfa „De hominibus, orbis nostri incolis" (Hamburg 1721) Btara się oczyścić wiadomości o ludaoh z naleciałości bajecznych i mitycznych i poczytywana jest za pierwszą krytyczną i z pewną meto dą skreśloną pracę ludoznawczą. Prawie jednocześnie jezuita francuski, Lafitau, ogłosił dzieło „Moeurs des sauvages Américains comparées aux moeurs des premiers temps“ (Paryż 1724), ważue ze względu na po raz pierwszy wypowiedzianą myśl szukania wskazówek o początku kultury i cywili-zacyi w sposobie żyoia i pojęoiaoh dziś żyjących ludów dzikich. Opisy przygód podróżników: Cooka,

Forstera i Chamisso dorzuoiły mnóstwo faktów do skarbnicy Ludoznawstwa i rozszerzyły widnokrąg poglądów. Zaczęto budować dzieje cywilizacyi i kultury, z początku nieco fantastycznie i tendencyjnie, jak np. Rousseau, Montesquieu, Voltaire, później z większym krytycyzmem, jak Klemm (1893) i Buckie (1868) i wielu innych. Za prawdziwego założyciela Ludoznawstwa umiejętnego poczytywać należy lekarza angielskiego, J. Pricharda, który w dziele swojem „Researches into the physical History of Mankind“ (1813, rozszerzonem Völker* (wyd. 4-te przez Ulego, Sztutgard 1897);

Gerland „Atlas der Ethnographie" (41 tabliea i tekst który, zmuszony do ucieczki z Elidy, z drużyną Lipsk 1876). Do najlepszych nowszych prac zali- i Epejczyków dostał się do Etolii południowej i tam* czyó należy: P. Ratzel „Völkerkunde* (wyd. 2-e, < tejsze niegreckie plemiona Lelegów, Knretów Lipsk 1894, w 2 tomach).— Z polskich źródeł, oprócz przekładu książki Peschla, wymieniamy: ulotne piBemko J. Rymarkiewicza „Krótki rozkład nauki o narodowości, ethnologią zwanej" (Poznań

1848); J. Popławskiego „Ciekawe obrazy z życia ludów* (Warszawa 1893, dziełko popularne); Nolla „ History a naturalna człowieka* (tłómacz. d-ra Fabiana, Warszawa 1894); L. Krzywickiego „Ludy, zarys antropologii etnioznej* (Warszawa 1893, po-równaj o tern „Biblioteka Warsz.“ 1894, I, 376—

i Hyantów bądź wyparł, bądź ujarzmił. Skutkiem nieprzyjaznego zachowywania się sąsiadów, oraz kojarzenia się z niegreckim szczepem góralskim, Etolowie coraz to bardziej oddalali się od innych plemion helleńskich, tak, iż w najpełniejszym rozkwicie cywilizacyi greckiej, w porównaniu z pobratymcami swymi, wyglądali jâk dzika, rozbójnicza gromada barbarzyńoów. Dopiero w macedońsko-rzymskim okresie występują i oni ozynnie w dziejach Grecyi. Miast w E-i było niewiele, najważniejsze zaś z nich: Termon, Kalidon, Pleuron i Chal-kis. W dzisiejszem królestwie Greokiem Etolia z granicząoą z nią od zachodu Akarnanią stanowi jeden nomos.—Etolowie od najdawniejszych czasów dzielili się na odrębne niewielkie gminy, które raz pierwszy podczas wojny LamijBkiej złąozyły się w związek Etolski (323 przed Chr.); uczestniczący w nim na początku jesieni t. r. zebrali się w Ter-monie na walne zgromadzenie, Panetolion zwane, jakie się później odbywały corocznie. W r. 280 większa ezęśó państw Grecyi środkowej przyłączyła się do związku Etolskiego, który walczył z Achaj • skim o hegemonię. Filip IV Macedoński r. 217 przymusił Etolozyków do pokoju w Naupaktos; ci wszakże w r. 211 sprzymierzyli się przeciw niemu z Rzymianami, lecz opuszczeni przez nioh, musieli go znowu prosić o pokój (r. 205); jednak wyglądali tylko dogodnej pory do odwetu, i gdy Rzymianie w r. 199 nową rozpoczęli wojnę z Filipem, zaraz po ioh stronie stanęli. Wsaelakoż i tym razem smntny spotkał ioh zawód, gdyż wódz rzymski, T. Quinûius Flaminius, pozyskawszy sobie związek Aohajski, r. 197 zawarł pokój w Filipem. Omyleni w nadziei na hegomonię w Grecyi, odstąpili r. 194 od swoich sojuszników i przyłączyli się do Antyo-cha Syryjskiego, kiedy ten w r. 192 wylądował był w Grecyi, mając rozpocząć wojnę z Rzymianami. Porażeni razem z nowym swym sprzymierzeńcem pod Termopilami (r. 191), Etolowie prosili po raz trzeci o pokój, lecz gdy zwycięzoy zażądali poddania się bezwarunkowego, dalej walczyć postanowili. Prokonsul Acilius Glabrio, potem konsul M. Fulvius uderzyli na nioh we własnej ich krainie. Etolowie bronili się wytrwale i walecznie, ale na wieść o poddaniu się Antyocha pod Magne-zyą i zdobyciu Ambrakii, ulegli i przyjęli podane przez zwycięzców warunki: musieli zrzec się ras na zawsze wszystkich tych miast, jakie od czasów Flaminiusza były im zabrane przez Rzymian, zapłacić 500 talentów, dać zakładników, zobowiązać się, że tylko wespół z Rzymianami będą wojnę prowadzili i t. d, Tym sposobem związek Elolski został ostatecznie zniszczony (189). Po owładnięoiu całej Grecyi przez Rzymian, E. stanowiła część prowincyi Aohai. Później August zaludnił Etolami założone przez siebie miasto Nikopolis, a znaczniejszą, drugą ich część, przesiedlił do Amfissy. Kraj wyludniony leżał pustką aż do czasów cesarza Konstantyna, który przyłączył go do prowincyi Nowego Epiru i oddał pod zarząd prefekta Illiri-

397); tegoż „Kurs systematyczny antropologii I,

Rasy fizyczne“ (Warszawa 1897). Wyborny artykuł J. Koperniokiego w „Encyklopedyi wychowawczej*, w odbitce p. t. „O etnografii i etnologii, ich przedmiot, rozwój i znaczenie naukowe* (Warszawa 1885).—Czasopisma ludoznawcze obce: „The Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland* (Londyn); „Zeitschrift für Ethnologie* (Berlin); „Zeitschrift des Vereins für Volkskunde* (Berlin); „Der Urquell, eine Monat-sohrift für Volkskunde“ (Lejda); „Revue mensuelle de l’école d’anthropologie de Paris“ (Paryż); „Mé-lusine” (Paryż); „Revue des traditions populaires*

(Paryż); „Wallonia, recueil mensuel de folklore*

(Bruksella); „Folk-Lore* (kwartalnik towarzystwa folklorystów, Londyn); „The Journal of the American Folk-Lore* (Boston i Nowy York); „Zeitschrift für österreichische Volkskunde* (Wiedeń i Praga); „Etnologische Mitteilungen aus Ungarn*

(Peszt); „Archivio per lo studio delle tradizioni po* polari* (Palermo i Turyn); „Óesky lid“ (Praga);

„Etnograficznyj Zbirnyk* (Lwów); „Etnograficeskoe Obozrôüie* (Moskwa); „Żivaja starina“ (Petersburg). Polskie: „Zbiór wiadomości do antropologii krajowej” (tomów 18, 1877—95), obecnie p. n.

„Materyały antropologiczno ■ archeologiczne i etnograficzne* (tomów 2, 1896 i 1897); „Wisła“ od r.

1887 tomów 12, Warszawa; „Lud, organ Towarzystwa ludoznawczego we Lwowie* od roku 1895,

Lwów.

J. K.

Etoges, miasteozko w departamenoie francuskim Marne, okręgu Epernay, na zachód od miasta Chalons s. M., w okolicy pagórkowatej, starożytny kościół z XII wieku, piękny zamek; około 1000 m-ców. Tu Napoleon I odniósł zwycięstwo nad Prusakami i Rossyanami pod Blüoherem, d. 14 lu-

tego 1814 r.

And S.

Etolia, tak się zwała w starożytności kraina, położona w części zachodniej Hellady, między Akarnanią, ziemią Dolopów, Tessalią, Lokrydą i zatoką Koryn-cką. Na wybrzeżach i nad rzeką Aoheloos równa i żyzna, w środku dzika, górzysta i okryta lasami. Główne jej rzeki: Acheloos (Aspropotamos) i Euenos (Fidarys); jeziora: Hyrya i Trychonis. W lasach górskich, jak podają Herodot i Arystoteles, gnieździło się mnóstwo najdzikszych zwierząt, nie wyłączając nawet lwów; na rozległych łąkach w kotlinach jezior środkowych wypasały Bię piękne konie.— Nazwa Etolii pochodzi ol Etola, syna Eudymiona,

4, 4).

cum.— Brandstäter „Die Geschichte des ätotlschen Landes”.

Etologia (z grec. ^Ooç, lub l'doę=zwyczaj, obyczaj, charakter, moralność 1 Xôfoç) tak J. Stuart Mili proponował nazwać naukę urabiania charakterów, możliwą, według niego, w obecnym stanie naszej wiedzy w dziedzinie psychologii pozytywnej („System of logic raciocinative and inductive", księga IV rozdział 5). Inni pod tym wyrazem rozumieją etykę, a zarówno opisanie, study um, obyczajów, zwyozajów, charakteru, na-wyknień, bądź jednego człowieka, bądź oałego narodu.    *

wiał Imu corocznie grobową obiatę (Pauz. V,

K. K.

Eton, miasto w angielskiem hrabstwie Buckingham, o 30 km. na zachód od Londynu, na lewym brzegu Tamizy, wprost Windsoru, który leży na prawym brzegu, i z którym E. łączy się za pomocą murowanego mostu; około 4 000 m-oów. Sławę swoją zawdzięcza E. tutejszemu kollegium, (Eton College); jest to najpierwsza ze szkół średnich w Anglii. Założył ją w r. 1440 Henryk VI i bogato uposażył. Ogół gmachów szkolnych czyni wrażenie twierdzy lub obronnego klasztoru: wewnątrz murów okalających zakład znajduje się

-----

<r_

as

rife

It

li _ -j

si;

•••• Mj

-V: -v’;.

liisŁs

•y

Wmmm

i:

iürifi

~=Ei

• Jïgyl

«-i

..

wm

,,

Ki

I«- -

MüsiÉIÏ

a*- i

jlggll

i ,V y. •

il

ft®

Br v

Fig. 192. Kollegium w Eton.

$ Etolos AitcoXôc. — 1) Syn Endymióna, króla Elidy, i Neidy albo Hyperyppy, córki Arkasa; brat Peona i Epejosa, a ojcieo Pleurona i Kalidona. Po Epejosie objął on panowanie nad Elidą; ale ponieważ był jednym z zabójców syna Foroneusowe-go, A p i s a (ob.), wyrzuconym został przez jego synów i przeszedł do kraju Kuretów, któremu nadał miano E t o 1 i i. Tak o nim opowiada Apol-lodor (I, 7, 6). — 2) Syn Oksyla i Pieryi, za-młodu zmarły, pochowany w Elidzie, pod bramą wiodącą do Olimpii. Gimnazyarcha z Elidy spra-kilka dziedzińców, kościół z piękną kaplicą i kilkanaście budowli, wzniesionyoh przeważnie w surowym, pozbawionym ozdób gotyku. Na czele in-Btytuoyi stoi przełożony (provost), mający do pomocy zastępcę swego (viceprovost) oraz 10 deputatów od uniwersytetów w Oxfordzie i Cambridge i od innyoh wyższych zakładów naukowych (fellows). Osoby te tworzą razem radę szkolną (governing body). Właściwe nauczanie zostaje w ręku dyrektora (headmaster) i 50 nauczyoieli (tutors). Uczniowie dzielą się na dwie kategorye: scholars,

And. S.

1870 r.

Dr A. P.

And. S.

And. S.

w liczbie 70, zostają na koszoie zakładu, i o p p i-dans w liczbie około 900. Ci ostatni należą do nąjpierwszych rodzin angielskich i mieszkają na koszt własny n profesorów lub u osób prywatnych. Materyalne środki zakładu pozwalają mu tworzyć liczne stypendya dla zdolniejszych scholars, celem wysłania ich dla dalszych studyów do Oxfor-du lub Cambridge. Każdy uczeń, bez względu na to, soholar, czy oppidan, jest przez pierwsze dwa lata fag, t. j. sprząta pokoje i usługuje starszym. Przestrzegana jest ścisła karność, prostota w ubraniu i pożywieniu. Tak nauczyciele, jak i uczniowie nossą strój jednakowy: czarny płaszcz, podobny do mniszego habitu, oraz specyalne pokrycie głowy ęgown, cap). Corocznie w dniu 4 czerwca odbywa się wielka uroozystość szkolna. Wogóle biorąc, kollegium w E. nie jest szkołą w nassem zwykłem rozumieniu tego wyrazu, ale raczej instytucyą wychowawczą, msjącą na celu dostarczenie krajowi dzielnych pod każdym względem ludzi, myślących i czująeyoh po angielsku, kochających porządek, samodzielnych w sądzie, szanujących opinię publiczną i posiadających rzecz rzadką —silny charakter. Dlatego też obok właściwej ntsu-ki książkowej, zwróconą jest baczna uwaga na ćwiozenia fizyczne: uczeń tyleż czasu prawie spędza na ławce szkolnej, co i na wolnem powietrzu, a to bez względu na porę roku. Gra w p ł-kę i krokieta, pływanie, fechtunek, wioślarstwo, wyśoigi i t. p. mają w programie szkolnym takież samo miejsce, jak nauka matematyki lub łaciny, a system taki trwa od samego niemal założenia szkoły.

Etrépagny, miasteczko w depaitarnencie francuskim Eure, okręgu les Andelyp, przy drodze żelaznej Elboeuf - Beauvais, pamiętna zwycięstwem Francuzów nad oddziałem wojsk saskich, który tu poniósł dotkliwe straty dnia 29 — 30 listopada

And. S.

Etretat, miasto w departamencie francuskim Niższej Sekwany, okręgu Le Bâvre, nad kanałem La - Manche; kąpielisko morskie, o 27 kilometrów na północ od Hawru, w ładnej zalesionej okolicy. Fala silna, brzegi urwiste, dno morskie kamieniste. Urządzenia kąpielowe dobre, nadto łazienki do ciepłych kąpieli z wody morskiej; zjazd gości dość liczny, pobyt nie drogi. Sezon od 15 czerwca do 15 wrzt śnią. Stacja kolejowa w Fécamp na drodze żelazmj Rouen - Fécamp. Do Paryża 6 godzin koleją.

Etropol, E t r o p o 1 j e, miasto w bułgarsk m okręgu Sofii, nad Małym Iskeiem i na północnym stoku Bałkanu, nazywanego Etropolskim, u stóp góry Baba (1794 m.); miało niegdyś większe znaczenie, gdy tędy wiodła przez góry główna droga, którą dziś poprowadzono nieco dahj na zachód (Orchai je - Taezkis); wyrób skór; około 3 500 m-ców. — W ostatniej wojnie turecko - ros-Bjjakiej generał flurko zdobył E. d. 24 listopada 1877, umocnił go, a następnie, po nporczywej walce z Turkami, przeszedł Bałkau 25 — 30 grudnia t. r. i podążył ku Sofii.

Etruria, osada fabryczna w angielskiem hrab-stwïe Stafford, ze słynną fabryką porcelany, założoną przez Wedgwooda 1771 r. (wynalazca pyro-metru), oraz z odlewniami żelaza i fabrykami machin; przeszło 5 000 m-ców.—E. leży w pobliżu miasta Newcastle under Lyme.

Etrurya (później T us cia, skąd nazwa Toskanii—przez Greków zwana „Tyrrheuia“), kraina starożytnej Italii, nad morzem Tyrreńskiem, okolona na północy i północo-wschodzie łańcuchem Apeninów, na wschodzie i na południu Tybrem. Główną rzeką jej był Arnus (Arno). Kraj zalegają pasma wzgórz, będące w części przedskokami Apeninów, w części samotn e stojącemi wyniosłościami (jak wysoka na 740 metrów góra wapienna Soraote), między któremi rozściełają się urodzajne, obficie zroszone, doliny. Cała południowa część E-i nosi ślady wulkanicznego pochodzenia: liczne jeziora, jak Lacus TrasimenuB (Lago di Perugia), Lacus Volsiniensia (L di Bolsena), Lacus Sabatinus (L. di Bracciano), Lacus Vadim oni s (L. di Bassano), wypełniają tam wygasłe i zapadłe kratery. Klimat, zwłaszcza we wschodniej częćci, łagodny i zdrowy; atoli i wybrzeże na zachodzie, gdzie dziś szerzące zarazę „maremmy“, posiadało za czasów niepodległości Ei gęste zaludnienie i było zsjęte pod grunta uprawne. Z płodów roli wymienić należy przede-wszystkiera klnzyński orkisz („far*), z którego przyrządzano narodową potrawę etruską, gęstą zupę mączną »puls*; dalej len, wino, oliwę. Również chów bydła, rybołówstwo i myśliwstwo stanowiły ważne źródła wyżywienia się. Lesiste stoki Apeninów dostarczały wspaniałego budulcu na mieszkania i okręty. Z bogactw mineralnych dobywano w wielkiej ilości żelazo (na wyspie II va t. j. Elbie), miedź (pod Vola terrae) i ołów, zawierający znaczną domieszkę srebra; natomiast z kopalni marmuru (w Luna) użytkować poczęto dopiero w pćźaiejszyoh czasach. Znakomitsze miasta E-i, o których rozległości świadczą w części dziś jeszcze ruiny otaczających je niegdyś murów, były: na północy, w dolinie Arna, Pisae, Faesulae (Fiesole) i wysoko nad doliną Tybru położone Arret i urn (Arezzo); w środkowej E-i: Volaterrae (Volterra), Populonia, Rusellae, Vetulonia, Cortona, Perusia (Perugia), Clusium (Cbiusi), miasto portowe Telamon, Volsinii i Falerii; wreâïcie na południu potężne V ei i, które współzawodniczyło długi czas z Rzymem, tudzież wielkie miasta handlowe: Caere, którego portem były Pyrgi, Tarquinii i Voici z poitem Cosa.—E-ę zamieszkiwali Etruskowie albo Tuskowie (sami oui zwali się Ra ze nami), lud, zarówno co do języka, jak obyczajów i religii, odmienny od właściwych Italików. Wytworzył on wszakże bogatą kulturę swoistą i wywarł wielki wpływ na rozwój cywilizacyi Rzymu. O pochodzeniu Etrusków toczono spory już w starożytności. Dyouizyusz z Ha-likaruasu uważał ich za ludność tubylczą, pomimo, że sami oni mieli się w Italii za przybyszów. Hel-lanikos zrobił z nich Pelazgów. Według Herodota i wielu innych pisarzów byli to potomkowie wychodźców z Lidyi, którzy pod wodzą Tyrrhenosa (stąd „Tyrrhenia* i „Tyrrhenowie“) przywędrowali morzem do Italii. Auty slides z Aten usiłował pogodzić obie tradycye, przypuszczając, źe Pelazgowie, wygnani z krajów greckich, przyłączyli się do towarzyszy Tyrrhenosa. Badania późniejszych uczonych, nie wyłączając współczesnych, zagmatwały bodaj tylko więcej kwestyę sporną: zaliczano Etrusków kolejno do wszystkich niemal ras znanych. Antropologowie, którzy dokładnie wymierzyli wszystkie czaszki, znalezione w grobach etruskich, poprzestali jedynie na orzeczeniu, a raczej na przypuszczeniu, że ludność E-i była bardzo mieszaną. Z jakich jednak pierwiastków składała się ta mieszanina—pytanie zostaje do dziś dnia otwartem i, zdaje się, dopóty nie będzie rozstrzygniętem, dopóki się nie uda zbadać należycie języka etruskiego, jak zbadano np. język Egipcyan lub Assy-ryjczyków. Żadne próby, czynione w tym kierunku dotychczas, nie uwieńczyły się powodzeniem. Dowiedziono wprawdzie dość blizkiego powinowactwa alfabetu Etrusków z pismem f^nickiem, wykazano zmiany, jakim uległ on pod wpływem greckim, zebrano trochę danych z fonetyki, domacano się wreszcie znaczenia kilku czy też kilkunastu wyrazów, atoli język sam nie przestał być zagadką. To też dziś z równą słusznością możemy przyjąć twierdzenie Stichela (1859), który język etruski zalicza do rzędu jęz. semickich, jak i Cors-sena („Ueber die Sprache der Etrusker“, Lipsk 1874— 75, 2 t.), upatrującego w nim język indo-germański, a nawet italski, albo Deeckego (w nowem wyd. dzieła O. Miii 1er a „Die Etrusker“, Stuttgard 1877), który dopatrzył się w nim pokrewieństwa z językiem fińskim. Głównym pomnikiem języka Etrusków jest, jak dotąd, t. zw. napis peruzyjski, znaleziony w r. 1822 w Pe-iugii; inne, choć jest ich pokaźna liczba, nie posiadają wielkiej wartości, jako zbyt krótkie. Charakterystyczną cechą odcyfrowanych dotychczas wyrazów etruskich jest niezwykłe nagromadzenie w nich spółgłosek, jak np. Elchnstre (Aleksander), Clutrnsta (Klitemnestra), Alcsti (Alkestis, Alcesta) i t. p.

Dzieje Etrusków są nam bardzo mało znane, jakkolwiek lud ten pozostawał w ciągłej styczności z Grekami i Rzymianami. Nie wiemy, do jakiej epoki odnosi się ich usadowienie się w Italii i czy przybyli tu morsem, czy też wespół z innymi ludami italskiemi stoczyli się z Alp Retyckich. N e posiadamy do ich historyi żadnej daty chronologicznej z okresu, poprzedzającego wiek V przed Chr. A właśnie na ten okres, na lata 800—450 przed N. Chr., przypada największy rozkwit potęgi Etrusków. Panowanie ich rozciągało się wówczas nie tylko na kraj pomiędzy Arnem a Tybrem, lecz obejmowało także większą część niziny Padu, zaś na południa Latium i Kampanię. Mantna, Mel-pum, Felsina (Bolonia), a prawdopodobnie Adrya i Rawenna były to miasta etrußkie. W Kampanii Etruskowie, według Strabona, założyli federacyę dwunastu miatt, na wzór takiejźe w E-i właściwej. Stolicą związku była Kapua, zwana przez Etrusków Kelturnum. Kiedy mianowicie dokonany został przez nich podbój Kampanii—trudno dokładnie określić. Jedni odnoszą fakt ten mniej więcej do r. 800, drudzy—do r. 500. Data ostatnia, zdaje się, jest wiarogodniejsza.—Etruskowie byli śmiałymi żeglarzami i długi ezas panowali niepodzielnie na morzu, które od nich otrzymało nazwę „tyrreńskiego“. Wyspa Elba należała do nich; mieli swoje osady na Korsyce i w Sardynii. Ich imię, Tursza (T. XVII sir. 855), figuruje na listach korsarzy śródziemnomorskich, którzy najeżdżali Egipt za czasów Sitiego I i Ramzesa III; wszelako niewiadomo, w jakim stopniu ci Tyrrenowie XIV i XIII wieku mogą być utożsamiani z Etruskami. To pewna, źe już w VIII wieku prowadzili rozległy handel morBki, obok którego trudnili się, jak wszystkie zresztą żeglarskie ludy starożytności, korsarstwem; piraci etruscy długo byli postraohem Greków, zwłaszcza kolonij greckich w Sycylii i dolnych Włoszech, dopóki tyraa syra-knzański, Hieron, nie zadał w roku 474 marynarce etruskiej śmiertelnego ciosu. Odtąd nie podźwignę-ła się już nigdy. W roku 453 flota syrakuzańska mogła też bezkarnie spustoszyć wybrzeża Korsyki, Elby oraz samej E i i wrócić z ogromnym łupem. Napróżno w r. 414 Etruskowie wiązali się z Ateń-caykami w ich wyprawie do Sycylii: Dyonizyusz Starszy w 30 lat potem dał się im straszliwie we znaki. Potęga ich na morzu była ostatecznie złamaną. Równocześnie zaczynają traoić swe przodownictwo i na lądzie italskim, do czego głównie się przyczynił brak spójności między pojedyńczemi częściami, z jakich się składało państwo etruskie, zbytek w życiu i zniewieściałość klas rządzących. Na północy Gallowie najechali dolinę Padu—prawdopodobnie jeszcze około VIII stulecia; stopniowo posuwając się ku Adryatykowi, rugowali oni Etrusków, aż wreszcie całkiem wyparli icb stamtąd. Stało Bię to dopiero na początku IV st., wiemy bowiem, źe Melpum opierało Bię Gallom do r. 396. W tym samym czasie Rzym zdobył Veii, Samaici ujarzmili Kampanię. Dni niepodległt ści etruskiej były policzone. Pierwsze stosunki Etrusków z Rzymianami sięgają czasów założenia tego miasta; podanie mówi o wojnach Romulusa, Tullusa Hosti-liusa i Anka Marcyusza z sąsiadami na północy. Tarkwimusz Stary miał być Etruskiem, rodem z miasta Tar qui ni i (Grecy zrobili zeń następnie Koryntczyka, który wywędrował do E-i), Sarwiusz Tulliusz pochodził również z E i. Tym książętom etruskim Rzym zawdzięcza znaczny wzrost swej potęgi i doniosłe reformy wewnętrzne; przez nich też podjęte zostały wielkie budowy, jak Cloaca maxima i świątynia Jowisza na Kapitolu. Strącony z tronu Tarkwiniusz Pyszny miał pobudzić etruskiego lubumona (króla ?), Porsenę z Clu sium, do podniesienia oręża ua Rsym. Porsena opanował miasto i ujaizmił Latium, został jednak wkrótce potem przez Laty nów i Greków z Cumae pobity na głowę pod Arycyą (506). Cała ta history a Rzymu w VI wieku świadczy o dominują-cem stanowisku Etrusków w Italii środkowej; być może, iż w tej właśnie epoce, parci od północy przez Gallów, zdobyli oni Kampanię. Po porażce

Porseny przez dłuższy czas nie było wojen pomiędzy Rzymem a Etruskami; kiedy zaś w r. 483 kroki nieprzyjacielskie się wznowiły, to tylko z mia stem sąsiedniem, Vôii. Walka z tym potężnym grodem trwała blizko sto lat i zakończyła się zdobyciem jego, po dziesięcicletniem oblężeniu, przez Kamilla (396). Miasto, którćmu inne grody etruskie odmówiły wszelkiej pomocy, ponieważ zachowało ono ustrój monarcbiczny, zostało zburzone. 30 lat przedtem u'egły takie nuż losowi, z powo du drobnego sporu pogranicznego, etruskie Fide-nae (426j. Upadek Wej utorował drogę panowaniu Rzymian nad E ą. Kolejno zdobywają oni Kapenę i Falerii i oblegają Voisin». Najazd Gallów, aczkolwiek ciężko dotknął i E ę, odroczył na kilka dziesiątków lat chwilę stanowczą. W r. 351 miasta etruskie (Volsinii, Tarquinii i inne) zawarły z R?ymem rozejm na lat czterdzieści, który, zdaje Bię, dość śiiśle był przestrzegany. Po upływie tego czasu Etruskowie, pojmując grożące irą nie bezpieczeństwo, sprzymierzyli się przeciwko Rzymowi z Samnitami. Zostali zwyciężeni. W r. 310 wojsko rzymskie przedarło się przez las Cyminij-ski, który mieszkańcy środkowej E-i uważali za niepodobną do przebycia zaporę, i wkroczyło w samo serce tego kraju. Arretium, Cortona i Pe-rusia pośp:eszyły zawrzeć pokój; wojska innych miast zostały pobite nad jeziorem Wadimońskiem przez

Q. Fabiusa Maximuaa. W latach następnych zwycięskie legiony rzymskie docierają do murów Ri-sellae i Volaterrae. Podczas trzeciej wojny Sa-mnickiej Etruskowie związali się znowu z Samnitami, Umbrami i Gallami Senońskiemi przeciwko wspólnemu wrogowi i nawet znieśli jedną armię rzymską; atoli klęska pod Sentinum w Umbryi (295) rzuciła ich niebawem wraz ze sprzymierzeńcami pod stopy R?ymu. Pojedyńcze miasta, jak Voici i Vclsioii, opierały się wprawdzie jeszcze dość długo, ale, pokonywane z kolei, musiały poddać się pod jarzmo rzymskie. Jeszcze jeden raz naród etruski zerwał się do walki (w r. 284—282), złączywszy się tym razem z Gallami (Bojami i Benonami), był to jednak już oBtatni jego wysiłek. Około r. 28u cała E. była już zupełnie podległa Rzymowi.—Pod rządami rzymskiemi Etruskowie zachowali przez dwa jeszcze stulecia swą odrębność narodową, swój język, obyczaje i religię, jak również swe instytucye municypalne. Zażywali dość szerokiej autonomii. Podczas drugiej Wojny Pu-nickiej, której widownią prze* pewien czas była E., pozostali wiernymi R?ymowi, co świadczy, iż nie byli niezadowoleni. Dochowali wierności i w wojnie ze sprzymierzeńcami, za co w roku 90 nadane im zostały przez „Lex Julia“ prawa obywatelstwa rzymskiego. Ale niedługo potem Sulla wydał walkę eksterminacyjną narodowości etruskiej, mszcząc się za czynne poparcie, okazane przez miasta etruskie przeciwnikowi jego, Maryuszowi. Kraj został oddany na pastwę żołdactwu; znakomitszych obywateli wytracono na rusztowaniach, lud w różne rozpędzono Btrony, a ziemię zabrano na skarb i rozdano koloniom wojskowym. Cezar i tryumwi-rowie prowadzili dalej dzieło zagłady, osadzając w E-i nowe gromady wysłużonych żołnierzy na miejsce wydziedziczonych i mordowanych bezlitośnie krajowców. Wojna Peruzyjska (r. 41) była ostatnim ruchem konwulsyjnym ludu etruskiego. Oszczędzony do tego czasu, zoBtał potem wytępiony w niespełna pół wieku i o jego zuiknięciu historycy rzymscy nie uważali nawet za potrzebne uczynić wzmianki. Język etruski dotrwał jednak zapewne do III wieku ery chrześoiańskiej.

0 ustroju politycznym E-i za czasów jej niepodległości birdzo szczupłe posiadamy wiadomości. Wiemy tylko, źa państwo etruskie, w ściąłem znaczeniu tego słowa, nie istniało wcale; był to raczej dość luźiy związek kilkunastu miast, które rządziły się niezależnie jedne od drugich. Raz do roku zbierali się przedstawiciele tyoh miast u progu świątyni bogini Woltumny (,Fanum Voltumnae“— prawdopodobnie w pobliżu jeziora Wadymoóskiego); atoli zgromadzenia te miały przeważnie, jeżeli nawet nie wyłącznie, charakter religijny. Składano tam wspólne ofiary i urządzano wspólne igrzyska, obierano najwyższego kapłana, i t. d.; bardzo być może, że przy tej okazyi porozumiewano się także i co do wspólnych spraw publicznych, wszelako uchwały tam zapadłe mogły chyba tylko wyjątkowo mieć moo powszechnie obowiązującą. Ustaliło się zdanie, że związek etruski obejmował dwanaście miast; gdy jednak obodzi o dokładne ich wyszczególnienie, historycy są w niemałym kłopocie, było bowiem w E-i samoistnych rzeczy-pospolitych miejskich znacznie więcej, niż dwanaście. Co się tycze organizacyi politycznej miast pojedynczych, to na czele ich stał pierwotnie książę, czy też król („Lars", „Larth"), którego miejsce zajęli następnie urzędnicy, obierani co rok z pośród członków rodzin arystokratycznych. Klasa rządząca tworzyła oligarchię duchowną t. zw. lu-kumonów („luoumones“ albo „lauchme“). Bardzo butna szlachta etruska lubiła pompę w ubiorze i oznakach zewnętrznych swojego stanu oraz swych godności; Rzymianie przyjęli od niej cały niemal swój ceremoniał urzędniczy, jak np.: likto-rów, apparytorów, krzesło kurulne ze słoniowej kości, »toga praetexta", wjazdy tryumfalne, i t. p. Popod tą warstwą panującą stała cała masa ludności, pozbawiona wszelkich praw politycznych; jej położenie nie było lepszem od losu Helotów w Spareie albo Penestów w Tessalii. Wyoiągają stąd wniosek, że była to pierwotna ludność um-bryjska, ujarzmiona przez najeźdźców, owych Ra-zenów, przybyłych z Lidyi albo z Recyi.

Religia Etrusków polegała na dualistycznem pojęciu pierwiastków złego i dobrego i niewiele miała wspólnych rysów z religią innych ludów italskich. Uległa jednak wcześnie wpływom greckim, gdyż niektóre bóstwa Greków zostały wprost wcielone w poczet bogów etruskich (np. Bakchos), niektóre zaś podstawione na miejsce dawnych bóstw narodowych, które charakter swój przez to całkiem utraciły. Bogowie Etrusków dzielili się na dwie klasy: na najwyższych, czyli ukrytych, których Jowisz zapytywał, ilekroć chciał zwiastować błyskawicą zniszczenie albo zmianę istniejącego porządku rzeczy, i na bogów drugorzędnych (w liczbie dwunastu), którzy stanowili stałą przyboczną radę Jowisza (po łacinie zwani „Dii Consentes*). Do właściwych bóstw etruskich są zaliczani: Ver -tumnus— bóstwo, oznaczające, jak się zdaje, przemiany w naturze; Nortia—bogini losów; t. zw. przez Riymian V ej o vis albo Vedius, zły Jowisz, którego nazwa etruska jest nieznana; posępny Summanus; bóstwa świata podziemnego: Man-tus i Mania obok Man ów (dusz zmarłych); Vol-tumna—bogini świątyni związkowej; życiodajna Mater Matuta (bogini porodu) ze słynną świątynią w Caere; Menerfa albo Menfra (bogini błyskawicy), która w Rzymie pod wpływem greckim przeobraziła się w Minerwę; Lary, których nazwa i pojęcie zachowały się w Rzymie i t. d. Wyobrażenia religijne Etrusków nie były tak pogodne, jak u Hellenów; przeważały w nich smutek i trwoga. Królestwo umarłych ukazywało się im ze strasznej strony, jako miejsce udręczenia. Są jednak i mniej ponure obrazy życia pośmiertnego, jak na sarkofagu w Vulci (t. IV, fig. 353). Zwłoki palili (t-źe, fig. 352) Mieli krwawe obrzędy, w liczbie których nierzadkiem było składanie ofiar z ludzi. Umieli dużo opowiadać o tajemniczym święcie duchów i znajdowali upodobanie w mistyce liczb. Ten rys ich doprowadził do rozmaitego rodzaju instytucyj i ceremonij, mających na celu zbadanie woli boskiej, skutkiem czego E. stała się ziemią obiecaną wieszczbiarstwa i kabalistykl we wszelkich postaciach. Wróżono z lotu ptaków („au-gurium*), z żeru świętych kur, ze zjawißk niebieskich, zwłaszcza błyskawic, z trzewi zwierząt, składanych na ofiarę („haruspicium“). Za ojca tej Bztuki wróżbiarskiej uchodził bożek, imieniem Tages, wyobrażany w postaci dziecka o siwych włosach, który, znaleziony w brózdzie na polu, objawił tajemnicę lukumonom. Tak zwane „księgi Tagesa“ były źródłem mądrości etruskiej, której uczono w osobnych szkołach i którą—jako opartą na wspólnej wierze w przeznaczenie—przyswoiły sobie następnie inne szczepy italskie.

Etruskowie, jak już zaznaczyliśmy wyżej, rozwinęli bogatą kulturę, której szczątki dotrwały jeszcze w grobowcach ich grodów cmentarny oh (t. IV, tablica Archeol. klasycznej fig. 351). Rolnictwo mieli kwitnące; dzięki swym robotom kanalizacyjnym i irrygacyi potrafili pozyskać dla uprawy pustynne przedtem obszary; w sztuce inżynierskiej, zwłaszcza budownictwie (ob. Architektura etruska, t. IV, tabl. IV) poczynili ważne ulepszenia. Przemysł rękodzielniczy oraz handel, zarówno morski, jak lądowy (z E-i od najdawniejszych czasów prowadziła droga handlowa przez Alpy na Półaoo) był bardzo rozwinięty. Głównemi artykułami wywozu były, oprócz płodów rolnych, wytwory sztuki i rzemiosł, między któremi zażywały szczególnej sławy etruskie obuwie (t. IV fig. 368) i kunsztowne wyroby z bronzu. Z nauk świeokieh Etruskowie uprawiali z powodzeniem medycynę, historyę naturalną, astronomię i zwłaszcza jako lekarze wysoko byli stawiani przez Greków. Wychwalana ich sztuka wyszukiwania wody i sprowadzania deszczu („aquaelicium“) polegała widocznie na głębszej znajomości natury. W rachubie czasu posługiwali się miesiącami księżycówemi. W jaki sposób miesiące księżycowe godzili z rokiem słonecznym—nie wiemy, zdaje się jednak, że ich lata były krótsze od naszych. Liczbę ubiegłych lat oznaczali, wbijając na początku każ lego września gwóźdź w ścianę świątyni Norcyi w Wolsyniach. Za podstawę numeracyi przyjęta była przez nich liczba 12.—O istnienia staro-etruskiej poezyi świadczy już poniekąd podanie, że objawienia bożka Tagesa były śpiewane; poza temi wszakże poematami religijne-mi Warron wymienia tragedye niejakiego Vol-niusa, fakt zaś, że w Faesulae i innych miastach były teatry, wskazuje, że wystawiano tam przynajmniej sztuki greckie w tłómaczeniu albo oryginale. Rytmika etruska musiała być oryginalną, albowiem w żadnym z napisów nie odkryto najmniejszego podobieństwa z rytmiką grecką. E-i zawdzięczali Rzymianie swą muzykę (jak wogóle znaczną część swej cywiliiaoyi) i stamtąd też brali swych śpiewaków. Flet był narodowym instrumentem muzycznym Etrusków; obok niego spotyka się na malowidłach etruskich i instrumenty strunowe.

Ł-

Fig. 193.

Sztuk/ p/ękne. Etruskowie zostawili niewielką liczbę rzeźb z kamienia, roboty dość miernej: są to lwy i sfinksy u wejścia do grobów, posągi bóstw, małe ołtarze w płaskorzeźbie i t. p. Rzeźby z bronzu były o wiele doskonalsze; znamy całkiem piękne okazy, jak Minerwa i Chimera (fig. 193) z A-rezzo (w galeryi florenckiej). Wszelako snycerstwo etruskie posługiwało Bię przedewszytkiem gliną, której używano do ozdabiania figurami fasad świątyń, boków i wieka sarkofagów. Te płaskorzeźby z gliny wypalanej, te Bceny z mitologii, świadczą o pewnej zręczności w wykonaniu i o tem, że artyście chodziło o prawdziwość. S/stuka stosowana była wysoko rozwinięta w E i: posiadamy bogaty zbiór monet, kamienie rznięte w kształcie chrabąszczy, które służyły jako amulety albo jako pieczątki, trony i rydwany, posążki metalowe; sprzęty domowe, trójnogi, dzbany, puhary, świeczniki (fig. 194), broń rozmaitego rodzaju, zdobne zwierciadła metalowe, pierścionki (fig. 195) naszyjniki i wszelkie tualetowe drobnostki. Wszystkie te wyroby, a szczególnie z bronzu, cieszyły się ogromnym zbytem i były poszukiwane, nie tylko w Rzymie, lecz

także w Gallii i Europie środkowej, a nawet w A-tenach za Perykiesa. Co się tycze okrzyczanej jak Rzymianie i inne ludy italskie, posługiwali się ceramiki etruskiej, to większość naczyń, figurują- dla oznaczenia wartości towarów sztabkami meta-cych w muzeach pod nazwą „waz etruskich“, jest Iowemi rozmaitej wielkości i kształtu, które ważo-z pewnością pochodzenia greckiego. W samej E-i no każdą rażą, gdy dokonywano czynności kupiec-od VIII aż do końca V wieku wyrabiano tylko biej. Sitabek tych znaleziono w wykopaliskach dwa rodzaje naczyń glinianych: najpierw popielnice E-i wielką ilość. Najdawniejsze monety etruskie (t. zw. „canppes“) z pokrywami w kształcie głów pochodzą z połowy Vl-go w.; ostatnie—mniej wię ludzkich, następnie naczynia (wazy) z gliny czar- cej z roku 200 przed Chryst., t. j. z czasu, kiedy nej („buccheronero“), niewypalone, ozdobione pła- Riymianie znieśli samoistne menniotwo etruskie, skorzeźbą, odgniataną w formach (ob. art. Cera    W tym okresie 3 i pół stuleci Etruskowie wybijali

Numizmatyka. Z początku Etruskowie, podobnie

mika t. XI, str. 306, fig. 117). W IV wieku monety złote, srebrne i broniowe, jedne według Etruskowie zaniechali tych wyrobów, a natomiast normy wartościowej monet syrakuzańskich i wielko-zaczęli sprowadzać w ogromnych ilościach wazy greckich, drugie—według systemu kolonij focejskich malowane z Greoyi, które w ciągu kilku pokoleń i korynckicb, inne wreszcie według normy asa kopiowali nieudolnie. Poczynając od III-go wieku lepiono w Tarquinii, Volaterrae, Caere i Aretium naczynia, znane pod nazwą etrusko-kampanij-skich, z polewą czarną i płaskorzeźbami. Do

Fig. 193. Moneta etruska bronzowa.

rzymskiego. Pewna ilość monet etruskich ma napisy, w których wyczytano nazwy miast następujących: Pupluna (Populonia), Velsa (Voici), Ve-tluna, Vatl (Vetulonia), Velathri (Volaterrae), Ch a (Clusium), Thezle (Faesulae), Tla (Telamon), Velzna (Volsinii), Peiresa (Perusia). Charakterystyczną cechą większości monet srebrnych jest to, że posiadają one stempel na jednej tyUo stronie; odwrocie jest płaskie i gładkie. Godła—przeważnie pochodzenia greckiego, a niekiedy wprost skopiowane z monet focejskich. Sztuki złote, znalezione zresztą w bardzo małej liczbie egzemplarzy, mają na stronie głównej głowę Apolllna, albo Artemi ly, albo lwa; na odwrociu—psa albo byka; niektóre—

ft

Fig. 194.

Fig. 195.

produkcyi artystycznej, najbardziej może oryginalnej, należą freski i cegły malowane, znalezione w grobach cmentarnych w Corneto, Cervetri (Caere), Chiusi (Clusium), Voici, Orvieto i Wejach, Widzimy wszelako i tu naśladowanie malowideł wschodnich i greckich. Styl na nich zrazu archaiczny, o ubogim kolorycie; na okazach późniejszych widać już więcej zręczności w wykonaniu, popra-wniejszy rysunek i pewną harmonijność linij; wreszcie malowidła z ostatniego okresu znamionuje styl o wiele swobodniejszy: artyści mają pewniejszą rękę, umieją nadać rozmaitość kolorytowi, wyrazistość w postaciach i perspektywę kompozycyi (sceny z mitologii greckiej i piekła etruskiego). Zarówno w malarstwie etruskiem, jak w sztuce stosowanej i architekturze, widzimy mieszaninę trzech pierwiastków: italskiego, wschodniego i greckiego, z których połączenia powstała cała cywilizacya etruska.

cv

Fig 197. Moneta etruska srebrna.

z zagadkowym napisem FELZV albo FELZPAPI. Sztuki srebrne mają najrozmaitsze godła: Chimerę, głowę Gorgony, głowę Hermesa, Heraklesa, Apol-lina i 4. d , dalej sowę, głowę byka, sfinksa, wieprza i t. p. Monety bronzowe są pospolite; największe są to olbrzymie krążki (dyskoi) soczewkowate, dorównywaj ąoe rozmiarami i wagą pierwotnemu asowi rzymskiemu. Posiadają na obu stronach godła wzięte z mitologii albo handlu morskiego Etrusków. Są nadto małe pieniążki bronzowe, mające na stronie głównej głowę murzyna, a na odwrotnej—słonia: jest to alluzya do najazdu Pyrrhosa, k‘óry przyprowadził z sobą do Italii słoni z ich kornakami afrykańskimi (280).

Głównemi źródłami do studyów nad Etru-

Hml,

Hml.

Etruskowie, ob. Etrnrya.

Etsch, ob. Adyga.

Etsohmiadsin, ob. Eczmiadzin.

Ett Kacper (* 5 stycznia 1788 w Bresing w Bawaryi — f 16 maja 1847 w Monachium), wirtuoz na organach i kompozytor muzyczny dzieł religijnych. E. był uczniem Schletta i Gratza. Od 1816 r. pełnił obowiązki organisty przy kościele św. Miohała w Monachium. Napisał około stu utworów z działa muzyki kościelnej: mszy, graduałów, cffartoryów, motetów, kantat, „Stabat Mater“. 4 Requiem, 8 Miserere i t. d.

Ettal, osada w prowinoyi Bawaryi Wyższej, okręgu G armiach, w pobliżu słynnego Oberammer-gau i rzeki Ammer, śród wąwozu górskiego (grzbiet Ammer); 878 m. nad p. m. — Klasztor Benedyktynów, założony w r. 1330 przez cesarza Ludwika Bawarskiego, zniesiony został w r. 1803; w zabudowaniach poklasztornych znajduje się dziś browar hr. Pappenheima.—Gotycki kościół tutej szy, z potężną kopułą, zawiera słynne na całą Bawaryę organy i ściąga licznych pątników z dalekiej okolicy.

Ettelbrück, osada w Wielkiem księztwie Luk-semburskiem, nad rz. Sauer, lewym dopływem Mo-zelli, i przy drodze żelaznej Luksemburg-Verviers; państwowy zakład leczniczy dla obłąkanych, idyo-tów i epileptyków, pod kierunkiem dra Adolfa Buffeta.

And. S.

And. S.

And. S.

Dr A. P.

skarai są, niezależnie od etruskich pomników, napisów i dzieł sztuki, zapiski i tradyoye zostawione przez Greków i Rzymian. Z pomiędzy dawniejszych źródeł rzymskich zasługują na uwagę »Annales“

Cinciusa i „Origines* Katona. Wolaterrańczyk Aulus Caecina, który żył za czasów Cycerona, napisał rozprawę „De Etrusca disciplina*, z której Seneka porobił wyciągi, Studyami nad języ kiem Etrusków zajmował się specyalnie gramatyk i historyk Verrius Flaccus, z którego Festus zaczerpnął większą część swych notatek. Cesarz Klaudyusz napisał dwadzieścia ksiąg His tor y i E-trusków, ale dzieło jego, niestety, zaginęło. Tro-chę ciekawych szczegółów dostarczyli starożytni kommentatorowie Eneidy.

Literatura: Inglirami „Monumenti etruschi“

(Fio*encya 1825; 10 t.); O. Müller „Die Etrusker*

(Wrocław 1828,    2 t.; nowe wyd. Doeokego,

Sztutgard 1877); A bek en „Mittelitalien von den Zeiten der jöcniichen Herrschaft nach seinen Denkmalen dargestellt“ (1843); „Musei Etrusci monu-menta* (Rjym 1842, 2 t,); Gray „History of E-truria* (Londyn 1843 — 1850 3 t); Dennis „The Cities and Cemetries of E^rury* (Londyn 1878, wyd. 2 gie, 2 t.); Desvergers „L’Etrurie et les Etrusques* (Paryż 1864, 2 t,); Tylor „Etruacon Researches* (Londyn 1874); G en the „Ueber den etruskichen Tauschhandel nach dem Norden* (Frankfurt 1874); J. N. Sadowski „Drogi Greków i Rzy mian przez porzecza Odry, Wisły, Dniepru i Niemna* w „Pamiętniku Akademii Umiejętn.” t. III str.

55—69) i osobno; Ghirardini „La Neoropoli an-tiohissima di Corneto - Tarquinia“ (1882); Deeoke i Pauli „Etruskische Forschungen und Studien“;

J. Martha „L’art étrusque“ (Paryż 1888); See man „Die Kunst der Etrusker* (Drezno 1891);

Pauli „Corpus inscriptionum etruscarum“ (1 sek-cya, Lipsk 1892).

Etrurya w history i nowożytnej (królestwo E-i). Traktatem lunewilskim z 21 marca 1801, zawartym pomiędzy Francyą a Hiszpanią, utworzone zostało z Wielkiego księstwa Toskańskiego królestwo E-i na rzecz księcia Ludwika parmeńskie-go, ożenionego z infantką Maryą Ludwiką, córką króla hiszpańskiego, Karola IV. Młodemu monarsze dodany został do boku, jako mentor, generał Clarke z tytułem miuistra francuskiego, 6 000 wojsk francuskich strzegło E-i w oczekiwaniu na przybycie korpusu hiszpańskiego. Ludwik I umarł w r.

1803, zostawiając tron czteroletniemu synowi swojemu, Ludwikowi II. Gdy regentka, Marya Ludwika, pozostawiona san ej sobie po odje ździe Clarke’a (1804), poczęła okazywać się zbyt powolną wobec kuryi rzymskiej, a nawet otworzyła dla okrętów angielskich port w Livorno, Napoleon postanowił ją usunąć i na mocy zawartego z Hiszpanią traktatu w Fontainebleau (23 peźdz. 1807) ofiarował regentce, jako kompensatę dla jej syna za stratę E-i—obietnicę utworzenia na rzecz jego królestwa Luzytanii Północnej z miastem Oporto, jako stolicą. Generał Reille zajął następnie E-ę, poczem królestwo zostało zniesione i wcielone do cesarstwa Francuskiego (1809).

A. Pol.

And. S.

Dr A. P.

Ettsnheim, miasto powiatowe w badeńskim okręgu Freiburskim, na krawędzi Szwarcwaldu i niziny Renu, nad Ettenbaohem; sąd powiatowy, gimnazyum realne, uprawa wina i tytoniu; do 3 600 m*ców. — W wojnie 30 to letniej zaszło tu kilka potyczek Bernarda Wej marskiego z Cesarskimi; w r. 1637 zdobyte przez Szwedów. Znany ze sprawy naszyjnika królowej, kardynał Rohan, przebywał w E-ie od r. 1790 — 1801. Tu także uwięziony został książę d’Eughien na rozkaz Napoleona I-go, d. 15 marca 1804. W pobliżu starożytne opactwo benedyktyńskie, Ettenheim-münster, albo Ettenmüuster, założone w VIII w., sekularyzowane w r. 1803.

Etterbeck, miasto w belgijskiej Brabancyi; stanowi przedmieście Brukselli, w stronie południowo - wschodniej; ma browary, garbarnie, farbiar-nie; jest jednêm z ulubionych miejso letniego pobytu Brukselczyków; liczy przeszło 17 000 m ców, przeważnie Flamandczyków.

Ettersberg, niewyniosłe pasmo na północ od Wejmaru, stanowi jedno z przedgórzy Lasu Tu-ryngeńskiego, opada łagodnie ku północy, a stromo ku południowi; środkowa rozpadlina (Teufelskrip-pe), dzieli go na Wielki E. na zacbodeie (481

m.) i Mały E. na wschodzie (342 m.). W E-skim lesie bukowym chętnie przebywał Harder.

Ettingen, osada w szwajcarskim kantonie Bazylei, niedaleko Bazylei, 541 m. nad p. m.; uzdrowisko klimatyczne, letnie schronisko i zakład serwatkowy.

Ettingshausen Andrzej, fizyk i matematyk-(* 1796 w Heidelbergu—f 1876 w Wiedniu). Stu-dyował filozofię i prawo w Wiedniu, a następnie,

S. K.

Na tejże zasadzie oparł swoją „PhyBiographie der Medizinalpflanzen* (Wiedeń 1862, z 294 wizerunkami w samodruku). Wydał nadto: „Photographisches Album der Flora Oesterreichs“ (Wiedeń 1864, z 173 tablicami fotografioznemi); „Beiträge zur Erforschung der Phylogenie der Pflan zenarten“ (tamże 1877—80, 7 zeszytów). Badania swoje nad roślinami kopalnemi stosował wielokrotnie do lepszego poznania obecnie żyjącej flory, mianowicie w pracach nad dziejami rozwoju flor rozmaitych (1873—Ib).

Ettingshausenia Stiehler (paleont.). Pod nazwą tą opisane zostały pewne szczątki liści dosyć dużych, ogonkowych, ząbkowanych, ku podstawie zwężających się, klinowatych lub rombowych, znajdujących się w młodszych pokładach kredowych Czech, Morawii, Saksonii, Harcu i Grenlan-dyi. Zdają się one należeć do rodziny pokrzy-

K. J.

K. J.

And. S.

jako pr£oznaczony do zawodu wojskowego, kształcił się w szkole bombardyerów; w r. 1819 został profesorem fizyki w Innsbruku, a w r. 1821 prof, matematyki wyższej w Wiedniu, u »czesne jego wykłady matematyki, wydane w r. 1827 w 2 t., wywarły wpływ doniosły na Btan tej nauki w uniwersytecie wiedeńskim. W r. 1834 objął E. katedrę fizyki, w r. 1848 przeszedł do akademii inżynierskiej i wykładał w niej przez cztery lata, aż do zamiany jej w szkołę inżynieryi wojskowej. W r. 1852 prowadził kurs wyższych nauk inżynierskich w instytucie politechnicznym i w tymże roku stanął u steru uniwersyteckiego instytutu fizycznego, gdzie pod jego kierunkiem przeprowadzono znaczną liczbę badań. W roku 1866 uzyskał emeryturę i otrzymał tytuł barona. Przez lat kilka był sekretarzem generalnym wiedeńskiej akademii nauk. Zbudował jedną z pierwszych machin magneto-elektrycznych i poczynił kilka odkryć w optyce. Największy wszakże rozgłos zjedcał mu podręcznik fizyki (1844, wyd. 4-e 1860), który silnie oddziałał na metodę nauczania fizyki; „Wykład fizyki* Urbańskiego jest w znacznej części na tern dziele oparty. Oprócz tego ogłosił: „Die kombinatorische Analysts“ (1826), „Die Prinzipien der heutigen PhyBik“ (1857); wraz z Baumg&rtne-rem opracował jego „Natuilebre* (wyd. 7-e 1842) i wraz z nim od r. 1826 do 1832 wydawał „Zeitschrift für Physik und Mathematik“.

Ettingshausen Konstanty, Freiherr von, paleontolog, syn Andrzeja, fizyka i matematyka, l* 16 czerwca 1826 w Wiedniu, gdzie też studyował medycynę a następnie botanikę); w 1850 roku, na zlecenie państwowego instytutu geologicznego, rozpoczął badania nad roślinami kopalnemi w Austryi i opracował mianowicie florę kopalną styryjską. W 1854 otrzymał katedrę botaniki i historyi naturalnej lekarskiej w Józefińskiej akademii wiedeńskiej, zaś w 1870 r. katedrę w Gracu, W latach 1878—80 badał bogate zbiory roślin kopalnych w muzeum Brytańskiem. Ponieważ rośliny kopalne liściaste występują przeważnie w postaci odcisków liści, według których oznaczać się dają, piaeto E. zajął się Bpecyalnie unerwieniem liści. Do działu tego należą jego prace: „Ueber die Nervation der Blätter bei den Oelastrineen“ (Wiedeń, 1857); „Die Blattßkelette der Apetalen“ (t-źe 1858); „Ueber die Nervation der Bombaceen” (t-że 1858), „Die Blattskelette der Dikotyledonen, mit besonderer Rücksicht auf die Untersuchung und Bestimmung der fossilen Pflanzen* (tamże 1861, z 95-u tablicami w samodrukach z natury); „Die Farnkiäuter der Jetzt weit zur Untersuchung und Bestimmung der in den Formationen der Erdrinde eingeschossenen Ueberreste von vorweitli-ohen Arten dieser Ordnuug nach dem Fiäohen-skelett bearbeitet“ (tamże, 1864, ze 180 tablicami w samodrnku znatury). W głównem swojem dziele o tym przedmiocie, wydanem razem z Pokornym: „Pbysiotypia plantarum auatriacarum“ (Wiedeń, 1856—1873, dwa tomy z 10-ciu tomami miedziorytów) stosuje on przeważnie samodruk przy otrzymywaniu wizerunków unerwienia liści.

wowatych (TJrticaceae).

Ettlingen, miasto powiatowe w badeńskim okręgu Karlsruhe, nad rz. Alb i na granicy Szwarcwaidu z niziną Reńską, przy drodze żelaznej Karlsruhe • Bazylea; sąd powiatowy, urząd leśny, seminaryum duchowne katolickie, starożytny i obszerny ratusz, zamek z pięknym parkiem; papiernie, wyrób tkanin bawełnianych, uprawa wina chmielu i owoców; przeszło 6 000 m-ców. W okolicy liczne wykopaliska z czasów rzymskich; między innemi znaleziono posąg kam euny Neptuna w roku 1480 i wmurowano go w gmach ratusza. E. należy do rzędu najstarszych osad nad Renem: jest prawdopodobnie kolonią rzymuką. Podczas wojen Trzydziestoletniej i o następstwo tronu hiszpańskiego ucierpiało wiele (1689 i 1734). Dnia 9—10 lipca 1796 Francuzi pod wodzą Moreau pobili na głowę Auetryaków pod areyksięcL-m Karolem.

Ettmüller Ernest Maurycy Ludwik, germanista (* 1802 w Gersdorf, pod Löbau, w Górnych Łuźjcach— f 1877 w Zurychu); ukończywszy stu-dya uniwersyteckie w Lipsku, habilitował się 1830 w Jenie, a w r. 1833 powołany został na katedrę literatury niemieckiej, naprzód do gimnazyum w Zurychu, potem zaś (w 1863) do uniwersytetu. Wydał wiele zabytków językowych z górnych i dolnych środkowych Niemiec, jak np. „Kunech Luarin“ (Jena 1829); „Sant Oswaldes Leben“ (Zurych 1835); „Heinrichs v. Meissen des Frauenlobes Leiche, Sprüche und Lieder“ (Kwediinburg 1843), „Frauen Helchen Süae* (Zurych 1846); „Heinrich v. Veldecke Eneide* (1852); „Orendel und Bride, eine Rune des deutschen Heidentums" (Zuryoh 1858); „Theophilus, der Faust des Mittelalters“, sztuka teatralna s w. XVI (Kwediinburg

1849); „Dat spił van der upstandinge“ (t-że 1850) i iu. W „Gudrunliedern* (Zurych 1841) starał się według metody, użytej przez Lachmana w rozbiorze krytycznym Niebelungów, wyłożyć epos e Gu-drunie. Cennem jest dziełem jego „Lexicon aoglosa-xonicum“ (Kwediinburg 1851); jednocześnie z tern wydał i Chrestomatyę anglosaksońską p. t. „Engla and Seaxaa scôpas and bôceras“ (t-ie 1850). W dziedzinie staroskandynawakiej literatury E. już wcześniej sił swych próbował w opracowaniu „Vaulu-

Ettner — Etyka.

(T, XXXVII,

Dr J. P.

Hogg.

trylogia: l-o) bohaterka przy śpiącym wodzn, 2-o) jej służebnica, 3-o) Judyta z głową Holofernesa. Jako pejzażysta odznaczał się E. szt rokiem, pro-stem, aie pełnem prawdy traktowaniem przedmiotu. Był on założycielem towarzystwa popierania sztuk pięknych w Yorku.—Gilchrift „Life and Letters of W. E." (Londyn 1855, w 2 tomach). * Etnda (franc. E t u dle) = ćwiczenie, studyum. W muzyce oznacza kompozycyę, przeznaczoną dla doskonalenia się w technice gry na instrumentach, bądź też w śpiewie. Dla każdej składowej cząstki techniki istnieją etudy osobne; jedne Błuźą do wyrobienia staccata, drugie legata, mne do wydoskonalenia trylów, gamm, oktaw i t. p. Istnieją także etudy »koncertowe*, wykonywane na koncertach przez wirtuozów, zazwyczaj trzymane w jednej z szerszych form muzycznych, posiadające treść głębszą i poetyczniejszą, an źeli zwykłe ćwiczenia. W każdym jednak razie mają charakter studyów technicznych, i jako takie, służą do wykazania sprawności techniki wogóle, bądź wyłącznie jednej z jej cząBtek składowych, do wykazania mistrzostwa w prowadzeniu melodyi, wzorowego wykonywania kompo/ycyi polifonicznej i t. d.

spy“ (Lipsk 1830) oraz w przekładzie Pieśni Eddy o Nibelungach (Zurych 1837), nadto zaś pnetłóma-czył z anglosaksońskiego pemat o Beowulfie (Zurych 1840). W dziele swem .Bandbuch der deutschen Litteraturgeschichte* (Lipsk 1847) E. dał wcale dobry, jak na owe czasy, przegląd literatury, obok tego zaś wydał z Liiningem Wypisy staro-skandy naw skie (Zurych 1861) i zbiór p. t. „Altnordischer Sagensohatz* (1870).    *

Ettner von Eiteritz (* w Głogowie na Szląsku w drugiej połowie wieku XVII-go), le karz i literat, którego koleje życia i czas śmierci nie są znane; sam on tytułował się cesarsko-rzym-Ekim i królewsko - polskim radzcą i lekarzem nadwornym. Od r. 1694 do 1715 wydał cały szereg dzieł, opisujących w formie powieściowej stan różnych gałęzi medycyny w różnych krajach Europy. Ramoty te poi względem językowym i obyczaj owym nie są pozbawioue wartości. — Por. o nim artykuł W. Strickera w R Virchowa »Archiv für patbol. Anatomie etc* str. 131).

Etto (Ecto) włoskie przekształcenie quasi greckiego s/to, urobionego z sxaxôv = sto, w miarach metryczn) cb, np. Ettaro=Hektar, Ettogramma = Hektograru, Ettolitro = Hektolitr i t. d.

Ettrick, E. Pen, wyniosłość w południowej części szkockiego hrabstwa Selkirk, 680 m.; z jej stoków spływa strumień E , będący prawym dopływem rzeki Tweed i płynący malowniczą, w dobre pastwiska obfitującą, doliną. — Pasterz z E. (Ettrick Shepherd), znany poeta angielski James

And. S.

Ettringit (mineral.). Nazwę tę nadał Johannes Lehmann delikatnym jedwabistym igiełkom (słupkom sześciokątnym), występującym w wapiennych sekrecyach w lawie z Ettringeńskiego Bel-lenbergu nad jeziorem Laach w Prusach nadreń skich. C wł. 1.150. Rozbiory jego dały: 27.27 wapna, 7.76 glinki, 16.64 kwasu siarczanego, 45.82 wody, z czego wynika wzór empiryczny: C»₆(A)₂)S₃0₁₈ -f- 32HaO. Pod dmuchawką igiełki eię wzdymają, ale nie topią; rozpuszczają się w kwasie solnym i po większej części w wodzie. J*

Etty Wilhelm, malarz angielski (* 1787 w Yorku—f tamże 1849), pracował zrazu przez lat 7 w drukarni, zanim r. 1807 wstąpił do Aka-demi londyńskiej a potem do szkoły Lawrence’a. Osobliwsza biegłość techniczna, nakładanie na podmalowaniu białem lub czaruem farb jednej obok drugiej bez łączenia ich z sobą, doprowadziły go do osiągnięcia silnyoh kontrastów kolorystycznych, które najpierw zaprodukował (r. 1821) w swym obrazie „Żegluga Kleopatry na wyspę Knidos*. Za tern w r. 1823 poszła „Pandora“, a następnie »Kobieta, błagająca zwycięzcę o łaskę dla zwyciężonych“. W obrazie tym podziwiano powszechnie kontrasty w kolorycie karnacyi pełnego męskiej siły zwycięzcy, a pokonanych młodzieńców i delikatoej kobiety. Odtąd E. zasłynął jako mistrz w malowaniu ciała. Nie mniejszy rozgłos zdobył jego obraz „Judyta i Holofernes" (1831) przez mistrzowskie oddanie efektu światła lampy. Była to

A. Pol.

Etyka. Treść artykułu: I. Określenie i przedmiot E i. II. Dzieje i współczesne kierunki E-i. III. Literatura polska E-i.

I. Określenie i przedmiot E-i Nazwa E i pochodzi od greckiego: ethos, co znaczy obyczaj, oraz moralny sposób myślenia. Pomimo różnorodnych i często bardzo sprzecznych poglądów myślicieli na właściwe zadania i treść nauki, oznaczonej tą nazwą, można jednak powiedzieć, że ma ona wogóle za przedmiot zasady życiowej działalności człowieka. Poniewsż atoli ta działalneśó posiłkuje się pawnemi środkami, dąży do pewnych celów i ma za skutek pewne wytwory, przeto E-ę bliżej określać należ) jako naukę o środkach, celach i wytworach życiowej działalności człowieka. Mając na oku prawidłowość w objawach życiowej diiałalnośoi, nazywaną moralnością, wielu określa E-ę poprostu jako naukę o zasadach moralno ś o i. Działalność życiowa nadto oznaczoną bywa także terminem działalności praktycznej, Inb praktyki życiowej. Stąd pochodzi, że E. w niektórych systematach filozoficznych nosi nazwę filozofii praktycznej. Już Platon posiłkował się tą nazwą, ale oznaczał nią nauki stosowane do potrzeb życia praktycznego. Arystoteles zaś do nauk praktycznych zaliczał nauki, mające na celu dobrobyt człowieka, a mianowicie: E-ę w ścisłem znaczeniu, następnie politykę, ekonomikę, retorykę i teoryę sztuki wojennej. Locke w XVII wieku utożsamia już zupełnie filozofię praktyczną z E-ą. W nowszych czasach odióżnia-no często w zakresie filozofii praktycznej E ę właściwą, jako naukę o zasadach moralności indywidualnej, osobistej, od Ei społecznej, czyli socyologii, filozofii prawa i nauki o państwie. Wszystkie te różae określenia E i objęte są powyżej podanem: jako nauki o zasadach życiowej

działalności ozłowieka, przyczem należy mieć na myśli zarówno istotę jednostkową, jak i zbiorową.

Nie wdając się na tern miejscu w teoretyczne uzasadnienie E i, jako nauki, ani w rozbiór krytyczny jej zagadnień, przedstawimy tu jedynie główne przedmioty jej badania, stanowiące jej treść. Przedmioty te uwydatniają s ę najwyraźniej przy podziale E-i na ogólną czyli zasadniczą, i szczegółową, specyalną. E. ogólna ma za przedmiot podstawowe pojęcia etyczne i dąży do określenia zasad prawidłowej działalności człowieka wogóle. E. szczegółowa zaś stosuje te zasady ogólne do szczegółowych wytworów działalności życiowej i określa ich charakter oraz rozwój prawidłowy.

Ä. Etyka ogólna. Do zasadniczych pojęć E-i należą: 1) pojęcie dóbr, jako danych sił i zasobów, czyli środków działalności ludzkiej, 2) pojęcie obowiązków, jako wymagań, określających cele tej działalności, i nakoniec 3) pojęcie cnoty, jako prawidłowe urzeczywistnienie owyoh celów przy danych środkach.

1) Bobra. Działalność życiowa, praktyczna, opiera się na pewnych siłach i zasobach, któremi się człowiek posiłkuje dla urzeczywistnienia swych celów. Siły i zasoby te zasługują ze wszech miar na miano dóbr, bo tylko przy ich udziale człowiek wogóle działać może, a zatem przejawiać swoją wolę i energię w czynie, rozwijać się samodzielnie, być tern, ozem być chce i czem być powinien. Od właściwego spożytkowania tych sił i zasobów, czyli dóbr, zależy charakter i wartość działalności życiowej ozłowieka. Nad niemi tedy E. przedewszystkiem zastanowić się winna. Dobra, ze względu na swe pochodzenie, są albo przyrodzone, albo nabyte, albo odziedziczone; ze względu zaś na ich istotę czyli treść rozróżnić wypada, obok dóbr przyrodzonych, t. j. osobńtyoh, dobra: ekonomiozne (mate ryalne), społeczne i duchowe. Dobrami przyrodzonemi nazywamy takie siły i zasoby działalności, które człowiek posiada od urodzenia wśród danych naturalnyoh warunków swego życia. Nabytemi zaś dobrami są takie siły i zasoby działalności, które człowiek przyswoił sobie lub samodzielnie wytworzył własną fizyczną i umysłową energią w pewnym określonym kierunku działania, a więc własną swoją pracą, lub przynajmniej przy pomocy jej wytworów (np. przez kupno rzeczy za pieniądze nabyte pracą). Odzie dziczone są wreszcie takie dobra nabyte obce, które drogą przekazu bez równoważników przechodzą od jednych osób na drugie (np. od rodziców na dzieci, lub przez darowiznę, legaty i t. p.). Dobra przyrodzone są po ozęści także odziedziczone po cjcach, ale drogą bezpośredniego naturalnego dziedzictwa, a nie dziedzictwa określonego przez ludzi zwyczajowo lub prawnie.

Do dóbr przyrodzonych należą przedewszystkiem: samo życie i zdrowie, dany zasób sił fizycznych i umysłowych, któremi człowiek rozporządza, przystępując do samodzielnego działania, dalej—porządek wszechświatowy, fizyczny i moralny, światło i ciepło słoneczne, ziemia urodzajna, stan kultury, w którym człowiek się rodzi, ustrój rodzinny, społeczny, prawny (państwo), i tym podobne środki pomocnioze i warunki działania, w które człowiek wrasta bezpośrednio, z samej natury, przez samo urodzenie. Do dóbr nabytych zaliczyć wypada nie tylko bogactwa, czyli majątek zyskany pracą, a więc pieniądze lub nabyte za nie inne dobra, lecz i samodzielnie, własnym trudem dokonane wykształcenie sił fizycznych i umygło-wyeh, wyrobienie ich dzielności, dalej zdobycie w życiu korzystnych warunków bytu, stanowiska społecznego, władzy nad innymi i t. p. Odsiedzi-conemi wreszcie dobrami są, prócz innych, bogactwa, czyli majątek w spadku otrzymany, odziedziczone stanowisko społeczne, władza odziedziczona i t. p.

Powyższe przykłady wyjaśniają zarazem różnicę, zachodzącą między dobrami ze stanowiska ich istoty czyli jakości. Dobra, rozpatrywane z tego stanowiska, przyjmują różny charakter zależnie od stosunku człowieka do otoczenia, a więc do trzech głównych czynników tego otoczenia, jakie-mi są: przyroda, społeczeństwo i najwyższy porządek wszechrzeczy, określany przez ideę Boga, Dobra ekonomiczne, nazywane zazwyczaj materyalnemi, obejmują wszystkie dobra zewnętrzne, rzeczowe, bądź zawar te bezpośrednio w przyrodzie, bądź wytwarzane pracą * jej zasobów. Wszystkie te dobra sprowadzić się dają do pojęcia bogactwa lub majątku, t. j. do tego, co kto ma, posiada, jako własność, znajdującą się w jego osobistem rozporządzeniu.

Dobra społeczne mają charakter odmienny: wypływają one ze stosunku osobnika do społeczeństwa. Nie stanowią one rzeczy zewnętrznej dla osobnika działającego, lecz łączą się z nim organicznie, gdyż on sam jest składową cząstką społeczeństwa, i tylko w związku z niem może się rozwinąć należycie i urzeczywistnić swe zadania i cele jednostkowe. Bogactwo, majątek, jako rzecz zewnętrzną, można utracić, nie nadwerężając zasadniczo swego bytu osobistego i swobody działania; przeciwnie zaś, nie można człowieka pozbawić dóbr społecznych inaczej, jak tylko wyrywając go z organicznego związku ze społeczeństwem i ograniczając jego osobistą swobodę i działalność. Największem dobrem społecznem jeat ustrój prawidłowy społeczeństwa, jego porrądek moralny i prawny, umożliwiający normalny rozwój życiowej działalności każdego osobnika jako członka społeczeństwa. Takiem również zasadniczem dobrem społecznem jest dobre imię osobnika, zapewniające mu zaufanie innych oełonków społeczeństwa, będące niezbędnym warunkiem jego samodzielnej życiowej działalności wśród innych. To też wszelkie naruszenie tak porządku społecznego wogóle, jak i dobrego imienia członka społeczeństwa, jest złem, podkopującem najpierwotniejsze warunki prawidłowego rozwoju działalności życiowej. Dalszemi dobrami społecznemi są

86

Rncykl. Pottsz. Illtstr. Zeszyt 166. T. 20-ty

wszelkie instytucye, przyczyniające się do prawi- do którego należy, bądź przez za ukuięoie w więdło wego współdziałała, kooperacyi, pojedynczych zieniu, bądź przez wydalenie z ojczyzny; ale dóbr członków społeczeństwa i do urzeczywistnienia duchowych człowieka pozbawić nie można, bo są przez nich zarówno celów jednostkowego bytu, jak one wynikiem jego osobistego związku z Istotą i ogółu społecznego. Pożycie rodzinne, dobre wy- Najwyższą, związku nienaruszalnego przez żadne chowanie młodzieży, uczciwość w stosunkach eko- siły zewnętrzne, nomicznyoh i handlowych, sumienna, nieprzekupna administracya, sprawiedliwe sądownictwo, władza ! dóbr, ich szczegółowa charakterystyka, ocena po-prawodawcza i wykonawcza wyrozumiała, ale i równawcza ich wartości i znaczenia w rozwoju stanowcza, budząca zaufanie i poważanie—wogóle działalności życiowej, stanowi faktyczną podstawę wzajemny szacunek wszystkich członków społe- E-i, wyjaśnia owe Lezpośrednie dane siły i zaso-czeństwa i jego rozlicznych organów: oto główne ₍ by, które wywołują działalność człowieka. Taki dobra społeczne, jako środki pomocnicze do j rozbiór dóbr wykazuje zarazem ścisłą łączność wszechstronnego i prawidłowego rozwoju działalności życiowej ozłowieka.

Rozbiór wszechstronny zaznaczonych powyżej

E i, jako nauki filozoficznej, z szeregiem nauk speoyalnych, badających odpowieednie czynniki z empirycznego punktu widzenia. I tak, rozbiór etyczny dóbr materyalnych dokonany być może tylko przy pomocy ekonomii politycznej; pogląd zaś na dobra społeczne możliwy jest jedynie na podstawie etnografii i socyołogii, pojętych jako nauki empiryczne; nakoniec, rozbiór dóbr duchowych wiąże się jak najściślej z psychologią empiryczną i z fak-tycznemi dziejami religii. Wszystkie te nauki specyalne dostarczają E-e niezbędnych mateiyałów do owej oceny dóbr jako punktu wyjścia dla zasadniczego, więc filozoficznego, rozbioru działalności życiowej wogóle.

2) Obowiązki. Drugim zasaduiczym współczynnikiem praktyki życiowej są pewne cele jej prawidłowego rozwoju, występujące na jaw w obowiązkach, ciążąoych na każdym człowieku jako podmiocie działania. Jak każda siła i zdolność przejawia się w sposób sobie właściwy, jak każdy organ funkcjonuje zgodnie ze swoim ustrojem, tak dobra pobudzają ozłowieka do działania na korzyść ich rozwoju i wskazują przez to samo zarazem cele tego działania. Każde bowiem z przytoozonych dóbr wywołuje bezpośrednio wewnętrzną skłonność do działania w pewnym, ściśle określonym kierunku i zaszczepia w człowieku wymaganie wytrwałego rozwinięcia tego dzia łania w celu przysporzenia dóbr odpowiednich, Te skłonności i wymagania przyjmują właśnie charakter obowiązków. Ich wyrazem psychicznym, umysłowym w każdej jednostce jest poczucie obowiązków, jako bezpośrednie wymaganie ra cyonalnego rozwoju praktycznej działalności w kierunku oznaczonym przez dane dobra. Łączność obowiązków z dobrami wykazuje, że nie są one bynajmuiej z zewnątrz narzuconemi przepisami dzia-

snego jestestwa, wypływają z jego osobistych sił i zasobów i mają w grunoie rzeczy na celu odpowiedni rozwój tych jego sił i zasobów, dla pełnego i wszechstronnego przejawu jego jestestwa. Dążąc tedy do rozwoju swjoh dóbr, wymagając od siebie działania w kierunku przez nie wyznaczonym, człowiek dąży właściwie do rozwoju samego siebie, do urzeczywistnienia swego przeznaczenia i zadania życiowego. Dobra razem wzięte—

Nakoniec, nie należy spuszczać z oka i dóbr duchowych. Nazwą tą oznaczamy dobra, wynikające z prawidłowego ustosunkowania związku człowieka z porządkiem wszechświatowym, a więc z Istotą Najwyższą, z Bogiem. Rozbiór idei Boga, jako Najwyższego Dobra, t. j. jako źródła wszelkiego dobra dla człowieka, stanowi szczyt nauki etyoznej o dobrach. Bez uznania rozumnego i boskiego pochodzenia wszelkich dóbr człowieka, tak materyalnych, jak społecznych, dobra te tracą na swej wewnętrznej wartośoi, bo stają się wytworami czynników mniej lub więcej przypadkowych, pozbawionych w każdym razie racyo-nalnej i moralnej osnowy. Przeciwnie, w imię idei Boga, jako przedstawiciela wyższego moralnego porządku świata, przenikającego zarówno porządek fizyczny, jak społeczny, wszystkie inne dobra nabierają wagi i ceny, jako współczynniki o-wego wyższego porządku, znajdującego swój wyraz w samym rozumie i w poczuciu moralnem każdego człowieka. Ponieważ związek człowieka z Bogiem wyraża się w religii, przeto dobra, wypływające z tego związku, możua też nazwać religijnemi. Do nich należą: przedewszystkiem samo istnienie porządku moralnego, t. j. Boga, jako najwyższego dobra, dalej—-religia i społeczność religijna (kościół), jako wynik prawidłowego związku osobników z tym wyższym porządkiem moralnym; następnie—spokój duszy i czyste sumienie, wypływające bezpośrednio ze świadomo ści owego związku i z jego życiowego urzeczywistnienia. Cały szereg dalszych dóbr duchowych, jak: wiara w wyższe przeznaczenie człowieka i w możność jego urzeczywistnienia, siła charakteru, przezwyciężająca wszelkie przeciwności wswem dążeniu do Najwyższego Dobra, gotowość do ofiar ! łania, obcemi samemu podmiotowi działającemu, ze wszystkich innych dóbr, gdy tego najwyższe lecz w istocie swojej stanowią cząstkę jego wła-dobro wymaga, nastrój podniosły ducha, wywyższający człowieka ponad wszelkie zmiany losu i dodający mu otuchy do wytrwałego rozwoju swej praktycznej działalności w ustalonym raz kierunku i t. p., łączą się jak najściślej z prawdziwą religią, jako najwyższym objawem życia u-my słów ego człowieka. Ta wyższość dóbr duchowych nad wszystkie inne dobra, tak materyalue, jak społeczne, objawia się w ich nienaruszalności.

Można człowieka pozbawić majątku, można roze- to sam człowiek, jako podmiot swej życiowej dzia-rwać gwałtownie jego związek ze społeczeństwem, i łalności; to energia potencyalna, złożona w je-

stestwie ludzkiem. Pocznoie zaś obowiązku przedstawia ów czynnik wewnętrzny, który pobudza człowieka do natężonego działania, który energię potencyalną przekształca w energię żywą, czynną, przejawiającą swoją własną treść w działaniu.

Z powyższego określenia obowiązków, jako wymagań, dotyczących rozwoju wszystkich tych dóbr, które się składają na wytworzenie danego podmiotu działania, wynika pierwszy zasadniczy obowiązek każdego wogóle osobnika; obowiązkiem tym jest samo działanie wytrwałe i konsekwentne w kierunku danych sił i zasobów, w celu ich dalszego rozwoju przy udziale fizycznej i umysłowej energii osobnika. Działanie takie nazywamy pracą. Praca jé3t tedy pierwszym obowiązkiem każdego człowieka. Kto posiada pewne siły i zasoby do działania, ten powinien samodzielnie, wytrwale i konsekwentnie dążyć do rozwoju tych swoich sił i zasobów, do ich należytego przejawu w sobie i w swem otoczeniu. Tę - to powinność określamy właśnie jako obowiązek do pracy wogóle. Pierwotnie praca była bezpośrednim naturalnym wynikiem życiowych potrzeb człowieka, a szozególniej wynikiem ruchu i działania w kierunku zaspokojenia ty ob potrzeb. Pr żytem człowiek pierwotnie miał na oku głównie zachowanie i rozwój swych dóbr fizycznych: życia, zdrowia, swobody ruchu i t. p., i to też było początkowo celem jego natężonego, energicznego działania, a więc pracy. Z rozwojom atoli kultury rozwinęły się i dobra człowieka. Do sił fizycznych przyłączały się coraz wyższe zdolności umysłowe; z działalności odosobnionej jednostek wytworzyła się kooperaoya społeczna, — a to wszystko rozszerzało zakres pracy i nakładało na różne jednostki różno obowiązki pracowania w tym lub owym kierunku. W ten sposób obok pracy fizycznej powstała praca umysłowa, obok jednostkowej—społeczna. Ale niezależnie od tej dyfferen-oyaoyi, spowodowanej przez rozwój kultury, praca wogóle jest pierwszym zasadniczym obowiązkiem każdego bezwzględnie człowieka, jako istrty żywej i rozumnej, obdarzonej pewuemi siłami i zasobami do działania, a więc pewnemi dobrami, doma-gającemi się od niego swego rozwoju we wskazanych kierunkach. W ten tylko sposób, t. j. tylko pracą, człowiek osiągnąć może cel swego bytu, zaspokoić wszechstronnie swoje potrzeby i urzeczywistnić swoje prawdziwe przeznaczenie. Kto nie pracuje w kierunku wyznaczonym przez dobra, jakie mi go Opatrzność obdarzyła, ten, z natury rzeczy, w imię sprawiedliwości i porządku moralnego, panującego w świecie, utrącą coraz bardziej owe d rbra,—(już biologia uczy, że organa, nie będące w użytku, karłowacieją, nikną)—i mija się WBkutek tego ze swojem przeznaczeniem źycio-wem.

Dalsze szeregi obowiązków wywiązują się na podstawie powyższego, zasadniczego, ze stosunku osobnika do reszty dóbr, t. j. z jego stosunku zarówno do samego siebie, jak i do swego otoczenia. Dobra przyrodzone, a więc złożone bezpośrednio w osobniku, dano wraz z jego bytem i życiem, fizyoznem i umysłowem, domagając się swego rozwoju, uwydatniają obowiązki człowieka względem samego siebie. Zachowanie życia i zdrowia, udoskonalenie swych sił fizycznych i zdolności umysłowych, wogóle wszeohstronny rozwój swej osobistości, zgodnie ze swemi przyrodzone-mi zasobami do działania: oto obowiązki człowieka względem samego siebie, o bardzo wielkiej etycznej doniosłości. Ze stosunku zaś człowieka do przyrody, społeczeństwa i Boga, a więc z dóbr ekonomicznych, społecznych i duchowych, wypływają dalsze obowiązki względem tych zasadni-ozyoh czynników otoczenia ludzkiego.

Przyrodę, zarówno nieorganiczną, jak organiczną, martwą i żywą, człowiek poozytuje po większej części za rzecz, podlegającą, stosownie do jego władzy nad nią, jego nieograniczonemu rozporządzeniu, bez wszelkich względem niej obowiązków. Wyzysk, eksploatacya jej sił i zasobów w celach egoistycznych, — oto zwykły pogląd człowieka na swój stosunek do przyrody. Z punktu widzenia etycznego rzecz przedstawia się inaczej. Siły, zasoby materyalne i jestestwa przyrody, mając dla praktycznej działalności człowieka znaczenie dóbr, nakładają na niego bezpośrednio i pewne obowiązki. Dobra te, jako dobra, jako samoistne współczynniki praktyki życiowej i jej celów, domagają się od rozumnego, etycznie wyrobionego człowieka, szacunku i odpowiedniego rozwoju. Eksploatacya przyrody w tym lub owym kierunku nie powinna być nigdy bezwzględną; przeciwnie, zawsze powinna mieć na oku, aby dary przyrody były spożytkowane raoyonalnie, aby nie traciły swego charakteru dóbr, przyczy niających się do prawidłowego urzeczywistnienia ogólnych celów ludzkiej działalności, aby się nie wyczerpały, lecz przeciwnie, wedle możności pomnażały i jak najbardziej odpowiadały swemu przeznaczeniu. Obowiązki te jeszcze wyraźniej występują na jaw w stosunku człowieka do żywych jestestw przyrody. Są one także tylko dobrami zewnętrznemi, materyalnemi, ale nabierają tern większej etycznej wartości, im się bliżej łączą z człowiekiem, im czynniejszy przyjmują u-dział w ogólnej organizaoyi jego życiowej działalności, pracy. Tak np. zwierzęta domowe są już samoistnemi współczynnikami w ustroju pracy ludzkiej, i dla tego ciąży na człowieku obowiązek moralny możliwie pełnego zaspakajania ich potrzeb i godnego z niemi obejścia.

Społeczeństwo, jako jedno z najdonioślejszych dóbr w rozwoju działalności życiowej, nakłada na każdego osobnika szereg bardzo ważnych dalszych obowiązków. Im większą wartość mają te lub owe czynniki społeczne dla rozwoju osobistości, jako podmiotu działania, tern obowiązki względem tych ozynuików przybierają charakter donioślejszy, bardziej naglący. Na pierwszym planie stoją tu obowiązki rodzinne, względem rodziców oraz innych członków rodziny, jako tej p:er-wotnej formacyi społecznej, której osobnik zawdzięcza swe życie i pierwszy rozwój swych sił fizycz-nyoh i zdolności umysłowych, którą on sam wy* twarza, doszedłszy do dojrzałości, rozszerzając samodzielnie zakres obowiązków rodzinnych, stając się mężem i ojcem, lub żoną i matką. Dalej idą obowiązki towarzyskie względem przyjaciół, znajomych, współpracowników, kolegów, wogóle względem ( tiób, stanowiąoyoh bezpośrednie koło społeczne, z którem się osobnik w swej życiowej działalności najbliżej styka. Koło to rozszerza się coraz bardziej wskutek stanowiska, zajmowanego przez osobnika w społeczeństwie. Występują zatem obowiązki względem stanu lub korporacyi, do której osobnik należy, względem ludność', względem kraju rodzinnego, wzgiędem ustroju państwowego, wśród których żyje i działa, bądź jako obywatel, bądź jako podwładny, wykeaywający zlecenia przełożonych, bądź jako dzierżący w swym ręku część władzy państwowej, w różnym stopniu, aż do najwyższego; — nakonieo, obowiązki względem każdego wogóle człowieka, a więc humanitarne. Charakterystyka wszystkich ty oh obowiązków społecznych, sprowadzenie ich do pewnych zasad ogólnych, określenie prawideł postępowania, wypływających z tych zasad, — to wszystko są zadania, któremi zająć się winna E. w swej nauce o obowiązkach.

Do tej nauki przyłącza się w końcu i rozbiór obowiązków, wynikających ze stosunku człowieka do Boga, a więc obowiązków duchowych, religijnych. Stosunek ten jest z natury swojej do tego stopnia osobistym, opartym na wevłnętrznem, ta-jemniczem życiu każdej jednostki, że, mając na uwadze osobistość samodzielną, dojrzałą, mowy być nie może o biiźszem określeniu owego stOBun-ku przy pomocy jakichkolwiek prawideł i reguł z zewnątrz narzuconych. Religia jest właBną wewnętrzną sprawą każdej dojrzałej osobistości, i dla tego nikt nie na prawa wtrącać się w tę sprawę bez inicyatywy, wbrew woli, samej interesowanej osolistości. Na tem polega zasada etyczna tolerancyi religijnej. Wynika ona z poszanowania dla religii, z przekonania, że religia jest najgłębszym i najbardz ej samoistnym objawem życia wewnętrznego człowieka, objawem jego osobistego związku z Istotą Najwyższą, z Bogiem. Stąd to tolerancya religijna uznaną być winna za jeden z najświętszych obowiązków we wzajemnym do siebie stosunku ludzi. Z drugiej atoli

s.rony, nie należy, jak się to częBto dzieje, mieszać zasady tolerancyi z zasadą bezwzględnej dla religii obojętności, tak zwanego indyferen-tyimo. Bez względu na bliższe określenie związku duchowego jednostki z Bogiem, — co jest, jak widzieliśmy, sprawą wewnętrzną każdej dojrzałej osobistości—sam ten związek, a więc religia, jest jednym z niezbędnych warunków prawidłowego rozwoju działalności życiowej człowieka. Człowiek bez religii nie uznaje nad sobą wyższego moralnego porządku, a wskutek tego i wymagania moralne nie mają dla niego istotnego znaczenia, siły obowiązującej, pozbawione są tak zwanej „sankcyi". Zaprzeczenie bowiem wyższego porządku moralnego, rozumnej zasady wszechbytu.

a więc Boga w tej lub owej formie, podkopuje w człowieku poczucie odpowiedzialności za inten-cyę swych czynów, za swe zamiary i w końcu za same czyny. Kto nie uznaje Boga nad sobą, ten ma siebie samego za najwyższą na świeoie istotę, więc za pewnego rodzaju Boga, nie ograniczonego wewnętrznie źadnemi wyźszemi prawami, lecz zależnego w swem działaniu wyłącznie od sił zewnętrznych przyrody i ustroju społecznego. O ile go zatem te siły zewnętrzne nie krępują, o ile posiada władzę nad niemi, o tyle swą własną jednostkową wolę, a więc samowolę, przyjmuje za jedyną podstawę swego działania. Siła przed prawem, — oto jego hasło! Taka samowola jednostkowa doprowadza z konieczności, prędzej czy później, do rozstroju społecznego, do anarchizmu, który jdst dzieckiem pierworodnem wszelkiego ateizmu. Wobec takiej zasadniczej doniosłości religii dla rozwoju działałnośoi życiowej ciąży na każdym człowieku obowiązek moralny wyjaśnienia swego stosunku osobistego do Istoty *szeeh-bytu, a więc obowiązek należytego zaspokojenia swych potrzeb duchowych, religijnych. Najcenniejsze dobra duchowe człowieka, spokój duszy i czyste sumienie, łączą się jak najściślej z tem zaspokojeniem poozucia religijnego. Ponieważ nadto rozwój moralny każdej jednostki, prawidłowość jej działania życiowego, zależy zasadniczo od u-znania przez nią wyższego porządku moralnego, uosobionego w Bogu, przeto obowiązkiem społeczeństwa jest szacunek dla instytucyj, dążących do zaspokojenia owych potrzeb duohowych, a więc różnych stowarzyszeń religijnych, oraz kościoła, i współdziałania ich w pracy około pielęgnowania owego poczuoia religijnego w dorastającej młodzieży, jak i w dojrzałych osobistościach, o ile one otwarcie nie występują z owych stowarzyszeń w imię zasady niezawisłości swyoh przekonań religijnych.

8) Cnota. Dobra i obowiązki zaznaczają tylko środki i cele prawidłowej działalności człowieka. Do nich przyłącza się wreszcie samo działanie, samo urzeczywistnienie celów, wyrażonych w Obowiązkach, przy pomocy środków, zawai tych w dobrach. Samo to działanie uwydatnia zasadniczą dla E-i różnicę pomiędzy dobrem i złem, czyli moralnem iniemoralnem postępowaniem. Różnica ta objawia się faktycznie jako właściwe użycie lub nadużycie dóbr w działaniu ludBkiem; a że z dobrami łączą się ściśle odpowiednie obowiązki, więc różnica ta może być także określoną jako różnica między działaniem w duchu obowiązków lub w sprzeczności z niemi. GłębBze uzasadnienie tej różnicy etycznej między dobrem i złem opiera się na rozbiorze objawu moralnego, znanego pod nazwą sumienia. Objaw ten wypływa z organicznego związku osobnika działającego z wyźszemi kręgami istnienia, w których skład on wchodzi jako cząstka szerszej całości, lub też jako częściowy narząd, organ w ogólnym ustroju organizmu. Te wyższe kręgi istnienia są: świat fizyczny czyli przyroda, spo-łe:zność ludzka i wreszcie Istota wszechbytu.

działania zgodnego

Wskutek wewnętrznej jednorodności człowieka z temi kręgami istnienia, popartej przez codzienne doświadczenie życiowe, przyjmują one w jego świadomości charakter wyższego względem niego samego porządku, od którego on zależy i który określa zarówno cele, jak środki, tak wreszoie i sam sposób jego dziale nia. Każdy człowiek w normalnym Bwym rozwoju czuje sam w sobie, bez żadnego zewnętrznego nacisku, swoją zależność od tych wyższych czynników iBtuienia i uznaje - w ich porządku prawo, obowiązujące go wewnętrznie do działania w zgodności z jego wymaganiam.. Na podstawie kultury umysłowej i moralnej każdy osobnik wnika coraz głębiej w fizyczną i logiczną ko nieozność, oraz w moralną racyę tej swojej za leżności od owego wyższego porządku rzeczy. Jak człowiek umyBłewo rozwinięty, dążąc do poznania prawdy, pojmuje dobrze zależność swego mjśleuia od pewnych praw logicznych, objawitjących się w Bamej organiaacyi umypłu; podobnież człowiek rozwinięty moralnie uznaje wewnętrznie zależność swego działania praktycznego, jego motywów, celów i środków od pewnych wymagań wyższego, nad nim stojącego, porządku. A z tego wywiązuje się dla każdego człowieka naturalna dążność do zrównoważenia swego działania z owemi wymaganiami. Sumienie jest właśuie wyrazem tej naturalnej dążności. Obejmuje ono trzy zasadnioze czynniki psychiczne: 1) Świadomość należenia do pewnej ogólniejszej całości wraz z poczuciem zależności wewnętrznej od wyższego porządku rzeczy, uosobionego w tej całości; 2) Zadowolenie wewnętrzne, wynikające z wymaganiami tego wyższego porządku, o ile wymagania te dochodzą do świadomośoi osobnika;

3) Niezadowolenie wewnętrzne, wynikające z narażenia związku i zgody osobnika z całością, do której należy, i z wyźsz ymporządkiem, od którego jest zależnym. Otóż złem, niemoralnem nazywamy wszelkie nadużycie dóbr iub lekceważenie obowiązków,

t. j. wszelką sprzeozność działania ze stojącym nad osobnikiem wyższym porządkiem rzeczy. Przeciwnie, dobrem, moralnem, nazywamy działanie zgodne z wymaganiami snmienia, dokonane w dnobu zaznaczonego wyższego porządku, a więo działanie, używające dóbr, jako środków, w sposób właściwy dla urzeczywistrieuia celów, określonych przez obowiązki Wytrwała zaś energia i dzielność człowieka do lak ego działania nosi w etyce nazwę cnoty. Jej rozbiór, oraz charakterystyka głównych jej objawów, stanowi ostatnie zadanie E-i ogólnej.

Stosownie do różnych dziedzin ludzkiej działalności, cnoty, podobnie jak dobra i obowiązki, przedstawiają się nam w różnych typowych objawach, które określić można jako cnoty oso bistô, ekonomiczne, społeczne i wreBzoie religijne. Cnoty osobiste dotyczą samodzielnego wyrobienia osobnika w kierunku obowiązków względem samego siebie. Należą tutaj przedewszyBt-kiem: pracowitość, jako zamiłowanie do energicznego i konsekwentnego działania na korzyść rozwoju różnorodnych dóbr; dalej — dzielność fizyczna i umysłowa, jako wynik wyrolienia sił oielesnych i zdolności umysłowych; panowanie nad sobą, w szczególności nad namiętnościami, naruszające-mi zdrowie fiaycine i moralne, spokój duszy i czyste sumienie; wstrzemięźliwość, umiarkowanie, następnie sumienność, objawiająca się w dobrej, ale i stanowczej woli poddania działania wymaganiom sumienia; miłość piękna, prawdy i dobra, jako najwyższych ideałów życia umysłowego i t. p. Caoty ekonomiczne oznaczają dzielność na polu piaoy, około dobrobytu materyalnego. Jo główniejszych cnót tego rodzaju należą: oszczędność, oparta na racyonalnej ocenie wartości i przeznaczenia dóbr materyalnycb, i trzymająca wskutek tego środek między skąpstwem i rozrzutnością; dalej, gospodarność, jako zdolność rozporządzania siłami i zasobami materyaluemi dla osiągnięcia odpowiednich celów drogą najwłaściwszą; dzielność zawodowa, jako wyrobienie sił fizycznych i zdolności umysłowych w pewnym kierunku pracy; rozumny utylitaryzm, mający w pracy ekonomicznej zawsze na oku pożytek osobisty lub społeczny, w przeoiwstawności do marnotrawstwa sił i pracy bez pożytku, dla zadoByćuczynienia jakimś osobistym zachciankom, pozbawionym istotnej wartości; współczucie dla zwierząt jako współpracowników około przysporzenia dóbr mnteryakych i t. p. Cnoty społeczne mają najszersze zastosowanie i obejmują w sobie właściwie wszystkie inne onoty, ponieważ działalność ludzka nigdy nie jest bezwzględnie odosobnioną, lecz opiera się zawsze na wspóloem pożyciu ludzi między sobą. Na pierwszym planie stoją tu cnoty rodzinne, jako zawiązki wszelkich dalszych cnót społecznych. Miłość rodzicielska do dzieci, dzieoięca do rodziców, oraz członków rodziny między sobą, polegająca na naturalnych więzach, wspólnych warunkach bytu i nawyknienia do siebie,—jest podstawą wszelkiego rozwoju uozuć sympatyi i altruizmu, w szerszych już kręgach życia społecznego, a więc miłości kraju rodzinnego, ojczyzny, oraz miłości ogólno • ludzkiej. Podobnież, poszanowanie porządku społecznego, uległość jego prawom i wymaganiom, choćby to ograniczało swobodę osobistą, ofiarność z dóbr osobistych dla dobra powszechnego—to wszystko są cnoty, rozwijające się głównie na tle życia rodzinnego. Dalej wymienić tu należy cnoty szczerości i wzajemnej pomocy w stosunkach przyjacielskich, prostoty i naturalności w życiu towarzyskiem, szacunku dla praw współobywateli, uczciwości względem wszystkich, posłuszeństwa dla przełożonych, życzliwości dla podwładnych i dla współpracowników w jednym zawodzie, sprawiedliwości we wszelkioh kollizyach osobistych, lojalności w stosunku do porządku państwowego, mądrości życiowej we wszelkich wogóle sprawach, wyrozumiałości dla błędów ludzkich i t. p. Nakoniec, na czele cnót religijnych postawić należy: wiarę w wyższy moralny porządek świata, opartą na żywym, osobistym związku jednostki z Istotą Najwyższą, z Bogiem, dalej—cześć dla objawów tej Istoty Najwyższej w przyrodzie, w dziejach ludzkości i we własnem

1) Etyka ekonomiczna. Ustrój ekonomiczny działalności życiowej ma na celu wszechstronny rozwój dobrobytu materyalnego człowieka. Rozbiór zasad i warunków tego dobrobytu, ocena jego wartości w ogólnym rozwoju dążności życiowych, a więc ocena jego wartości moralnej, wreszcie

2) Etyka społeczna. Dążność do dobrobytu społecznego ma na celu taki ustrój racyonalnego współdziałania, kooperacyi jednostek, aby przy jego udziale dały się wszechstronnie zaspokoić wszystkie potrzeby człowieka jako człowieka, a więc nie tylko fizyczne, materyalne, ale i umysłowe, moralne. PodBtawę tego ustroju stanowi idea ogółu społecznego, t. j. całości, do której człowiek jako jednostka należy, oraz racyonalne ustosunkowanie jednostek w celu możliwie pełnego i wszechstronnego rozwoju sił i zasobów istoty ludzkiej jako współczynnika powszechnego porządku świata. Taki ustrój społeczny posiada dla rozwoju praktycznych dążności człowieka toż samo znaczenie, jak życie organiczne w świecie fizycznym, i znajduje się w tym samym stosunku do ustroju ekonomicznego, jak organizm do mar-

sumieniu; ufność w ostateczne zwycięztwo dobrego nad złem, w zapanowanie sprawiedliwości w roz' woju spraw ludzkich; poszanowanie dla instytucyj, pielęgnujących poczucie religijne i t. d.

Rozbiór wszechstronny powyższych typowych cnót doprowadza do coraz ściślejszego określenia praw moralnych, jako norm, do których człowiek działanie fwoje zastosować powinien w każdym konkretnym wypadku. Co do charakteru tych praw moralnych, zauważyć należy, że mają one na polu działalności człowieka, a więc woli ludz-k éj i czynu, zupełnie toż samo znaczenie, jak prawa logiczne w zakresie myślenia i poznania. Nie przymuszają one osobnika fizycznie do działa nia w ich duchu, ale obowiązują go do tegó wewnętrznie. Wolna wola i odpowiedzialność człowieka za Bwoje działanie polegają na możności stosowania się do twych praw moralnych, lub też odstępstwania od nich. Wskutek zaś sprawiedliwości, działającej w porządku moralnym świata i wyrażającej się w zaznaozonych powyżej współczynnikach sumienia, działanie w tym lub owym kierunku, moralne lub niemoralne, pociąga za sobą bezpośrednio różne skutki w samem życiu wewnętrznem osobnika. W pierwszym razie u neczywistnia on swoje właśoiwe przezcacaenie i osiąga przez to najwyższą szozęśliwość, wypływającą, jako skutek, z urzeczywistnienia swego przeznaczenia; w przeciwnym zaś wypadku mija się ze swojem przeznaczeniem i podlega z tego powodu wewnętrznemu niezadowoleniu, przygnębieniu, apatyi i wreszcie zupełnej rozpaczy.

B. Etyli a szczegółowa. Z treści E i ogólnej okazuje się, że działalność życiowa człowieka wytwarza w swym rozwoju pewne kon kretne formacye, domagające się szczegółowego rozbioru. Formacye te są wynikiem organizacji działalności życiowej dla wszechstronnego urze-ozyv istnienia pewnych celów. Cele te mają wo-góle na oku dobrobyt ludzki, który jednak przybiera w praktyce życiowej trzy wybitne formy, jako dobrobyt ekonomiczny, społeczny i duchowy, czyli religijny. Stąd wynikają trzy samoistne ustroje działalności życiowej, które wprawdzie z sobą się łączą i wzajemnie się dopełniają, ale pomimo to uwydatniają zupełnie odrębne Btrony owej działalności życiowej. Wszechstronny rozbiór tych różnych ustrojów doprowadza do trzech głównych działów E-i szczegółowej, jakiemi są: E. ekonomiczna; społeczna i religijna. Wyjaśniwszy w przeglądzie E i ogólnej zasady życiowej działalności, ograniczymy się obecnie zaznaczeniem najgłówniejszych przedmiotów tych działów E-i szczegółowej. Bardziej konkretny rozbiór tych przedmiotów wymagałby zbyt szerokich wywodów.

wykazanie szczegółowych wymagań moralnych, w obrębie wszystkich współczynników dobrobytu materyalnego, — oto główny przedmiot E-i ekonomicznej. Ponieważ zaś dobrobyt materyalny człowieka polega na zaspokojeniu jego potrzeb fizycznych i na osiągnięciu możliwie pełnego zadowolenia zmysłowego: przeto charakterystyka tych potrzeb oraz środków ich zaspokojenia jest pierw-szem zadaniem E-i ekonomicznej. Jasną jest prze* dewszystkiem rzeczą, że dobrobyt materyalny nie może i nie powinien być najwyższym i ostatecznym celem działalności ludzkiej, lecz w istocie swojej ma tylko znaczenie środka pomocniczeg') dla urzeczywistnienia wyższych celów bytu ludzkiego. Z tego też punktu widzenia E, roztrząsa wszelkie współczynniki dobrobytu materyalnego. Do nich należą: gospodarstwo, jako orga-nizacya sił ekonomicznych dla różnych ce.ów; dalej - eksploatacya przyrody, dobycie jej bogactw; przemysł przetwarzający te bogaciwa; następnie wszelkie zawody posiłkujące się pracą jako środkiem do osiągnięcia dobrobytu materyalnego; wreszcie handel, pośredniczący w za-miauio dób;, stosownie do potrzeb indywidualnych i społecznych. Już z tych danych okazuje się jaki szeroki jest zakres E-i ekonomicznej. Wykazuje oua czynniki moralne we wszystkioh zaznaozonych stosunkaoh, określa zasady e yczne gospodarstwa, racyonalnej eksploatacyi przyrody i wogóle stosunku człowieka do jej bogactw, zasady postępowania względem zwierząt, jako sił ekonomicznych, dalt-j zasady moralne rozaojn i organizacyi praoy, stosunku pracodawców do pracowników, zasady różnych zawodów, E-i rolniczej, rzemieślniczej, fabrycznej, kupieckiej, handlowej, tak awanyoh zawodów liberalnych i t. p. Wyznać wprawdzie należy, źe tak pojęta E. ekonomiczna nie znalazła dotąd jednolitego, systematycznego opracowania. Zwyczaj, oraz mniej lub więcej dowolne zastosowanie zasad E-i ogólnej do zaznaozonyoh, wielce skomplikowanych stosunków: oto główne podstawy praktyki życiowej na tern polu. Ale ta okoliczność nie zwalnia E-i naukowej od zdania sobie sprawy z zaznaczonych zadań i od dążności do ich rozwiązania.

nej.

twej przyrody. Wyłączna dążność jednostek do materyalnego dobrobytu pooiąga za sobą zazwyczaj rozstrzelenie pracy w celach osobniczych. I-iość dóbr materyalnych jeBt ograniczoną, stąd dążność do ich posiadania wywołuje konkurencyę, a więc i rozterki różnego rodzaju. Dobra zaś idealne są nieograniczone i dostępne w równej mierze dla każdego; dla tego też dążność do nich łączy ludzi, jednoczy i wyrównywa coraz bardziej sprzecznośoi osobnicze. Ustrój społeozny stwierdza to na każdym kroku. Ogranicza on coraz bardziej dążności osobnicze na korzyść dobra powszechnego, nie zewnętrznymi czynnikami, lecz wskutek wyższego poozucia społecznego, rozwijającego się w samych jednostkach, podobnie jak organizm jednoozy pierwiastki i siły nieorganicznej przyrody na korzyść wyższych objawów życia. Stąd-to i nstrój ekonomiczny przybiera pod wpływem uspołecznienia formę doskonalszą, odpowiadającą coraz WBzeokstronniej zasadniczym celom ludzkiego bytu.

Głównemi formami społeczuemi, domagającemi się szczegółowego rozbioru ze stanowiska E-i, są: rodzina, towarzystwo, społeczeństwo w śoisłem znaczeniu, jako objaw życia narodowego, dalej państwo i wreszcie ludzkość, jako wynik stosunków międzynarodowych. Formacye te wypływają z trzech różnych czynoików uspołecznienia, jakie-mi są: związki przyrodzone, rodzinne, swobodna inic>atywa jednostek i wreszcie prawo, jako wynik władzy. Rodzina jest najpierwotniejszą formacyą społeczną, zbliżającą człowieka najbardziej do przyrody. Życie towarzyskie opiera się głównie na swobodnej inieyatywie jednostek, ograniczonej jedynie zwyczajem, nieposiadającym atoli bezwzględnej siły obowiązującej. Społeczeństwo, jako objaw życia narodowego, ze swemi dążnościami na polu twórczości, nauki i praktyki, z takiemi wytworami, jak: mowa ojczysta, literatura, sztuki piękne, wyohowanie młodzieży, szkolnictwo, rozwój badań naukowych, dobroczynności publicznej i t. p. wypływa również w znacznej części z i-nieyatywy jednostek, ale nie zależy w swym rozwoju tylko od osobistej swobody i zwyczaju, lecz znajduje się już pod opieką i kontrolą prawa, a więc państwa, jako formacyi społecznej, uosabiającej prawo w swej władzy prawodawczej, sądowej i wykonawczej. Co się wreszcie tycze stosunków międzynarodowych, to one opierają się z jednej strony na swobodzie towarzyskiej, a z drugiej przybierają charakter prawny przy pomo-oy traktatów międzynarodowych. Bliższe wyjaśnienie istoty i znaczenia wszystkich tych forrna-oyj, charakterystyka ich współczynników, wogóle ich organizacyi, wreszcie określenie wymagań moralnych odnośnie do każdego z tych zakresów działalności życiowej, — oto rozległy przedmiot E-i społecznej, jako składowej części E-i specyal-

3) Etyka religijna. Religia jest objawem tak zasadniczym i powszechnym życia umysłowego ozłowieka, że bierze naturalnie jak najważniejszy udział w jego działalności praktycznej. Nie można jej tedy pominąć w szczegółowym wykładzie E i. E. religijna ma przódewszystkiem za przedmiot rozbiór stosunku religii do działalności praktycznej, a mianowicie do moralności, i na tej podstawie określa bliżej jej doniosłość dla życiowych dąźnoś i człowieka. A że religia wytworzyła w życiu różne typowe formaoye dla przejawu swej treści, wogóle pewieu ustrój, który w ehrze-ściaństwie nosi nazwę kościoła i przybiera charakter kierownika człowieka na drodze życia ku urzeczywistnieniu jego prawdziwego, bobkiôgo przeznaczenia; przeto E. religijna w dalszym ciągu rozpatruje kościół, jego organizacyę i instytu-cye ze stanowiska moralnego, roztrząsa jego stosunek moralny zarówno do jednostki, od pierwszych początków jej rozwoju aż do zupełnej dojrzałości, jako też jego stosunek do społeczeństwa i państwa. W życiowym rozwoju tych stosunków objawiają się rozliczne, bardzo doniosłe, kollizye, które E. usiłuje wyjaśnić na podstawie śoisłego zastosowania ogólnych swych zasad do wszystkich tych szczegółowych objawów duchowego związku religii i kościoła, z dążnością człowieka do urzeczywistnienia swego przeznaczenia w życiu. W ten sposób zbliża się E. ostatecznie do rozwiązania najwyższych zagadnień, dotyczących działalności życiowej człowieka, jej środków i celów.

//. Dzieje i współczesne kierunki E l. W rozwoju umysłowym człowieka początzów E-i, jako nauki, szukać należy w religii i w mądrości życiowej. One - to zaczerpnęły z bezpośredniej wiary w porządek moralny świata i z codziennego doświadczenia pewne poglądy na dobra, obowiązki i cnoty, wogóie na praktyczną działalność człowieka, które wyprzedziły wszelkie teoretyczne badania nad tym przedmiotem. To też zawiązki E i napotykamy w religiach i w mądrości życiowej najdawniejszych narodów: Chińczyków, Indów, Egipcjan, Persów, Żydów i innych. (Zobacz w tym względzie »Wstęp do filozofii* H. Struvego, wyd. 2«ie, str. 506 — 540). Pierwsze atoli teoretyczne opracowanie zasad praktycznej działalności, jak wogóle początki wszelkiej nauki w ścisłem znaczeniu, występują na jaw dopiero u Greków. Już najstarsi myśliciele Grecyi, poozą /szy od V go wieku przed Ciir., jak: Pitagoras, Hcraklit, Demokryt i inni wypowiadali pewne ogólne zasady etyczne, i stosowali je do życia. Tak Pitagorejczy-cy usiłowali nadać charakter etyczny swym zasadom harmonii i matematycznej prawidłowości wszechświata. H e r a k 1 i t wykazywał znikomość jednostkowego by ta i widział zadanie życia w bezwzględnej uległości dla ogółu, przyrody, rozumu. Demokryt, przeciwnie, twóroa atomistyki, bronił też indywidualności, jej prawa do szczęścia, i uczył, że ono polega głównie na wesołem i swo-bodnem usposobieniu dueba. Sofiści znowu wyprowadzali z takiego subiektywizmu naukę o względności wszelkich spraw ludzkich, więc i zasad moralnych.—Za właściwego jednak twórcę E-i, jako samodzielnej nauki, uznać należy S o-k r a t e s a, jak to już Arystoteles nczynił. Sokra-tes pierwszy dążył do objęcia całkowitej działalności praktycznej, z punktu widzenia jednej zasady etycznej, konsekwentnie rozwiniętej. Zgodnie ze swem wymaganiem: „Poznaj samego siebie* opiera on cnotę na poznaniu dobrego i złego, i do wodzi, że kto zna cnotę, ten nie może działać źle, bo cnota uszesęśliwia, a szczęśliwość (eudai-monia, stąd eudemonizm), jest naturalnym celem wszelkiej działalności życiowej człowieka. Poszczególne onoty: umiarkowanie, sprawiedliwość, męstwo i t. p., wynikają z poznania tego, co jest poźytecznem i właściwem dla człowieka, oo go doprowadza do szczęśliwości. Cnoty tedy można i należy się nauczyć. W ten sposób Sokrates stał się przedstawicielem intellektualizmu na polu E-i, t. j. zasady, że wiedza, nauka, lub, jak później mówiono, oświata, jest główną podstawą moralności. Na Sokratesa powoływały się dwie przeciwległe szkoły: cyniczna Antystene-sa i cyrenejska Ary stypa. Pierwszy z nieb, wraz zDyogenesem a Synopy, uznał cnotę w teoryi za najwyższe dobro, ale w praktyce, wskutek jednostronnego naturalizmu, poniewierał wszelkiemi innemi dobrami, dowodząc, że człowi k cnotliwy sam sobie wystarcza, a więc dla swojej szczęśliwości nie potrzebuje ani rodziny, ani społeczeństwa, ani Boga nawet, więc religii. Ary-s t y p natomiast widsiał w cnocie tylko środek po mocniczy do osiągnięcia szczęśliwośoi, a szczęśliwość znajdował tylko w rozkoszy (hedone, stąd h e d o û i z m). Żyć jak najwygodniej i jak nsj weselej,—oto jego zasada. Tym ostateczncściom przeciwstawia Platon swoją E ę. Łączy on ją ze swym ogólnym na świat poglądem, a w szczególności z ideą najwyższego dobra, t. j. samego Boga. Człowiek, pochodząc od Boga, stawać się winien coraz bardziej do niego podobnym, t. j. przyjąć jak największy udział w idei dobra. Ponieważ jednak świat zmysłowy jest tylko niedoskonałym odblaskiem świata idealnego, przeto czło wiek wyzwolić się winien wedle możności z więzów zmysłowości i przejąć się czynnikami boskie-mi, działającemi w jego duchu. Cnota jest dzielnością duszy na tej drodze do najwyższej dosko nałeś i Pogląd szczegółowy na cnotę wyprowa dza Platon z różnych władz duszy. Władzą najwyższą, kierowniczą umysłu ludzkiego jest rozum, poznanie; jej wyrazem etycznym jest mądrość. Wola wyraża się w męstwie, a popęd zmysłowy przybiera charakter etyczny, jako umiarkowanie. Do tych cnót dołącza się sprawie dl iw ość, polegająca na równowadze, czyli harmonii zasadniczych władz i wypływającego z nich działania. W tym duchu rozwija Platon też swoją naukę o państwie, w którem rządzić winni filozofowie, jako przedstawiciele mądrości; stan ryoerski wojowników reprezentuje męstwo; wreszcio obowiązkiem stanu kupieckiego i roboczego jest umiarkowanie i uległość. Nadmienić tu wypada, że Platon przypisywał państwu znaczenie bezwzględne, uznając w niem kierownika obywateli do cnoty, t. j. do ich wyzwolenia ze zmysłowości, i na tej podstawie ograniczał potrzeby i prawo jednostek do ostateczności. Znosi on w swem państwie idealnem własność indywidualną, małżeństwo, rodzinę i oddaje wszystkie należące tu sprawy wyłącznie w rozporządzenie państwa. Dzięki temu państwo Platońskie stało się pierwowzorem wszelkich późuiejszych form sooya-lizmu. Poglądy powyższe rozwinął Platon głównie w dyalogach: Protagoras, Menon, Eutydem, Oorgias, Rzeczpospolita, Pileb i Prawa.

Pierwszym autorem systematycznego opracowania E-i był Arystoteles. Zasady moralności indywidualnej wyłożył w dziele Etyka; doszło ono do nas w najlepszej redakcyi pod nazwą Etyki Nikomacha, Byna Arystotelesa, któremu dzieło swe poświęcił. Zasady zaś E-i społecznej rozwinął w osobnem dziele, p. t. P o-1 i tyk a. Celom praktycznej działalności człowieka jest, według Ar., osiągnięcie najwyższego dobra, którem jest szczęśliwość. Wypływa ona jako Bkutek z rozumnej działalności duszy. Działalność zaś taka, należycie rozwinięta przy pomocy wprawy i nawyknienia, nazywa Bię cnotą. Cnota nie jest wynikiem samej tylko wiedzy i poznania dobrego i złego, jak uczył Sokrates, a poczęści i Platon, lecz wynikiem dobrej woli, wskutek czego i znająoy dobro może być złym, gdy mu brak dobrej woli. W szczegółowym rozwoju nauki o cnotach, które dzieli na praktyczne i poznawcze, dopełnia Ar. Platona, uwzględniając bardziej życiowe dane ludzkiej działalności. Wszystkie jednak cele tej działalności mogą być należycie urzeczywistnione, według Ar-a, jedynie w społeczności ludzkiej, w państwie. Człowiek z natury swejej jest istotą społeczną (zoon politikon). Poglądy Ar-a. w tym względzie są również bardziej realistyczne, niż poglądy Platona. Ar. nie oddaje bezwzględnego pierwszeństwa żadnej formie państwowej; ksż-da może być dobra, jeśli tylko rządsący i obywatele spełuiają ściśle Bwe obowiązki. Słusznem jedynie jest to, aby wykształceni i rozumni panowali nad niewykształconymi i nierozumnymi, a więc, aby Hellenowie panowali nad barbarzyńcami. — Wśród rćźnyoh szkół greckiej filozofii po Arystotelesie zasługują na uwagę, ze stanowiska E-i, głównie dwie: stoicka i epikurejska, przedstawiające dalszy rozwój zasad cynizmu i szkoły cyrenejskiej. Szkoła stoicka, założona przez Zenona z Kityonu w IV ym wieku przed Chr. a reprezentowana następnie przez Klean-tes a, Chryzypa, Senekę, Epikteta, cesarza Marka Aureliusza, i wielu innych myślicieli greckich i rzymsk.oh, rozwinęła zasadę Antystenesa, że cnotliwy sam sobie wystarcza, z większem atoli poczuciem moralnem i godnością. Dla Stoików zasadą moralności jest życie zgodne z przyrudą, ale do przyrody zaliczali oni i rozum, działający, według ich uauki, zarówno w świecie, jak i w człowieku. Zgodność zatem z samym sobą, zadosyćuczynienie swemu poczuciu moralnemu, swym obowiązkom: oto najwyższy cel prawdziwego mędrca. Osiągnięcie tego celu obdarza go uajwyźszem dobrem, bo spokojem duszy, niczem nie naruszalnym, poczuciem osobistej godności, zastępującem wszelkie inne dobra ziemskie. W przeciwległym zupełnie kierunku rozwinął E-ę Epikur. Najwyźszem dobrem jest dla niego szczęśliwość, którą opierał w zupełności na rozkoszy. Należyta ocena stopnia rozkoszy i jej skutków, a więc rachuba na tern polu, — stanowi pierwsze zadanie rozumnego działania w źyoiu. Epikur nie potępia złego dla złego, lecz tylko z powodu złych następstw, jakie za sobą pociąga. Podobnież cnota nie ma dla niego wartości sama przez się, lecz jedynie jako środek osiągnięcia możliwie większej rozkoszy. Naukę o obowiązkaoh wyklucza się tu w zupełności z zakresu E-i. Epikur sam oddawał jeszcze pierwszeństwo rozkoszom duszy dla tego, że treść ich obejmuje większy zakres, a skutki są zazwyczaj mniej przykre, niż skutki rozkoszy cielesnych. Z czasem atoli epikureizm kładł główny nacisk na te rozkosze cielesne i doprowadził przez to he-donizm do ostateczności.

Cbrześciaństwo odrodziło E-ę swemi ideałami źyciowemi i doprowadziło do najwyższego rozwoju jej czynniki religijne. Opiera się ono na zasadniozej jednorodności ludzi z Bogiem, jako dzieci w stosunku do Ojca, i wywodzi z tej zasady swój pogląd na przeznaczenie i życiowe obowiązki człowieka. Jedyną drogę do doskonałości widzi ono w pojednaniu ludzi z Bogiem. Ucząc zaś, że Bóg w miłości swojej do człowieka sam stał się człowiekiem, aby zbawić ode złego wszystkich, którzy się mu duszą i sercem oddają, i jego ewangielię (radosną nowinę) miłości w życiu urzeczywistniają, chrześciaństwo zastąpiło dawną reli-gię bojażni i niewolniczej uległości nową religią miłośoi Boga i zbawienia. Podobnież i odnośnie do stosunku ludzi pomiędzy sobą zastąpiło ono dawny ideał surowej sprawiedliwości (oko za oko, ząb za ząb) najwyższym idmeałe etycznym uczynnej miłości nawet względem wrogów, w celu wytworzenia z rozerwanej ludzkości jednej bratniej rodziny, rozwijającej się prawidłowo pod wspólną dla wszystkich opieką miłośoi Boga, Zbawiciela rodu ludzkiego. Jako r e 1 i g i a, chrześciaństwo nie rozwija swych zasad etycznych teoretycznie, lecz domaga się bezpośrednio ich życiowego urzeczywistnienia. Pomimo to, wzniosłość jego ideału etyoznego wpłynęła zasadniczo na cały dalszy rozwój teoretycznej E-i aż po chwilę obecną i uwydatnia się w humanitarnych dążnościach nawet takich kierunków, które pod wielu innemi względami przeciwstawiają się głównym zasadom reli-gii ohrześciańskiej. Ponieważ jednak pierwotne nauki chrześciaństwa sprowadzono z biegiem czasu do pewnych dogmatycznych określeń, które znajdowały swój teoretyczny wyraz w teologii, przeto i E., oparta na tych zasadach dogmatycznych, przyjęła charakter teologiczny. W tym kierunku rozwijana i przekształcana, przestała ona już być samodzielną nauką filozoficzną, wywodzącą swe poglądy z rozbioru życiowej działalności człowieka, jej celów, środków i praw, bez wszelkich z góry powziętych przesłanek—jak to miało

Encykl. Powiz. Umitł. Ze«*. 155. T»m 20-tr.

miejsce u greckich myślicieli—a stała się częścią składową teologii, nauką praktycznej moralności, opartą zupełnie na gotowyoh przesłankach teologicznych. W tym duchu rozwijała się E. w dziełach Ojców Kościoła, szczególniej św. Augusty-n a, oraz scholastyków średniowiecznych, ze św. Tomaszem z Akwinu na czele. Treść i znaczenie takiej etyki teologicznej zależy w zupełności od treści i znaczenia odpowiednich dogmatów religijnych, a więc wpada raczej w zakres historyi religii, niż etyki naukowej w śoisłem znaozeniu. O ile etyka teologiczna Wieków Średnich, obok swych zasad religijnych, posiłkuje się czynnikami filozoficznemi, czerpie je prawie wyłącznie z Arystotelesa, pojmowanego jednak również dogmatycznie, a zatem znowu bez należytej naukowej samodzielności. To też nowoczesny rozwój E-i filozoficznej, naukowej, rozpoczyna się dopiero od wieku XVII-go, wraz z odrodzeniem samodzielnych badań na polu filozofii wogóle.

Nowoczesna E. naukowa rozwijała się głównie w dwóch przeciwległych kierunkach: empirycznym i racyonalnym. Ojczyzną pierwszego była przeważnie praktyczna Anglia, począwszy od Ba ko na; drugi, wskrzeszony we Francyi przez Kartezyusza i rozwinięty następnie przez Spinozę, znalazł swyoh najznakomitszych przedstawicieli głównie w Niemczech. E Kanta stanowi przełom w obydwóch tych kierunkach, więc też przedstawimy naprzód ich rozwój do Kanta.

Fr. Bak on wyłożył swe poglądy etyczne w swych .Essays moral, economical and political“ (1597), oraz w 7 ej i 8 ej ks. dzieła: .De dignita-te et augmentis scientiarum“ (1623). Empiryczny charakter tych poglądów polega głównie na sta-nowczem oderwaniu moralności, wogóle praktycznej działalności, zarówno od religii, jak i od wszelkiej metafizyki. Gdy religia, według Bakona, wypływa z wiary w Boga i w życie przyszłe, metafizyka zaś zajmuje się ogólnym poglądem na świat; E. ma za przedmiot zasady działalności człowieka tu na ziemi, wśród danych praktycznie warunków ludzkiego bytu. Jej źródłem jest światło naturalne (lux naturalis) rozumu i poczucia moralnego człowieka. Jej zadanie sprowadza się do określenia dobra, dostępnego dla człowieka tu na ziemi. Dobro to przedstawia się w dwóch formach: jako dobro indywidualne i powszechne (bo-num individuale sive suitatis, bonum communio-nis); pierwsze ma na celu pożytek jednostek, drugie pożytek ogółu. Cnotą jest działanie na korzyść ogółu. Wykształcenie charakteru i panowanie nad namiętnościami jest głównym środkiem praktycznego rozwoju człowieka.—Z większą jednostronnością roźwinął ten kierunek Tom. Hobbes w dziełach: „De cive“ (1642) i „Leviathan or the matter, form and authority of government“ (1651). Egoizm uznawał on za jedyną sprężynę działalności ludzkiej. Pojęcia dobrego i złego są względne; każdy nazywa dobrem to, co mu pożytek przynosi, a złem to, co mu szkodzi, bo też każdy ma wyłącznie na oku swój własny, egoistyczny pożytek. W ten sposób Hobbes stał się ojcem nowoczesnego uty-

87

litaryzmu (od utilitas = pożytek). Z egoizmu wynika walka wszystkich przeciw wszystkim (bellum omnium in omnes). Uspołecznienie ozłowieka możliwe jest jedynie pod wpływem władzy despotycznej. Ona jedna tylko zdolną jest okiełznać egoizm jednostek siłą i przestrachem i zmusfó do uległości dla wymagań państwa.—John Locke starał się złagodzić te konsekwencye egoistycznego utylitaryzmu, dowodząc w odpowiednich miejscach swego dzieła: „An essay concerning human understanding“ (1690), źe egoizm już w pierwszych początkach swego rozwoju zrozumiał, iż dobro jednostki zależy od dobra ogółu. Pomimo to stara się Locke wykazać, źe poczucie moralne nie jest nfczem przyrodzonem, nie wynika z samego ducha ludzkiego, lecz wytwarza się empirycmie z życiowego doświadczenia każdej jednostki, z poznania świata oraz stosunkówfludzkich.—W celu dopełnienia tych poglądów zajął się Shaftesbury rozbiorem uczuć i popędów moralnych ze stanowiska psychologii empirycznej („Characteristics of Men“ 1711, ks. 4-a i 5-ta). Wykazuje on, źe egoizm znajduje swe ograniczenie już w popędzie płciowym, który przy odpowiednim rozwoju przyjmuje charakter poczucia społecznego. Cnota, z tego stanowiska, polega na harmonijnem zrównoważeniu egoistycznych i społecznych popędów. W tym duchu zarówno Dawid Hume „Inquiry concerning human understanding“ (1748), jak i Adam Smith „Theory of moral sentiments" (1759), dopełniają egoizm przez uczucie sympatyi i widzą w nim główny współczynnik moralności. Na zmyśle powszechnym (common sense) opiera znowu Tom. Be id moralność w dziele „Inquiry into the human mind“ (1764), Najznakomitszym atoli przedstawicielem praktycznej E-i Anglików był Jerem. Bentham. Rozwinął on wszechstronnie zasady utylitaryzmu w dziełach: „Introduction to the principles of moral and legislation“ (1789), oraz „Deonthology or the science of morality* (2 tomy, 1834). Mówi on z wielką niechęcią o moralistach, którzy podnoszą znaczenie poczucia obowiązku, Według niego przeciwnie, rozkosz i ból, przyjemność i nieprzyjemność są jedynemi sprężynami ludzkiej działainośoi. Wśród różnych jednak rodzajów rozkoszy, które człowiek ma na oku, a które Bentbam z epiku-rejską finezją poddaje kalkulacyi, wylicza na ostatniem, siódmein miejscu, i rozkosz z obcej rozkoszy, przyjemność ze sprawioonej innym przyjemności. Ten-to rodzaj rozkoszy przyjmuje Bentbam za zasadę swego utylitaryzmu społecznego, wyrażającego się w wymaganiu „jak największej szczęśliwości dla jak największej liczby osobników (the greatest happines of the greatest number)“. We Francyi rozwijali w XVIII-ym wieku zasady egoizmu, łącząc go wprost z ateizmem, szczególniej Lamettrie „L’homme machine“ (1748); „L’art de jouir“ (1751); Helvetius „De l’esprit“ (1758); P. Holbach „Système de la nature“ (1770); „Système social, ou principes de la morale et de la politique“ (1773) i mni.

Kierunek r a cy o n ai i styczny E-i odróżnia się od empirycznego głównie przez to, że ma na oku związek zasad moralnych z ogólnemi wymaganiami rozumu i czyni ich treść zależną od pewnych poglądów metafizycznych i religijnych, a nie od zmiennych danych doświadczenia. Na czele tego kierunku stoi Kartezyusz. Wyłożył on swoje poglądy etyczne głównie w „Discours de la méthode* (1637) (przekład W. Dobrzyckiego 1878), „Meditationes de prima philosophia" (1641) (przekład Ig. Dworzaczka 1885), „Les passions de l’âme“ (1650), oraz w liście do królowej szwedzkiej Krystyny: „Dó summo bono“. E-ę opiera Kartezyusz na uznaniu wolnej woli i na wrodzo-nem poczuciu moralnem, które jest wyrazem woli Boga w rozumie ludzkim. Cnotą jest działanie wolnej woli, zgodne z tern poczuciem moralnem. Jasne, racyonalne pojęcie przeznaczenia ludzkiego, wogóle mądrość, oraz rozwój szlachetniejszych czystych uczuć—oto najgłówniejsze środki zapanowania nad namiętnościami i cnotliwego działania, Skutkiem takiego działania jest prawdziwa szczęśliwość człowieka, W tym duchu rozwinęli też E-ę Arn. Geulinx „Gnothi seauton sive Ethica” (wyd. pośm. 1675) i Mik. Malebranche „Traité de morale“ (1684). Spinoza natomiast oparł swe zasady moralne na swej panteistycznej metafizyce, jak o tern świadczy sam tytuł najgłówniejszego dzieła jego: „Ethioa” (wyd. pośm. 1677) (przekład A. Paskala 1888). Bezwzględne zjednoczenie, albo raczej spłynięcie jednostki z ogólną Bubstancyą, z Bogiem, przy pomooy intelektualnej miłości Boga (amor intellectuals Dei), opartej na raoyonalnem poznaniu istoty bytu powszechnego w przeciwstawności do znikomośoi jego przejawów jednostkowych—oto główna zasada poglądów etycznych Spinozy. Łączy on ozynnik religijny z metafizycznym dla odnalezienia ostatecznych podstaw moralności. Toż samo czyni Leibniz, tylko, źe panteizmowi Spinozy przeciwstawia swój teizm i indywidualizm. Osobowość Boga, jako przedstawiciela porządku moralnego w świecie, oraz teorya monadologii stanowią punkt wyjścia dla E-i Leibniza. Wyłożył on ją głównie w dziele: „Essais de théodicée sur la bonté de Dieu, la liberté de l’homme et l’origine du mal“ (1710), oraz w odpowiednich miejscach swej krytyki Locke’a w dziele „Nouveaux essais sur l’entendement humain" (wyd. pośm. 1765). Każda istota, mówi Leibniz, z natury swojej dąży do doskonałości, t. j. do rozwinięcia najżywotniejszych czynników swego jestestwa w ogólnym porządku świata. Dążność ta, urzeczywistniona w sposób racyonalny, stanowi istotę on o ty. Rozwój etyczny człowieka polega tedy na wszechstronnem i harmonijnem udoskonaleniu wszystkich zasobów jego umysłu. Wynikiem takiego rozwoju jest szczęśliwość człowieka. Na tychże zasadach wyłożył Krystyan Wolf wszechstronny systemat raoyonalnej E-i filozofii praktycznej w dziełach: „Gedanken von der Menschen Thun

u. Lassen* (1720); „Von dem gesellschaftlichen Leben der Menschen" (1721); „Philosophia practica universalis* (2 tomy, 1738); „Philosophia moralis Bive Ethica“ (4 tomy, 1750).

Krytycyzm Kanta dokonał zasadniczej refor-my na polu filozofii, głównie przez ścisłe określenie wzajemnego do siebie stosunku doświadczenia i rozumu. Reforma ta ujawniła się i na polu E-i w dwóch zasadniczych dziełach Kanta: „Grundlegung zur Metaphysik der Sitten“ (1785); „Kritik der praktischen Vernunft“ (1788). Wykazuje tu Kant, źe wszelkie zasady etyczne, oparta na doświadczeniu, nie mogą być koniecznemi i powszechnie obowiązującemi, bo doświadczenie samo z istoty swojej podlega zmianom i ma charakter jednostkowy. Rozum tylko doprowadza do zasad koniecznych i powszechnie obowiązujących. Ponieważ zaś bezpośrednie poczucie moralne domaga się właśnie takich zasad, przetozaczerpane one być mogą jedynie z rozumu. To też rozum praktyczny wyraża, według Kanta, zasadnicze prawo moralności w najogólniejszej, ale koniecznej i powszechnie obowiązującej formie, mianowicie w stanowczym rozkazie (kategorischer Imperativ): „Działaj tak, aby reguła twej woli mogła być zarazem uznaną za zasadę powszechnego prawodawstwa". Prawo to ma swe źródło w świecie nadzmysłowym, wypływa bezpośrednio z istoty rozumu i z autonomii woli ludzkiej; ale jest zarazem obowiązującem dla empirycznego działania, bo na niem opiera się sama idea obowiązku, jako konieczności działania z poszanowania dla prawa. Cała też E. Kanta staje Bię w skutek tego przeważnie nauką o obowiązkach. Z takiej bezpośredniej siły obowiązującej prawa moralnego wyprowadza Kant trzy zasadnicze postulaty czystego praktycznego rozumu, które, choć nie mogą być udowodnione teoretycznie, powinny być uznane jako konieczne wymagalniki moralności, a mianowicie: l-o wolność woli, polegająca na zdolności człowieka, jako istoty zmysłowej, kierowania samym sobą w charakterze istoty rozumnej, 2-o nieśmiertelność duszy, jako niezbędny warunek stopniowego przybliżania się do wymagań prawa moralnego; i 3-o istnienie Boga, jako władzcy w świecie rozumu i przyrody, który urzeczywistnia wymaganą przez poczucie moralne harmonię pomiędzy wartością moralną osobnika i jego szczęśliwością, pomiędzy cnotą i dobrem najwyższem.

Idealizm, który się rozwinął w Niemczech po Kancie, dążył i na polu E-i do przezwyciężenia jego dualizmu między doświadczeniem i rozumem, światem zmysłowym i nadzmysłowym na korzyść ostatnich czynników. Tak rozumieć należy ideę J. G. Pichtego o moralnym porządku świata, urzeczywistniającym się stopniowo w świecie zmysłowym za pośrednictwem rozwoju ludzkości w kierunku ideału etyoznego „System der Sittenlehre“ (1798), ora* pogląd Hegla na objektywną wolę powszechnego rozumu, ujawniającą się zarówno w moralności jednostek, jak i w formach uspołecznienia ludzkiego, w rodzinie, w państwie, i w sprawiedliwości dziejowej, („Phänomenologie des Geistes» (1806); „Eieyklopädie der philos. Wissenschaften“ (1817) i inne). Bardziej do Kanta powraca Kar. Chr. Pr. Krause szczególniej w zakresie filozofii prawa: „System der Sittenlehre” (1810); „System der Rechtsphilosophie“ (1829). Siersze uwzględnienie życiowych danych na polu E-i cechuje Pr. Sohleiermachera „Kritik der bisherigen Sittenlehre" (1803); „Grundriss der philos. Ethik“ (wyd. poém. 1841). Rozróżnia on jasno naukę o dobraoh, obowiązkach i cnotach, lecz rozwija przeważnie swój pogląd na najwyższe dobro, jako na cel wszelkich dążności etycznych. J P. Herbart „Allgem. praktische Philosophie“ (1808), szuka dopełnienia Kanta, mianowicie jego kategorycznego imperatywu, w bliższem określeniu zasadniczych idei etycznyćh, do których zalicza: wolność duchową, doskonałość, życzliwość, prawo i za-dosyćuczynienie. Ar. Schopenhauer znowu („Die Welt als Wille u. Vorstellung“ (1819); „Die beiden Grundprobleme der Ethik" (1841) ) łączy ogólne podstawy filozofii Kanta ze swym pessymizmem i opiera E-ę z jednej strony na współczuciu w celu złagodzenia cierpień ludzkich, a z drugiej na asce-zie, wyzuwająćej się z woli do życia (Wille zum Leben), a więc znoszącej wszelkie cierpienia.

W kierunku idealnym, z szerokiem atoli uwzględnieniem realnych warunków ludzkiej działalności, rozwijali E-ę w Niemczech w drugiej połowie bieżącego wieku: I. H. Picbte młodszy „System der Ethik“ (1850); H. M Chalybäus „Ethik“ (1850); A. Trendelenburg „Naturreobt auf der Grunde der Ethik“ (I860); H Ulrici „Grundzüge der praktischen Phil.“ (1872); M. Carrière „Die silttliche Weltordnung* (1877, wyd. 2 gie 1891); J. Baumann „Handbuch der Moral“ (1879); H. Lotze „Praktische Phil." (1884) i inni. W kierunku Herbarta opracowali E ę: Allihn 1861, Nahlowsky 1870, Steinthal 1885. Pessymizm na polu E-i reprezentuje Ed. Hartman w dziele: „Phänomenologie des sittlichen Bewusstseins“ (1879, wyd, 2-e 1888). Bezwzględną indywidualną samowolę i siłę, znosząną w grunoie rzeczy wszelką moralność, bierze za podstawę Pr. Nietzsche »Jenseits von Gut u. Böse“ (1886); „Genealogie der Moral” (1887). Bardziej realistyczny kierunek, z uwzględnieniem prądów pozytywizmu i naturalizmu, rozwinęli: H. Höffding „Humane Ethik“ (1880), „Ethische Prinzipienlehre“ (1896, przekłady z duńskiego); B. Car ner i „Grundlegung der Ethik“ (1881); E. La as „Idealistische u positivistische Ethik“ (1882); G. Giżycki; „Grundzüge der Moral“ (1883); „Moralphilosophie“ (1880), „Sociale Ethik“ (wyd. pośm. 1896); F. Tön ni es „Gemeinschaft u. Gesellschaft“ (1887), „Ethische Kultur* (1892); A. Döring „Philos. Güterlehre“ (1888); Pr. Brentano „Ursprung sittlicher Erkenntniss“ (1889): Fr. Paulsen „Ethik” (1889, wyd. 4-e 1897); T. Ziegler „Sittliches Sein u. sittl. Werden“ (1890); G. Simmel „Einleitung in die Moralwissenschaft“ (2 tomy 1892); T. Elsenhans „Das Gewissen“ (1894); Herrn. Sch war z „Ethik“ (lb90); P. Bon „Wissenschaft!, u. technische Ethik“ (1896); W. Stern „Ethik“ (1897); Pr. St au dinger „Das Sittengesetz“ (1897). Z szerokiem uwzględnieniem zasad ewolucyonizmu wyłożył E ę W. Wundt w dziele „Ethik“ (1886, wyd, 2-e 1892).

W angielskiej literaturze E-i ujawnił się wpływ Kanta zarówno w oppozycyi przeciw jedno-

stronnościom utylitaryzmu, jak i w rozwoju zasad etycznych filozofii zmysłu powszechnego. Zasadniczą krytyką utylitaryzmu zajął się już znakomity Tom. Carlyle, szczególniej w pismach: „Signs of the times“ (1828) i »The past and the present“ (1843). Występuje on gorąco przeciwko mamo-n i zmówi, będącemu konsekwentnym wynikiem utylitaryzmu, i przeciwstawia mu ideał ludzkiej godności, którego urzeczywistnienie stanowi jedyną rękojmię prawdziwego dobrobytu. W tym duchu działał i znakomity krytyk, estetyk i ekonomista John Ruskin w pismach: „Ethics of the dust“ (1860, wyd. 8-e 1892) i „Munera pulveris“ (1872). Tu należą też F. D. Maurice’a »Lectures on social morality* (1870), oraz prace znanego ekonomisty amerykańskiego, fl. öeorge’a, szczególniej: »Progress and poverty" (1880). Zasady etyczne zmysłu powszechnego i jego poczucia moralnego rozwinęli pod wpływem kantyanizmu szczególniej: W. Hamilton „Discussions on philosophy“ (1852); H. Mansel

„Philosophy of the conditioned" (1866);

H. Calderwood „Moralphilosophy“ (1868, wyd. 14-e 1888); F. H. Bradley »Ethical studies" (1876); Th. H. Green „Prolegomena to ethics* (wyd. poém. 1882); J. Martineau »Types of ethical theory“ (1882, wyd. 3-e 1891); W. Ar -thur „Physical and moral law“ (1888). Głównym przedstawicielem utylitaryzmu w drugiej połowie XIX w. jest John St. Mill w piśmie: „Utilitarianism* (1863; przekład F. Bogackiego 1878). Opiera on wprawdzie swe poglądy etyczne na rozkoszy, ale wprowadza do nich zarazem czynnik, znoszący właściwie tę zasadę, a mianowicie czynnik oceny wartości etycznej różnych form rozkoszy. „Lepiej być, mówi Mili, niezadowolonym człowiekiem, niż zadowoloną świnią; lepiej być niezadowolonym Sokratesem, niż zadowolonym głupcem". Takie przyznanie wyższości niezadowolenia pewnego rodzaju nad jakiemkolwiek zadowoleniem, wypływa z racyonalnej oceny tych Btanów, a więc przeciwstawia się bezpośrednio przyjętej przez Mil-la zasadzie utylitarnego zadowolenia, jako ostatecznego celu ludzkiej działalności. Nadto rozszerza Mili teoryę utylitaryzmu wprowadzeniem pojęcia pożytku powszechnego, który jednak mc że być w kollizyi z pożytkiem jednostki, a wtedy dla rozwiązania tej kollizyi odwołać się znowu potrzeba do pewnych wyższych zasad rozumowych, przekraczających dane samego utylitaryzmu. W tym duchu złagodzonego utylitaryzmu rozwijali E ę w Anglii: Al. Bain „Mental and Moral soience“ (1868); G. Grote „Fragments of ethical subjects" (wyd. pośm. 1876); H. Sid g wick „The methods of ethics" (1875, wyd. 4-e 1890); Th. Fowler „The principles of morals* (2 części, 1886) i inni. E-ę pes-symizmu głosi w Anglii W. Reade „The martyrdom of man" (1872, wyd. 13-e 1890). Pozytywizm Comte'areprezentuje głównie Fr. Harrison „Order and progress" (1875). Pod wpływem teo-ryi ewolucyi rozwinął Herbert Spencer rozległy systemat E-i społecznej i indywidualnej głównie w dziełach: „Principles of sociology* (tomy 6, 7 i 8 jego „System of synthetic -philosophy" 1876—1896, przekład J. K. Potockiego, zob. też przekład »Wstępu do socyologii" H. Goldberga 1884), oraz »Principles of morality" (tomy 9 i 10 systemu 1892 i 1898, zob. też przekład „Zasad etyki“ J. Karłowicza 1884). Według Spencera so-cyologia ma za przedmiot »nadorganiczną ewolucję społeczeństwa", podczas gdy E. indywidualna rozwij azasady akkomodacyi jednostki do ustroju społecznego, stosownie do wymagań racyonalnego utylitaryzmu, różnego pod wielu względami od utylitaryzmu empirycznego. O związku E-i Spencera z kantyanizmem traktuje J. G. Schur man »Kantian ethics and the ethics of evolution" (1881); zob. też C, M. Williams „A review of the systems of ethics foundet on the theory of evolution" (1893). W kierunku ewolucyooizmu Spencera pisali: L. Stephen »Science of ethics* (1882); S. Alexander »Moral order and progress" (1889) i inni. Ostatni podaje wykład moralnej statyki i dynamiki, w którym ewolucyonizm przyrodniczy łączy się z fenomenologią Hegla. Do najnowszych prac z zakresu E-i w literaturze angielskiej należą: B, P. Bowne »Principles of ethics“ (1893, w duchu Lotzego); J. Sterrett „The ethics of Hegel“ (1894); J. S. Makenzie ,A manual of ethics" (wyd. 2-e 1894); B. Kidd „Social evolution" (1894, nowe wyd. Is97; wykazuje doniosłość pierwszorzędną religii w ewoluoyi społecznej); J. Seth „Study of ethioal principles” (1896); J. M. Baldwin „Social and ethical interpretation“ (1897).

We Francy i rozwinął się w wieku bieżącym czynnik racyonalny w E-ce pod wpływem niemieckiej filozofii, szczególniej w szkole eklektycznej W. Cousin’a, podczas gdy kierunek empiryczny głównie na jaw wystąpił w pozytywizmie A. Comte’a i jego zwolenników. Cousin wyłożył swe ogólne poglądy etyczne w dziele: »Du vrai, du beau et de bien" (1887, wyd. 12 e 1872). Dąży on do wyrównania zmysłu powszechnego Reida oraz czynników indywidualizmu z ogólnym poglądem na świat w duchu Hegla; E-i jednak szczegółowo nie opracował. Nie uczynił tego również Teod. Jouffroy, zbliżający się w dziele »Cours de droit naturel* (2 tomy, 1834, wyd. 4-e 1866), ba: dziej do Reida. W duchu eklektycznym i w związku z poglądami spirytualizmu, opracowali E-ę głównie: E. S a i s s e t »Manuel de philosophie. La morale" (1846, przekład E. Zie-mięckiej 1863), J. Simon „Le devoir“ (1854, wyd. 14-te 1886, przekład K. Raszewskiego 1877), P. Janet »La famille“ (1855, przekład wyd.

K. Forstera 1862), »Philosophie du bonheur" (1862), »Eléments de morale* (1869), »La morale“ (1874), A. Gratry »La morale” (1865, przekład 1869), L. Bąutain »Philosophie morale" (1866), E. Vacherot „La science et la conscience" (1870), E. Car o »Problèmes de morale sociale“ (1878), L. Ollé-Laprune ,De la certitude morale“ (1880), „Le prix de la vie“ (1894), Ch. Sécrétan »Principes de la morale” (1883) i wielu innych.—Do Kanta powraca znowu C h. Renouvier »La science de la morale“ (2 tomy, 1869), zob. też A. Cresson: »La morale de

Kant* (1897), praca nagrodzona przez Akademię franouską. Czynnik religijny w etyce i socyologii podnosi szczególniej ekonomista G. Molina ri w pracach: „La religion* (1892), „Precis d’économie politique et de morale* (1893).

Zasady pozytywizmu na polu etyki i socyologii wyłożył A. Comte w dziełach: „Cours de philosophie positive“ (6 tomów, 1830 i nast. 5 te wyd. 1893), oraz „Système de politique positive ou traité de sociologie“ (4 tomy,', 1851 — 1854). Comte rozróżnia statykę i dynamikę socyalną. Pierwsza przedstawia ogólne warunki bytu społecznego, a więc osobistość, rodzinę i społeczność. Ta ostatnia jest wytworem instynktów społecznych jednostek, niezależnie od względów utylitarnych. Altruizm, pojęty jako zadowolenie ż ob cego zadowolenia, stanowi, według tego, istotę ludzkiego uspołecznienia. Dla rozwoju tego czynnika Comte usiłuje zastąpić religię kultem Ludzkości, jako najwyższej istoty (grand être), decydującej o losach osobistych i zasługującej na miłość jednostèk. Dynamika socyalna ma natomiast za przedmiot ogólne prawa rozwoju społecznego. Prawa te na polu urny słowem wykazują przejście cd mitologii i metafizyki do pozytywizmu; w zakresie zaś stosunków życiowych prawo rozwoju polega na przejściu cd stanu wojowniczego do przemysłowego, wogóle do możliwie wszechstronnego wyrównania potrzeb jednostkowych i ogółu. Za przykładem Comte’a, przedstawiciele pozytywnego, jak wogóle realistycznego, kierunku we Francyi uprawiali głównie socyologię, usuwejąe na plan dalszy rozbiór zasad E-i ogólnej i indywidualnej. Tu należą: E. Littré „Analyse de cours de philos, positive" (1845), „Fragments de philos, positive et de sociologie“ (1876), Ad. Quételet, który wprowadza statystykę do socyologii, „Du système social et des lois qui le régissent“ (1848, przekład polski 1874), H. Taine „Le positivisme anglais, étude sur J. St. Mill" (1864) i inni. H. Marion „De la solidarité morale“ (1880, wyd.

5-te, 1895), Btara się dopełnić pozytywizm pewne-mi czynnikami idealnego racyonalizmu. Czyni to również Alf. Fouillée w piśmie: „La science sociale contemporaine“ (1883). W dziele zaś „Le mouvement positif et la conception sociale du monde“ (1896) rozszerza ideę ustroju społecznego na wszechświat wogóle, zbliżając się przez to do idei porządku moralnego świata według Fichtego. G. Tarde znowu w „Les lois de 1’imita-tion“ (1890, wyd. 2-ie 1895), „Logique scoiale* (1894), usiłuje sprowadzić rozwój socyalny, jak wogóle wszelki postęp, do działania naśladownictwa wśród ludzi. Stosująo pozytywizm do ogólnych zasad E-i, M. Guy au ma na oku moralność bez obowiązku i sankcyi, zarówno w swem dziele „Esquisse d’une morale sans obligation ni sanction“ (1885, wyd. 2 ie 1893), jak i w swych stu-dyach historycznych nad E-ą Epikura (1878) i u-tylitaryzmu (1879).—Zob. też co do niego: A. Fouillé ego „Moralność, sztuka i religia M. Gu-yau“ (przekład J. K. Potockiego 1894). Do ścisłego pozytywizmu, z wyłączeniem wszelkich czyn ników idealnych, powracsją znowu: E. Durkheim „La division du travail social“ (1893); „Les règles de la méthode sociologique* (1895) i E. de Roberty „L’éthique“ (1896); „Le psychisme sociale* (1897). Do innych prac francuskich OBtatniej doby z zakresu E i i socyologii należą: J. Pioger „La vie sociale, la morale et le progrès* (1894); Qreef „Les lois sooiologiques* (1894); H Manzel „La synergie Bociale* (1896); E. Boutroux „Question de morale* (1896); Fr. Que y rat „Les caractères et l’éducation morale* (1896); P. D u p u y „La question morale* (1897); J. A. P or r et „Les philosophies morales du temps présent" (1897).

O historyi E-i traktują następujące nowsze dzieła: W. Leck y „History of european morals* (do Karola W., wyd. 3-cie, 1877); H. Sidg-wick „Outlines of the history of ethics“ (1879); Leop. Schmidt „Die Ethik der alten Griechen“ (2 tomy, 1883); Th, Ziegler „Gesohichte der Ethik* (T. I Grecy i Rzymianie 1881, T. II E-tyka chrześciańska, wjd 2 gie 1892); Fr. Jo dl „Gesohichte der Ethik in der neueren Philosophie” (T. I, do Kanta 1882, T. II, Kant i etyka naszego wieku 1889); P. Janet „Histoire delà science politique dans ses rapports avec la morale“ (2 tomy, wyd. 3-e 1887); M. Fa guet „Politiques et moralistes du dix-neuvième siècle“ (1891); M. Schneidewin „Die antike Humanität“ (1897);

R. Eucken „Die Lebensansohauungen der grossen Dencker“ (wyd. 2 e 1897).

III. Literatura polska E-i. E. wraz z logiką należą do tych nauk, które w naszej ubogiej literaturze filozoficznej najbardziej kwitnęły. Zaczątków pierwszych teoryj etycznych i społecznych szukać u nas należy w licznych naszych kronikarzach i mówcach, którzy, rozwodząc się nad sprawami kościoła i rzeczypospolitej, nieraz mieli sposobność szerszego rozwinięcia swych poglądów zarówno na zadania moralne jednostki, jak i na zasady właściwej organizacyi społeczeństwa. Tak np. o filozoficznej doniosłości „systematu moralnego i politycznego* Długosza mówił już Ad. Mickiewicz w 27-ej lekcyi o „Literaturze Słowiańskiej”, porównywając pod tym względem Długosza z Filipem de Commines i z Macchia-vellim. Toż samo powiedzieć należy o poglądach innych kronikarzy i mówców, dotąd pod tym względem mniej znanych. Najgłówniejszemi źródłami dla zbadania tej rzeczy są „Monumenta” Bielowskiego, oraz cenne dzieło K. M e-cherzyńskiego „Historya wymowy w Polsce" (3 tomy, 1856—60). W tymże, co Długosz,

XV-ym wieku żył pierwszy wielki polityk i moralista polski Jan Ostroróg. W znanym memory ale „O urządzeniu Rzeczypospolitej* („Pro reipublicae ordinatione*), s r. 1456, rozwinął on szczegółowo światłe swe poglądy na władzę królewską, jej stosunek do władzy duchownej i do narodu, oraz na główne zadanie obywateli, polegające na poświęceniu swych spraw prywatnych dla dobra powszechnego. Nie mogąc się tutaj szczegółowo zastanawiać nad treścią tego memc-

ryału, odsyłamy czytelnika do właściwych prac Wegnera, Bobrzyńskiego, Pawińskiego, Rembowskiego; dodamy tu tylko, że pismo to zawiera w sobie główne zarysy niezbędnej naówczas w całej Europie reformy społecznej i jest oblubnym dowodem wysokiej dojrzałości społeczeństwa, które nad le-mi reformami nie tylko z całą swobodą dyskutowało, lecz i pod niejednym względem do nich się zastosowało. Ciekawem dopełaieniem pogląd W Ostroroga są rady, dane królowi Olbrachtowi, a przypisywane, jak się zdaje, niesłusznie, jego dworzaninowi Kallimachowi. Ogłosił ja M. Wiszniewski w 3-cim tomie swej »Historyi literatury*. Kiedy Ostroróg pragnie wzmocnić władzę królewską i wyzwolić ją z pod ucisku możnowładztwa szlacheckiego i duchownego, za pomocą poprawy moralnej i szeregu reform społecznych, wbrew temu rady Pseudo - Kallimacha chcą ten sam cel osiągnąć przy pomocy podstępu, chytrości, korzystania z wad i namiętności ludzkich, 1 przez to wyprzedziły znane dzieło Macchiavellego „II principe“ z r. 1515. Tu wspomnieć należy o nader ważnym zabytku XV-go wieku, t. j. o radach dobrego »wychowania królewicza“, przypisywanych królowej Elżbiecie, małżonoe Kazimierza Jagiellończyka. Zawierają one wykład ogólnych zasad etycznych i wykazują zarazem, jak patrzono wówczas na zadania przyszłegó króla, oraz na środki, doprowadzające do rozwiązania tych zadań.

I w wieku XVI-ym, z włąozeniem początku XVII-go, posiadała Polska znakomitych moralistów i polityków, którzy stanęli na wysokości współczesnej wiedzy i zajmują wybitne miejsce w ogólnym pochodzie kultury etycznej. Świadczy o tern zastęp znakomitych pism, dobrze znanych z histo-ryi naszej literatury, jako to: »Żywot człowieka poczciwego“ i „Postylle“ Mik. R ej a; „O naprawie rzeczypospolitej“ Andrzeja Modrzewski e-g o (wydane w językach łacińskim, polskim, nie- i inne. mieckim, francuskim i hiszpańskim); »Ziemianin polski“ i »Quincunx t. j. wzór korony polskiej*

Stan. Orzechowskiego; » Dworzanin“ i ,0 wolności i prawie“ Łuk. Górnickiego;

,0 wzorowym senatorze" Waw. Goślickie-g o; dalej traktaty moralne i polityczne, oraz kazania i mowy Józefa Wereszczyńskiego, Krzyszt. Warszewickiego, Jana Zamoyskiego, Jędrzeja Wolana, Piotra Skargi,

Piotra Grabowskiego i innych. Do tegoż okresu z drugiej połowy XVI-go i początku XVII-go wieku należy pierwsza E. polska Krzysz. Pieniążka: „Ethica albo zwieroiadło żywota* (1607).

Jest to krótki wykład zasad moralności praktycznej, piękną jeszcze polszczyzną napisany. Tu wymienić należy dość liczne opracowania starożytnych moralistów, jak op. „O powinnościach wszech stanów ludzi Cycerona* przez St. Koszutskiego (1575), „Tablioa albo konterfekt Cehesa, tebań-skiego filozofa" bezimiennie (1581), »Rzecz o dobrodziejstwach z Seneki wzięta* przez Łuk. Górnickiego (1693); „Księga o starości Cycerona“ przez Beniasza Budnego (1595); »Polityka, Etyka i Ekonomika Arystotelesa" przez

Seb. Petryoego (1605, 1618, 1628); ,0 przyjaźniach i przyjaciołach“, wyjątki z Platona, Plutar-cha, Hekatona, Teofrasta i Cycerona przez Andr ze-j a Maczuskiego;—pismo, wydane zapewne około 1610 roku, wbrew F. Żukowskiemu, który w nowem wydaniu (Wilno 1817) utrzymuje, że pierwsze wyszło już w latach 1630—1540 w Dobromilu—i inne.

Od poozątku XVII-go wieku aż do drugiej połowy XVIII-go panuje u nas wznowiona przez jezuitów scholastyka, co podkopywało samodzielną działalność myśli twórczej i na polu E-i. Obok czysto dogmatycznych opracowań zasad teologicznej moralności w języku łacińskim, napotykamy w tym długim, prawie dwa wieki obejmującym, okresie, zaledwie kilka prac, wynoszących się choć po ozęści ponad poziom ciasnych pojęć owych czasów. Do nich zaliczyć można: Szym. Staro-wolskiego „Reformacyę obyczajów polskich* (bez roku); »Votum o naprawie rzeczypospolitej* (1625); „Lament utrapionej matki korony polskiej“ (b. r.); Andr z. Max. Fredry »Przysłowia mów potocznych albo przestrogi“ (1658); J. Stan. Jabłonowskiego »Skrupuł bez skrupułu“ (1730); Stan. Leszczyńskiego »Głos wolny szlachcica“ (1733), wreszcie pisma Stan. Konarskiego: »Rozmowy pewnego ziemianina z swoim sąsiadem o teraźniejszych okolicznościach* (1733, 6 i 94 pp., folio; w Bibl. Jag.); a szczególniej: »0 skutecznym rad sposobie* (4 tomy 1760—63, 8°). Konarski przygotował już i na polu nauk etycznych okres odrodzenia ze stanu umysłowego i społecznego roztroju. Do poprzedniego atoli okresu należą jeszcze polskie opracowania takich pism, jak: »Boecyusza Pociecha filo-zofiej* przez J. A. Bardzińskiego (1694); „Seneki o krótkości życia, o życiu szozęśliwem, o łaskawości i gniewie, listy do LucyliuBza“ przez

D. Pilchowskiego (1771—1782); »Seneki o pocieszeniu" przez J. M. Ossolińskiego (1782)

Odrodzenie życia umysłowego, a wraz z niem i E-i, pod koniec zeszłego wieku uwydatnia się jednak u nas stanowczo dopiero w działalności i w pracach takich mężów, jak Stan. Staszic i Hugo Kołłątaj. Pierwszy wyłożył sw« zasady E-i społecznej w praktycznem zastosowaniu do ówczesnego położenia, szczególniej w pismach: »Uwagi nad żyoiem Jana Zamoyskiego“ (1785) i „Przestrogi dla Polski* (1790). Kołłątaj zaś, próoz pism politycznych: »Listy Anonima“ (1788); »Układ rzeczypospolitej“ (1790), wydał dzieło: „Porządek fizyczno-moralny" (1810), które po raz pierwszy postawiło E-ę n nas na stanowisku filo-zoficzno-naukowem. Wyszedł, niestety, tylko T. 1-y tego dzieła i nadto opiera się ono przeważnie na pojęciach filozofów francuskich z końca zeszłego wieku, uznająo „porządek przyrodzenia“ za „sank-eyę“ praw moralnych. Ale przytem podaje praktyczny wykład „nauki o należytościach i powinnościach człowieka" na podstawie owej zasadniczej idei porządku świata.—Jako gorący przeciwnik zasad naturalizmu i na polu E i zasługuje tu na wzmiankę ks. Michał Karpowicz, który w swych kazaniach (wyd. pośm. 1807) często przeohodził na pole filozofii. W pewnym związku z E-ą pozostają praoe z owego czasu: Hier. Strojnowskiego „Nauka prawa przyrody“ (1805) i Fel. Słotwiń-s ki ego ,0 potrzebie, prawnym początku i celu rządów* (1815) i tegoż „Prawo natury prywatne* (1825). E-ę empiryczną, w przeciwstawieniu do racyonalnej, miał też na oku Jan Śniadecki, mó-wiąo w ostatnim rozdziale „Filozofii ludzkiego rozumu“ (1822) w ogólnych zarysach o „filozofii praktycznej*, która zasadzać się powinna „nie na de-finicyaeh, bo to nie matematyka; nie na hypotezach, domysłach i przywidzeniach, bo to uie romans: ale na fenomenach i faktach pewnych i powszech nych, wydobytych ze stanu towarzyskiego ludzi, t. j. ze stanu familijnego i narodowego i z tych wszystkich porządków i stosunków, jakie w społeczności ludzi zachodzą“. Przeciwnie, pod wpływem racyonalnej filozofii niemieckiej ogłosił u nas Józ. Kai. Szaniawski pierwsze study a historyczne nad E ą w szeregu rozpraw: „O znamienitych systemach moralnych starożytności“ (1803); „System chrystyanizmu" (1804); „Rzut oka na dzieje filozofii od czasu jej upadku u Greków i Rzymian aż do epoki odrodzenia* (1804, przejście do wykładu nowoczesnych systemów moralnych). Nadto w swych »Radach przyjacielskich” (1805, 1823) zaznaczył Szaniawski ogólne zasady E i praktycznej w duchu Kanta i Sohellinga w rozdziale: hBadania i życie pod przewodem mądrości“. W tymże duobu napisał ks. Anioł Dowgird rozprawę konkursową: „O logice, metafizyce i filozofii moralnej“ (1821), w której ujawnia przytem dążność oparcia E i przedewszystkiem na psychologii. Kierunek teologiczny reprezentuje wówczas głównie przekład z łacińskiego trzytomowego dzieła A. K. Reybergera, dokonany przez ks. J. K, Cho-daniego p. t. „Etyka chrześciańska czyli teologia moralna“ (1821). Tu wspomnieć można o przekładzie dziełka % nastrojem religijno-mistycznym poety włoskiego: Silvio Pellico „O powinnościach człowieka*, dokonanym przez M. W. (zapewne Michała Wiszniewskiego (ob.), wyd. 2-e 1839).

Nasi najznakomitsi filozofowie bieżącego wieku: Hoëne-Wroûski, Kremer, Trentowski, Libelt, Cieszkowski i Gołuchowski wytwarzali swe ogólne poglądy na świat pod bezpośrednim wpływem niemieckiego idealizmu, szozególniej filozofii Schellinga i Hegla. Z tego stanowiska wyłożyli też zasady E-i, wiążąc je ściśle ze swe-mi naukami historyozoficznemi o stopniowym rozwoju ducha powszechnego w ludzkości. Na szczególną uwagę zasługują tu: mesyanizm Wrońskiego, wyłożony pod tym względem głównie w jego: „Me-tapolitique messianique* (1839); dalej pogląd na filozofię prawa, moralności i obyczaju w Kromera „Filozofii ducha* (1852); wreszcie Trentow-skiego „Panteon wiedzy ludzkiej“ (wyd. pośm. 1873) i nast. To ostatnie dzieło zawiera w sobie najobszerniejszy u nas wykład E-i filozoficznej (T. III, str. 1—255), obejmujący trzy części: 1) Pierwiastki moralne, 2) Ideał doskonałości moralnej, 3) Całokształt cnót i powinności. Nadto dodać nale-y, że w poprzednich tomach traktuje Trentowski w „Stereognostyce“ o naukach prawnych, mających za przedmiot, jak mówi, „zdrowie duszy nie tylko w pojedynczych ludziach, ale w narodzie i człowieczeństwie“. W »Humanistyce* zań poddaje historyczno-krytycznemu rozbiorowi socyalistykę francuzką, germańską i polską. Libelt i Cieszkowski nie traktowali zagadnień etycznych oddzielnie. Gołuchowski zaś wyłożył tylko pod koniec swych „Dumań“ (wyd. pośm. 1862) pogląd swój na miłość, jako na najwyższą zasadę E-i. Samodzielne stanowisko, oparte na przesłankach naturalistycznych, zajmuje J. Supiński w swych dziełach: »Myśl ogólna fizyologii powszechnej“ (1860) i „Szkoła polska gospodarstwa społecznego“ (2 tomy, 1862 i 1865). Do zasad idealizmu zwraca się znowu J. Kasznica »0 pojęoiu i systemie nauk społecznych* (1870).

Równolegle z powyższym prądem idealistycznym rozwijała się u nas filozofia katolicka i urabiała w ogólnych zasadach E-ę teologiczną. O ile ta E. łączyła się choć po części z filozofią, zasługują tu na wzmiankę: Józ. Żo chows ki »Filozofia serca czyli mądrość praktyczna“ (1846); M. Jakubowicz „Filozofia chrześcijańskiego życia“ (1853); El. Ziemię oka „Zarysy filozofii katolickiej" (1857), dalej przekład dzieła ks. A. Gra-try »Moralność i zasadnicze prawo historyi“ (1869) i inne. Do tej grupy zaliczyć można i Al. Ty-szyńskiego, który w dziele: »Pierwsze zasady krytyki powszechnej“ (1870) opiera swe zasady etyczne na »prostocie sądu“ i „zgodzie powszechnej“. Szlaohetną tendencyę umoralnienia szerszych warstw społeczności, a szczególniej klas roboczych, uwydatnia Karol Forster w swej „Bibliotece podręcznej nauk moralnych i politycznych“ (20 tomów 1857 do 1868). W skład jej wchodzi przekład dzieła P. Ra peta »Przewodnik moralnośoi i ekonomii politycznej* (wyd. 2-e 1861).

W ostatniej dobie pracowali u nas nad E-ą społeczną i indywidualną z różnych punktów widzenia: G. Roszkowski „O zadaniu i systemie filozofii prawa“ (1873); Eu*. Czerkawski „O poglądach na budowę społeczeństwa* )„Przegląd naukowy* 1876); J. B. Oczapowski „Władza i układ państwa. Zarys polityki" (1875); Fr. Kasparek W3tęp do jego »Prawa politycznego“ (T. I. 1877), oraz rozprawa „O zadaniu filozofii prawa“ (1888); Al. Świętochowski »0 powstawaniu praw moralnych* (1877) i »0 epikureizmie* (1880); B. Limanowski „Socyologia Comte’a“ (1877); Br. Chle bowski „Zadania moralne“ (szereg rozpraw w „Bluszczu“ z r. 1878); K. Łuczycki „Sumienie i moralność“ („Bibl. Warsz." 1879, T. I.), oraz artykuł Cnota w „Encykl. Wychowawczej* (T. II, 1881); Wojciech Dzieduszycki „Cnota i występek. Kościół średniowieczny. Moraliści XVII-go wieku* (,.Bibl. Warsz.“ 1879 i nast.), tegoż „Sceptycy, stoicy i epikurejczycy* (1883), wreszcie „Roztrząsania filozoficzne“ (1893), mające przeważnie charakter etyczny; Edm. Krzymuski „O znaczeniu filozofii prawa“ (1881); Łodzią z Bytonia (Alfr. Kurnatowski) „Filozofia praktyczna* (1882); Edw. Lubowski „O ludzkich przy warach“ (1882),

według Zygm. Schot ta „Von menschlichen Schwächen" (18651; Wł. M. Dębicki „Postęp, szczęście i przewroty społeczne” (1885); L. Gum-plowicz „System socyologii" (1886); J. Wł. Dawid ,0 zarazie moralnej" (1886); M. E. Trepka ,0 socyalizmie" (2 tomy 1888); M. Morawski „Podstawy E-i i prawa“ (1891); St. Krusiński „Szkice socyologiczne“ (wyd. pośtn. 1893); J. Mo-szczeńska przekład dzieła J. Lubbocka „Powaby życia“ (1893); A. Lange „Społeczeństwo i historya w świetle teoryi naśladownictwa" („Ateneum" 1893, T. IV); L. Krzywicki „Człowiek i społeczeństwo* („Bibl. warsz.” 1897, T. IV); H. Struve historyczno - krytyczny przegląd zasad i szkół E-i we „Wstępie do filozofii" (wyd. 2 e 1898, str. 434—540). Wreszcie zasługuje tu na szczególne zaznaczenie szereg doniosłyoh rozpraw Boi. Prusa p. t. „Najogólniejsze ideały życia“ w „Kuryerze Codziennym” z początku 1898 roku. O nowszych przekładach obcych dzieł: Queteleta, Simona, Janeta, Spencera, Giżyckiego, Fouilléego i innych wspomnieliśmy wyżej na swojem miejscu.

Zn.

H. St.

Etykieta (z franc, etiquette) l-o: napis, cedułka z oznaczeniem zawartości jakiegoś naczynia, np. butelki, słoju, bądź też paki, zwoju towarów, książek, rękopisów, nasion i t. p. Na etykietach handlowych znajduje się zazwyczaj firma kupca lub fabrykanta, często także cena przedmiotu. Naśladowanie cudzych etykiet firmowych jest wykroozenism przeciw prawu obowiązującemu i pociąga za sobą karę.— W ogrodnictwie używa się etykiet do oznaczania roślin, zwłaszcza osobliwszych, w kształcie tabliczek, bądź drewnianych, bądź metalowyoh; 2) Etykieta, synteza pewnych zwyczajów ściśle przestrzeganych w obejściu wyższych warstw towarzystwa, a zwłaszcza dworów panujących. E. ma pochodzenie religijne i jest wyrazem czci, bojaźni i uległości względem tego, do kogo się odnosi. Na Wschodzie, gdzie społeczeństwo jest uklasyfikowane hierarchicznie, pod rządami despotycznemi, wybujała ona najbardziej; tam wykroczenie przeciwko jej przepisom ściąga na winowajcę nieraz karę śmierci.—W starożytności Grecy a i Rzym E-y woale nie znały. Dopiero Rzym cesarski i Bizanoyum chrześoiańskie stworzyły i obostrzyły E-ę, która kwitła i w Wiekach Średnich, tak w Watykanie, jako i na dworach monarszych, szczególniej zaś w Hiszpanii, głównie od Filipa II, i we Francyi, od czasów Ludwika XIII. Absolutyzm Ludwika XIV doprowadził rozwój E-y do ostatecznych granic; kwestye i nieporozumienia, z jej powodu wynikające, stały się tam były ważnemi zagadnieniami dyplomatyczne-mi i polity oznemi. Rewolucya francuska i wogóle ruohy republikańskie, obaliwszy stary ustrój społeczny, zniosły i wszelką E-ę; monarchie dzisiejsze utrzymały ją wprawdzie, ale znacznie umiarkowały i ujednostajniły. I w życiu towarzyskiem zaszły w niej również wielkie zmiany; utrzymały się wszakże pewne formy, przeciwko którym wykroczenie uchodzi już nie tylko za dowód nieznajomości świata, ale nawet za brak dobrego wychowania. To też często się ukazują, zwłaszoza wydawane

we Francyi, poradniki, pouczające o tern, jak w dobrem towarzystwie postępować należy, jaki w danych okolicznościach ubiór przywdziewać, jak się z kim witać albo żegnać, jak chodzić, kłaniać się, siadać, co ozynić z kapeluszem, z rękawiczkami, jak się zachowywać u stołu, i o mnóstwie tym podobnych drobnostek, przez których nieznajomość w tak zwanym wielkim świecie można co najmniej narazić się na śmieszność.—Co do E-y dworu królewskiego we Francyi, bardzo ciekawe szczegóły mieści w sobie „Dictionnaire critique et raisonné des étiquettes de la cour de XVIII siècle" hrabiny de Genlis (Paryż 1818).    *

Etykoteologla w filozofii Kanta oznacza naukę o Bogu, opartą na nauce obyczajowej czyli moralnej, wbrew Fizykoteologii, wyprowadzającej wiarę w Boga z ładu, piękności i celowości przyrody.    *

Etyl. Grupa atomów ze składem C₂H₅, nie istniejąca w stanie oddzielnym, lecz z powodu swej jednowartościowośoi mogąca zastąpić 1 atom wodoru, znana jest pod tą nazwą jako jedna z bardzo ważnych grup czyli rodników. Przed ustaleniem pojęoia wartości chemicznej często były powtarzane próby wydzielenia E-u i podobnych doń rodników w stanie wolnym. Była nawet chwila, kiedy Bądzono, że zadanie to nie jest trudne do rozwiązania, ponieważ z najrozmaitszych związków, zawierających w sobie rodniki takie, łatwo wydzielić możemy te części składowe, które w związku zawierają się obok rodnika, a wtedy powstają istotnie nowe produkty, z węgla i wodoru złożone. Tak np. jodek E-u, C₂H₅J, łatwo oddaje jod metalom i pomiędzy produktami działania znajduje się związek z węgla tylko i wodoru złożony, w którym nawet stosunek między atomami tych pierwiastków jeBt 2 :5, lecz który masę cząsteczkową, jak przekonano się później, ma dwa razy większą i przeto jest kwartanem C₄H₁₀. E. możemy rozpatrywać jako pozostałość etanu po odjęciu 1 atomu wodoru, gdy zaś budowa etanu wyraża się przez CHg.CHg, E. musi mieć budowę (CHg.CH^'. Posiada więc jednę cząsteczkę powinowactwa węglowego niezaspokojoną, w czem leży przyczyna nieistnienia jego w stanie oddzielnym i występowania w związkach z charakterem rodnika jedno-wartościowego.

Etylen, eten, elail, węglowodór ciężki, gaz w olej zmienny C₂Hfl. Jeden z węglowodorów najdawniej znanych, gdyż jeszcze w przeszłym wieku otrzymany razem z t. zw. olejem chemików holenderskich, t. j. z chlorkiem E-u. Nazwa elailu pochodzi również od owego „oleju“, ciężkim zaś nazwano go dla odróżnienia od „lekkiego“ metanu. Znajduje się w gazie oświetlającym i wogóló w gazowych produktach suchej dystylacyi. W pracowni może być otrzymany wielu sposobami. I tak, alkohol e-tylowy pod działaniem środków odejmujących wodę zachowuje się według równania:

C₂H₅OH—H₂0=C₂H₄.

Haloidki etylu tracą chlorowcowodór przez działanie na ich pary wapna lub glejty w temp. czer-

Etylen jest gazem palnym; płomień ma

Zn.

Zn.

Zn.

Zn.

woności, a jeszcze prościej — przez ogrzewanie z roztworem alkoholowym wodanu potasu:

C₂ïï₅l-fKOH = C₂H₄-f H₂0-f-KI.

Kwas bursztynowy pod wpływem elektrolizy rozpada się na E., dwutlenek węgla i wodór:

C4ÏÏ«0₄=C₂H₄+2CO,-j-H₂.

E. jest gazem bezbarwnym z bardzo słabą wonią eteryczną. W temp. 0° skrapla się pod ciśnieniem 44 atmosfer na ciecz wrąeą w—103°, krzepnącą w—160°, używaną w celu wywoływania bardzo nizkich temperatur w doświadczeniach nad skraplaniem gazów opornych. Zmieszany z tlenem albo z powietrzem, E. tworzy mieszaniny wybuchające za zbliżeniem płomienia; z ozonem wybucha samowolnie w temp. zwyczajnej. Chlorowce łąozą się z nim łatwo, objętość na objętość: chlor, mieszając się, tworzy odrazu płynny chlorek E-u, C₂H₄C1₂; brom pochłania E. szybko i zupełnie, przecdodząc w bromek C₂H₄Br₂; jod łączy się trudniej cokolwiek na krystaliczny jodek

c₂hj₂.

biały i świetny, a obecności tego węglowodoru gaz oświetlająoy w znacznej mierze zawdzięoza jasność swego światła. Budowa Eu na mocy reakcyj powstawania może być wyprowadzona tylko w taki sposób, że atomom węgla w nim zawartym przypisujemy t. z w. złączenie podwójne, przyjmująo, że wiążą się one między sobą nie ¹/i-ą swego powinowactwa, jak w etanie, ale połową. Wzór budowy będzie zatem:

H₂C — CH₂.

E. jest pierwszym członkiem szeregu homologicznego węglowodorów nienasyconyoh, zwanych ety-len o we mi, lub niekiedy olefinami, wyrażających się przez wzór ogólny Cn H₂„.

Etyliak, et y lam i na, NH₂C₂H₆, ciało zasadowe, przedstawiające amoniak, w którym 1 atom wodoru został zastąpiony przez grupę etylową. Może być otrzymany wielu sposobami, i tak: izo-cyanian etylu z potażem gryzącym rozkłada się według równania:

CO.N(C₂H₆)+2K0H=NH₂C₃ b₅ +K₂C03 Amoniak w roztworze alkoholowym lub eterycznym z jodkiem etylu wchodzi w reakcyą:

c₂h₅j+nh₃=nh₂c₂h₅ hj,

a utworzony tutaj jodowodan E u przez alkalia zostaje rozłożony na E., jodek metalu i wodę. Ody jednak jodek etylu działa na E., łącząc się z nim i dając jodowodan dwuetyliaku, NH(C₂H₅)₂.HJ, który ulega rozkładowi pod wpływem amoniaku z wytworzeniem dwuetyliaku wolnego, a ten ze swej strony z jodkiem etyiu daje jodowodan trójetylia-ku, to w masie reakcyjnej znajdują się warunki powstania wszystkich trzech amoniaków zastąpionych przez etyl, i w istocie otrzymujemy tutaj mieszaninę wszystkich tych zasad. Rozdzielić je można wprawdzie za pośrednictwem szozawianu etylu, który z E-em tworzy dwuetylooksamid, ciało krystaliczne, z dwuetyliakiem—dwuetylooksaminian etylu, ciało płynne, a z trójetyliakiem nie łączy się

Encjkl. Few». lluatr. Zesz. lös. T. 20-ty.

wcale; droga to jednak uciążliwa i długa. Najczyściej i najdogodniej otrzymuje się E. z nitro-etanu, C₂H₆N0₂, zapomocą redukcyi wodorem in

statu nascendi:

C₂H₆N0₂+6H = NH₂C,H₅ + 2Ha0.

E, jako typowy amoniak złożony, jest ciałem za-sadowem w znaczeniu amoniaku, t. j. łączy się w całości z kwasami, bez wydzielania przy tern jakichkolwiek części składowych. Sole, w taki sposób utworzone, są białe, krystaliczne, łatwo w wodzie rozpuszczalne i w wysokim stopuie podobne do amonowych. E. z chloroformem i alkoholowym roztworem potażu gryzącego daje etylokarbiliak, CaH₅NC, ciało odznaczające się niesłychanie silnym, przykrym, charakterystycznym zapachem. Kwas azotawy wytwarza z E-em alkohol etylowy, wodę i azot:

NH₂C₂H₆ + HN0₂ = C₂H₅ OH -f Ha0+N₂.

E. jest bezbarwną cieczą z p. wrz. 19°. Zapach jego silnie przypomina amoniak, jest jednak bardziej przykry; smak ostry i gryzący. Jest to ciało palne i płonie żółtym płomieniem. Z wodą miesza się we wszystkich Btosunkaob, zagrzewając się przytem silnie, a roztwory takie, w zachowaniu się cbemicznem łudząco podobne do amoniaku, odznaczają się tern, że rozpuszczają w sobie glinkę i niektóre inne wodany metaliczne, nierozpuszczalne w amoniaku.

Etyliden. Rodnik ze składem etylenu, lecz z budową odmienną, a mianowicie (CH₃—CH)", posiadający dwie wolne jednostki powinowactwa węglowego i, naturalnie, nieistniejący w stanie oddzielnym.

Etylina, czteroetylina, wodan tetraety-loamonu, (C₂H₅)₄N.OH. Jodek etylu, łącząc się z trójmetyliakiem tworzy jodek czteroetyloamonu, (C₂H₅)₄NJ, zwany także jodkiem E y Ciało to jest jodkiem amonu, NH₄J, w którym wszystkie atomy wodoru zostały zastąpione przez grupy etylowe, a podobieństwo zewnętrzne w postaci krystalicznej i własnościach daje temu poglądowi tern trwalszą podstawę. Jodek E-y różni się tern je-dnem od jodku amonu, że nie ulega rozkładowi pod wpływem alkalij gryząoych. Jeżeli jednak traktujemy go świeżo osadzonym i wilgotnym jeszcze tlenkiem Brebra, to reakcya zachodzi według równania-

2(C₂H₅j₄NJ+Ag₃0+H₂0=2AgJ+2(C₂H₅)₄N.0H Powstające tutaj ciało, po odparowaniu roztworu wodnego, krystalizuje się w masę z igiełek złożoną, białą, pozbawioną zapachu, lecz ze smakiem nadzwyczaj ostrym alkalicznym. W powietrzu wil-gotnem pochłania parę wodną i rozpływa się. Działa alkalicznie, z siłą taką, jak wodany potasu i sodu, lub może większą jeszcze. Z kwasami tworzy sole krystaliczne, w wodzie rozpuszczalne i tak trwałe, że nie ulegają działaniu wodanów pota-sowców i wapniowców. Sole te i sama E. są ciałami dość silnie trującemi.

Etylowy alkohol, ob. Alkohol.

Etymologja (z grec, éty m o e=prawdziwy, istotny; to ó t y m o n=istotne znaczenie wyrazu) w ogólnym znaczeniu jest to objaśnienie pochodzenia wy-

88

razu i jego pierwotnego znaczenia. Prócz tego wyraz E. oznacza ozęść gramatyki, która się zajmuje wyjaśnieniem składu i budowy wyrazów oraz ich pochodzeniem, i nazywa się po polsku słowo rodem. W zakres jej wchodzi nauka o częściach składowyoh wyrazu, a mianowicie: o pierwiastkach albo pniaoh wyrazów, tj. tych brzmieniach lub połączeniach brzmień, w których tkwi zasadnicze znaczę aie wyrazu, o osnowach czyli tematach (źcódłosłowacb) wyrazów; o przedrostkach, dodawanych na początku wyrazów, o przyrostkach, dodawanych na końcu, zapomocą których z pni tworzyły się osnowy wyrazów z różnemi odcieniami znaczeń, wreszcie o zakończeniach wyrazów. E. wraz z nauką odmian deklinacyjnych i konjugacyjnyoh, czyli fleksją, stanowią obszerny dział gramatyki, zwany morfologją albo nauką o formaoh wyrazów. Zarówno dla zrozumienia budowy wyrazu, jak i dla wyjaśnienia jego pochodzenia, najważniejsze jest wykrycie pnia czyli pierwiastku wyrazu. Przez to bowiem możliwym się staje stwierdzenie pokrewieństwa danego wyrazu oraz określenia jego stosunku do innych wyrazów tegoż języka lub innego. Do wykrycia pnia wyrazu doohodzi się drogą analizy ożyli rozbioru, polegającego na oddzielaniu części jego składowych. Tak np. w wyrazie pożywienie cząstka po jest przedrostkiem, żyw pniem, en przyrostkiem osnowy imiesłowu biernego, ę zakończeniem; w wyrazie nauczyciel cząstka na — przedrostkiem, ucz —pniem (=uk, gdzie k zmienione na cz przed i), i (y)— przyrostk. osnowy słownej uczy-, a ciel przyrostkiem oznaczającym imię osoby działającej, i t. p. Wykrycie pnia czyli pierwiastku wyrazu w języku, którym od wieków mówi naród, nie zawsze jest rzeczą łatwą, z powodu, że każdy język żywy, wskutek działania pewnych czynników, ciągłym choć nieznacznym ulega zmianom, tym samym więc i wyrazy jego z biegiem czasu stopniowo przekształcają się, tak, że często postać niejednego wyrazu zmienia się do niepoznania. Przeobrażenia te wyrazu uwydatniają się bądź w zmianie pierwiastkowego brzmienia jego pnia na inne, bądź w skróceniu zakończenia, bądź też w utracie zgłoski całej, bądź wreszoie w zmianie zewnętrznej, dokonanej pod wpływem i na wzór innych wyrazów. Dla tego przy rozpatrywaniu części składowych wyrazu i dochodzeniu jego pnia często wniknięcie w przeszłość wyrazu i odtworzenie brzmień jego dawniejszych i postaci staje się rzeozą konieczną. Przy takim [zaś poszukiwaniu potrzebne jest rozważenie wszystkiego, co wiemy z językoznawstwa o rozwoju wyrazów i zmianach w ogólności i w danym języku w szczególnośoi; przedewszyst-kim zaś baczyć należy na zmiany głosowe, jakim język podlegał w przeszłości wśród pewnych określonych warunków. Tak np. skład i pochodzenie dzisiejszego wyrazu dojrzeć (podobnie: wyjrzeć, przejrzeć,.,.) trudno byłoby zrozumieć, nie uprzytomniwszy sobie póstaci jego dawniejszej do-źrzeć, w której następnie zbieg spółgłosek ź przed rz, niewygodny w wymawianiu, usunięto, zastępa-jąc w nim dźwięk ż najmiększą spółgłoską j\ postać

zaś doźrzeć bliższa jest początkowej (doźreti) i dla tego jaśniejsza; w niej już widzimy: pień zr (ten sam, co w wyr. w-zr-ok, źr-enica...), d o przedrostek, e przyrostek osnowy, ć przyrostek bezokolicznika, powstały z ći, a ten z ogólnosłowiańskie-go ti. Albo np. wyraz sumienie w staropolskim brzmiał sąmnienie, gdzie są- jest to stary przedrostek przyimkowy (jak w wyr. są-siad), m n i e —pień (jak w słowie pomnieć), nie—przyrostek właściwy rzeczownikom rodź. nijakiego; z tych części składowych wyrazu przedrostek są- zmienił z czasem swą postać na su-, a ozęść osnowna mnie nie zewnętrznie uległa upodobnieniu do postaci wyrazów mienie, umienie i t. p.—Przy dochodzeniu początku wyrazów swojskich, jak i cudzoziemskich, wystarcza nieraz ograniczenie się ma-terjałem, wziętym do porównania z jednego języka; często jednak konieczną jest rzeczą zwracanie się do odpowiednich wyrazów w językach pokrewnych, bądź blizkich, pobratymczych, bądź też dalszych szczepu indoeuropejskiego, lub też języka obcego szczepu, z którego wyraz mógł być przyjęty. W porównaniach tych, obok stałego względu na znaczenie wyrazów, należy zwraoać uwagę i na tę okoliczność, czy wyraz pewien, zestawiony z iu-nemi iodoeuropejskimi, jest wspólną własnością dwu lub więcej języków pokrewnych, pochodzącą z tej doby, kiedy języki te tworzyły jeszcze jakąś ściślejszą całość (np. wyr. matka,, macierz, łać. mater, grec, mëtër, doryc. mater, niem, mutter; brat, b rater-ski, łać. frater, niem. bruder; siostra, łać. soror, niem. Schwester i t. d.), czy też jest pożyczką późaiejszą, z epoki samoistnego rozwoju każiego z tych języków (np. ratusz z sta-rogórnoniem. ratńs, szlachta z stgórniem. slah-ta, stodoła z stgórniem. stadal, skiba z dol-noniem. skeebe [czes. skÿva,] kościół przez czeski kostet ze średniogórniem. kastël [to zaś z łać. castellum] i t. d.).

Znajomość etymologji wielu wyrazów ważna jest nie tylko dla samego językoznawstwa. Często rzuca ona światło na różne pytania dotyczące rozwoju kultury narodu, jego zwyczajów, zajęć itp. Stosunki wzajemne narodów i większy lub mniejszy wpływ jednego na drugi uwydatniają się dość wyraźnie w języku. Stąd też roztrząsanie wyrazów obcych, które jeden naród przyswaja sobie od drugiego, prowadzi do ważnych wniosków o tych stosunkach, o wpływie cywilizacyjnym i o drogach, któremi przechodziły różne przedmioty i pojęcia od jednego narodu do drugiego. Tak np. w językach narodów europejskich (Celtów, Giermanów) pozostały dowody potężnego wpływu cywilizaoji rzymskiej. Niezatartemi pomnikami tego wpływu są dotąd nowe języki romańskie (włoski, francuski, hiszpański i t. d.), wytworzone z odrębnego rozwoju djalektów ludowych łaciny. Giermanowie przyjęli mnóstwo do swego języka wyrazów łacińskich i wiele z nich następnie, już w swojej przeróboe, przekazali sąsiednim ludom, mianowicie Czechom, Polakom i innym Słowianom zachodnim, którzy je znowu na swój sposób przerabiali. Wyrazy pol-skiej terminologji kościelnej dowodzą, jak nowe po-

jęcia z tej dziedziny z Rzymu przez Niemcy i Czechy do nas napływały. Tą drogą np. przejęliśmy z starogórnoniemczyzny za pośrednictwem czeskiego szereg wyrazów takich jak:

papież, ozes. papeż, stgórniem. babes (gr.łać.papa), biskup, cz. biskup, stgn. biskof (gr.-łać. episcopus), p r o b o s z c z, cz. probośt, stgn. probest (ł. praepositus), krzyż, cz. kr.ż, stgórniem. chrûze (łaó. crux), b i e r z m o w a ó, cz. birmowati, stgn. firmon (ł. firmo), ołtarz, cz. oltar, stgórn. altâri (łać. altarę) i t. d.

Badania etymologiczne, prowadzone metodą ściśle naukową, okazały wielkie usługi historji, szczególnie przyozyniły się do rozjaśnienia czasów przedhistorycznycb, dziejów pierwotnych, gdzie brak wszelkich innych pomników. Podobnie dla badań etnograficznych pomoc etymologji staje się nieraz bardzo pożądaną. Wszakże to na podstawie od-wieoznych nazw miejscowości pewnego kraju wnosimy o pierwotnyoh mieszkańcach, o starodawnym jego zaludnieniu.

Początek E-gji, owe rozliczne próby wywodów i objaśnień znaczenia wyrazów, sięgają głębokiej starożytności. Już twórcy pieśni Homerowych starają się objaśnić nazwy osób i bogów. U filozofów greckich, zastanawiających się nad początkiem mowy ludzkiej, znajdujemy również liczne przykłady tłumaczenia pochodzenia wyrazów (np. u Platona w „Kratylosie“). Wszystkie te jednak wywody, jak i podobne usiłowania gramatyków greckich i rzymskich, pod względem naukowym nie mają żadnej wartości, gdyż prowadzone były bez pewnej metody, oparte na zestawieniach dowolnych, najczęściój na przypadkowym podobieństwie brzmienia wyrazów, rzadko też kiedy, przypadkowo tylko, prowadziły do wyników zgodnych z prawdą. Nie o wiele cenniejsze są badania uczonych aleksandryjskich, którzy E-ję wynieśli na stanowisko oddzielnej nauki, jako też późniejsze prace uczonych średniowiecznych. Dopiero w naszym stuleoiu, z rozwojem nowszego językoznawstwa, zwłaszcza w zakresie indo-europejskim, i badania etymologiczne weszły na drogę ściśle naukową, mianowicie, gdy oparto je na dokładnej znajomości historji dźwięków tego szczepu od czasów najdawniejszych; wskutek tego przy dochodzeniu etymologicznego pokrewieństwa wyrazów z różnych języków, przy zestawianiu i porównywaniu ich ze sobą stało się możliwym i zarazem koniecznym uwzględnianie ścisłe odpowiedniości dźwiękowych tych języków. Prace takie, dotyczące jakiegokolwiek języka, związane są już ściśle z jego dziejami i noszą oharakter historyczno-po-równawczy. — Zbiór poszukiwań etymologicznych, wraz z róźnemi wypisami gramatycznemi i rzeezo-wemi z pisarzów starożytnych, pochodzący z cza sów bizantyjskich (wieku X), znany jest pod tytułem „Etymologicum magnum* (Wielki słownik etymologiczny), wydany po raz pierwszy w r. 1594 przez Sylburga (w Heidelbergu, powtórnie przedrukowany 1616, w Lipsku), a następnie przez Gaisforda (1848 r. w Oksfordzie) z ważnemi uzupełnieniami Millera, poczynionemi z rękopisu w. X-go.

To samo dzieło, znacznie skrócone i mniejszej już wartości, nosi nazwę „Etymol ogicum Gudia-num* od nazwiska dawnego posiadacza rękopisu, Gudjusa, wydane przez Sturza (Lipsk 1818); nadto wydanie tegoż p. t. „Ety mologicum Angeli-eum” z rękopisu rzymskiego w „Bibliotheca Angelica*, ogłoszone przez Ritschla (Bonn 1845, 1847 i 1866). Jeszcze szczuplejsze rozmiary dzieło to posiada w wydaniu skróconym Millera p. t „Ety-mologicum parvum*. Porów. Carnuth „De Ety-mologici Magni fontibus“ (Cz. 1 i II, Berlin 1872— 76). Historję etymologji starożytnej określił treśoi-wie Jerzy Curtius na wstępie swojego dzieła „Grundriss der griechischen Etymologie“ (wyd. 5-te Lipsk 1879); szczegółowe zaś wiadomości o badaniach etymologicznych i gramatycznych podaje H. Steinthal w dziele „Geschichte der Sprachwissenschaft bei den Griechen und Römern* (wyd. 2-e Berlin 1890—91, 2 tomy). — W naszym wieku, po pracach Boppa i Jak. Grimma, którzy położyli podstawę do naukowych badań etymologicznych, naukę tę rozwinęli następnie praoami swemi: August Fryderyk Pott (Etymologische Forschungen auf dem Gebiete der Indo-Germanischen Sprachen”, wyd. 2-e 1859—74, Lemgo i Detmold, 5 tomów), Teodor B en fey („Griechisches Wurzellexicon“, 2 tomy, Berlin 1839—42), F. Diez („Etymologisches Wörterburch der romanischen Sprachen“ (Bonn, wyd. 4 e 1878, dokonane i powiększone przez Sohe-lera); Aug. Fick „Vergleichendes Wörterbuch der indogermanischen Sprachen“ (wyd. 4 e, Getynga 1890), Wilh. Humboldt, Aug. Schleicher, Leo Meyer, Adalb. KuhD, Jerzy Curtius i inni. Wybitne znaczenie dla Btudjów etymologicznych miało powyżej przywiedzione dzieło Curtiusa (Zarysy etymologji greckiej), w którym autor podaje zestawienia etymologiczne blizko 700 katego.ji wyrazów greckich z odpowieduiemi sanskryokiemi, łacińskie-mi, celtyckiemi, litewskiemi, słowiańakiemi i in.. Wreszcie pierwszorzędni lingwiści doby spółczesnej: Herm. Osthoff, Kar. Brugman, Bertold Delbrück i in., których pracom lingwistyka zawdzięcza swój rozkwit dzis ejszy, przyozynili się również znakomicie i do poduiesienia poziomu badań etymologicznych. Tutaj wymienić należy wydawnictwo słowników etymologicznych, p. t. „Sammlung indogermanischer Wörterbücher“, do którego weszły: Gustawa Meyera „Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache“ (1891), Leumanna E. i J. „Etymologisches Sanskrit-Wörterbuch“, tudzież opracowanie E-ji oddzielnych języków, jak: języka osetyńskiego przez H. Hübschmauna, jęz. gockiego przez S. Fei-sta, i jęz. nowoperskiego przez Pawła Horna. Z niemieckich, oprócz słownika braci Grimmów „Deutsches Wörterbuch“ (Lipsk, 1852—97, dotąd nieukończone), do znakomitych należy Fryderyka Klugego „Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache* (wyd. 5 e, Strasburg, 1894) i tegoż „Vergleichendes Wörterbuch der germaniseben Sprachen“. — W Słowiańszozyźnie na polu badań etymologicznych najważniejsze są prace Mi kłosić a: „Lexicon palaeoslovenico - graeco latinum“ (wyd, 2-e Wiedeń 1862—65); „Etymologisches

A. A. K.

Wörterbuch der slavischen Sprachen" (Wiedeń 1886); „Die christliche Terminologie der slavischen Sprachen“ (Wieden 1876); tegoż nauka o tworzeniu osnów w językach słowiańskich: „Vergleichende Stammbildungslehre der slaviBcben Sprachen“ (Wiedeń 1875), stanowiąca dragi tom jego Gramatyki porównawczej języków słowiańskich; i inne tegoż monografje etymologiczne. Matzenaue-ra Antoniego „Cizi slova ve slovanskych rccech" (Berno lb70) i tegoż „Prispevky ke slovanBkému jazykozpytu“ (w „Listach filologickych“ od t. VII,

1880 r. i nast.). A. Potebni „Etimołogićeskija zametki* (Fiłołog. vëstuik, 1879—82, t. I—VII) zawiera wiele rzeczy pouczających, dotycząoych języka polskiego i Polski. — W literaturze polskiej prace etymologiczne złożone są w dziełach: Lindego „Słownik języka polskiego“ (wydanie 2-e, Lwów, 1864—60, 6 tomów) z rozprawą o etymo-logji na początku t. Igo; Ant. Muchlińskiego „Źródłssłownik wyrazów, które przeszły, wprost czy pośrednio, do naszej mowy z języków wschodnich.. u (Petersb. 1868); Br. Trzaskowskiego „Nauka o pierwiastkach i źródłosłowach języka polskiego ze Btanowiska gramatyki porównawczej* (Kraków 1865); A. Małeckiego „Etymolourja“, stanowiąca caęść 3 cią Gramatyki jęz, pols. (Lwów 1863, str.

191 -250. Późniejsze obszerne obrobienie tego przedmiotu w gramatyce dwutomowej (1879 r.) jeBt pracą pod względem naukowym chybioną).

Z nowszych prac najcenniejsze są: J. Karłowicza „Słownik wyrazów obcego a mniej jasnego pochodzenia, używanych w języku polskim“ (Kraków 1894—97; od A do K wł.); G. Korbuta „Wyrazy niemieckie w języku polskim“ (Warszawa 1893, w t. IV Prac filolog.); L. Malinowskiego „O pochodzeniu wyrazów: ście, szcie, uście, ujście,...“ (Kraków 1882 w Rozpr. Akad. t. IX), tegoż „Przyczynki do historji wyrazów polskich“

(t-źe, t. X, 1884), tegoż „O niektórych wyrazach ludowych polskich. Zapiski porównawcze" (t-źe, t. XVII, 1893); tegoż liczne objaśnienia przemiany postaci i znaczenia wyrazów, ogłoszone w „Pracach filólogicz." (Warsz. 1885—1898).

Etymolog ją ludową albo słoworodem lud o wym w językoznawstwie nazywa się proces fonetycznego przekształcenia przez lud wyrazów bądź cudzoziemskich, bądź też swojskich niezrozumiałych na wzór innych wyrazów swojskich, dobrze znanych i blizkicb im brzmieniem, choć różnego od nich znaczenia i pochodzenia. Przekształcenie to jest wynikiem dążności do wyjaśnienia niezrozumiałego składu wyrazu. Wyraz taki, otrzymując formę bardziej zbliżoną do pewnej gromady wyrazów swojskich, lepiej znanych, staje się zrozumial-szym, oczywiście pozornie tylko, poczucie bowiem językowe mówiących przez zbliżanie z sobą wyrazów etymologicznie różuj eh i podprowadzanie ich pod jeden pierwiastek schodzi tu na drogę błędną. Dążnuśó ta jest jednym z objawów analogji językowej (lub asocjacji językowej) [ob.] owego czynnika psyohicznego, który w rozwoju każdego języka ważny wywiera wpływ na kształtowanie się postaci jego wyrazów. Tak np. słowo rozgrzeszyć

jest przeróbką ludową dawnego (rozrzeszyć=rozwiązać z czego, uwolnić) pod wpływem wyrazów grzeszyć, grzech, które z nim pod względem etymologicznym nic wspólnego nie miały; tak z niemieckiego ‘baumwolle’ powstał wyr. bawełna, z niem. ‘baubolz’—budulec, z niem, ‘garküche’— garkuchnia, z wyrazów łaciń. ‘aqua vitae’ (woda życia)—oko wita, z fran. ‘chocolat’—czekolada (wskutek zbliżenia mechanicznego ze słowem czekać) i t. p, Taką drogą powstały w każdym języku liczne postaci wyrazów, naprzód w mowie ludowej, z której następnie przeszły do języka warstw ukształceńszych i stały się własnością języka oałego narodu. Tak np. fran. ‘ridicule’ (woreczek damski siatkowy) jest przeróbką wyrazu właściwego ‘réticule’ (łać. reticulum); niem. ‘sünd-flut’ (potop) powstało z ‘sinflut’ (ogólna powódź) wskutek zatracenia prawdziwego znaczenia wyr. ‘sin’ i wprowadzenia na jego miejsce wyr. ‘Bünde’ (griech; przy czym czynnikiem kojarzącym była tu pamięć ‘potopu za grzechy’); nazwy słowiańskie Miedzybor, Branibor w przerobieniu niemieckim otrzymały postać Merseburg, Brandenburg, gdz e słowiań. bor (=bór) zastąpiono niemieckim ‘burg’ (miasto); w serbs. wyraz ‘igracija’ jest dowcipną przeróbką łaciń. ‘recreatio’ (pod wpływem wyr. igrati, igra); w roayjs. przymiotnik ‘blizorukij’ ma postać jakby blizkoręki, tymczasem jest on przekształceniem, drogą etymologji ludowej, przymiotnika ‘blizzorkij’ znaczącego dosłownie blizko-wzroki, i t. d. i t. d.

Na znaczenie etym. ludowej (słoworodu ludowego) w nauce języka i w samym języku pierwszy zwrócił uwagę Förstemann w rozprawie „Über deutsche Volksetymologie“ (1853 r. w „Zeitschrift für vergl. Sprachforschung" I, 1—25). Następnie o etym. ludowej polskiej pierwszą pracę ogłosił Lucjan Malinowski w 1869 p. t. „Zur Volksetymologie“ (w t. VI czasopisma „Beiträge zur vergl. Sprachforschung); później wydał obszerniejszą pracę K. Andresen „Über déutsche Volksetymologie“ (Heilbronn 1876, wyd. 3-e 1878). W roku 1878 ogłosił w tym przedmiocie znakomitą rozprawę po polsku J. Karłowicz p. n. „Słoworód ludowy" (odb. z „Dwutygodnika naukowego“, Kraków), w któ rej podaje wyjaśnienia kilkuset wyrazów i klasyfikuje naukowo zjawiska w tej dziedzinie napoty--kane. Cenną jest praca M. Kruszewskiego p. u. „06 aHajiorm h Hapo,a,Hol aTHMOJiorm" w cza-sop. Pyc. c&HJioJi. BhCTHHK, t. II, 1879); często przedmiotu tego dotyka K. Appel w pracy swej p. n. „HhcKOJiLKO cjiob o HOBinuieM ncaxoJiorH-uecKOM HanpaBJieHiii fl3tiK03HaHia“ (Warsz. 1882, odbił, z Pyc œmjioji BbcTHuua). Najobszerniejszą pracę o stoworodzie ludowym polskim ogłosił L. Malinowski, w Pracach filologicznych p, t. „Stu-dja nad etymologją ludową" (Warszawa 1884— 90), praca pełna wartości i napisana przystępnie. W literaturze czeskiej w przedmiocie tym wydał rozprawę J. Czerny „Prispevky k ceské etymologii lidové“ (Praga 1894). Ob. także art. „Analogia językowa* (W. Encykl. ilußtr. t. III str.73—75).

Etyologia, Ajtiologia (gr.), nauka o przy-

Dr J. P.

Hml.

czynach chorób. Jest to część patologii (ob.), zajmująoa się badaniem powodów powstawania zboczeń zdrowotnych. Są one dwojakiego rodzaju: zewnętrzne i wewnętrzne, czyli a właściwości lub zboczeń ustroju samego pochodzące. Możaaby je też podzielić na przyczyny wzniecające, czyli wpływy powodowe, i przyczyny uspasabiające, albo też nakoniec, idąc za podziałem patologii samej, odróżniać E-ą ogólną i szczegółową; pierwszą z nich zajmują się podręczniki patologii ogólnej i hygieny (ob. te wyrazy), drugą zaś dzieła poświęcone patologii szczegółowej (ob.), czyli nauce o pojedyńczych chorobach.

Etyopia (hebrajskie Kusz), starożytna nazwa geograficzna, pod którą rozumiano wogóle południowe kresy ziemi, gdzie mieli mieszkać Etyo-powie (t. j. spaleni od słońca, czarni ludzie); w ściślejszem zaś znaczeniu—kraj, położony na południu od Egiptu, pomiędzy Libią a morzem Czer-wonem, a więc dzisiejszą Nubią i Abissynią. U Homera Etyopowie mieszkają na krawędziach świata, jedni—gdzie słońce wschodzi, drudzy—gdzie zachodzi. Również Herodot dzieli ich na wsohodnich, mających włos prosty (brunatne ludy nad środkowym Nilem, zbliżające się budową ciała i językiem do rasy białej), i na zachodnich, mających włos wełnisty (Murzyni). Gdy ci Btoją na najniższym szczeblu kultury ludzkiej, tamoi zajmują siedliska prastarej cywilizacyi. Jako ludy wschodnio etyopskie Herodot wymienia Makro biotów (długowiecznych), Ichtyofagów (żywiących się rybami) i Troglodytów (jaskiniowców); jako stolicę E-i podaje miasto Meroe. Dokładniejsze wiadomości znajdujemy u pisarzy późniejszych, mianowicie u Diodom, zwłaszoza u Ptolemeusza, który pierwszy robi wzmiankę o rzece Nigrze i wylicza wiele dawniej nieznanych ludów etyopskioh, jako stolicę zaś wskazuje Aux u mis (Aksum). Według Pliniusza Nil stanowił granicę pomiędzy E-ą wschodnią i zachodnią. Wschodnia, czyli E. właściwa, obejmowała państwo o dawnej staroź. kulturze, Meroe, wraz z miastem Na pat a, skąd wyszła XXV dy-nastya faraonów egipskich, zsłożona około r. 730 przed Chr. przez zdobywcę Sza baka („Sabakos“ Greków) i zwana dlatego etyopską, a w ozęści też i dynasty a XXIV. Wogóle historyę E-i znamy o tyle, o ile ona wiążą się z dziejami starożytnego Egiptu (ob.). Gdy z biegiem czasu w dzisiejszej Abissy-nii potworzyły się państwa chrześciańskie, oznaczono je zbiorowo nazwiskiem E-i, stąd pod nazwą ohrześcianie etyopscy rozumiemy teraźniejszych chrześcian Abisyńczyków, których dawna mowa pisana zwie się dotąd etyopską. wreszcie nazwa E-i, jako termin geograficzny, wyszła już z użycia (ob. Abissynią). Istniejące starożytności etyopskie w okolioach środkowego Nilu świadczą o wysokiej kulturze ludów niegdyś tam mieszkających. Na prawym brzegu rzeki, powyżej uścia Atbary, sterczą ruiny Meroe; na północ, nad Dźebel - Barkal, o 4 km. od wioski Merawi, na sa-motnem wzniesieniu wśród płaszczyzny leżą zwaliska Napaty. Dwa rzędy piramid otaczają w półkole szczątki ośmiu świątyń. Prostota charaktery-żuje te budowle; kwiaty lotosu i głowa Izydy sta-nowią jedyną ozdobę kolumn. Na jednym z grobowców widzimy odtworzonego z kamienia króla etyopskiego, imieniem Tirhaka albo Tahraka, składającego ofiarę. Styl tych rzeźb jest bardzo podobny do egipskiego. Zdała od innych stoi wielka świątynia, blizko 160 metrów długości, ozdobiona licznemi kolumnami i rzeźbami.

Etyopskie języki (właściwie etjopskie j.) należą do szczepu chainicko-semickiego, obejmującego języki ludów południowo-zachodniej Azji, oraz północnej i północno-wschodniej Afryki. Niegdyś składały one całość językową, jakiś nieznany język chamicko-semicki, z czasem jednak wytworzyły się z niego dwa djalekty, które następnie rozwinęły się na dwie osobne rodziny językowe, chamicką i semicką, a z tych każda, wśród odmiennych wa-rnnków życia historycznego, rozrosła się samodzielnie i dała początek innym, młodszym od siebie językom i narzeczom. Gałąź jednak języków cha-mickich wydała oddawna znacznie większą liczbę języków aniżeli semicka; stało się to: 1, wskutek większośoi liczebnej osobników mowy tej używających; 2, wskutek nierównie obszerniejszej powierzchni ziemi, przez nich zamieszkanej; i 3, wskutek silnych wpływów języków obcych plemion, z któremi oddawna się stykali. Stąd pochodzi, że języki semickie przedstawiają dodziś większą łączność i zgodność nie tylko w jednakowej artykulacji i układzie gramatycznym, ale i w tożsamości osnów i form wyrazów, gdy tymczasem jęz. cbamickie okazują wspólność swoją tylko w jednakowości układu gramatycznego i w tożsamości form pni ożyli pierwiastków, rzadziej zaś w tożsamości samych brzmień pni, a jeszcze rzadziej w toźsamośoi osnów. Rodzina języków chamiokich składa się z trzech gromad językowych: egipskiej, libijskiej i etjopskiej. Gromadę etjopską tworzą następująoe języki: 1, b e d ż a j s k i albo b i s z a r s k i, którym mó wi ludność na półnoo Abisynji i na wschód Nubji aż do 24° szerokości póła. i wzdłuż morza Czerwonego; jest on językiem ogólnym w stosunkach handlowych między Nilem i morzem, od górnego Egiptu aż do wyżyny AbiByńskiej; 2, jęz. beleński al. bileń-ski, którym mówią Bogosi, zamieszkujący kraj górzysty półn.-zach. od Massawy (główna miejscowość Keren); 3, jęz. sahoski al. szohoski, mowa mieszkańców krainy górzystej na połud.-za-chód od Massawy; 4, jęz. chamirski, mowa Aga-wów, starożytnych tubylców północnej Abisynji, przed zajęciem jej przez semickie plemię Geez; 5, jęz. falaski, tj. mowa Falaszów czyli Żydów abi-syńskich, najbardziej zbliżona do mowy Agawów (prowiuc. Symen, Woggara, Dembea...); 6, gal as ki, język mieszkańców, którzy sami nazywają się Orni a, rozciąga się na południe od Abisynji, na wschód od jezior średnioafrykańskich, rozrzucony w różnych miejscowościach (w Enarei, Damocie, Angolu, Amharze i in.); 7, danakilski na wybrzeżu morskim od Arkiko do Tadżura, a stąd w pasie połud.-zachodnim ku krainie Szoa; 8, jęz. somalijski, zajmujący cały wschodni kąt Afryki, na wschód od siedzib plemienia Galla i południe od Dankali.

2. m. din-ata

ź. din-ati 3. m. bâ-ï-din ż. bä-ti-din

męską

2. era-b-wa

3. era-b-u

W językach etjopskioh, podobnie jak w innych cha-miokioh, niema charakterystycznego brzmienia ‘(ain), właściwego językom semickim. Pień czyli pierwiastek może być jedno- i więcej zgłoskowy. Budowa pni trójgłoskowa, właściwa językom semickim, nieznana jeßt w jęz. chamickich. Pnie przy tworzeniu wyrazów pozostają niezmiennemu Zmiana samogłoski, odgrywająca tak wybitną rolę w językach semickich, w chamickich rzadko kiedy znajduje zastosowanie. Rodzajów w imionach jest dwa, męski i żeński, podobnie jak w jęz. semickich. Rodzaj gramatyczny mają także zaimki osoby 3 ej i 2-ej; np. w bedżajskim: ane ‘ja’, barük ‘ty’ męs., batük ‘ty’ źeńs., bar üh ‘on’, batüh ‘ona’ i t. d.; w słowach również istnieje różnica form męskich i żeńskich, przeważnie jednak w liczbie pojed., rzadko w mnogiej. Formy słowne różnych czasów obok przyrostków na końcu, mają przedrostki na początku; np. w jęs. bedżajskim (aoryst):

1.    tam-at‘jadłem, jem’ 1. din-at‘ważyłem, ważę’

2.    męs. tam-ata żeń. tam ati

3.    m. ba-tam-i ź. ba-tam-ti

i t. d.

System liczenia ma podstawę dziesiętną, jak i w semickich, w niektórych jednak jęz. etjopskioh zauważyć można i ślady syßtemu piątkowego, właściwego językom afrykańskim. Co do pojedyńczych brzmień w językach etjopskioh, mają one samogłoski długie i krótkie; długość nie we wszystkich znajduje się djalektaoh; język np. bedźajski i sa-hoBki mają jedne i drugie (a â, e ë, o ö, i I, u ü), Bomalijzki zaś tylko samogłoski jednej miary (krótkie). Z pomiędzy spółgłosek, oprócz zwykłych zębowych ł, d, n, są w językach etjopskioh takież spółgłoski t, d, n mózgowe (cerebralne), z artykulacją podobną do sanskryckiob. Językom tym właściwe są także spółgł. c, dż, ś, t', d' (galijskiemu), t' d' ś ż (chamirskiemu i bileńskiemu) i t. d. Na początku wyrazów unikają zbiegu dwu spółgłosek. Pień i osnowa wyrazu często są te same. W jęz. bileńskim (Bogesów) bän znaczy ‘dzielić’ i ‘część, udział’, gab ‘mówić’ 1 ‘język’, gań ‘biec’ i ‘bieg’; w chamirskim duq ‘mówić’ i ‘mowa’, char ‘wąchać’ i ‘zapaoh’ i t. p. W imionach rodzaj żeński odróżnia się od męskiego zapomocą pewnego przyrostka; np. w bedżajskim: tak ‘mężczyzna’, tak-at ‘kobieta’. Liczba mnoga w tym języku nie różni się od pojedyńczej w osnowach jedno- i dwuzgłos-kowych, zakończonych na samogłoskę, np. jednako brzmią w obu liczbach: ra ‘antylopa’, re‘studnia’, dö ‘robak’, gurma ‘głowa’, fena ‘włócznia’, kuli i ‘jaje’ itp.; inne zaś wyrazy, a mianowicie zakończone na dwugłoski lub spółgłoski, albo też na samogłoskę, lecz trzy- i więcejzgłoskowe otrzymują w licz. mnogiej przyrostek d; np. gau ‘dom’, g a w-a ‘domy’; hüs ‘nóż’, hü 8-a ‘noże’; rag ad ‘stopa’, ragad-a ‘stopy’ i t. p. W większości wyrazów w języku bedżajskim licz. mnoga imion oznacza się, nie zapomocą przyrostka, lecz wewnętrznie, tj. przez zamianę samogłoski długiej pnia na krótką (â na a lub e, ü na i); np. hat aj ‘koń’, hat aj ‘konie’; daräg ‘policzek’, dar ag ‘policzki’; kam ‘wielbłąd’, kam ‘wielbłądy’; genüf ‘nos’, gen if ‘nosy’, it. p.; w jęz. galijskim licz. mnoga oznacza się w niektórych tylko wyrazach zapomocą przyrostków -51a, -öda, -oni (arri ‘osieł’, lm. arrêta; ola ‘owca’, lm. ol-uta; farta ‘koń’, lm. farat-oni i in.), wogóle zaś formy 1. mnogiej nie różnią się od form 1. pojedyńozej. W jęz. sahoskim 1. mnoga tworzy się w imionach albo zapomocą przyr. t lub a, albo zapomocą zmiany samogłoskowej w zgłosce końcowej, albo też przez powtórzenie ostatniej spółgłoski osnowy; np. ab o ‘ojciec’, lm. äbi-t; dik ‘wieś’, lm. dik-ä; lubak ‘lew’, lm. lubuk; far a 8 ‘koń’, lm. färis; ad am ‘człowiek’, lm, adam-um, itd. W sposób odrębny wyraża licz. mnogą jęz. bileń-ski : polega on na zamianie spółgłoski pierwiastkowej w osnowie na inną, tj. d na s lub i; q, ch, na &; b na /; np. mädä ‘przyjaciel’, lm. mas; dan ‘brat’, lm. źan; färdä ‘koń’, lm. fariż; abin ‘obcy, gość’, lm. afin, itp. Formy deklinacyjne przypadków są nieliczne; w niektórych językach mianownik ma osobny przyrostek; np. w galijskim znamieniem podmiotu je3t -n lub ni, natomiast biernik, stanowiący dopełnienie, nie ma żadnego znamienia i poznaje się go jedynie po miejscu, jakie w zdaniu zajmuje, kładzie się bowiem między podmiotem a s łowem; np.wakajo-n nä na hume, ‘Bóg człowieka stworzył’, nam ni wakajo sagada ‘człowiek Boga czci’. W innych językach etjopskioh zwykle przypadek wyrażający dopełnienie oznacza się właściwym przyrostkiem; w jęz. bedżajskim oznaką tego przypadku jest przyr. -6 w imionach męskich, a -I w żeńskich; lecz sposób ten stosuje się tylko w tych razach, gdy rzeczownik (dopełnienie) użyty jest sam lub z następującym przymiotnikiem, jeżeli zaś przymiotnik położony jest przed rzeczownikiem, wówczas rzeczownik przyrostka owego nie posiada; np. ane re-b reban ‘ja studnię widziałem’; ane jas-t rehan ‘ja sukę widziałem’; ane jö b win rehan’ ‘ja byka wielkiego widziałem’; ane win bere rehan ‘ja wielki deszcz widziałem’ i t. p. Dla wyrażenia innych stosunków imion w zdaniu języki etjopskie posługują się również przyrostkami oraz przedrostkami. Rzeczownik bywa określny i nieo-kreśluy; określny ma osobny przedrostek na początku. Przymiotnik kładzie się przed rzeczownikiem, gdy ten jest nieokreślny, a po rzeczowniku, gdy ten ma formę określną, i wtedy przymiotnik przyjmuje taki sam przedrostek określający; np. win kam ëa ‘wielki wielbłąd przysredł’, ü-käm ü-win ëa (to samo w formie określnej).—Przymiotnik w orzeczeniu gra taką samą rolę jak słowo, to jest, opatrzony naprzód przyrostkiem rodzajowym (męsk. •&, lub źeńs. -t), otrzymuje następnie zakończenia (przyrostki) słowne: -u osoby 1-ej, -wa

2-ej męs., wi 2-ej żeń., -u 3-ej i t. d. Tak np. przymiotnik era ‘biały’ ma odmianę słowną: żeńską

1. erä-b-u ‘jestem biały’ 1, erâ-t-u ‘jestem biała’

2.    ôrâ-t-wi

3.    erâ-t u

Ëtyopskie języki.

1.    erä-t-a

2.    era t-ana

3.    erä-t-a

słowo przedrostkowe

1.    a-n-dïn ‘ważę’

2.    m. ten-dïn-a ż. te-n dïn i

3.    m. e-n dïû ż. te dla

1.    në-dïn

2.    të-din-a

3.    ë-din-a

2. m. tendïn-ek

ź. tendïn-ëk 3. m. endïn-êk

ż. tendïn-ëk i t. d.

1.    erä-b-a

2.    era-b-äna

3.    erä b-a

Np. ü-mëk win-u ‘osieł (jest) wielki’; t-ü-mëk win-t-u ‘oślica (jest) wielka’ i t. p.

W każdej formie słownej odróżniają się dwa elementy, z których jeden jest osnową słowną, a drugi znamieniem osobowym. Osnowa słowna powstaje z pierwiastku (pnia); dla wyrażenia różnych odcieni samej czynności, której pojęcie tkwi w pierwiastku, podlega on pewnym zmianom. I tak, jeżeli słowo ma wyrazić natężenie czynności, wówczas osnowa jego tworzy się przez zdwojenie bądź całego pnia, bądź pierwszej zgłoski, albo ostatniej, bądź też przez powtórzenie środkowego brzmienia (np. w jęz. galaskim: a de me ‘chodził’, ademe ademe 'ohodził wciąż tam i sam’). Dla wyrażenia przyczynowości działania osnowa słowna tworzy się z pnia, dodając pewien przyrostek (s, si, i, ai...; np. w jęz. bedżajskim: tam ‘jeść’:, tam-s ‘karmić, żywić’; w somałijskim: buk ‘chorować’, buk-si ‘spowodować chorobę’). Słowo zwrotne, dla wyrażenia zwrotu czynnośoi na podmiot działający, tworzy się zapomocą dodanego przyrostka lub przedrostka t, to... Również przez dodanie pewnych przyrostków tworzą się osnowy słowne dla wyrażenia czynności odbieranej zze-wnątrz, lub dla oznaczenia wzajemności działania.— Użycie w pewnych słowach przyrostków na końcu, a w innych znowu przedrostków na początku, nie jest związane z jakimś przeciwstawieniem czynności wyrażonej słowami, nie zależy bynajmniej od dokonanośoi lub niedokonanośoi działania, jak to jest właściwe językom semiokim, lecz ma charakter dla tych czynnośoi równoznaczny, jedne bowiem słowa w językach etjopskich są przyrostkowe, inne przedrostkowe. Tak np. w języku bedżajskim od osnowy tam ‘jeść’ (przyrostkowej) i osn. din ‘ważyć’ (przedrostkowej) odmiana czasu teraźniejszego jest następująca:

słowo przyrostkowe

Poj. 1. tamani ‘jem’

2.    męs. tam-te-ni-a żeń. tam-te-ni

3.    m. tam-ï ni ź. tam-te-ni

Mn. 1. tam-në-ni 2. tam-ten 3 tam-ën

Od tych form czasu teraź. tworzy się tryb warunkowy przez dodanie przyrostka ëk; tj.

1.    tamanj-ók ‘jadłbym’ 1. andïn-ëk ‘ważyłbym’

2.    m. tamtenj-ëk ż. tamtenj ëk

3.    m. tamïnj-ëk ż. tamtenj-ëk

inne ozasy, jak przyszły, przeszły dokonany, jak formy czynności chwilowej, formy przeczące i inne tworzą się zapomocą odpowiednich przedrostków I przyrostków.—-Język bedźajski i bileński w formach słownych wyrażają zarazem i dopełnienie zaimkowe; osiągają zaś to zapomocą przyrostków zaimkowych, dodawanych do słowa. Pozostałe języki eijopskie (somal., gal., saho., chamir.) nie mają tej właściwości, i w nich dopełnienie zaimkowe kładzie się przed słowem. W jęz. bedżajskim przyrostek zaimkowy os. 1-ej 1. p. jest -hëb, 2-ej męs. -hök, żeń. -hoki, 3-ej -hob, -oh, -h, itd.; mówi się więc np. seni-heb ‘czókaj na mnie’, ane ramt-ok ‘idę za tobą’, senît-ôk ‘czekałem na ciebie’, ane asambïb-hôk ‘ja widzę cię’ i t. p. Język bed-źfijski, zwany także biszarskim, z pomiędzy e-tjopskich przedstawia najwięcej właściwości i zjawisk w swej budowie charakterystycznych, w wysokim stopniu ciekawych dla badacza psychologicznych procesów rozwoju mowy ludzkiej. Literatura. Fryder. Müller «Grundriss der Sprachwissenschaft“ (Wiedeń 1887) t. Ill, C*. II, str 224— 314, oraz bibljografja w tomie I tego dzieła str. 95; nadto Herm. Almkvist «Die Bischari-Sprache“ (Upsala 1881); F. Hunter „A grammar of the Somali language“ (Bombaj 1880); L. Re ini sch «Die Bilin-Sprache“ (Wiedeń L882, Sitzungsber. d. Akad. d. Wissensch. Hist. pbil. Cl. T. 99).

Językiem etjopskim nazywa się pospolicie jeden z języków semickich, żyjący niegdyś w ustach mieszkańoów Abisynji i zwany tam językiem geez (lesaua geez). Nazwę etjopskiego nadali mu Grecy. Stanowi on odnogę południową rodziny semickiej, najbliższą językowi arabskiemu, rozwinął się bowiem jako jego djalekt, przeniesiony w ozasach przed naszą erą z Arabji południowej do północnej Abisynji, mianowicie do prowincji Tygre, ze sto-stolicą Aksum (na północ od rz. Takkazy). Tutaj w rozwijającym się państwie z czasem stał się językiem ogólnie używanym w piśmiennictwie, państwie i kościele. Obok niego jednak od wieku X-go rozwijał się szybko \ nabierał znaczenia w stosunkach życia codziennego pokrewny mu język mowy potocznej, amharskim zwany, tak, że z czasem (od w. XIII) przyjęty był na dworze i zajął jego miejsce jako język państwowy. Odtąd język geez pozostał wyłącznie językiem książkowym i językiem używanym w kościele, i znany jest dzisisj tylko z zabytków literatury. Pozostaje on w najbliższym pokrewieństwie z językiem sabejskim napisów w południowej Arabji albo himjaryckim. Dla badań porównawczych językowego szczepu semickiego język ten ma bardzo ważne znaczenie, zachował bowiem wiele wyrazów i form starodawnych, wiele zjawisk morfologicznych, które zaginęły w hebrajskim i ara-mejskim, a obok tego wyrobił wiele tworów nowszych i przyjął znaczną ilość wyrazów obcych. Najbliższym tego dawnego języka piśmiennictwa jest rozwinięty z niego jęz. tygryjski (w Abisynji północ.). Oprócz niego w Abisynji połud.-zach. istnieje jęz. amharski i w połud. wschodniej jęz. hararski.—Język geez, etjopskim zwany, wraz z kulturą południowo-arabóką wniósł do Abisynji i pismo odrębne, różniące się postacią zewnętrzną, a bardziej jeszcze swym systemem samogłoskowym, od pisma pozostałych Semitów, najwięcej zaś zbliżone do pisma, przechowanego w napi-

sach sabejskioh. Jako pismo wogóle semickie, było ono pierwotnie pismem spółgłoskowym, i pisało się nim od ręki prawej ku lewej. Z czasem jednak w Bposobie użycia tego pisma zaszły zmiany zasadnicze; mianowicie co do kierunku pisania, przeszło ono naprzód zmianę pośrednią, polegającą na tym, że jeden wiersz pisano od ręki prawej ku lewej, a następny od lewej ku prawej, jak to widzieć można na niektórych napisach sabejskich; następnie zaś ustalił się sposób pisania wyłącznie od ręki lewej ku prawej, to jest wprost przeciwny pierwotnemu. Zmiana ta dokonała się prawdopodobnie pod wpływem pisma greckiego, które dość wcześnie znane było w AbisyDji, bo już w II wieku po Chr. spotyka się je na napisach miejscowych, Większej doniosłości była zmiana w sa- 1 zgłoskowego etjopskiego, czyli liter języka geez, mym systemie oznaczania dźwięków języka e- j przedstawia załączona tu tablica.

tjopskiego (geaz). Do pojedynczych kształtów liter, oznaczających brzmienia spółgłoskowe z samogłoską zasadniczą a krótkim (jak w abecadle san-skryckim. (Ob. W. Encykl. ilustr. tablicę abecadeł w t. I), pododawano drobne znaozki w określonych miejscach dla wyrażenia różnych brzmień samogłosek; tym sposobem każda taka litera stała się obrazem zgłoski i pismo przekształciło się na zgłoskowe. Do litery np. oznaczającej brzmienie zasadnicze bâ, dodany zewnętrzny haczyk pośrodku drugiego ramienia wyraża zgłoskę bu; przyczepiony zaś ogonek u dołu zmienił znaczenie zasadniczej litery na zgłoskę h I; wydłużone znowu pionowo na dół ramię drugie tej litery nadało jej wyraz zgłoski bä, itd. Obraz znaków abecadła

ABECADŁO ETJOPSKIE I AMHARSKIE.

Nazwa

litery

1* o s t a c i

spółgłosek

brzmie

x lub bez samogł.

nie

Hoi

Lawi

Haut

Mai

Saut

Res

Sat

*    Sza Kaf Beth Thawi

*Tjawi

Harm

Nahas

*Gnahas

Alph

Kaf

*Chaf

Wawe

Ain

Zai

*    Jai Jaman Dent

*Djent

Geml

Tait

*Cza

Pait

Tzadai

Zappa

Af

Psa

'S sr S S "S P sr SS ‘fr S' ‘sr “S’ S co S S' S' p, S S ëf ür ëf S' ST S S 3 3 E S' sr S'

ri H $ ^ ê $ * W w 3 ç 9 £ ÿ 3    ï* ïfirf £ 33 9-1'ę ^ Ç

3* ë ’_c5 § *-«-    g-*    • *-^2• g ^ ^ S- psr* CS g S- «-g⁻- g" g⁻ g⁻ § g g g jÊj g⁻* £r- g⁻"

'S. tiro E3. S'."S. S.    £2t*rî:*ï=-. S. — S. =T S: „.H. 2. ST. ST ST ST Ë. E3. S. §5. ST ►=- S'

Qj"* QJ S "S CO pT *pS' £" *05* Łpj’ OJ co S S”* pT QJ 3 S g Łpj' g " g ' S" OJ g 3 g § g⁻ QJ g"

'S S’ S S S co S' S    S er, fä S' co 3    3 S' “B- S' Q S ^    3    3    3    § ST S“ raf

rift 59    -5 -3 b bi si °    ^ ^ ^ A -fï-f i Ol S' n-g ^ $ s> a

‘75- ‘tb- g to ^    s s s' ‘?r- gr sr sr U s 3 ™ § s' « s*

CD O ^ CD O O O O O¹ ^ C> CD * CD CD ^ O O O CD O CD Q O CD CD CD^ CD CD CD CD C> CD C3 CD . CD Q ^

ng

ft

ch

przydecb*

g o,

Niektóre z dźwięków etjopskich na tablicy oznaczone są dwoma różaemi znakami. Początkowo znaki te służyły do wyrażenia brzmień róźnyoh; np. litery hoj i haut oznaczają dźwięk h, niegdyś jednak haut było obrazem brzmienia pośredniego między Ji i ćh\ litery saut i sat oznaczają brzmie-mie s, początkowo zaś saut (szaut) wyrażało sx (i); z dwuch kaf=k pierwsze $ oznaczało niegdyś k ciemne z właściwym sobie pogłosem; podobnie tajt oznaczało ciemne t z pewnym pogłosem; ca* daj (tzadaj) oznaczało ostre c z pogłosem, potym stało się równe brzmieniu c, capa (zappa). Litera ajn oznacza przy dech lekki (spiritus lenis), taki, jak oznaczony literą harm, dawniej zaś wyrażał on prsydech mocno gardłowy jak hebrajski.

Oprócz wykazanych tu brzmień zgłoskowych w języku e-im są jeszcze dwugłoski ai, au, osob-nemi oznaczane literami. Przy pisaniu wyrazów litery nie łączą się z sobą, ale jedna przy drugiej piszą się oddzielnie. Wyrazy pojedyńcze oddzielają się dwukropkiem : Znakami przestankowe-mi są T (dwukropek), :. ( = naszej kropce) i inne. Abecadło etjopBkie używane jest i w języku am harskim; i w nim pisze się również od ręki lewej ku prawej; w amharskim jednak jest o siedem liter więcej niż w eijopskim, i te w tablioy oznaczone Bą gwiazdką * z lewej strony.

Znajomość języka etjopskiego (geez) w Europie datuje od wieku XVI-go, t.j. od wydrukowania w Riymie naprzód Psałterza w tym języku „Psalterium Davidis“ (1513, wyd. kś. Jana Potkena), następnie tamże przekładu Nowego testamentu 1548 r. (z Jicznemi błędami, i z temiż powtórzony w Poliglocie w Londynie). W tymże roku wyszła pierwsza gramatyka jęz. etjopskiego, niewielkiej wartości i pod niewłaściwym tytułem „Chaldeae seu aethio-picae linguae institutiones” Marjana Victora z Reate (1548, wyd. późniejsze 1552, 1630). W r. 1638 wydał w Rzymie Jakób Wemmers słownik wraz z gramatyką, lepiej już opracowaną, p. t. „Lexicon etiopico - latinum cum institutiouibus grammaticis et indice vocum lat.” (1638). Gruntowniej sze badania języka etj. rozpoczynają się od prac Joba Ludolfa, znakomitego językoznawcy w. XVII-go.

Dzieło jego: „Grammatica aethiopica* i »Lexicon aethiopico-latinum“ (Londyn 1661), przerobione w 2-im wydaniu (Gramm., ed. II, acced. prosodia etc. Frankfurt 1702; Lexic. Frankf. 1699), nadto »Historia aethiopica“ wraz z dodatkiem „Ad suam historiam aethiopicam commentarius" (3 tomy,

Frankf. 1681—1694) stanowią podstawę dalszych prac naukowych w zakresie językoznawstwa etjopskiego: zawierają bowiem bogaty i ważny materjał dla tego rodzaju badań. Z prac Ludolfa czerpali późniejsi jego następcy: Castelli, Hartmann, Hasse,

Marcel, Hupfeid, Tuch i inni, których jednak prace naprzód nauki nie posunęły. Dopiero postęp wielki w badaniach języka e-go sprawiły prace najznakomitszego znawcy tego języka Kr. Aug.

Di 11 mann a (ob. Enc. t. XVI, 557), który, oprócz cennych wydań tekstów etjopskich, ogłosił prace samodzielne: „Grammatik der ethiopischen Sprache”

(Lipsk 1857) i „Lexicon linguae aethiopioae“ (t-źe

Encykl« Powbz. Ilułtr. Z«u. 166 T. 20-tj.

1863—65), oraz „Chrestomathia aethiopica* ze słownikiem (t-źe 1856). Krótki podręcznik języka etjops. wydał także Praetorius (1886); tenże opracował gramatyki nowszych djalektów etjopskich: amharskiego (Halla 1878—79, i tygryńskie-go (t-że 1871); A. Merx gram. jęz. tygryjskiego [tigré] (Halla i Londyn 1868), J. Schreiber języka tygryńskiego [tigrińa] (Wiedeń 1887),

Literatura etjopska jest stosunkowo dosyć bogata i dawna. Najstarsze zabytki języka geez (etjopskiego) pochodzą z wieku V-go lub VI-go po Chr.; są to, oprócz drobnych napisów na monetach i in,, dwa wielkie napisy z czasów króla po gańskiego Täzeny z Aksumu (około i. 500 po Chr.), wydane w podobiźuie litografowanej w Podróżach Rüppella („Reise in Abyssynien“, 2 t. Frankfurt 1838 — 40). Z wyjątkiem tych napiBÓw, cała prawie literatura etjopska powstała i rozwinęła się w czasach chrześcijańskich, i ma charakter przeważnie religijno - kościelny. Chrześcijaństwo zawitało do Abmynji w wieku lV-ym, za cesarza Konstantyna W., dzięki pracy dwuch mężów ty-ryjskich, ś. Frumencjusza i Edezjusza, którzy tu przybyli około roku 330 po Chrystusie. Najdawniejszym zabytkiem nowej kultury, z chrześcijaństwem tu zaszczepionej, jest przekład na język etj. (geez) biblji, dokonany w wieku IV-ym przez kilku tłumaczów z greckiego tekstu aleksandryjskiego. Na oddanie nowych pojęć religijnych, nieznanych językowi etj*mu, użyto w przekładzie wielu wyrazów wprost z języka aramejskiego. Przekład ten Starego i Nowego testamentu jest głównym i największym dziełem w literaturze etjopskiej, które stanowią zarazem skarbnicę etjopskiego języka klasycznego. Zawiera on, oprócz ksiąg Machabejskich, także księgi apokryficzne Starego i Nowego test., do których nadto dodano przekłady późniejszych pism źydowskioh i starochrześcijańskich. Pisma te ważne są dla dziejów chrześcijaństwa w Abisynji, a obok tego mają szersze znaczenie jako przekłady tekstów, których pewne oryginały greckie zaginęły. Przekład Nowego test. ogłosił drukiem po raz pierwszy Etjop-czyk Petrus w r. 1548 w Rzymie; następnie Ch. Aug. Bode w Brunświku (r. 1752, 1753, 1755); nanowo poprawnie podług rękopisu wydał go T. Platt p. t. „Novum Testamentum aethiopice* (Londyn 1830); Stary zaś testam. wydał z rękopisu K. Aug. Dillmann. W kanonie etjopskim księgi Starego test. obejmują 5 działów (dział V: apokryfy); wydanie Dillmanna zawarte jest w dwu tomach: „Veteris Testamenti tomus I sive Octateu-chus Aethiopicus* (Lipsk 1853) i „Veteris Test. Aeth. tomus II* w dwu częściach (Lipsk 1861 i 1871). Części pojedyńcze Starego testam. ogłaszali drukiem różni wydawcy, jak: Ludolf „Psalterium Davidis aethiop. et latine* (Frankfurt 1701; etjopski tekst wyBzedł w Londynie 1815, a etjop-ski i amharski w Bazylei 1872); J. G. Nisselius „Canticum Cantioorum Schelomonis“ (Lyon 1656); T. Petraeus wydał Proroka Joela (1661 Lejda), oraz Jonasza i Malacbjasza (t-źe 1660, 1661), także i Dillmann —Joela (1879 Halla); Nisselius—Sofo-

89

njasza i pozostałych proroków mniejszych (1660) i inni. Inne pisma wydane: „Küfäle seu Liber Jubilaeorum qui idem a Qraecis ^ Xercri] Yéveotç inscribitur, aetbiopice* (wyd. Dillmanna, Kiel 1859; poprzednio po niemiecku w .Jahrbücher der toibl. Wissen.*, Getynga 1849 — 51, t. 2 i 3); .Liber Henoch“ (wyd. Dillmanna, Lipsk 1851; poprzednio wydane przez R. Laurence .Enoch libri versio*, Oxonii 1838); „Primi Esrae libri, qui apud Vulga-tam appellatur quartus, versio aethiopica, lat. et anglica” (wyd. Laurence, Oxonii, 1820); .Ascensio Isaiae vatis" (wyd. Dillmanna, Lipsk 1877; poprzednio Laurence 1819; po niemiecku wyd. Jo* lowitz, Lipsk 1854); .Hermae Pastor* (wyd. Aut. d’Abbadie, Lipsk 1860; porów. Dillmanna „Bemerkungen zu dem aethiopischen Pastor Hermae“; w „Zeit8chr. der Deutschen Morgenl. Gesell.*, XV,

111—125, i Schodde’go .Hermä Nabï, The Etiopie version of Pastor Hermae“, Lipsk 1876). Do pism Nowego test. należy też wydanie 8-u ksiąg Synodów „Sénôdâs“, do których przyłączone są i akta konsyljum, i postanowienia pseudoklemen-tyńskie albo apostolskie „Abtelisat” (łać. Tituli), w liczbie 81 p. t. „The Ethiopie Didascalia, or the Ethiopie version of the apostolical constitutions of the church of Abyssinia“, z przekładem angiel skim (T. Pell Platt, Londyn 1834), nadto 56 kanonów .Canones Apostolorum aethiopiee* (wyd. Win. Fell, LipBk 1871). Ogółem przekład etjop-ski Nowego tôatam. obejmuje ksiąg 35. Z przekładem biblji i z księgami apokryficznemi pozostają w związku tłumaczenia innych, równie ważnych pism kościelnych na język geez, jak dzieł ojców kościoła, pism liturgicznych, np. kanon wieczerzy Pańskiej .Kanöna kedase" i inne. Przekład etjopski biblji miał pewne znaczenie i w historji ustalenia tekstu biblji aleksandryjskiego; papież bowiem Leon X (1513 — 21) powołał trzech Etjopczyków, ażeby na podstawie przekładu etjopskiego poprawili tekst Wulgaty. — Język etjopski (geez) z wiekiem XIÎI-ym jako żywa mowa ludu zamarł; miejsce jego zajął pokrewny mu język amharski. Stało się to za nowej dyna-stji południowej Salomonowców, mianowicie za władoy Ikona Amlaka, który, organizując nanowo państwo Etjopskie, obrał siedzibę w prowincji Am-harze i do jej miasta, Gondaru, przeniósł stolicę z Aksumu. Mimo to język etjopski pozostał i nadal językiem kościoła i literatury, która w ciągu paru wieków następnych pewien nawet rozwój przedstawia. Głównie pojawiają się w tym okresie przekłady, już nie z greckiego, jak poprzednio, lecz z arabskiego, syryjskiego i koptyjskiego; nadto obok pism religijnych, jak dzieł ojców kościoła, prawa kościelnego, homilji i żywotów świętych, mamy tu także i utwory świeckie, kroniki żydowskie i arabskie. Z przekładów tych do ważniejszych należą: „Gadla Adam* Bój Adamowy, wyd. Trumpa (Monachjum, 1880; poprzednio przełożył to Dillmann w „Jahrbücher d. bibl. Wiss.” Getynga 1853); tegoż .Das Hexaëmeron des Pseudo-Epiphanius“ (Monachjum 1882); „Das Taufbuch der aethiopischen Kirche* (t-źe 1878) i „Liturgie zum Tauffeste der aethiopischen Kirche“ wyd. Arnharda (t-że 1886); „The ordinary oanon of the mass, according to the use of the Coptic church* wyd. K. Bezolda (Londyn 1884); „Das Glaubensbekenntnis deB Jacob Baradaeus* wyd. K. H. Cornilla, jako część wielkiego dzieła z zakresu dogmatyki „Haimanóta abau“, wiara ojców, około r. 1000; ,Das aethiopische Briefbuch” wyd. Prae-toriusa (Lipsk 1869) i inne. Do prac oryginalnych etjopskich treści religijnej należą żywoty świętych, np. „Synaxarion* (zbiór żywotów świętych etjopskich), hymny, modlitwy rymowane, śpiewniki z nutami, kalendarz świąt i uroczystości w zwrotkach 5-cio - wierszowych. Śpiewniki i hymny pisane są rymami dość pierwotnemi, bez miary wierszowej. Innej poezji Etjopowie nie wytworzyli. Z prac świeckioh godniejsze uwagi są pisma historyczne (kroniki), jak: „Kebra negest“ Sława królów, obejmująca historję podaniową państwa Aksumskiego, przepełnioną licznemi bajkami (porów. Praetorius „Fabuła de regina Sabaea apud Aethiopes”, Halla 1871); „Fetha negest, id est Canon regum” wyd. Arnolda po etjopsku i po łacinie (rozdział 44-ty, Halla 1841), późniejsze wyd, Bachmanna (Berlin 1890); „Tancha abau“ Kronika ojców, zawiera kronikę Jana biskupa, wyd. Zotenberga p. t. „Chronique de Jean, évéque de Nikion“, tekst etjopski z przekładem francuskim (Paryż 1883; por. „Journal Asiatique“

1879) i inne.—Porów. M. René Basset „Etudes sur l’histoire d’Ethiopie*. Dzieła te pisane są stylem „tarychowym* (kronikarskim), t. j. w języku, przedstawiającym mieszaninę języka geez (etjopskiego) i amharskiego. Do działu utworów świeokieb należą: Księga mądrych filozofów „Mas-hafa falasfa tabiban nach dem Aethiopischen untersucht von C. H. Cornill“ (Lipsk 1875) i „Die aethiopische Uebersetzung des Physiologus v. Fr. Hommel“ (t-źe 1877). — Lingwistyka nie była uprawiana przez uczonych etjopskich. Znajdują się tylko zbiory wyrazów, np. Sawasew (drabiny), zawierające objaśnienia ozęsto mylne wyrazów trudniejszych, szczególnie zaś obcych. — Od wieku XVI-go ustał wszelki ruch w literaturze etjop-skiej wskutek burz, przeszkód politycznych i innych, jak: napady Muzułmanów, dzikioh plemion sąsiednich (Galia) i wpływ Jezuitów (1555—1640); Język dawny pozostał dotąd w użyciu w kościele, z życia zaś i stosunków świeckich wyparł go język amharski, a dziś i arabski coraz więcej się rozpowszechnia. — Dawniejsza literatura etjopska, oprócz dzieł drukiem ogłoszonych, zawiera liczne jeszcze utwory w rękopisach, dotąd niewydane. Przechowują się one w różnych bibljotekach i znane są tylko z specjalnych katalogów drukowanych. Najwięcej rękopisów etjopskich posiada Muzeum Brytańskie; od czasu zdobycia przez An glików miasta abisyńskiego, Magdali (1868 r.), abo-gaciło ono swe zbiory o 348 u-rów rękopisów; ob. Katalog Wrighta (Londyn 1877); wykaz rękopisów paryskich obejmuje katalog Zotenberga (Paryż

1878); berlińskich katalog Dillmanna (Berlin 1878), spis oksfordzkich wydał także Dillmann (t-źe

ca" (Medjolan 1893).

Etzel, lesiste i niewyniosłe pasmo w szwajcarskim kantonie Schwyz, na południowem wybrzeżu jeziora Zürichskiego, wprost Rapperswylu; najwyź

And. S.

R.

1848); petersburskie podaje katalog Dorna (1837); i stanął na czele tak złączonego przedsiębiorstwa tubińskie opisał Kraft oraz Ewald (w „Ztschft für jako główny dyrektor. Oprócz sześciu wybitniejszego Kun. des Morgenl.“ V i „Zeitsch. der Deutschen znaczenia komunikacyjnego linij kolejowyoh, kiê-Morg. öes." I); monachijskie Rödiger (1875); znajdujące Bię w Rzymie i we Frankfurcie nad M.

Rüppel. Porów. Fumagalli „Bibliografia Etiopi-

A. A. E.

rował przebudową mostów i stacyj na linii Wiedeń* Tryest. Najznakomitszą jego pracą jest budowa kolei alpejskiej Brenner, której ukońozenia jednak nie dożył, gdyż zmarł w d. 2 maja 1865 roku. Opróoz prac architektonicznych kolejowyoh, jak mostów, stacyj, tuneli i wiaduktów, E. zbudował 1500

E. D.

And. S.

Eu Ludwik Karol Bourbon, hrabia d’ (• r. 17Ü1 na zamku Sceaux—f 1775), wnuk Ludwika XIV i pani de Montespan, syn księcia du Maine i Ludwiki Benedykty de Bourbon-Condé. W li-m roku życia otrzymał gubernatorstwo Gwienny, wakujące po śmierci księcia de Luynes. Podczas wojny o następstwo tronu w Pclsce (1733—1735) brał czynny udział w zdobyciu Kehlu, Philipsbur-ga i Wormacyi i w r. 1735 został zamianowany generał-porucznikiem. Po śmieroi ojca (1735) odziedziczył urząd wielkiego mistrza artylleryi. Cieszył się względami Ludwika XV, w hierarchii dworskiej zajmował stanowisko bezpośrednio po książętach krwi. W latach 1742—1747 walczył pod rozkazami Noailles’a przeciwko Austryakom i odznaczył

szy szczyt 1101 m.

Etzel, król Hunnów, ob. A tty la.

Etzel Eberhard, budowniczy dróg żelaznych (* 1784 w Sztutgardzie—f 1840 tamże), był radz-cą technicznym w ministeryum spraw wewnętrznych i referentem w wydziale dróg i mostów. Z prac jego najważniejsze są: droga żelazna z Münsing do Elbląga; droga żelazna, zwana Weinsteinge, ze Sztutgardu do Degerloch, mosty: przez rzekę Enz pod Besingheimem, przez Neckar pod Kansztadtem i przez Dunaj pod Ulmem.

Etzel Karol von, syn Eber har'd a (* 1812 w Heilbronn, w Wirtemberskiem—f nagle d. 2 maja 1865 r. w Kemmelbach). E. jest jedną z wybitniejszych osobistości jako budowniczy i administrator kolejowy. Po ukończeniu gimnazyum w Sztut-gardzie wstąpił do Beminaryum w Blaueubern, gdzie poświęcał się naukom przyrodniczym i filozoficznym. Następnie pod kierunkiem ojcastudyował architekturę, a dla ukończenia edukacyi wyjechał w r. 1835 do Paryża, gdzie pracował u architekta Gau z Kolonii!. W r. 1836 zajęty był przy budowie kolei St-Germa;n, a projektem mostu przez Sekwanę pod Asnières zwrócił na siebie uwagę Clapeyrona i odtąd pcd jego kierunkiem się kształcił. Dla wydoskonalenia się w budowie dróg żelaznych podróżował po Anglii, a powróciwszy do Francyi, brał udział jako inżynier 1-j klasy przy budowie kolei Wersalskiej. W r. 1838 wydał dziełko, traktujące o robotach ziemnych przy budowie dróg żelaznych. Czas jakiś wspólnie z Forsterem pracował w Wiedniu, a w r. 1840 otrzymał polecenie od rządu włoskiego do zrobienia studyów kolejowych, pomiędzy Medyo-lanem i Monzą. W r. 1843, jako naczelny radzca budownictwa, wstąpił do służby rządowej wirtem-berskiej i zaprojektował dla królestwa całą sieć kolei żelaznych, którą też po zatwierdzeniu projektu budować rozpoczął. Jako główny kierownik robót rządowych, wykazał niepospolitą energię, znajomość rzeczy i wysokie zdolności administracyjne. Drogę z Plcchingên do Sztutgardu i Heilbronn pod osobistym prowadził dozorem. Wypadki 1848 r. przeniosły E-a do Wiednia, a już w r. 1850 powrócił do kraju, gdzió zbudował drogę Bietigheim-Bruchsal ze znakomitym wiaduktem. W r. 1852 powołany został do Szwajcaryi do centralnego Korni tetu budowy dróg żelaznych i odznaczył się budową dwóch mostów na rzece Sill w St-Gallen i na rz. Aarze przy Olteu. Powołany w r. 1855 do Wiednia, jako dyrektor nowo-uorganizowanego towarzystwa budowy wschodnich dróg żelaznych Franciszka Józefa, szczęśliwie przeprowadził połączenie tego towarzystwa z towarzystwem kolei południowych

kilometrów linij dróg żelaznych.

Eu przedrostek, czyli nagłos wielu greckich wyrazów, znacząoy ooś dobrego, błogiego, pięknego, w ogólnośoi coś dodatniego.    *

Eu, miasto główne kantonu, w departamencie francuskim Niższej Sekwany, okręgu Dieppe, o x/% mili powyżej uścia rzeki Bresle w kanale La Manche, gdzie leży słynne kąpielisko morskie Tréport, blizko 6 000 m-ców. W starożytnośoi Alga, Au-ga, była osadą dość znaczną (w okolicy wykopaliska z czubów rzymskich); w r. 996 przez Roberta Normandzkiego podniesione do godnośoi hrabstwa. W r. 11 i 9 założone zostało opaotwo Augu-styanów i w jego kościele złożono w r. 1181 relikwie św. Wawrzyńca. Karol VII podnosi Eu do godności parostwa. Ludwik XI, z obawy przed Anglikami, E. pali w roku 1475, miasto jednak odbudowuje się później. Następnie dzierżą Eu Gwizyusze a po ich wygaśnięciu książęta Orleańscy. Rewolucya francuska nakłada sekwestr na wszystkie dobra królewskie i w zamku tutejszym urządza lazaret wojskowy. Napoleon I obejmuje zamek w swe posiadanie, po nim otrzymuje go Ludwik Filip, upięknia, zakłada galeryę obrazów historycznych i przyjmuje w nim królową angielską, Wiktoryę, a pierworodnemu synowi księcia Nemours nadaje tytuł hrabiego d’Eu. Po Ludwiku Filipie objął zamek Napoleon III, dziś zaś E. jest własnością hrabiego Paryża. Miasto, porządnie zabudowane, posiada jeden z najpiękniejszych kościołów Normandyi, pod wezwaniem św. Wawrzyńca (XII i XIII wiek), wspaniały zamek, zbudowany w stylu włoskim w r. 1581 przez Gwizyu-szów, z obszernym parkiem (5 km. □), założonym według planów słynnego Le Nôtre’a, kollegium, fabryki płótna, lin okrętowych, świec, beozek, tartaki, młyny, garbarnie i t. p. Rybołówstwo; handel; żegluga na skanalizowanej rzece i w kanale La Manche.

Hml.

».

8. M.

W. ».

się w bitwaoh pod Dettingen, gdzie otrzymał ranę, pod Fontenoy, gdzie odparł atak dywizyi hollen-derßkiej, pod Raueoux i pod Lawfeld. Po zgonie brata, księcia Dombea (1755), został gubernatorem Langwedocyi oraz naczelnym komendantem gwar-dyi szwajcarskiej. Trzymał się zdała od polityki i intryg dworskich. Przed śmiercią część swych olbrzymich dóbr sprzedał królowi za 12 milionów liwrów; resztę, przedstawiającą wartość 24 miiio-nów, odziedziczył po nim książę Penthièvre, od którego następnie dobra te przeszły do rodziny Orleańskiej.

Eu, książę Ludwik Filip Ferdynand Gaston Orleański (* 1842), najstarszy syn księcia Nemours, w r. 1864 ożenił się z córką cesarza Brazylii, Pedra 11-go, i wstąpił do wojBka brazylijskiego, którego był wodzem naczelnym w wojnie z Paragwajem; po świętoem zwycięstwie pod Piryfebem i Karagwatają otrzymał rangę marszałka. Jednakże w r. 1889, w chwili upadku cesarstwa, zmuszony był z całą rodziną cesarza udać się do Europy. — Obecnie mieszka stale w Wersalu.

Euagoras, ob. Ewa g or as.

Eubalena australis Gray. Wieloryb południowy. Mniejszy nieco cd wieloryba grenlandzkiego i prawie całkiem czarny; głowa jego wynosi tylko 7* całej długości; czaszka szeroka; żeber 15 par. Żyje w morzu około przylądka Dobrej Nadziei i w ogóle w oceanie podbiegunowym południowym. Polują na niego podobnież jak na wieloryba grenlandzkiego.—Ob. Wieloryb.

Eubea (mit. grec ), córka boga rzeki Asoposa, ulubienioa Poseidona, od której wzięła nazwę wyspa Eube a.    *

Eubea (Ewia, Euripos, włosk. Ne gro-ponte), wyspa morza Egejskiego, należąca do Greoyi, największa po Krecie (3 680 km. □ ). E. rozciąga się z północo-zachodu na południo-wschód, równolegle do wschodniego wybrzeża Gre-cyi Środkowej, od której jest oddzielona kanałem 10—12 km. średniej szerokości; kanał ten w północnej części nosi nazwę Atalanti, w południowej Euripos; obie części są rozdzielone silnem zwężeniem (tylko 65 m. szerokości) pod miastem Chal-cis. W tern zwężeniu znajduje się przytem mała, ufortyfikowana wysepka, która z E ą (miastem Chalcis) jest połączona mostem 10 m. długim, a z lądem Grecyi (środkowej mostem 30 m. długim. Około 410 r. przed Chrystusem Eubejczycy, dla przecięoia Ateńczykom stosunków morskich z Tes-salią, połączyli wysepkę z lądem groblą i zbudowali most przez Euripos; most ten bywał burzony i znów odbudowywany; obeonie jest tu most zwodzony, tak, że okręty mogą Bwobodnie przez cieśninę przepływać. Ta wązka część kanału słynie od najdawniejszej starożytności ze swych zmiennych prądów. E. kończy się na pólnoco - zachodzie przylądkiem Lithada, a na południo-wschodzie przylądkiem Mantels; długość wyspy między temi dwoma przylądkami wynosi około 195 km ; zzerokość największa 52 kilometry (między Chalcis i Kurni), najmniejsza—tylko 5 km. Na półnooy cieśnina Orei i Trikeri dzieli E-ę od lądu (Phthiotis, Tessalia), a na południu kanał Doro—od wyspy Andros.—Kształt powierzchni E-i jest górzysty; góry składają się z wielu grup oddzielnych, nie tworzą jednolitego łańoucha, ciągnącego się wzdłuż wyspy. Na półnooy wznoszą Bię góry Lithada (945 m.) i Placovuno; we środku góry Di-feso, Kandili i Delphi (1 908 m. lub 1 745 m.), najwyższe na wyspie; na południu Hagios Elias (tówięty Eliasz), w Btaroźytnośoi Ooha (1205 m. albo 1404 m.). Z równin najznaczniejsza jest Le-lanthe, rozciągająca się pod Chalcis. E. powstała przez oddzielenie się od lądu w skutek zapadnięć; jedne z nich ciągną się z północo-zachodu na południo-wschód, równolegle do zapadnięcia zatoki Korynckiej i Egińskiej; drugie ze wschodu na zachód; pierwsze wyznaczyły brzegi zachodnie (cieśnina Atalanti i Euripos) i wschodnie (główna brózda morza Egejskiego); drugie—brzegi północne (cieśnina Orei i Trikeri) i południowe (cieśnina Doro). Ponieważ Dynarski rozoiąg gór NW—SO zamienia się we wschodniej części Grecyi środkowej średnio na W—O, więc zapadnięcie cieśniny Euripos przeszło wpoprzek rozciągu gór, których końce tworzą na Eubei wyżej wymienione grupy odosobnione. Góry Eubei składają się pcczęści (Eubea środkowa) ze skał kredowych (najwyższy szczyt, Delphi, składa się z wapienia kredowego), poozęści z trzeciorzędowych, przeważnie margin i żółtawego łupku wapiennego, pochodzenia jeziornego i rzecznego; utwory te, jak i w Beocyi, odznaczają się występowaniem pianki morskiej i żyznością; tu należą: trzeciorzędowa kotlina Kurni z pokładami węgla brunatnego, oraz równina Chalcis; prócz tego E. północna składa Bię przeważnie z trzęciorzędu i stanowi w skutek tego krainę źy-zcą i gęsto zaludnioną. E. południowa, przeoiw-nie—składa się ze skał krystalicznych (łupki mikowe, fility) i przedstawia dziką górską krainę (Ocha, u której podnóża, pod Karysto, znajdują się pokłady marmuru). Mieszkańcy, Grecy, zajmują się rolnictwem (zboże, oliwa, wino) i hodowlą bydła (owce). W starożytności E. dzieliła się na liczne drobne państewka, z których najbardziej historycznemi były: Eretrya i Chalkis z miastami tychże nazw; to ostatnie było zawBze najważniej-szem miastem wyspy i kluczem do niej. Z powodu pomocy, jaką te dwa państwa dały mieszkańcom Beocyi przeciw Ateńczykom, ci zajęli Chalcis, a następnie całą E-ę. Później E. została przyłączoną do państwa Macedońskiego; w 194 r. zdobyli ją Rzymianie. W 1351 dostała się Wenecyanom, w 1470—Turkom, w 1829 weszła w skład państwa Nowogreckiego i stanowi, wraz z sąsiednią grupą Skopelos, nomarohię z obszarem 4 200 km. □ i 103 440 miessk. (1889 r.), co stanowi 24 na 1 km. □. Nomarchia ta dzieli się na cztery eparchie: Chalcis, Xerochorcois, Ka-rystio i Skopelos.—(Vivien de Saint-Martin „Nou veau Dictionnaire de Géographie Universelle“, Th. Fischer „Griechenland* w wydawnictwie A. Kirchhoffa „Unser Wissen von der Erde“ T. V.).

Eubuleus, skr. Eubulos (z gr=dobry doradź-

K. K.

K. K.

ca). Według dosłownego znaczenia, wyraz ten można przyjmować albo wprost jako mądrość i życzliwość komuś przyznawaną, albo jako eufemizm, ukrywający pojęcie odwrotne, wymawiany z bojsźni przed potęgą złego. Teksty i napisy w obu znaczeniach używają tego wyrazu. Teksty, w których wyraz E. służy za określenie jakiego bóstwa albo za epitet, nie są ani bardzo liczne, ani bardzo jasne. Według Pauzaniasza (I, 14, 2,

3), hierofant Trochilos, uciekłszy z Argos do Attyki, poślubił Eleuzyjkę, z którą miał dwóch synów: E-a i Tryptolema. Według zaś wierszy orfickich, które sam Pauzaniaez uważał za podrobione, dwóch tychże imion synów miał Dysaules, których nauczyła Demeter uprawy zboża, w nagrodę za to, co oni jój opowiedzieli o porwaniu córki. W orfickim hymnie do Demetery (41) powiedziano wprawdzie, że córki swój szukając, miała za przewodnika Dysaulesowego syna, E a, któremu poeta, według trądycyi kreteńBkiej, samąż D-rę daje za matkę. Klemens z Aleks. („Pro-treptic.* wyd. Pottera, str. 14, 17), powiada, że E. był młodym wieprzopasem, widział porwanie Kory przez Hadesa, a jego wieprze razem z Korą zapadły się w przepaść, w której ta znikła, i dla tego właśnie podczas Tesmoforyj rzucają w wykopany dół żywe wieprze. Najwyraźniejszy tekst o tern podaniu, odnaleziony za dni naszych przez Robdego („Rhein. Mus.“ s. n. tom 25, str. 548). jest to scholia dyalogu Lucyana, zachowana w rę-kopiśmie Watykańskim (Luc. «Dial, meretr.* II,

1), którą Rhode uznał jako pochodzącą z tego samego źródła, co skrót Klemensa Aleks. Była także tradyoya kreteńska, według której syn D-try, E,, miał być ojcem Karmy, matki bogini Britomartis, z ojca Zeusa (Pauz II, 30, 3). Nareszcie Cycero w ustępie („De nat. Deor.* III, 21), wynikłym zapewne z kilku nieporozumień, E-a z Zagreusem i Dyonisosem, zalicza do pierwszych Dyoskurów ożyli Trytopatorów, synów Jowisza i Prozerpiny (por. Lobecka «Dissert, de Tri-topatoribus”, str. 9). Z powodu niedość określone go znaczenia, epitet E. przylegał do wielu imion bóstw lub stawał sam zamiast tychże imion. W Argonautykach pseudo - Orfeusza (Orph. Hymn. XVIII, 12), E. zdaje się wyraźnie oznaczać Plutona; podobnież w słowniku Hezycbiusa, w napisie orfickim z Włoch płdn. 'Journ. of hell, stud. III, 115), oraz w napisie metrycznym z wyspy Syros (Kaibel «Epigr. graeoa“, N. 272); ale teksty te nie sięgają poza epokę Cesarstwa. Indziej, E. jest epitetem Dyonisosa, Adonisa, nawet ojca Dyonisosa. Słowem, ta ciągła mieszanina wyrazu, jako imienia osoby odrębnej i jako pro stego epitetu tego lub owego bóstwa, a zwłaszcza Zeusa, niepokoi staroźytników, którzy radziby raz ustalić o nim pojęcie jasne i niewątpliwe, a stąd pilnie rozglądają napisy, na których jakibądź ślad tego wyrazu dostrzegą: leoz jeden zabytek za drugim wskazują, to osobę, to epitet, bez odsłonienia warunków jednego lub drugiego wypadku. W Man-tynei (»Athen. xMittheil.* t. XVI, 9), odkryto dedy-kaoyę dla Zeusa E-a; podobnież w grocie Aga-mode ja w Lebadei (Ulrichs «Reisen u. Forschung.* t. I, 169); dziwna rzecz, iż dotąd podobnego śladu nie odkopano w Eleuzie. Kiedy tam zdarzy się dostrzedz imię E., zawsze ono zdaje się oznaczać osobę odrębną, np. w dekrecie ludu ateńskiego około r. 440 przed Chr. („Corp. inscr. attic.“ t. IV, 27), dotyczącym obiat, po wymienieniu innych kilku bóstw stoi E., jako bóstwo osobne, tylko w związku z Tryptolemem, Plutonem i Persefoną (chtonicznemi). Wyobrażenia też E-a są dotąd bardzo rzadkie, niejasne, zaprzeczalne, i do stanowozego rozróżnienia pojęć przyczynić się nie mogły, pomimo znakomitych prac współczesnych Forstera, Kerna i Heydemanna (por. E. w „Diet. des antiq.” Dahremberga).

Eubulidss. 1) filozof szkoły Megarejskiej, z połowy IV-go wieku, najgłośniejszy z uczniów Euklidesa, a po koledze swym, Ichtyasie, kierownik tejże szkoły; całe życie nic innego prawie nie czynił, tylko wojował z Arystotelesem, przyczepne-mi utarczkami dyalektyoznemi, usiłująo zachwiać powagę jego nauki o syllogizmie. Oczywiśoie, wychodząc z zasady megarejskiej, iż rzeczywistością jest tylko absolutna jedność i tożsamość, musiał napotkać przeciwnika w założycielu wielkiej spół-cześnie szkoły, która za podstawę nauki obrała doświadczenie, a istotę rzeczy umieśoiła w tern, co Megarejczycy nazywają niebytem (przedmioty zmysłowe, natura i t. p.). Przez zwalenie więc tej podstawy, wykazującej różnice między rzeczami, otwierającej pole badaniom iście naukowym, na tych różnicach opartym, usiłował E. wykazać, że doświadczalność, wywód dedukoyjny, wprawiają umysł w trudności nieroiwikłalne. Taki to zamiar odnaleźć można na dnie sławnych so-fizmatów, o których wiadomość po E-sie przechowała nam starożytność. Dyogenes Laere., ściągnął je do siedmiu kategoryj, o dziwacznych na-zwiskaoh; ale dosyć nam jednego, aby dać poznać wartość argumentów, jakie E. przeciwstawiał niezwyciężonej syllogistyce Arystotelesa.—«Czego nie zgubiłeś, to masz; nie zgubiłeś rogów: zatem masz rogi*. Albo: «Ktoś kłamie, leoz oświadcza, że kłamie. Czy zatem kłamie, czy mówi prawdę? Jedno i drugie jednocześnie. Zaozem idzie, że prawda i kłamstwo—to jedno*. — Niema się co bawić nad wynalezieniem klucza do otwarcia fał-szywości podobnyoh argumentów; niemniej jednak widać w nich właściwy cel, to jest zachwianie wiary w rozumowanie, oparte na doświadczeniu. Stąd E. pierwszy rzucił w łono swej szkoły ziarna sceptycyzmu, co mu i Starożytność przyznaje (ob. Megarejska szkoła). — 2) Rzeźbiarz w Atenach, który, według Pauzaniasza (I, 2, 5), wykonał grupę w jednym umieszczoną przybytku, a złożoną z 13-u posągów poświęconych Zeusowi, Apollinowi, Atenie, Mnemozynie i Muzom. Imię jego znajduje się na wielu napisach, znalezionych w Atenach.

Eubulos. 1) Syn Eufranora, poeta nowej komedii Greckiej, żyjący około r. 376 przed Chr., twórca przeszło stu komedyj, z których połowy dochowało się nieco ułamków i tytułów (ob. Kock

„Com. Attic. fragm.u II). Obrabiał on przeważnie ₍ proste i gładkie jak maszty, wznoszą się szerega-treści mitologiczne, parodyował dawnych tragików, mi, aż w znacznej wysokości wypuszczają ogromne zwłaszcza Eurypidesa. Wśród ułamków pozostało konary i gałęzie. Wygląda to, jak gdyby kto wiele zdań z zakresu filozofii życiowej, odzna- naszą lipę wysadził na wyniosły słupieo palmo-czająoych się trafnością spostrzeżeń i wdziękiem wy- wy. Na długich ogonkach, drżące jak u naszych słowienia.—2) Głośny, z attyckiego demosu A topoli, zwieszają się liście, ciemnozielone, twarde naflistos pochodzący, krasomówca i demagog, ulu- jak pergamin, podłużne, nakształt laurowych, ale bienieo pospólstwa, ale wywierający wpływ fatal- znacznie większe. Latem wśród ciemnych liści ny, mianowicie pod względem finansowym. Z je- , ukazuje się mnóstwo pączków jasno - zielonych go - to poduszczenia postanowiono pozostałośoi i wnet wykwitają kwiaty białe lub blado - różowe, pieniężne ze wszystkich kas skarbowych składać a liozne pylniki purpurowe na długich nitkach, do skarboa teorykonu (ob.), a ktoby kiedy- igrając z wiatrem, cudnie migocą w blaskach bądź uczynił wniosek o zmianę tego postanowię nia, śmiercią karan być miał. I trwało też to tak, wbrew wszelkim, najpilniejszym potrzebom publicznym, i dopiero na krótko przed bitwą pod Cheroneją pozostałośoi te sprowadzono do pier- j *?||jj wotnego przeznaczenia, t. j. do skarbca wojenne- j go. — Przeciwnik Demostenesa, E. występował j przeciw niemu, jako oskarżycielowi Midyasza j i Eschinesa, w sprawie de falsa legation e.

IS

Mmmm**.

"BR

)Ł

Xfts

<'v

!>>

K. K.

Jako poseł do Filipa Mac,, dał mu się ująć i zawarł niekorzystny dla Grecyi pokój r. 330. Teo- j pomp niedobre daje świadeotwo jego charaktero- i wi, przedstawia go jako zdolnego warchoła. Podobnież charakteryzuje go Suidas, s. v.; inaczej Ateneusz (Por. Sohäfera * Demosthenes” I, str. 164 nast.). 3) Filozof szkoły sceptycznej, o którym , nic więcej nie wiadomo. 4) Pitagorejeżyk, z Msb- i syny w Sycylii.

&kï

SS

V'- i

Eucalyptocrinus Gf. (paleont.). Rodzaj kopal- i ny szkarłupnia z grupy liliowców (Crinoidea)-, bardzo pospolity w górnyoh pokładach syluryjskich, rzadki w dewońskich. Gatunki: E. caelatus Hall i E. crassus Hall. z górnego syluru w Ameryce północnej; E. minor Ang. i E. regularis His. z górnego syluru na wyspie Gotland; E. rosaceus Gf. pospolity w pokładach średniego dewonu w Eiflu. K- ³-

PF

—cO

Eucalyptus (paleont.). Z rodzaju tego opisywane są w stanie kopalnym liście, szczątki kwiatów i owoców. Zdaje się nie olegaó wątpliwości, że szczątki liści, wraz z organami osadzonemi obok nich na gąłązkach, a będącemi prawdopodobnie kwiatkami, opisane przez Velenowskie-go pod nazwą E. Geinitzii Heer., z pokładów kredowych w Czechach, należą do rodzaju tego.

Fi?. 19®. Eucalyptus globulosus Lab. ą) Młode drzewo b) Kwiat, c) Owoc.

słonecznych promieni. — Na wyspie Van Diemena drzewa te przybierają zadziwiające rozmiary. Według obliczeń pewnego podróżnika, rozdręb olbrzymi, E. gigantea, często bardzo dochodzi 300 stóp ang. wysokości, pień zaś powyżej korzenia 30 Btóp miewa w obwodzie. Drewno rozdrębów, przejęte aromatyczną żywicą, daje wyborny ma-teryał budowlany, szczególnie na okręty. Podró źni utrzymują, iż w okolicach, gdzie rosną lasy rozdrębów, mieszkańcy nigdy nie chorują na febrę. Drzewa te mają posiadać w wysokim stopniu własność pochłaniania wyziewów szkodli-

K. J.

Wszelako szczątki liści, pączków i kwiatków, opisane przez Ettingshausena z pokładów trzeciorzędowych z Häring w Tyrolu i wielu innych miejscowości pod nazwą E haeringiana Ettiugs. i E. oceanicd, są bardzo wątpliwemi, czy nawet wogóle należą do rośliny z rodziny mirtowa-ty ch,

Eucalyptus Herit, rozdręb, gałkodrsew, drzewo febro we, jest to rodzaj z rodziny Myrtaceae (mirtowate), rz. Myrtiflorae (mirtowe). Roz-dręby są to drzewa australijskie, które śmiało zaliczyć można do najokazalszych roślinnych olbrzymów. Podróżni z zachwyceniem opisują laBy, złożone z tych drzew wspaniałych. Potężne pnie Btoją opodal jeden od drugiego, jak gdyby z rozmysłem były zasadzone; obszerne rozgałęzione konary nigdzie się z sobą nie stykają. Pnie te,

ków.

S. M.

SS

K':.

ij.1l.

Ili:

wf.

S. K.

B. M.

S. M.

wyob. Jeden nawet gatunek, E. globulus, w korze swej zawiera pierwiastki do chiny podobne. Rząd włoski rozpoczął już oddawna na wielką skalę plantacye tych drzew w okolicach bagien Pontyjskich. Osobliwym jest także gatunek karłowaty, rozdręb ciernisty, E. dumosa, który z jednego wspólnego korzenia wypuszcza mnóstwo cienkich pędów; te twarde, wysmukłe gałęzie służą krajowcom do sporządzania włóczni, ale cenniejszy skarb dla nich stanowią korzenie, zawierają bowiem w sobie zapas świeżej wody, tern szacowniejszy, że krzaki te w najsuchszych okolicach wyrastają, Bardzo często dzikie australskie plemiona innego źródła nie mają do ugaszenia pragnienia; wygrzebują więc korzenie dobroozynne, rozoinają je, a ze środka tryska natychmiast strumień czystej wody, którą zbierają w naczynia, naprędce urządzone z kory. Wszystkich roz-drębów botanicy naliczają około 150 gatun-

B. M.

Eucanthus. Rodzaj to drobnych skorupiaków, z grupy członowców (Entomostraca), należący do widłonogów (Gapepoda) pasorzytnych, do rodziny zaś Bom olochidó w. Rodzaj to ustanowiony przez Clausa dla gatunku E. balistae, który żyje w skrzelach jednej z ryb, żyjących w m. Śród-ziemnem (Balistes). luny gatunek E. Marchesetti, przebywa jako pasorzyt w Bkrzelach ryby Motella tricirrhatd, żyjącej na pobraeźach europejskich.

Eucera Scop., Kornutka Now., rodzaj owadów, należący do rzędu blaszko - skrzydłych (Hy■ menopterd), do rodziny pszezołowatych (Apidae), tworzący zaś wraz z rodzajem Autophora i in. grupę Autophorinów. U samca czoło i górna warga koloru żółtego, u samicy zaś odwłok z bia-

ii

.....

agil

fig. 199. Eucera longicornis Lattr.

łą puszystą obwódką. U nas znana jest E. longicornis; u samicy tego gatunku tułów jest żółto-bruoatny, odwłok szeroki, krótki, płaski, u samca zaś odwłok zwięzły, sklepiały, z czarną 3-cią o brączką. Oczy żółte. Długość 12 cm. Lata tylko po jednym gatunku wyki (Vicia saepium) i wydrąża w ziemi przechód, wzdłuż którego po

obu stronach buduje sobie komórki. Wiele innych gatujpfeów z tego rodzaju żyje w połudn. Europie i w Afryce północnej.    s- M-

Eucharis, planetoida 181, odkryta przez Cote-nota 2 lutego 1878, drogę dokoła słońca odbywa w ciągu 648 dni.

Eucharis, rozkosze z, rodzaj z rodziny ama-rylkowatych. Są to zawsze zielone rośliny o eliptycznych lub jajowatych cebulkach, o liściach dłu-googonkowych i łodygach długich i cienkich. Łodygi wieńczą duże, białe, przyjemnie pachnące kwiaty. Rośliny te są właściwe PołudD, Ameryce; niektóre gatunki, jak E amazonka liort. (E. grandi-flora Planck.), E Candida Sclilim., należą do najpiękniejszych roślin cebulkowych i dlatego chętnie są hodowane.

Eucharis Lart. Miłek. Rodzaj owadów z rzędu błonko-skrzydłyck (Hymenoptera), z rodziny Chał-cididów, wyróżnia sfę tułowiem mocno rozwiniętym, wysoko-sklepionym; dolno- brzegowe żyłki skrzydeł ma nierOzwidlone; różki zaś wychodzą ze środka czoła, 11 — 12 - członkowe, w kształtne paciorek; przedkarcze krótkie. E. adscendens Latr,: błękitno -zielony, metalicznego blasku; uda środkowe ma pomarańczowej barwy; skrzydła białawe. Długi 6 mm. W całej Europie owad to dość pospolity.

Eucharystya (w greckim języku=dziękozyuie-nie), tak od najpierwszych czasów chrześciaństwa nazywa się Wieozerza Pańska jako sakrament ołtarza (Ciało i Krew Chrystusa Pana pod postaciami chleba i wina) i jako ofiara niekrwawa Nowego Zakonu (przy której ohleb i wino przeistaczają się w Ciało i Krew Odkupiciela). Zowie oię tak dla tego, że Chrystus Pan, ustanowiwszy tę ofiarę na ostatniej wieczerzy, dzięki ozynił Bogu Ojcu swojemu, oraz, że przez nią cbrześcianie dzięki najwyższe Panu Bogu składają, ofiarująo albo przyjmując Ciało i Krew Chrystusa Pana, w którym Bóg Ojciec upodobał sobie. Ob. Sakrament Ciała i Krwi Pańskiej.    *

Eucheryusz św., biskup lugduński, z w. V., pochodził ze świetnego rodu, i wysokiemi przymiotami umysłu i serca, gruntowną wiedzą i wymową porywającą, będąc jeszcze świeckim człowiekiem, zjednał sobie szacunek u najwyższych dostojników państwa. Mimo to wszakże, ożywiony duchem pobożności głębokiej, sprzykrzył sobie zaszczyty i rozkosze wielkiego świata, a lubo był żonatym i miał dwóch synów, postanowił poświęcić się życiu zakonnemu i około r. 422 wstąpił do klasztoru ler-neńskiego za zgodą swej małżonki, która również habit przywdziała. Wkrótce wszakże jeszcze większego odosobnienia się od świata zapragnął i przeniósł się na wyspę św. Małgorzaty na archipelagu Leryńskim (Lerins), gdzie wówczas wielu mężów świątobliwych żywot pustelniczy pędziło. Przebywał tam aż do r. 434, to jest do ozasu, kiedy go powołano na biskupstwo lugduńskie, którem aż do zgonu (r. 450) zarządzał, E. był jednym z naj-lepszyoh pisarzy kościelnych swego wieku; cenne są jego dzieła ascetyczne, najczystszą łaciną pisane, jak np.: »Epistoła paraenetica de contemptu mun-di et saecularis philosophise“; »Liber formularum

B. M.

S. M.

B. M.

0.4 mm.

Euchloryna. Autorowie dawniejsi pod tą nazwą opisywali odrębny jakoby tlenek chloru, któremu Milion przypisywał skład C)₆ 0₁₃. Ciało to tworzyć się miało w reakcyi między chloranem potasu i kwasem solnym, w której, jak wiadomo,

Zn.

spiritualis intelligentiaeu;„ Instructiones“; Kommen-tarz do Księgi Rodzaju; Kommentars do Ksiąg Królewskich; Listy do Eilona i Faustyna, i inne. Dzieła jego wydał najpierw Erazm Rotterdamski (Bazyle-ja 1530); pełniejsze wydanie w .Maxima bibliotheca PP.“ tom VI i w Patrologii Migne’a t. L. Pamiątkę jego Kościół święoi d. 16 listopada. * Eucheuma, rodzaj glonów. Pewne gatunki E-y, jako to: E. spinosum Ag. oraz E. gelatiriae Ag., przez mieszkańców połudoiowych wybrzeży azyatyckich są jadane na sałatę.

Euchici albo Eucheci od wyrazu greckiego 4u^/j=njodlitwa), sekta chrześciańska, która równie jak Eufemici i Choreuci była jedną z gałęzi Mas-salianów, szerzących się w IV i V wieku po Chr. w Azyi Mniejszej, Syryi i Armenii. Wierzyli, oni, że modlitwa sama jnż przez się wystarcza do osiągnięcia zbawienia, i dla tego się ciągle modlili. Po łacinie zwano ich precatores=modląoy się. * Euohirus. Rodzaj owadów tęgopokrywych z rodziny Skarabeidów. Są to wielkie, okazałe owady, odznaczające $ię przedewszystkiem bardzo długiemi przedniemi nogami u samców. Z dwóch znanych gatunków tego rodzaju jeden, E. longima-nus L., żyje na Amboinie, drugi zaś, E. Dupontia-nus Brum., na wyspach Filipińskich. Rodzaj ten tworzy osobną grupę Euchiridów wraz z bardzo zbliżonym do siebie rodzajem Propomacrus Newm., którego znów znane są cztery gatunbi: P. Umucro-natus Pallas żyje w Turcyi europejs.; P. Davidi H. Deyr. w Chinach, i dwa gatunki wschodnio -indyjskie: P. Mac - Leayi Hope i P. Parryi Gray.

Etichlaena, rodzaj trawiastych, do kukurydzy bardzo podobny. Najbardziej znajomą jest E. me-xicana Schred., 2—7 m. wysoka, w krajach ciepłych bardzo ceniona jako roślina pastewna. Odmiana E. luxuriants często bywa hodowaną w ogrodach, lecz nawet w krajach południowych kwiatu nie wydaje.

Euchlanis Ehrbg. Rodzaj wrotków (Potato-m), t. j. istot mikroskopowych, ostatniemi czasy zaliczonych do typu robaków płaskich, czyli pła-zińców (Plathelminthes). Należy on do rodziny Loricata. W rodzaju tym pancerz ma formę owalną, z tarczą grzbietową sklepisto - wypukłą i brzuszną płaską; gęba gęsto włosami otoczona; czoło z dwiema mackami szczeoiastemi. Noga (łodyżka) krótka, członkowana, z długim zaostrzonym końcem. Z 17 - stu znanych gatunków tego rodzaju najpospolitszy jest, żyjący w naszych wodach słodkioh, E. dilatutd Leyd.: pancerz ma szeroki, owalny, od przodu zwężony cokolwiek; grzbiet wysoko - sklepiony, z tyłu zaklęsły po bokach; organ wirowy duży, rzadko tylko odosobniony; dwie są szczoteczki na ostatnim członku nogi, nie zawsze atoli wyraŹDe. Długi około

S. M.

wydziela się gaz ciemno żółty, wybuchający, z bardzo ostrym zapachem i własnościami silnie utleniającemu Oddawna już jednak były podnoszone zarzuty przeoiwko doświadczeniom, wykazującym jednorodność tego gazu, i Saubeiran jeszcze uważał go za mieszaninę chloru z jego tlenkami. Pebal przed kilku laty w bardzo ścisły sposób wykazał, źe istotny przebieg działania chlorowodoru na chloran potasu daje się przedstawić przez równania:

C10aK + HCl=KCl-f C10₃H ,

ClOg H -f- HC1=C10₂ -{- Cl -J- HgO, przyczem jednak stosunkowe ilości chloru i jego dwutlenku zmieniają się w zależności od temperatury, mianowicie, jeżeli ona obniża się aż do stopnia skraplania się dwutlenku. Stosunki te inne są także w razie użycia gotowego chlorowodoru, a inne—kiedy mieszamy chloran potasu z solą kuchenną i kwasem siarczanym.

Euchologion, po grecku znaczy właściwie modlitewnik, a jest to nazwa ksiąg obrzędowych, używanych w kościele greckim. Nazwa ta w taktem rozumieniu występuje raz pierwszy w w. VI u Anastazego Synaity. Takich ksiąg liturgicznych jest kilka redakcyj; teksty ich rękopiśmienne, znajdujące się w Wiedniu, Rzymie, Paryżu i w Wenecyi, znacznie się między sobą różnią. W najdawniejszym E-ie zawierały się o-bie liturgie mszalne Jana Złotoustego i msza Bazylego, zwana Missa praesanctificorum (zm 7rpo7]Yiaa[iivcov). E. od r. 1526 drukowany był kilkakrotnie, głównie w Wenecyi; najlepsze i najzupełniejsze jego wydanie sporządził Jakób Goar, p. t. „E. sive Rituale Graecorum, complectens ritus et ordines divinae, offioiorum, sacramento-rum, consecrationum, benedictionum, funerum, orationum si cuilibet personae, statui, vel tempori congrues, juxta usum orientalis ecclesiae etc,“ (Paryż 1647, Wenecya 1730 i 1754). Do Błowiań-Bkiej literatury kościelnej E. oddawna był wprowadzony, jeśli nie w pierwszej dobie pannońskiej, to napewno w następnej bułgarsko - macedońskiej, w ciągu X-go w. Ocalał bardzo rzadki, lubo szczupły, jego zabytek, w rękopisie głagolickim z końca w. XI-go, znajdującym się w klasztorze św. Katarzyny na Synai. Ważną tę cerkiewno-słowiańskiego piśmiennictwa i języka pamiątkę wydał profesor L. Geitler, p. t. „Euchologium, Gla-golski Spomenik monastira Sinai brda“ (Zagrzeb 1582);—„Ottuv slovn. naucny“.—U katolików rzymskich E. jetot to książka modlitw, czyli nabożeństwo dla wiernych na niedziele i święta, wyjęte z Brewiarza i Mszału.    *

Euchony. Euchone Sara. Rodzaj to pierścien-nic sutoszczetych (Polychaeła), z rodziny Rurówek (Serpulidde), której osobniki przebywają w nieruchomych rurkach wapiennych. Rurówki z tego rodzaju żyją w oceanie Indyjskim, a także (E. pa-pillosa Sars.), na wybrzeżach norweskich, w głębokości 7—11 stóp.    ^ M-

Euchroit Breithaupt, (mineral.). Minerał układu rombowego; kryształy—krótkie słupki, pionowo ponarzynane; łupliwość pryzmatyczna i równoległa

Cu₂(0H)Ab0₄ -i“ 3 H₂0,

w odsetkach: 47.12 tlenniku miedzi, 34.17 kwasu arsennego, 18.71 wody. W kolbte ogrzewany przybiera barwę źółtawo-zieloną i rozsypuje się; pod dmuchawką topi się, z wydzieleniem woni arsenu i bezwodnika arsenawego; w kwasie azotnym łatwo rozpuszczalny. Znajduje się w Libethen na Węgrzech.

Eucken Radolf Krzysztof, filozof niemiecki (* 1846 w Aurich), kształcił się w Getyndze, od r. 1867—71 był nauczycielem gimnazyalnym w Berlinie, r. 1871 został profesorem zwyczajnym filozofii w Bazylei, a od 1874 wykłada ten sam przedmiot w Jenie. Jest on autorem dzieł następujących: „Die Methode der Aristotelischen Forschung” (Berlin 1872); „Geschichte u. Kritik der Grundbegriffe der Gegenwart" (Lipsk 1878, wyd. 2-e 1892), „Geschichte der philosophischen Terminologie" (t-źe 1879); „Ueber Bilder und Gleichnisse in der Philosophie" (t-źe 18ö0j; „Beiträge zur Geschichte der neuern Philosophie vornehmlich der deutschen“ (Heidelberg 18ö6); „Die Philosophie des Thomas von Aqiino und die Kultur der Neuzeit” (Halla 1886); „Die Einheit des Geisteslebens in Bewusstsein und That der Menschheit' (Lipsk 1888); „Die Le-bensanschuaungen der grossen Denker** (t-że 1890).

E. w pewnej mierze trzyma się zasad starszego Fichtego.    *

Eucnemis Ahrens (Krasnogoleńezy k), rodzaj owadów tęgopokrywych, który wraz z rodzajem Throscus tworzy małą rodzinę Eucnemidów, zbliżoną Q0 Eluteridów (Sprężyków). Odwłok jego Bkłada się z 5-eiu luźnych obrączek; ciało ma podługowa-te, walcowate, rozszerzone ku przodowi; głowa dobrze sklepiona, z wzniesioną linią pośrodku; warga górna niewyraźna; tarcza tułowiu szersza cokolwiek niż długa; nogi z długim pierwszym członkiem. Jedyny gatuaek E. capudna Ahrens, walcowaty, czarny, pokryty delikatnym, jedwabistym puszkiem; nogi i różki czarne ma j»k smoła, stopy (podymy) czerwonawe, stąd nazwa Eucnemis. Długość 4—6 mm. Dość pospolity w Europie; przebywa w zbutwiałych pniach starych drzew (lipy, topole, dęby, wiązy, buki i 4. p.).

Eucomis, korona królewska, warkocz-nia, warkooznica, warkocznik, warkoczowa lilia, — rodzaj roślin, pochodzących z Przylądka, należy do rodziny liliowatych, o kwia tach biało - zielonawych Najpiękniejszym gatun kiem jest E. purpureocaulis, często hodowany w o-ranźeryach.

Eucopidy. rodzina zoologiczna, z rzędu Btułbio-pławów (Hydromeduzae), z plemienia dwuksatałtnych [Diplomorpha), zwanych także meduzami obwódko- |

S. M.

K. J.

B. M-

K. J.

do ścian brachy domy, niezupełna; doByć kruchy,

O. wł. 3.3 —3.4; tw. 3.5 -4.0, barwa szmaragdowa, blask szklisty, przezroczysty lub przeświecający. Rozbiory wykazują skład chemiczny:

4Cu0,As₂0₅,7H₂0,

co wyraża się wzorem:

Cu₈(As0₄)₂-Ł-Cu(0H)₂ + 6H₂0,

albo:

K. J.

S. M.

B. M.

wemi (Craspedotaej, wkrąg bowieji całego brzegu tarczy dzwonkowatej przebiega tu cienki poziomy rąbek, nakształt kołnierzyka, zaohylony ku wnętrzu: jest to tak zwana obwódka pławna (velum), zwężająca dolny otwór dzwonka. Eucopidy należą do tak zwanych Leptomeduz; cechą ich są cztery przewody wewnętrzne nierozgałęzione, rozłożone promienisto i połączone ze wspólnym kanałem obwodowym. Narządów ełuchu mają 8 albo więcej; ramion parzących 2, 4, 8, albo znacznie więcej; gęba zazwyczaj otoczona 4-ma płatkami okrągła wemi, albo kwadratowemi; gruczołów rodzajnych 4—8. Znane są 24 rodzaje, należące do tej rodziny, żyjące przeważnie koło brzegów oceanu Atlantyckiego. Są to żyjątka po większej części bardzo drobne i delikatnie zabarwione, zebrane w kolonie naksätalt drzewek: Eucope, Obelia, Phialidium, Odor chandr a, Irene i in.

Eucrotapłras Leidy (paleont.). Rodzaj kopalny zwierzęcia ssącego przeżuwającego, włzściwego wyłącznie średnim pokładom trzeciorzędowym Ameryki północnej. M ał on po cctery palce na obu parach kończyn. Gatunki opisane: E Jacksoni Leidy, z pokładów White River (oligocen i dolny miocen), oraz John Day-Beds (miocen); E. padficus Cope z John-Day miocenu w O regonie.

Eucyclicae, okrąźkowe, tak się nazywa w systematyce większe skupienie czyli szereg (series), roślin wolnopłatkowych, które mają kwiaty zwykle dolne, okrąźkowe, pięcie . lub cztero-członkowe. Słupek z łożyskiem ściennem. Tu z ważniejszych rzędów należą: dziobowate, aromatyczne i trójsiemne.

Eudapniophyllum (paleont.). Pod tą nazwą opisał Conwentz listki, zawarte w bryłkach bursztynu z Samlandyi, a podobne do listków dzisiejszego wilczego łyka (Daphne). Rozróżnia ich on cztery odmienne gatunki (E Nathorsti, E ros-marinoides, E. oligocaenicuni, E. balticum) z dobrze zachowanym nerwem środkowym, ale z zatartemi boczne mi.

Eudemonia, ob. Eudemonizm.

Eudcmonizm (od wyrazu greckiego eoSat-puma = trwała szczęśliwość), jest to systemat filozoficzny, uznający szczęśliwość za najwyższe dobro w życiu człowieka, a razem za jedyny rozumny cel dążności ludzkich, którego materyalizm (praktyczny) w cielesnej, Epikereizm zaś w duchowej rozkoszy szuka. Starożytne systemata etyczne (z wyjątkiem chyba Platońskiego), wszystkie mniej więcej praeniknione były E-em, naj wybitniej on wszakże występował u Cyrenejczyków (ob.), stanowczych hołdowników materyalizmu (h e d o n i z m u), oraz u Epikurejczyków. Nawet i w etyce chrześciańskiej, mimo jej ascetyczny charakter, pojęcia eudemoniczne grają też pewną rolę, o ile w niej dobre uczynki mają na celu tylko osiągnięcie szczęścia wiekuistego. W wieku przeszłym E. był panującą podstawą poglądów etycznych, z tą jedynie różnicą, że filozofowie niemieccy w swych wywodach ( Azorem Leibniza), szczęście pokładali w doskonałym rozwoju wszystkich indywidualnych zdolności, francuscy zaś En

cyklopedyści (idąc za Helwecyuszem), widzieli je w biernej rozkoszy. Kant był stanowczym przeciwnikiem tego kierunku; moralny tego filozofa rygoryzm ż:,dał, żeby dobro było spełniane jedynie dla miłe é i dobra, i odrzucał, jako niemoralne, to wsiystfeo, cokolwiek się czyniło nie przez uległość prawom moralnośj, ale przez wzgląd czy to na osobistą, czy na powszechną szczęśiwość. W nowszych czasach E, wystąpił w etyce angielskiej pod postacią utylitaryzmu, kóry ma za zasadę, nie szczęście osobiste (jednostki), lecz pomyślność ogólną, dobro powszechne, i wartość moralną każ lego uczynku mierzy pożytkiem, jaki on temu dob.u przynosi, ob. Etyka.    *

Eudemos. Pod tern imieniem znani są dwaj filozofowie: jeden z Cypru, drugi z Rodosu, obaj bezpośredni uczniowie Arystotelesa, perypatetycy. A może też jednej i tej samej osobie przyp’sano dwa pochodzenia. Kilka ułamków, rozrzuconych po komentarzu Symplicyusza do ,Fizyki* Arystotelesa, pozostało pod imieniem E sa z Rodosu. Iuni zno wu przyznają mu autorstwo księgi moralności, i nazwali ją też *llłhxi EoSr^.sia. Według Boeoyu sza, komment&toia Arystotelesa, miał E. udoskonalić teoryę form syllogistycznych i nakreślić prawidła syllogizmu hypotetycznego, nieco przez twórcę Organonu zaniedbane (Aulus Gell. XIII, 5). Ułamki E-a wydał Spengel, wyd. 2 gie, z roku 1870.

S. M.

Hml

Hml.

K. K.

Eudendrium Ebrbg. Krasokrzewka Now., jeden z rodzajów polipów Stułbiopławów (Hydro meduzae) dwuksitałtnych (Diplomorf i), nagopączko-wych (Gymnollastea , sam jnden tworzący rodzinę Krasokrzewków (Eudendriidae). Wspólny pień kolonii osobników tego rodzaju dobrze jest rozrosły, rozgałęziony i otoczony osłoną wspólną. Polipy, w kształcie buteleczek lub jaj, są osadzone ostro, z gębą, podobną do trąbki, i z nitkowatemi, osadzonemi na obwodzie organami parzącemi Pączki wyrastają tu z pnia, lub też z samych polipów: męskie wielokomorowe, żeńskie zaś o jednej komorze. Z dziesięciu opisanych gatunków Kraso-krzewki znane są najbardziej: E rameum Pall.— pień wysoki 7—15 cm, gruby, mocny, rozrośnięty, jak drzewko; osłona korowata; polipy z 20 — 24 organami parzącemi; męskie pączki dwukomo rorse, osadzone na polipach, żeńskie—na pniu. Po spolity to polip w morzach europejskich. E ruce-mosum Cav.—pień wysoki 15—18 om rozgałęziony nierównokształtnie, wielokrotnie. Niektóre polipy mają tu po 30 ramion parzących; pączki męskie 8—5-ciu - komorowo. Rośnie w morzu Ś.ód z’emnem.

Eudes albo E a d u n, książę Akwitanii (f r 735). Pierwszą wzmiankę znajduj omy o nim w kronikach ped datą 718 r., kiedy książę ten występuje jako sprzymierzeniec króla Neustryi, Chilperyka II go, i jtgo majordoma, Bagenfryda, będących podówczas w wojnie z majordomem Austrazyi, Karolem Maitelem. Po przegranej przez NcUitryjczyków bitwie pod Boissons (719), E. zawiera z Karolem Martelem pokój na lat 20, wydając swoich sprzymierzeńców w ręce zwycięzoy.

Państwo jego rozciągało się w owym czasie od Loary do Pirenejów i obejmowało, między innemi, grody: Poitiers, Bourges, Clermont, Bordeaux, Tuluzę W r. 72L Arabowie, którzy nakrótko przedtem opanowali byli Narbonnę, wtargnęli do księstwa Akwitanii. Wód-; ich, Er-Samneh, obiegł Tuluzę. E wyruszył na odsieoz swej stolicy i pod murami jej zadał najeźdźcom straszliwą porażkę, pod zas której zginął Es - Samneh i wielu innych naczelników arabskich. Wyparci z Akwitanii, Arabowie skierowali się ku brzegom Rodanu i zajęli Bur-gundyę. Aby zabezpieczyć swe posiadłośoi od nowego najazdu, E zawiera przymierze z jednym z wodzów arabskich, Berberyjczykiem Manuzą, i daje mu za żonę córkę swoją, Lampagię. Wkrótce poten Karol Martel, zrywająo pokój zawarty w r. 720, najeżdża i pustoszy Akwitanię (781). Party od północy, E. traci jednocześnie na południu swą najlepszą podporę, albowiem zięć jego, Manuza, podnosi rokosz przeciwko Kalifowi i ginie w bitwie z Abderramanem, który gotuje się do najaidu na Gallię. E. wyrusza na jego spotkanie; rozbity na głowę pod Bord.aux, zostawia to miasto w ręku muzułmanów, a sam jed'.ie błagać pomocy starego wroga swojego, Karola Martela, którego wojsko łamie potęgę Arabów, na płaszczyźnie pomiędzy Tours a Poitiers (w paźdz. 732) We trzy lata potem E. umarł, przekazawszy swe państwo starszemu synowi, Hunaldowi.—Perroud .Origines du premier duché d’Aquitaine* (Paryż 1881).

Eudes (O d o), hrabia Paryża, król Franoyi od r. 887 do r. 898 (f 1 stycznia 898 w La Fóre). Syn Roberta Silnego, odznaczył się waleczną obroną Paryża podczar najazdu Normandów w r. 885 i po złożeniu z tronu Karola Otył.go został przez baronów frankońskich na zgromadzeniu w Compiègne obwołany królem Francyi. Być może, że sprawował rządy tylko jako opiekun małoletniego Karola Prostaka, syna Ludwika Jąkały. Wojował w dalszym ciągu zwycięsko z Normandami i zadał im ciężką klęskę pod Montfau-con. Stłumił rokosz nieprzyjaznych sobie baronów i wygnał ich do Akwitanii. Kiedy Pełka (Foulques), arcybiskup Reimsu, i Herbert, hrabia Vermandôij, wystąpili w r. 893 w obronie praw młodego Karola Prostaka, E. zawarł przymierze z królem Frankonii Wschodniej, Arnulfem, uznając siebie niejako za jego lennika i, jakkolwiek otrzymał górę nad swoimi przeciwnikami, musiał j > dnak spór swój z Karolem Prostakiem załatwić polubownie i o!d:.ć mu Francyę półuocną (aa półnoo od Sekwany). Poohowany w Opactwie ś ?. Dyonizyusza.

Eudes, ks. Bretanii, ob. Bretania (T. IX, str. 422).

Eudes I—IV, książęta Burgundyi, ob. Burgundy a (T. X str. 770—771).

Eudes Jan, ob. Eudyści.

Eudialyt Stromeyer (mineral.). Minerał układu romboedrycznego, w dosyć duźyoh kryszlałaoh, oraz niekrystaliczny w ziarnistych skupieniach. Łnpliwość podstawowa wyraźna, odłam nierówny;

E. J.

K. J.

X. K.

o, wł. 2.84—2.95; tw. i.0—5.6. Barwa brzoskwi-niowo czerwona do brunatno-czerwonej, blask szklisty, Błaho przeświecający do nieprzezroczystego. Rozbiory grenlandzkiego endialytu, przez Ram-melsberga dokonane, dały: 49.92 krremionki, 16 88 kwasu oyrkonowrego, 6.97 tlenku żelaza,

l. 15 tlenku manganu, 11.11 wapna, 12 28 sody,

0.65 potażu, 1.19 chloru, 0.37 straty przy prażeniu. Przypuszczając, że chlor pochodzi od przymieszki sodalitu, wzór będzie: Na₂R₂(Si,Zr)₆0₁₅, gdzie R~Ca, Fe, a stosunek atomowy Si:Zr=6:l. Pod dmuchawką stapia się łatwo na szaro-zieloną emalię, w Boli fosforowej rozpuszcza się, przyczem wydzielona krzemionka tak się wzdyma, że perła traci kształt swój kulisty; w kwasie solnym rozkłada się całkowicie z wydzieleniem krzemionki galaretowatej. Znajduje się w Kangerdluarsuk w Grenlandyi, na wyspie Siodłowatej na morzu Białem, w Magnet Cove w Arkansas, w Brevig w Norwegii.

Eudnofit (mineral,). Nazwę tę nadał Weybie szczególnemu minerałowi, występującemu w syeni-cie pod Brevig w Norwegii, zwykle wkropionemu w postaci ziarnistych sknpień, bardzo rzadko krystalizującemu w słupy rombowe, o doskonałej łu-pliwości podstawowej i niezupełnej w kierunku osi poprzecznych, składem swym odpowiadającemu w zupełności analoymowi; jest on zatem jednym z przykładów dwukształtncści. C. wł. 2 27; tw. 5.0-6.0.

Eudokia, żona cesarza rzymskiego Teodozyu-sza II, ob. Eudoksya.

Eudoksos. 1) Astronom i filozof, ur. w Karyi,

m.    Knidos, około r. 405 przed Chr., rozpoczął studya w szkole Platona, około 383. Niedługo, zdaje się, bawił w Atenach, a cała jego praca późniejsza przekonywa, źe nie we wszystkich szczegółach przejął się doktryną mistrza. Niebawem wyjechał do Egiptu z listami Agezyasza do króla Nektanebesa, prawdopodobnie więc około r. 378. Długo bawił w m. Heliopolis, gdzie zapewne wtajemniczał się w uprawiane tam nauki astronomiczne. Potem udał się do Tarentu dla stu-dyowania geometryi u Arohytasa, skąd niektórzy historycy zaliczyli go do Pitagorejczyków. Nareszcie oddał się nauce medycyny na Sycylii, pod Fjlistionem. — Za powrotom do Aten c-tworzył szkełę, i jego-to uczniem był ów Helikon, towarzyszący Platonowi w jego trzeoiej podróży do Sycylii. Umarł, według DyogeneBa Laero., mając lat 53, w Knidosie, gdzie założył był obserwato-ryum. — Prace jego astronomiczne długie w starożytności zostawiły wspomnienie; ślady ich znać w poemacie Aratosa (ob.) i w kommentarzu Hipparcha. Z pism atoli filozoficznych nie pozostało nic; musiały jednak być coś warte, skoro często o nie zawadza Arystoteles. Nasamprzód w Metafizyce (XII, 8) rozprawia o jego teo-ryi sfer, przeznaczonej do wytłómaczenia ruchów słońca i księżyca. Tamże, w ks. I i VIII, przypomina, źe E., równie jak Anaksagoras, przypuszczał, iź idee są przyczynami, w równej mierze jak np. białość jest przyczyną przedmiotu białego, do którego przystępuje. Nareszcie, w wielu ustępach swej Etyki Arystoteles wykłada i poddaje krytyce doktrynę moralną E-a. Myślał więc filozof ten, iź rozkosz jest dobrem najwyższem, ponieważ, jak widzimy, wszystkie bez wyjątku istoty pożądają jej i ubiegają się za nią; lecz nadawał temu inny powód, filozoficzny. Dubro najwyższe stoi wyżej nad wszelką pochwałę; albowiem pochwała mieści w swem pojęcu zawsze pewną względn śó, zatem nie może się stosować do tego, co jest bezwzględnem, Dp, do bogów. Nie pochwalamy rozkoszy: zatem ona sama w sobie jest czemś boskiem, doskouałem. Naodwrót, ból jest postrachem wszystkich istot, jako przeciwny ich naturze, jako przeciwieństwo dobra. Rozkosz więc celem jest samym w sobie, nie środkiem, zatem stanowi ona cel czynności ludzki-j. Ilekroć Arystoteles chce wskazać założyciela hedonizmu, zawsze wymienia E-a, nie Aryatypa; lecz można przypuszczać, iż doktryna pierwszego mocno różniła się od grubej zmysłowości szkoły Cyrtńskifj. Etyka E-a cieszyła się uznaniem obok Platońskie), ze względu zapewne na dostojność autora, o którym powk da Arystoteles w Etyce Ni kom. (X, 2;: — „Wierzono teoryom E-a, raozej dla jego charakteru i cnót, niż dla samej ich prawdziwości. Uchodził on za męża mądrości niepospolitej i głoszone zasady utrzymywać Bię zdawał, nie jako zwolennik rozkoszy, lecz jako człowiek o prawdziwo śoi tych zasad prrekonany“. — Oprócz Aiystot« -lesa, piszą o nim: Platon »List 13“ (apokryf -, „Diog. Lserc.* ęVIII, 86), Cyc. „fcCepubl,“ (I, 14); „Divinat.“ I, 42. — Aul. Gdl. XXII, 21.

Juko matematyk udoskonalił E. naukę o pro porcyach, zajmował się słyuLem zadaniem delu-skicm o podwojeniu szl ścianu i położył podstaw,; naukowe stereometryi; od niego to pochodzi twier dzenie, że ostrosłup i stożek są trzecią częścią graniastosłupa i walca, jednaki j podstawy i wysokość. Jest on pierwszym w starożytności astronomem, który starał się podać wyjaśnienie naukowe zawiłych ruchów planet. Jończycy i Pitago-rejczycy przejmowali dla każdej planety sferę oddzielną, z którą miała się ona dekoła ziemi toczyć; nie mogła przytem uchodzić ich uwagi nieprawidłowości w biegu planet, ich bieg już-to prędszy, już powolniejszy, ich zatrzymywanie się lub na^e, cofanie. Pomimo to przyjmowali uporczywie ruch jednostajny i kołowy brył niebieskich, taki bowiem tylko ruch wydawał się godnym nieba. Plato polecił swym uczniom rozpatrzenie tego zadania, a E. opraoował je w sposób świadczący o bystrości jego umysłu. Przyjął, że każda planeta przytwierdzona jest do sfery przezroczystej, która biegunami swemi osadzona jest w innej sferze współ-środkowej, tak, że na osi swej swoboduie wirować może, ta zaś z kolei w podobny sposób połączoua jest ze sferą następną, a związek ten dalej jeszcze posuwać się może. Ktiźda z tych sfer obraca się jednostajnie w pewnym, oznaczonym kierunku dokoła swej osi, a z obrotu wszystkich takich sfer, do jednej odnoszących się planety, wypływał niejednostajny bieg tej planety, zgodnie z rezultatami

S. K.

K. K.

dostrzeżeń. Dla kr ż lej planety potrzebował E. w ogólności czterech sfer: jedna służyła dla utrzymania planety w birgu dziennym, zgodnym z obrotem ostatniej sfery gwiazd stałyoh, druga dla ruchu planety w długrści, trzecia dla ruchu jej w szerokości, czwarta ześ prowadzić miała planetę w ruchu jej wstecznym. Osta'nia z tych sfer nie tyła potrzebna dla słońca i księżyca: dla ciał tych zatem liczba sfer sprowadzała się do trzech tylko, pomimo to pozostawała znaczna liczba 27 sfer dla wyjaśnienia wszystkich ruchów planetarnych. Jakkolwiek hypoteza ta jest zawiła, ma ona ważne znaczenie w dziejach nauki, jako pierwsza próba astronomii teoretycznej, a Kalippos i Arystoteles dalej ją rozwijali; pierwszy powiększył liczbę sfer do 33; a Arystoteles wprowadził ich 65. Hypoteza E-a przetrwała aż do epicyklów Hipparcha i Ptolemeusza. E. był niewątpliwie dobrym obserwatorem, a na Knidos długo jeszcze po śmierci jego przechowywała się wieża, która miała mu służyć za obserwatoryum. Z dzieł jego pozostały jedynie urywki, przechowane głównie w „Exegesis Arati et Eudrxi phaenomenon”. — Por. Böckh „Kleinere Schriften“ (t. 3, 1866); Schiaparelli „Le sfera concentriche di Eudosso i t. d.” (1876, przekład niemiecki w zbiorze „Abhaudlun-gen zur Geschichte der Mathematik”, 1877).

2) E-, łączony mylnie przez niektórych krytyków w jedną osobę z poprzednim, geograf, autor dzieła, r-yjc TTsptoSoę, przytaczanego przez wielu pisarózw, które mogło powstać około r. 250 przed Chr.

Eudoksos Z Cyzyku, sławny żeglarz grecki. Wiemy o nim jedynie tyle, że, znajdując się w Egipcie, nakłaniał Ptolemeusza Euergeta do wysłania wyprawy w celu odkrycia źródeł Nilu; że między 118 a 113 przed Chr., odbył dwie podróże do In-dyi i, zapędzony burzą ku wybrzeżu afrykańskiemu, natrafił tam na szczątki okrętu, a gdy majtko wie uznali go ? a jeden z okrętów kadykskich, prowadzących podówczas handel na wybrzeżach zachodnich Afryki, wywnioskował stąd, że można tę część świata wkoło opłynąć. W tym celu sam z trzema okrętami ruszył w drogę z Kadyksu, lecz gdy przy wyspach Kanaryjskich jeden okręt się rozbił, załoga przymusiła go do powrotu. Zginął, jak wieść niesie, w drugiej wyprawie. O jego przedsięwzięciach pisał współczesny mu Posei-donios, z którego wyciągi zachowały się u Strabo-ua (ks. II). — Gtffarel „Eudoxe de Cysique et le jêriple de f Afrique dans l’ant-'quité” (1872).    *

Eudoksya (E u d o k i a v. J e w d o k i a), św. męczenniczka, której pamiątkę kościół wschodni obchodzi dnia 1 marca starego stylu. Dzień ten Rusini galicyjscy uważają za zwiastuna wiosny i ze stanu powietrza w nim panującego wyprowadzają wróżbę na rok cały; nadto zaś łączą z nim podanie o niejakiej Jawdosze (Eudokii) leciwej już kobiecie, która wyjść chciała za młodego parobka; a kiedy ten oświadczył, że zaślubi ją wtedy tylko, jeżeli ona w noc św. E-yi nie zmar-źnie, odziała się w 12 kożuchów i położyła się na strzesae. Zerwała się straszliwa pluta śnieżna, skutkiem której Jawdocha musiała zrzucać z siebie jeden po drugim skroś przemokłe bf żuchy, aż nareszcie w dwunastym zmarzła. Mszcząc się za to, ze złości, przez 12 dni jeszcze miecie śniegiem, krupkami i gwałtowne wichry sprowadza, o których lud rusiński powiada:, Jawdocha hulaje“. * Eudoksya, imię kilku resarzowych Wschodniego i Zachodniego Państwa Rzymskiego: 1) E. (f 405), żona wschodnio - rzymskiego cesarza Ar-badyusza, córka Franka Bautona (Baut o), jednego z wodzów Teodozyusza I-go, wywierała wraz z eunuchem, Eutropiuszem (ob.), nieograniczony wpływ na niedołężnego małżonka, w którego imieniu samowładnie rządziła krajem. Gdy ówczesny patryarcha konstantynopolitańrki, św. Jan Złotousty, począł w kazaniach swych gromić panującą na dworze cesarzowej rozpurtę, oraz łu-pieskie rządy jej ulubieńców, E. skazała go w r. 403 na wygnanie, skąd jednak, obawiając się rokoszu ludowego, musiała niebawem przywołać go napowrót. Atoli w roku następnym zniewoliła ponownie świętego męża do opuszczenia stolicy. — Thierry „Saint Jean Chrysostome et 1’imfóra-trice Eudoxie“ (Paryż 1874, wyd. 2-e); G ülden penning „Geschichte des oström. Reiches unter Arcadius und Theodosius II“ (Halla 1885). — 2) E., Ae lia Licinia A then ai s (* 401 — f r. 460), żona cesarza Teodozyusza II go. Atenka rodem, wychowana w wierze pogańskiej, ełynęła z niepospolitej urody i wysokiego wykształcenia, kt*re zawdzięczała swojemu ojcu, Leoncyuszowi, nauczycielowi retoryki. Kiedy, straciwszy ojca, przybyła do Konstantynopola, aby tam popierać skargę przeciwko braciom, którzy pokrzywdzili ją przy podziale spadku, cesarzowa Pulcherya, siostra Teodozyusza II-ge, zachwycona jej pięknością i rozumem, mianowała ją damą dworu, namówiła do przyjęcia chrztu św. i wyswatała ją za swego brata. Po śmieroi Teodozyusza (450) K. tołdowała przez pewieu czas herezyi m o u o f i z y t ó w, ale pod konieo życia wróciła na łonó kościoła prawowiernego. Jej utwór poetycki, opiewający zwycięstwo Teodozyusza Ii-go nad Persami, zaginął; z jej zsś poematu bohaterskiego, pod tyt. Cypryan i Justyn. zachował się urywek, znaleziony we Floren-cyi przez Bandiniego i wydany przezeń w „Grae-cae Ecelesiae Vetera Fragmenta“, I. E-i przypisują także Homero-centon, opiewający żywot Jezusa Chrystusa, wierszami wjbranemi z Iliady i Odyssei (ob. Cento). Zdaniem niektórych krytyków, utwór ten wysredł z pod pióra Pelagiusza Patrycego (P a-t rich i os), który żył współcześnie z E'ą. — Gregorovius ,Athenais. Geschichte einer byzantinischen Kaiserin* (Lipsk 1882). — 3) E. Licynia * r. 422), córka Teodozyusza Il-go i Eu-doksyi Athenais, zaślubiła w r. 437 zachodnio-rzymskiego cesarza Walentyniana III go, zamordowanego następnie (r. 455) przez Benatora Petro-niusza Msxfmusa. Wyniesiony na tron Petroniusz zmusił owdowiałą cesarzową, żeby mu oddała swą rękę, i wówczas pałająca zemsłą E. miała potajemnie zawezwać z Afryki króla Wandalów, Gense-rycba, który Rzym zdobjł i straszliwie złupił, poczem swoją klientkę wraz z jej córkami, Eu-

doksyą i Placydyą, uwiózł i sobą do Kartaginy, skąd dopiero w r. 462, na prośby cesarza Lr ona I-go, odesłał ją do Konstantynopola. Joj zaś córka musiała wbrew woli zaślubić syna öenserycha,

Hunerycha, zdołała wszakże później uciec od niego i zmarła w Jerozolimie. — 4) E. I n g e r y-n a, żon» bizantyjskiego cesarza, Bazylego I-go Macedońozyka (867 — 886), a prreitem kochanka jego poprzednika, Michała TII-go, który tt ź był uważany za właściwego ojca p^źniojFzego cesarza Leona V-go, Filozofa. — 5) E. Makremboli-tissa, córka Bizantyjczj ka Makrrmbolitosa, który odegrywał znaczną rolę za panowania cesarza Michała IV-go; słynęła ze swej urody i uczouości.

Była drugą żoną cesarza Konstantyna X-go Du-kasa (1059 — 1067), z k'ôrjm miała sześcioro dzieci. Konstantyn, umierając, ustanowił ją na czas małoletniości synów regentką państwa, wziąwszy przedtem od niej zobowiązanie na piśmie, że nie wyjdzie powtórnie za mąż. Dokument ten został zł( żony w ręce patryarehy Xi-philippos*. Lecz wkrótce potem 40 - letnia już cesarzowa zakochała się w urodziwym Romanie Dyogenesie, a gdy jednocześnie zagrożone przez Turków Seldźuckich wschodnie granice cesarstwa wymagały dla skutecznej obrony męskiego ramienia wojownika, E. wykradła od patryarehy dokument i ofiarowała swą rękę Romanowi, którego obok siebie posadź 11 na tronie. Roman wojował z początku deść fzozęśliwie z Turkami, ale w r.

1071 poniósł klętkę w Armenii i został jeńcem sułtana Alp - Arslana, a choć niebawem odzyskał wolność, wrogie mu stronnictwo w Konstantynopolu zażądało iŁźenia go z trenu. Kiedy E. o-parła się temu, wówczas na czele rokoszu stanął najstarszy syn jej, Michał VII i, uwięziwszy matkę, osadrił ją w klasztorze X. P. Maryi nad Bosforem, gdzie spędziła resztę życia, oddając się pracom literackim. Umarła ozoło r. 1096. Przypisywany E-i dykeyonarz historyczno - mitologiczny, znany pod tytułem: „Jonia“ albo „Violarium“, jest, jak wykaz? ła nowsza krytyka, kompillacyą Konstantego P&laiokappa, uczonego Greka z XVI go wieku. — H. Flach „Die Kaiserin E, Makrem- w r. 1175-ym bolitissa“ (Tubinga 1876); P-ulch „De Eudociae quod fertur Violario” (Strasburg 1880),

Eudoksya, uważana za żonę Mieszka, syna Bolesława bmiałego, jest dla badaczów doby najnowszej (O. Balcer „Genealogia Piastów") osobistością, ani z imienia, ani nawet z dokładniejszego rodowodu, nieznaną. Opowieść Długosza o tej E-i, jako córce Izasława Rurykowicza, a siostrze Świętopełka, księcia kijowskiego, i małżonce Mieszka, zaślubionej mu w r. 1087—1088 za staraniem stryja, Władysława Hermana, w celu utrwalenia wpływów polskich na Rusi, jest też tylko kombinacyą nieuzasadnioną. Bez wartości również i podstawy są i dalsze na ten temat kombinacye późniejszych historyków, jak: Karamzina, który E-ę nazywa Eupraksyą (Praksedą), córką Wsiewołoda I;

Ćwiklińskiego, uważającego ją za córkę wspomnianego Świętopełka, a w końcu Bielowskiego, mającego E*ę za córkę Rościsława Tmutorokańekiego.

U ml.

J. K. K.

Naruszewicz nT'e tworzy nowych przypuszczeń, opierając się w zupełności na Długoszu, podobnie jak i reszta jego następców. Prawdą dziejową, dotyczącą, nie E-i, gdyż imię to nie jest w danym wypadku znane, lecz związanej z nią historyi, jest to tylko, co o małżeństwie Mieszka podaje Gallus i najdawniejsze roczniki polskie, dająoe synowi Śmiałego za żonę, nieokreśloną bliżej z rodu, ani imienia, „dziewczynę ruską“ (Ruthena puella), którą Mieszko zaślubił istotnie w r. 1088, t j. wtedy, kiedy stryj jego zawierał związki małżeńskie z Judytą Maryą, córką Henryka III, ces. niemieckiego. Krótko przebywał dziewiętnastoletni M'esz-ko (* 1069 r.) z RuBinką swoją w Krakowie, który doń prawdopodobnie jako Bpadek po ojcu należał: ginie on bowiem w interesie stryja od trucizny już w roku następnym po ślubie, 1089-ym. Dalsze losy Rusinki są nieznane, a spadek po bezdzietnym Mieszku obejmuje Władysław Herman, puszczający odłogiem sprawy ruskie.—Por. O. Balcer („Gen. PiaBtów“).

Eudoksya, uważana przez Steokiego („Rodowody“ tab. I), a za nim przez Jul. Bartoszewicza („Encykl. Orgelbr.“), za pierwszą córkę Bolesława Krzywoustego, jest tylko, wedle badań najnowszych (O. Balcer „Genealogia Piastów*), błędnem przezwiskiem czternastego z rzędu dzieoięcia tegoż króla, córki Dobronegf, urodzonej przed rokiem 1129 z Salomei, córki Henryka hr. Bergu. Księżniczka ta, zaślubiwszy już po śmierci ojca, a zapewne w myśl polityki zachodniej najstarszego brata swego, Władysława Ii-go, około roku 1142, Dytryka, margrabiego Dolnych Łużyc, syna Konrada W-go, margr. Miśnii, przybrała na obczyźnie imię Ludgardy. Nieszczęśliwem było jej pożycie małżeńskie; rozwiedziona po upadku Władysława Ii-go, t. j. około roku 1145-go z mężem, żyjącym odtąd w konkubinaoie z Kuuegundą, wdową po Bernardzie z Płockowa (Plötzkau), bracie Konrada Sachsenblume, margr. Marchii północnej, ożenionego z inną córką Krzywoustego, umiera E. po r. 1147 jako ofiara polityki braterskiej. Urodzony z tegomalżf ństwa syn, Konrad, zginął na turnieju

J. K. K.

Eudoksya Mieczysławowa, córka Izasława, wielkiego księcia Kijowskiego, była drugą żoną Mieszka Starego, syna Bolesława Krzywoustego, zaślubioną mu, wedle O. Balcera („Gen. Piastów*), pomiędzy rokiem 1151 a 1154. Było to małżeństwo polityczne, zawarte przez trzydziestoletniego już blizko Mieszka, wdowca po Elżbiecie, córce Altnosa, księcia węgierskiego, w celu spowinowacenia się z Rusią i Rurykowiczami, gdy gwiazda najstarszego jego brata, Władysława II, zostającego pod opieką Stauffów, bladła już na zachodzie, a drugi brat, Bolesław Kędzierzawy, również w zależności faktycznej od cesarstwa pozostawał. Powinowactwo z Izasławem miało Mieszka, późniejszego szermierza idei monarchioinej, wzmocnić na siłach i dopomódz mu do zjednoczenia dzielnic braterskich, pod jednem, a silnem berłem królew-skiem. Gdy się atoli już w roku 1157 panowanie teścia, Izasława, skończyło, związek ten nie mógł

dowody ks. Pol«.”) i przez Grotefenda („Stammtafeln* IV, 14), Elżbietą, podobnie jak i przez Jul. Bartoszewicza („Encykl. Orgelbr.*), jest tylko wedle najnowszych, a nader gruntownych badań O. Balcera („Gen. Piastów*), błędu em przezwiskiem Lud-miłły, córki Bolesława Ii-go, ks. na Ziembioy. Ziemowit III (IV), poznawszy tę księżniczkę pono na dworze ces. Karola IV-go, zaślubił ją pomiędzy 1360 — 1363 rokiem, a w parę lat potym (1366 r.), już jako matkę Henryka, późniejszego proboszcza płockiego, kazał udusić, podejrzewając ją o cudiołótzwo. Tragiczne te dzieje szczegółowo opowiada kronikarz Janko z Czarnkowa.J- K■ K-Eudoksya Konradówna księżniczka mazowiecka, córka, słynącego ze sprowadzenia Krzyżaków do Polski, księcia Konrada

I-go mazowieckiego, brata Leszka Białego i Agafii, córki Świętosława Andrzeja, księcia nowogrodzko ■ siewierskiego i przemyskiego, przyszła na świat około roku 1222. W dzieciństwie niemal jeszcze wydano ją za Dytryka (Teodoryka) I, hr. Breny i Wettynu, syna F/yderyka I wettyńskiego. Lopy E-i nie są bl żej znane; z losu jej dzieci wnosić wszakże mi żna o wielkiej naboźności matki. Powiła ona bowiem mężowi czterech synów i dwie córki, a z pośród całpgo tego rodzeństwa, o jednej tylko córce, Judycie, wiadomo, że poszła drogą świecką, zaślubiając Mszczuja, księcia Pomorskiego. Najstarszy syn E i, Konrad, którego losy są n'eznane, umarł w r. 1278; drugi, Henryk, był zakonnikiem klasztoru Minorytów na Szląsku, trzeci, Dy tryk, —templaryuszem; czwarty, Otton—kanonikiem magdeburskim, a córka, Jadwiga, —ksienią Gerbersztadzką. Syn E-i, Henryk z Breny, znany w dziejach z pośrednictwa pomiędzy ces. Rudolfem Habsburskim a książętami szląskimi i polskimi, b)ł nadto do tyła skromnym, że ofiarowanej sobie przez papieża Marcina lV-go, dnia 23 grudnia 1281 r., godności arcybiskupa gnieźnieńskiego nie przyjął, poprzestając na habicie zakonnym. Długosz pomieszał go z Henrykiem Kietliczem, arcybiskupem Gnieźń., wskutek tożsamości imienia. — Por. O.Balcer: „Gen. Piastów*.

stać s⁵ę nawet i w dalszej przyszłości dostateczną dla Mieszka podporą. O E i, której zarówno data urodzenia, jak i zgonu nie jest znaną, wiadomo ty'e, że powiła Mieszkowi trzech synów: Bolesława, Mieszka i Władysława Laskonogiego, Bkąd widać, że żyła jeszcze pomiędzy rokiem 1161 a 1174: w tym bowiem czasie urodził się ten ostatni książę. Obyczajem wieku świadczyła E. łaski monarsze klasztorom, skąd ją też regestr Bożogrobców miechowskich w szeregu dobrodziejów tego klasztoru zamieszcza: (Nakielski „Miecbovia“, 82: Eudoxia secunda uxor ejus (sc. Mes-coni s). Długosz, a za nim historycy następni,

IW

SB

j;

J. K. K.

Fig. 191.‘f Eudoks Łopuchinówna.

gdyż Piotr upodobał robie pewną piękoą mieszkankę dzielnicy niemieckiej — Annę Mons. E, daremnie wzywała go do siebie częstemi listami, uskarżając się na swe osamotnienie. Zobojętnienie względem Eudoksya, uważana przez prof. Caro („Gesoh. żony wynikało z urazy do niej i do jej krewnych za Pol.“, II, 289, uw. 1) i Kozłowskiego („Dzieje Ma- ; trzymanie się staroświecczyzny, za oppozycyę prze-zowsza* tab. gen.), za córkę Bolesława Ii-go, księ- j ciwko nowatorskim dążnościom monarchy. W r. cia Ziembiokiego, a żonę Ziemowita III-go, ks. ! 1696 Piotr wyjechał za granicę; zaraz z Londynu czerskiego, rawskiego, sochaczewskiego, wiskiego polecił wajowi swemu, Leonowi Naryszkinowi, i mazowieckiego, zwana zaś przez Steckiego („Ro- namówić Eudoksyę, aby wstąpiła do klasztoru.

Eudoksya, córka Teodora, Łopuchi-nówna (* 1669—f 1731), pierwsza żona Piotra^Wielkiego, matka cesarzewicza Alek-uważają błędnie E-ę za córkę rzekomego Wsie wo- sego. Małżeństwo to zawartem zostało w r. 1689. łodymira, księoia Halickiego, Wierzchosławę, mą- Już w pierwszych latach pożycfe nie byłoszczęśliwem, cąo ją z Wiersohosławą, córką Wsiewołoda ks.

Nowogrodzkiego, a pierwszą żoną Mieszkowego brata, Bolesława Kędzierzawego.—Por. O Balcer

„Gen. Piastów“.

J. K. K.

K. K.

S. M.

S. M.

Eudyometr. Pneumatycy angielscy, a przede-wszystkiem Priestley, rozumiejąc znaozenie tlenu w powietrzu, a niepewni jeszoze, o ile jego ilość stosunkowa jest niezmienną, powtarzali nadzwyczaj często oznaczenia tej ilości. Przypuszczali, że „dobroć“ powietrza zależy od zawartości w niem tlenu, i dla tego wszystkim metodom rozbiorowym powietrza nadawali nazwę eu dy o metry i. Z biegiem czasu, wobec zmian w poglądzie zasadniczym pneumatyków, nazwa przez nich wpro* wadzona utraciła pierwotne znaczenie i obeonie służy do oznaczenia pewnej metody specyalnej, służącej do bardzo dokładnej analizy mieszanin gazowych i opierającej się na użyciu prostego w zasadzie przyrządu, zwanego E • e m. Jest to rurka szklana, długości sięgającej niekiedy aż do metra, średnicy 1.5 — 2 cm., w całej swej długości zaopatrzona w wytrawioną na szkle podział-kę. Jeden jej koniec jest zasklepiony i w nim, tuż pod samem sklepieniem, widzimy wtopione dwa kawałki drutu platynowego, ustawione w taki sposób, że części ich tkwiące wewnątrz rurki są do siebie zbliżone, lecz nie stykają Bię z sobą, częśoi zaś znajdujące się na zewnątrz są zagięte w oczka. Burkę z początku doświadczenia napełnia się czyBtą rtęcią w sposób nader ostrożny,

Namowa nie skutkowała: więc po powroe’e do Moskwy, pomimo oporu ze strony archimandryty, Piotr osadził E-ę w monasierze Pokrowskim w Su-zdalu, ale dopiero w r. 1698 wymuszono na niej śluby zakonne. Po upływie pół roku E. zrzuciła suknie mniszki, pozostała jednak w monasterze, żyjąc po świecku. Miała nawet w tym czasie romans z niejakim Szczepanem Glebowem, bawiącym w S zdalu dla poboru rekrutów. Zaszczepiła też synowi niechętne względem ojca usposobienie i przewodziła w partyi oppozycyjnej reformom. Wyszło to na jaw podczas śledztwa w znanej sprawie cesarzewioza. Piotr surowo ukarał wszystkich, zaś co do E i, która przyznała się w zupełnośoi do winy i błtgała o przebaczenie, ograniczył się tylko przeniesieniem jej do klasztoru w Łidodze. Później, za czasów Katarzyny I, osadzono ją w Schliiisel-burgu. W r. 1727 zamieszkała w jednym z klasztorów w Moskwie, miała sobie wyznaczone dostatnie utrzymanie i osobny dwór. Piotr II i Anna Joannówna obchodzili s ę z nią z należnym sza cuukiem.—(„Pycc. 9hu,ukji. O-nOBapb").

Eudoksyusz. biskup aryański, jeden z najozyn-niejszych krzewicieli Aryanizmu. Od r. 341 był biskupem w Germanicyi, w Syryi, i według Sozo-mena odznaczał się wymową i uczonośoią. Z pism jego wszakże ocalały tylko urywki traktatu o wcieleniu Chrystusa Pana. Dawszy Bię woiągnąć do herezyi aryańskiej, z początku trzymał tylko z semi-aryanami, a przynajmniej nie łączył się jawnie z Aryanami ścisłymi; w roku wszakże 357 przystał do nich otwarcie, za co mu, prawdopodobnie, przodownicy Aryanizmu, Ursaoyusz i Walens, przyobiecali je Ino z wielkich biskupstw na Wschodzie. Jakoż, giy w r. 357 zmarł Leonoyusz, metropolita antyochijski, E., dobrze postawiony u dworu, otrzymawszy od cesarza pozwolenie nibyto na wi-»ytaoyę swojej dyecezyi, udał się do Aatyochii i biskupstwo to sobie przywłaszczył; latem zaś r. 358 udało się Ursacyuszowi i Walensowi u ce sarza Konstancyuaza wyjednać dla uzurpatora listy zatwierdzające. Podczas zaburzeń, wywołanych przez Aryanizm, E. postradał był swoją stolicę, później wszakże, gdy w r. 360 na synodzie Konstantynopolitańskim zwolenników semi-aryanizmu pod roimaitemi pozorami z katedr biskupioh usuwano, został b.skupem w Konstantynopolu i na tern stanowisku gorliwie nad krzewieniem ścisłego Aryanizmu pracował.    *

Eudoros, perypatetyk zamieszkały w Aleksandryt, według Straboua (17 i 790), autor traktatu o rzece Nilu, obecnie zaginionego.

Eudozia, jeden z rodzajów polipów stułbiopła* wów, z rzędu rurkopławyeh. — Ob. Siphono-p h o r a.

Eudromias Boie. Morynel, nowy rodzaj ptaków brodzących (Grallatoresi z rodziny dżdżowników, czyli siewek (Charudriidae). Od rodzaju siewki (Gharadrius), najbardziej z nim spokrewnionego i z którym łączono go dawniej, odróżnia się ogonem nieprzepasanym, od rodzaju zaś białoszyjki (Aegialites) — soyją bez kołnierzyka ^białego, oraz dwoma tylko poprzecznemi szła-kami na przedniej stronie lotek. Pięć znanych jest gatunków Morynela. z których do nas zalatują: E. moriuellas Boie (Charadrius morinellus L.), Czajka morynel, Dżdżownik górny Tyz., Dżdżownik morynel Now., Górnik Now., Kulik źartowniś Zaw. Siewka górna Dziad. Cechy jej następujące: zwierz-chu myszata, z jasnordzawemi brzeżkami piór; głowa z wierzchu ciemno - brunatna, z jasnemi centkami, otoozona białą opaską; w górze, na piersiach, wązka biała przepaska; brzuch, rdzaw o-żół-ty, czarny pośrodku; dziób czarny, nogi zielonawo* żółte. Długość 23 cm., skrzydła 15 cm., ogon 7 cm. Litem przebywa na półnooy, a zimą na południu E trupy. U nas jest tylko ptakiem przelotnym. E. asiutica Pall., mniejsza cokolwiek od poprzedniej; wierzch ma jaśniejszy. Przebywa w Aźyi; niekiedy też do nas zalatuje.

Eudynamis oriontalis. Vig. i Horst., Kukel Tyzen. (CumIus orientalis). Najbardziej to znany gatunek ptaka z rodzaju Eudynumis, należącego do rodziny kukułek (Cuculidae), z rzędu więc dwu-parzystopalcowych. czyli łażących (Scansores). W In-dyach zowią go Koel, wyróżnia się dziobem grubym, mocno zagiętym, hakowato chwytnym; o-twory nozdrzy owalne; ogonj długi, zaokrąglony na końcu, podobnie jak u naszej kukułki. Barwa piór ciemno - zielona, połyskująca. Samica z wierzchu z cantk^mi białemi; większa jest od samca. Długość jej wynosi 46 cm., samca — 4L cm., z czego odohodzi na ogon u samca 19, a u samicy 21 cm. Żyje w Indy ach Wschodnioh i podobnie jak naBza kukułka składa jaja do gniazd innyoh ptaków, najchętniej zaś do gniazda pewnego gatunku wrony indyjskiej (Błyszczowrona). Inne gatunki z tego rodzaju (znanych jest 8), żyją wogóle na południo - wsohodzie — także i w Australii.

Zn.

S. M.

Eudyści, czyli E u d y c i, była to kongregacya francuska kapłanów mis3yjnych, założona w r. 1643 przez księdza Jana Eudesa (* 1601 w Mé-zéray w Normandyi — f 1680), pod imieniem Jezusa i Maryi, z celem odbywania misByj i troskliwego wychowywania młodzieży duchownej. W chwili śmierci swego założyciela zgromadzenie to miało sześć seminary ów i jedno kollegium; wielka rewoluoya je rozproszyła; za restauraoyi odnowione w r. 1826 przez księdza Biancharda, gorliwie pracowało, nie tylko we Francyi, ale i w Ameryce, w St. Grabryel, w stanie Indiana,

K J.

żeby nie zostawić ani śladów powietrza i, po zamknięciu wylotu palcem, odwraca się ją sklepieniem ku górze i ustawia w wannie rtęciowej zupełnie pionowo. Do tak przygotowanego E u wprowadzamy gaz, który ma być badany, i zapomocą lunety, zdaleka, odczytujemy liczbę zajętych prse-zeń podziałek, zachowując przytem wszelkie niezbędne do ścisłego zmierzenia gazu ostrożności. Jeżeli badanym gazem będzie powietrze, to następne czynności analityczne polegają na wprowa dzeniu do E u środków pochłaniających dwutlenek węgla, wilgoć i t. p., przyczem, po każdej takiej czynności odbywa się ponowne odczytanie objętości. Nakoniec, kiedy uzyskaliśmy pewność, że powietrze jest już „czyBte“, t. j. zawiera w sobie tylko tlen, azot i argon, wprowadzamy do E u taką ilość zupełnie czystego wodoru, żeby z zawartym w nim tlenem wystarczyła do utworzenia wody. Wtedy (po nowem odczytaniu objętości) oczka drucików platynowych, łączymy z przewodnikami jakiegokolwiek przyrządu, dającego iskry elektryczne, a to w celu, żeby jedna z takich iskier wywołała połączenie wodoru z tlenem. Po wybuchu i usunięciu z E-u utworzonej pary wo dnej odczytujemy znowu zmniejszenie objętości gazu, pamiętająo, że 73 cze6ć tego zmniejszenia musi być uznana za tlen. W podobny sposób, zmieniająo odpowiednio naturę wprowadzonych gazów, postępujemy ze wszelkimi mieszaninami ga-zowemi wogóle, w których znajdują się ciała gazowe, zdolne do pochłaniania przez jakiekolwiek środki chemiczne, lub do łączenia się pod wpływem iskry elektrycznej z innemi gazami.

Eudyptes Vieill. Skocz Now. (Catarrhaetes) Briss.), rodzaj z rzędu ptaków pływających, z plemienia bezlotnych (Impennes), należący zaś do rodziny Pingwinów (Spheniscidae). Z pomiędzy rodzajów: Aptenodytes i Spheniscus wyróżnia się on dziobem mocniej izym, ostro zakończonym, którego otwory nozdrzowe zbiegają w kształńe rynienki di górnej krawędzi dzioba. Z 15 - stu gatunków tego rodzaju najważniejszy jest E, chrysocoma Vieill., Skocz Now., odkryły najsampierw przez Brandta na wyspie Van Diemena. Żyje on wogóle w południowych stronach oceanu Spokojnego; zwany też Pingwinem złotowłosym, z powodu dwu czubów na głowie, połyskujących, blado - żółtej barwy. Dziób ma czerwono - brunatny, nogi szare; długość jego wynosi pół metra.

Dopiero w r. 1880 rząd republikański kreß istnieniu jego położył. E. był oprócz tego załjźycie-lem zgromadzenia źeńsk;ego N. Panny miłości bliźniego (Charité du réfuge), którego obowiązkiem było wychowywanie dziewcząt, oraz przyjmowanie pokutnic. EudeB zostawił wiele pism treści teologiczno moralnej, ale małej wartości. — Młodszy brat Jana, Franciszek E. (* 1610 — f 1638) od miejsca urodzenia wziął przydomek de Mézé-ray, i znany jest pod tem nazwiskiem jako dzie-jopis Franoyi (ob. de Mézé ray).    *

Eudytes Illig., czyli Colymbus Loth.—Ob. Nur.

Euelephas (paleont.). Jest jedynie podrodza-jem słonia, w którym paleontologowie mieszczą formy krańcowe zwierzęcia tego, charakteryzujące się zębami trzonowemi o bardzo wysokiej koronie i licznych a wązkich poprzecznych zmarszczkach, których ścianki są równoległe. Formy te pojawiają się naprzód w górnym pliocenie w Indyach (górne S.waliki); w najwyższych piętrach jego (w pleistocenie) są już w Europie i Ameryce; obec-nie żyją jeszcze w Indyach. Gatunki opisane: E. hydsuricus Falo. i Cautl. w górach Siwalik w ln-dyacb; E namadicus Falo. i Cautl w pleistocenie w Indyach, B rmanii, Chinach i Japonii; E. indicus

L. żyjący w Indyach i na Sumatrze; E antiguus Falc., wielce charakterystyczny dla starszych pokładów lodowcowych (starsze diluvium) europejskich; największy ze słoniów tej części świata, z bardzo wysoką koroną zębów trzonowych, ale wąaką w stosunku do długości, o zmarszctkach mocno pofałdowanych i dosyć grubej emalii, przedzielonej znacznemi warstwami cementu; E meli-tensis Falo. rasa karłowata poprzedniego gatunku, na 3—5 stóp tylko w łopatkach wysoka, znajdowana w dyluwialnych jaskiniach i szczelinach na Malcie, najmniejszy gatunek słonia; E primgenius Bium. (mammut), najcharakterystyczniejsza forma dyluwialna, występująca w całem diluvium w Europie, jak niemniej na południu Alp i Kaukazu, w Azyi północnej i Ameryce północnej aż do Meksyku. Szczątki jego w największej obfitości spotykamy w Syberyi, a wśród nich i całe trupy w lodzie zamrożone, grubem, czerwono - bruna-tnem włosiem pokryte. Potężne jego i silnie zakrzywione kły stanowią znaczną część znajdującej się w handlu kości słoniowej. Korona zębów trzonowych bardzo wysoka i bardzo szeroka w stosunku do długośoi. Warstwa emalii bardzo cienka i niezbyt pofałdowana; liczne zmarszczki poprzeczne bardzo wązkie i blizkie siebie; E. Cólumbi Kalo, z diluvium w Meksyku i Techasie.

Euenos (Edyjvoç) imię kilku poetów lirycznych greckich; jeden z nich pochodził z Aten, drugi z Sycylii, trzeci z m. Askalonu; najwięcej jednak byli znani dwaj poeci elegijni tego imienia z wyspy Paros, którzy żyli w V w. przed Cbr. O E sie z Parosu wspomina kilkakrotnie w swych dziełach Plato; był on jednocześnie filozofem, mówcą, nauczycielem i poetą. Utwory tych poetów pozostały tylko w drobnych ułamkach; fragmenty ele-gij, treści filozoficzno gnomicznej, pomieszczone pod

j. o.

Eufantes z Olintu, filozof szkoły Megarejskiej, uczeń Eubulida, autor wielu pism zaginionych ze

K. K.

vete linguis.

J« K. K.

J. K. K.

córki Władysława Odonicza; wyszła za

nazwą E-sa u ßergka (N. N. 1—8), należą prawdopodobnie do tego E-sa, o którym wspomina Plato.—Bib 1. Wagner „De Evenis, poëtis elegiacis“ (Vratisl. 1838); Schreiber „Disput, de Evenis Pariis”, (Gott. 1839); H. Flach „Geschieh, der Griech. Lyrik“ (Tübingen, 1884); ßergk „Poëtae Lyrici Graeci*, ed. quarta (Lipsk 1878—82 t. II str. 26y—278).

szczętem (Diog. Laer. II, 110).

Eufemia, uroczyste milozenie, poprzedzające w nabożeństwach greckich każdą obiatę, każdą modlitwę Wstępną. Ku takiemu uciszeniu się służyło stałe wezwanie, w słowach: eufemia est o,

albo eufemeitel odpowiadające rzymskiemu fate. K.

Eufemia albo Eufemizm (wyraz grecki, znaczący przyjemne brzmienie, od so = dobrze i <f7]^n = mówię), jest postacią retoryczną, zwaną u nas ogólnie omówieniem, a używaną wtedy, kiedy wyraz właściwy jest zbyt rażącym, przykrym lub nieprzyzwoitym, i tak np. zamiast umarł mówimy: zgasł, oddał Bogu ducha, zasnął w Bogu, przeniósł się do wieozności i t. p.; zamiast urodził się, — przyszedł na świat, ujrzał światło dzienne; zamiast urodziła — powiła. Często E. bywa posuwany do przesady ze szkodą moralności, łagodzi bowiem pojęcie przestępstwa, kiedy np. kłamstwo nazywamy zmyśleniem, albo mijaniem się z prawdą, mistyfikacyą; kradrież — p rżenie wierzeniem lub nadużyciem. Jako zaś o-mówienie wyrazów grubych, nieprzyzwoitych, wytwarza coraz dłuższy ioh szereg, nieprzyzwoitość bowiem tkwi nie w nazwie rzeczy, ale w niej sa-nej; jakkolwiek tedy ją nazwiemy, to wyraz, u-iyty jako omówienie nieprzyzwoitego, sam się stanie nieprzyzwoitym i pociągnie za sobą potrzebę nowego omówienia, a razić będzie nawet i we właściwem, pierwotnem swem znaczeniu. * Eufemia ŚW., panna z Chalcedonu, gdzie między r. 203—304, z rozkazu prokońsula Pryskusa, wycierpiawszy najstraszliwsze męczarnie, według św. Asteryusza została spalona na stosie, a według innych oddana dzikiemu zwierzęoiu na pożarcie. Jako patronka Chalcedonu miała tam poświęcony sobie kościół wspaniały, gdzie zwłoki jej złożono; gdy zaś Persowie r. 680 zawładnęli tern miastem, relikwie świętej przeniesiono do Konstantynopola i umieszczono w kośoiele św. Zofii. Obrazobórcy wrzucili je do morza, skąd wydobyte, dzięki cesarzowej Irenie, znów ze czcią do świątyni przeniesione zostały. Obeonie znajdują się w Silivri, miasteczku portowem nad morzem Marmora; cząstkę ioh posiada kościół Sorbonny w Paryżu. Największą cześć odbiera św, E. na Wschodzie; dzięki-to jej Chalcedon za cesarza Marcyana stał się stolicą metropolity, a w Konstantynopolu były aż oztery kościoły jej poświęcone. Uroczystość jej przypada 16 września.    *

Eufemia, którą Bartoszewicz („Enc. Orgelbr.“), idąc za Steckim („Rodowody ks. Pols.“ tab. V) uwa-

Kncyklop. Powst. Hatte. Zeis. it*. T. 20-ty.

źa za drugą żonę Bolesława (I) Szląskiego, księoia na Świdnicy i Monasterze, zmarłego 9 listopada 1301 r. (Grotefeid „Stammtafeln“ I. 34), jest podobnież, jak i przydomek Bolesława, zwanego przez Bartoszewicza „Wojennym“ oraz „księciem na Jaworze i Ziembioy“, jakiemś nieporozumieniem. E. ta jest nowszym badaczom nieznana; drugą zaś żoną tego Bolesława, syna Bolesława Rogatki, była Beatrycza, córka Ottona Brandenburskiego, zwanego Długim, zaślubiona swemu mężowi po roku 1287, a zmarła 26 kwietnia 1316 roku.—Por. E.f córka Henryka V, Otyłego.

Eufemia Władysławówna, księżna Opolska, córka Władysława Odonicza (Plwacza), księcia Wielkopolskiego, i Jadwigi, córki Mszczuja, rządzcy Wschodniego Pomorza, a siostra Przemysława I-go i Bolesława Pobożnego, zaślubiła w r. 1251 swego brata stryjecznego w czwartym stopniu, Władysława, księcia na Opolu i Raoiborzu, syna władzcy tychże dzielnic, księcia Kazimierza I go. — Było to małżeństwo polityczne, dokonane jako zakład zgody, uczynionej w Poznaniu pomiędzy Władysławem Opolsko • raciborskim, a Przemysławem I, ks. Wielkopolskim. Władysław bowiem panował uprzednio po bracie swym, Mieczysławie, zmarłym w r. 1246, nad wydartą Wielkopolanom, ziemią Wieluńską, którą oddać zamierzał w wianie wdowie po bracie wspomnianym, Judycie, córce ks. Konrada Mazowieckiego. Skoro jednak, w myśl tego zamiaru, załoga opolska gród wieluński opuściła, wpadł doń Przemysław Wielkopolski, odbierając co mu się należało. Zdobywca pogodził się jednak niebawem z bratem Judyty, ks. Kujawskim, Kazimierzem, a wślad za tern i z Władysławem Opolskim, w Poznaniu, stwierdzając tamże uozynioną zgolę wyswataniem Judyty księciu Wrocławskiemu, Henrykowi III, oraz oddaniem w małżeństwo siostry swej, E-ii, Władysławowi. — Losy E-ii nie są znane; wiadomo tylko, że zmarła 15 lutego, już po śmieroi swego męża, zaszłej 13 listopada 1281 roku, pozostawiając czterech synów: Mieszka I-go na Cieszynie; Kazimierza Ii-go na Bytomiu; Bolesława I go na Opolu i Przemysława na Raciborzu. — Roepell, opierając się na wadliwym przedruku dokumentu z r. 1258 u Sommersberga, błędnie nazywa tę E-ę, Zuzanną („Gesoh. Pol.* 475, uw. 12).— Por. O. Balzer „Gen. Piastów* i Gro-tefend „Stammtafeln“.

Eufemia, córka Konrada I go (nie III-go, jak pisze Bartoszewicz w „Enoykl. Orgelbr.*), księoia Głogowskiego, syna Henryka Ii-go, ks. Wrocławskiego, urodzona prawdopodobnie z drugiego małżeństwa Konrada z Zofią, córką Dytryka, margr. Miśnii, którą pojął po zgonie pierwszej żony, Salomei

Albrechta II-go, hr. Goryoyi, zmarłego 1 kwietnia 1304 roku.—Przed śmiercią wstąpił atoli Albrecht Il-gi w powtórne jeszcze związki małżeńskie Por. Grotefend „Stammtafeln*, II, 5, Stecki (Rodowody ks. Pols.), podaje datę zaślubin E-ii na rok 1262. Ł Ł Eufemia Ottonowa, margrabina Meranii

91

J. K. K.

J. X. K.

J. K. K.

J. K. K.

około roku 1278.

J. K K.

(si). Por.: E., córka Henryka V Otyłego, ks. Szlą-skiego na Wrocławiu.

Eufemia, córka Henryka V, Otyłego, ks. Szląskiego na Wrocławiu, syna Bolesława Rogatki i Elżbiety Bolesławówny Kaliskiej, córki Bolesława Pobożnego, wydana została po roku 1292 za Jana, syna Albrechta, margrabiego brandenburskiego, a to jakoby celem usunięcia zatargów politycznych, wynikłych o Brandenburgię pomiędzy książętami szląs-kimi i wielkopolskimi. Ponieważ E. była w czwartym stopniu pokrewieństwa z Janem brandenburskim, margrabia uzyskać musiał pierwej na to małżeństwo dyspensę od papieża Mikołaja IV. Jakoż 5 stycznia 1292 r., gdy stolica biskupia w Brandenburgii naówczas wakowała, polecił papież (A. Theiner „Monum, Pol.“ I, 108) proboszczowi brandenburskiemu połączyć młodą parę związkiem małżeńskim.—Przed rokiem 1300 straciła już jednak E. pierwszego męża, zaślubia bowiem wtedy Ottona, księcia Karyntyi, zmarłego 25 maja 1306 r.— Stąd teź znaną jest ta E. Bartoszewiczowi („Encykl. Orgelbr.“) pod mianem Ottonowej, której osobistość wpłynęła teź zapewne i na inne zawikłania genealogiczne.—(Por. E., którą Bartoszewicz uważa za drugą żonę Bolesława, ks. na Świdnicy). Dalsze losy tej młodej jeszcze, a powtórnej juź wdowy, nie są znane; wiadomo tylko, źe 26 marca 1347 roku spisała E. swój testament („Zeitschrift des Ferdinandeums“ X. 62) i wkrótce potem umarła.— Por. Grotefend „Stammtafeln“.

Eufemia (Offka) Przemysławówna, czwarte z rzędu dziecię Przemysława I-go, ks. Wielkopolskiego, syna Władysława Odonicza i Elżbiety, córki Henryka Ii-go, księcia Wrocławskiego, przyszła na świat w roku 1253,—Nabożnie wychowana przez matkę, przedtem mniszkę klasztoru Klarysek w Trzebnicy, wstąpiła E. do Klarysek we Wrocławiu, gdzie też dnia 5 września 1298 roku życie zakończyła. W zbiorach Senitza we Wrocławiu przechował się odpis jej kamienia grobowego. Badacze dawniejsi uważali ją błędnie za klaryskę gnieźnieńską.—Por. O Balzer („Gen. Piastów”) i Grotefend „Stammtafeln“.

Eufemia, córka Kazimierza I-go, ks. Kujawskiego i Łęczyckiego, oraz drugiej jego żony, Eu-frozyny, córki Kazimierza I-go, ks. Opolsko - raci-boiskiego, siostra Władysława Łokietka, wydaną została przez tegoż brata, jeszcze przed rokiem 1800, za Jerzego I go, ks. na Haliczu i Włodzimierzu, syna Lwa I-go Daniłowicza. — Było to, oczywiście, małżeństwo polityczne, pomyślane w chwilach niedoli priez późniejszego wskrzesiciela królestwa, celem zyBkania na Rusi poparcia przeciw Czechom. — Rola polityczna E-ii, a z nią i dalsze jej losy, nie są wszakże znane, podobnie, jak do czasów ostatnich i sama nawet jej osobistość. Jakkolwiek bowiem Długosz wyraźnie tę E-ę wspomina, —z zupełnego zapomnienia wydobył ją dopiero O. Balzer, rozpisujący się o niej obszernie na str. 847—351 swej „Genealogii Piastów“. Nie zna jej teź i Bartoszewicz („Encykl. Orgelbranda"). — Umarła E. na kilka tygodni przed mężem, dnia 18 marca 1308 r.

Eufemia, najstarsze prawdopodobnie dziecię Ziemomysła, księcia Kujawskiego, brata Władysława Łokietka i Salomei, córki Sambora Ii-go, księcia Wschodnio - pomorskiego, dawniejszym badaczom nieznana, a odkryta świeio przez O. Balzera („Gen. Piastów“, 352); w roczniku Pelpliń-skim, zmarła w wieku dziecięcym dnia 3 marca,

J« K. Et

Eufemia (Offka) Przemysławówna, córka Przemysława, ks. Szląskiego na Raciborzu (syna ks. Władysława) i Anny, oórki Konrada II, ks. mazowieckiego, została w roku 1313 Dominikanką w Raciborzu, a później ksienią tegoż klasztoru. Umarła d. 17 stycznia 1359 roku.—Por. Grotefend „Stammtafeln“.

Eufemia Ziemowitowa, ks. mazowiecka, córka Mikołaja Ii-go, ks. Opawskiego, wnuka Przemyśla Ottokara ii-go, króla Czech, przyszła na świat około roku 1319. Zapewne w nieświadomości dalszego pokrewieństwa, jakie pomiędzy nią a Ziemowitem III (IV), księciem mazowieckim, na Czerska, Rawie, Wiżnie i Sochaczewie zachodziło, zaślubiła ona pomiędzy rokiem 1333 a 1339 tego księcia. Urodziła się teź juź nawet z tego małżeństwa córka Eufemia, późniejsza księżna Władysława Opolska, gdy zaniedbanie, ozy przeoczenie praw kościelnych, złowrogo nad nowożeńcami zawisło w skutkach swoich, grożąc im przymusowym rozwodem i uznaniem córki za nieprawą. Kościół miał im teraz przypomnieć, źe dziad Ziemowita Iii-go, Bolesław II, książę mazowiecki, żonaty był z Kunegundą, córką Przemyśla Ottokara czeskiego, a dziad E-ii, Mikołaj I na Opawie, był nieślubnym Bynem tegoż Przemyśla. — Para książęca, nie będąc skłonną do rozwodu, uderzyła w pokorę przed Stolicą Apostolską, zyskując wreszcie w roku 1847, t. j. conaj-mniej w ósmym juź roku małżeństwa, rozporządzenie papieża Klemensa VI-go, datowane 4 stycznia tegoż roku, nakazujące arcybiskupowi Gnieźnieńskiemu, Jarosławowi Bogoryi ze Skotnik, bliższe zbadanie sprawy i udzielenie małżonkom pożądanej dyspensy, jeśli się to okaże moźliwem. Arcybiskup dyspensy udzielił, a była ona dla pary książęcej nabytkiem o tyle cenniejszym, źe prócz córki, E-ii, żyła już wówozas i druga córka, Anna, późniejsza Dominikanka w Raciborzu, a może nawet i syn, Janusz (I mazowiecki). Po OBta-tecznem uprawnieniu związku, pomiędzy rokiem 1350—1359, powiła jeszcze E. swemu mężowi córkę Małgorzatę, późniejszą księżnę Szczecińską, i syna, Ziemowita IV (V). — E. namówić miała pono małżonka swojego do sprowadzenia zakonu Augustyanów na Mazowsze, oo papież Innocenty VI bullą z dnia 5 lipca 1356 roku potwierdził ku zadowoleniu książęcej pary, przemieszkującej zazwyczaj w Warszawie i świadczącej stąd liczne dobrodziejstwa mazowieckim klasztorom. — Na tle tego zgodnego małżeńskiego pożycia odbija się teź tern jaskrawiej późniejsze okrucieństwo Ziemowita III-go względem drugiej, a uduszonej z jego polecenia, żony, Ludmiłły (Por. E. Trojdenówna), zaślubionej po długiem pożyciu z E-ą, zmarłą dnia

13 lutego 1359 roku—Por. O Balzer („Gen. Piastów”).

J. K. K.

J. K. K.

J. K. K.

J. K. K.

J. K. Ł

J * K. K.

Eufemia Trojdenówna, córka księcia mazowieckiego na Sochaczewie i Czersku, Trojdeua I-go, syna Bolesława II-go mazowieckiego i Maryi, córki Jerzego I-go, ks. na Haliczu i Włodzimierzu, urodzona przed rokiem 1311, zaślubiła pomiędzy rokiem 1813 (s.) a 1324, Kazimierza I-go, księoia Cieszyńskiego, syna Mieszka I-go, władającego tąż dzielnicą. Ponieważ para książęca (E. i Kazimierz), pozostawała w trzecim i cawartym stopniu pokrewieństwa między sobą, postarano Się o dyspensę, której tei papież Jan XXII, dnia 19 sierpnia 1324 roku, udzielił. (A. Theiner „Mon.“ 601 I, N. 303). Z tegoż papieskiego breve dowiadujemy się o politycznym celu rzeczonego małżeństwa; miało ono zażegnać dawne spory pomiędzy książętami Trojdenem i Kazimierzem, oraz dopomódz im w ten sposób do wspólnej akcyi przeciw pogańskiej Litwie. Zarówno jednak zatargom wspomnianym, jak i owej akcyi brak dotąd pożądanego wyświetlenia historycznego. Janko z Czarnkowa opowiada, że E, rzucając przed bratem swym, ks. Ziemowitem III (IV), podejrzenie o cudzołóstwo na drugą jego żonę, Ludmiłłę (por.: Eudoksya, uważana przez prof. Caro, etc.), stała się pośrednią sprawczynią niewinnej a męczeńskiej śmierci swej bratowej. Była ta E. matką ks. Władysława, zmarłego w Pizie w r. 1355; Przemysława I-go (Nossaka), ks. Cieszyńskiego; Ziemowita, przeora Joannitów; Jana, kleryka Wrocławskiego; Bolesława, proboszcza Praskiego; Agnieszki Konradowej Oławskiej; Anny Wacławowej Lignickiej; Elżbiety Jaaowej margr. Morawskiej i Jolanty (Heleny), znanej opatki Jędrzejowskiej.—Przeżywszy męża o lat kilka, zmarła E. już po roku 1364,—Por. O. Balzer „Gen. Piastów*.

Eufemia (Offka) Bolesławowa, córka Gedy-mina, W. Ks. Litewskiego, siostra Aldony, żony Kazimierza W-go, wyszła w roku 1331 za Bolesława Jerzego II, księcia Halickiego i Włodzimierskiego, syna Trojdena I, ks. mazowieckiego, i Maryi, córki Jerzego I, k ięcia na Haliczu i Włodzimierzu (Por. O. Balzer „Gen. Piastów“). Było to małżeństwo polityczne: jedno z tych ogniw wielkiej akcyi wsohodniej Polski wieku XIV, która u schyłku tego stuleoia do unii monarchii Piastowskiej z Litwą doprowadzić miała. Zaślubiny młodej poganki odbyły się w Płocku, gdzie też jednocześnie została ona chrzczona, przyjmując imię E-i. Krótkie było pożycie pary książęcej, już bowiem w roku 1340, ginie mąż E-i, ks. Bolesław, śmiercią gwałtowną, zgładzony przez czerwonoru-skioh bojarów, niechętnych jego katolickim aspira-cyom, a śmierć ta daje powód Kazimierzowi Wielkiemu, szwagrowi zmarłego, do tak bogatego w następstwa, zajęoia Rusi Czerwonej. Niechęć poddanych ruskioh, która stała się przyczyną zgonu księoia Bolesława, a której uśmierzenie dużo jeszcze czasu i trudów kosztować miało króla Kazimierza W*go, sprowadziła też niebawem koniec i na bezdzietną E ę, utopioną przez bojarów dnia 12 lutego 1342 roku w Wiśle pod Zawichostem. Zwłoki jej złożono w tern mieście, gdzie do niedawna istnieć też miał jej grobowiec, z którego napis przytacza Narbutt („Pisma Historyezne“, 296) zmieniając imię E. na Marya, może przez po-mącenia jej osobistośoi ze świekrą, matką ks. Bolesława Jerzego.

Eufemia, córka Bolesława ks. Opolskiego (syna Władysława ks. Opolskiego) i ks. Grzymisławy niewiadomego poohodzenia, była w r. 1349 mniszką w klasztorze Dominikanek w Raoiborzu.—Por. Gro-tefend’a „Stammtafeln“.

Eufemia (Offka), córka Władysława ks. Opolskiego, palatyna Węgier, księcia na Kujawach, Dobrzyniu i Wieluniu (syna Bolka II, ks. na Opolu), i Offfci (E-i), córki Ziemowita III (IV), księcia mazowieckiego; zmarła 30 marca przed rokiem 1408.—Por. Grotefenda „Stammtafeln*.

Eufemia (Offka) Bolesławówna, córka Bolesława, księcia na Bytomiu i Koźlu (syna Władysława ks. Koźlińskiego), i Małgorzaty, córki Jarosława ze Sternbergu (Sternberg). Zaręczona około czerwca 1360 roku z Wacławem, ks. Szląskim na Falkenbergu, synem Bolesława I Falkenber-skiego, i Eufemii, córki Henryka VI, księcia Wrocławskiego, zaślubiła go w roku 1364. Straciwszy męża w pięć lat później, w czerwcu 1369 r., zawarła E. około 26 marca 1370 roku powtórne śluby małżeńskie z Bolkiem III, księciem Ziem-biokim (von Müusterberg), synem Mikołaja, ks. na Ziembicy. Ponieważ jednak zmarły Wacław i Bolko III byli z sobą w trzecim stopniu pokrewieństwa, drugie więc to małżeństwo E-i zostało przez Kościół zakwestyonowane. Para książęca udała się do papieża, Grzegorza XI, z prośbą o dyspensę, a w ślad za tern, dnia 22 lipca 1373 roku pisał papież do biskupa Wrocławskiego, Przeoława von Pogarell, aby ten błogosławieństwa Stolioy Apostolskiej udzielił małżonkom, jeśli E. nie była przed ślubem przez Bolka porwana. Aozkolwiek warunek ten rzuca pewne światło na istnienie romantycznej awantury w życiu E-i, przygoda ta jednak nie jest znaną, jak również i sam fakt dopełnienia rozkazu papieskiego przez biskupa Prze-cława.—Czy, i które dzieci z tego małżeństwa przyszły na świat przed ewentualną dyspensą—nie wiadomo, a powiła E. Bolkowi cztery córki i trzech synów, z których jeden, imieniem Jan, ożenił się z Elżbietą, wdową po Spytku Melsztyń-skim, kasztelanie Krakowskim, córka zaś, Eufemia, wyszła za Fryderyka IV, hr. Oettingen. Wiadomości te podaje Grotelend „Stammtafeln”; jedna wszelako nasuwa się tu uwaga, a mianowicie, że ów syn E-i, Jan, zaślubiając wdowę po Melsztyń-skim, zmarłym jeszcze w r. 1339, zaślubił widocznie staruszkę, sam będąc chłopięciem. Do sprostowania tak rażącego błędu brak wszakże dostatecznych materyałów. Przeżyła E. męża o rok jeden, umierając 26 sierpnia 1411 r.

Eufemia Bolesławowa, księżna Falkenber-ska, córka Henryka VI, księcia Wrocławskiego, i Anny, córki ces. Albrechta I, zaślubiła przed 29 października 1325 roku Bolesława I, księcia Szląs-

J. X. K.

1418 roku.

kiego na Falkenbergu, syna Bolesława I, księcia Opolskiego. Ponieważ małżonkowie, będący z sobą w czwartym stopniu pokrewieństwa, zaniedbali uzyskać przed ślubem papieskiej dyspensy, dotknęła ich klątwa papieża, Klemensa V, ogłoszona na soborze w Viennes. Na prośby ces. Albrechta I, polecił jednak papież dnia 29 października 1325 roku, opróżnionej naówczaB po Henryku von Würben, stolicy biskupiej Wrocławskiej, udzielić parze książęcej potrzebnej dyspensy, jeśli Bolesław i E. władze kościelne o nią błagać będą (A. Tbeiner, „Mon. Pol.*, I, str. 225). Zlecenia papieskiego dopełnić mógł jednak dopiero Nanker, biskup Wrocławski, a uprzednio Krakowski, który zaledwo w listopadzie 1326 roku, czyli w rok z górą po wspomnianem breve papieskiem, na Btolicy nado-drzańekiej zasiadł.—Niewiadomo jednak: czy które z dzieci E-i przyszło na świat przed ogłoszeniem dyspensy wspomnianej, oraz czy je w wypadku podobnym przed Stolicą Apostolską legitymowano. A była E. matką: Bolesława, nadwornego sędziego cesarskiego (Hofrichter), a zięcia Karola Roberta d’Anjou, króla Węgier; księcia falkenberskie-go, Wacława; Henryka na Opolu; Judyty Mikołajowej ks. Opolskiej; Anny, Klaryski Wrocławskiej; i Jadwigi, ksieni tegoż klasztoru.—Stecki („Rodowody ks. Polskich*) błędnie uważa tę E-ę za żonę Bolesława III, ks. Opolskiego. Umarła E. dnia 21 marca po roku 1383.—Por. Grotefend „Stammtafeln“; H. Jungnitz „Grabstätten der Breslauer Bischöfe“.    K K*

Eufemia (Offka) Konradowa, księżna Opol-sko-raciborska na Oleśnioy, córka Władysława, ks. na Koźlu (syna Kazimierza II Bytomskiego) i pierwszej zapewne małżonki jego, Beatryczy (córki Ottona Długiego, margr. Brandenbuskiego), zaślubiła dnia 2 marca, około roku 1333, Konrada I, księcia na Oleśnioy i Namysłowie, krótkotrwałego władzcy Kalisza (przed r. 1330), syna Henryka III, głogowskiego. Konrad był już od roku 1328 wdowcem po księźnicze wrocławskiej, Elżbiecie, a namówił go pono do zaślubienia E-i Władysław Łokietek (A. Theiner „Mon.", I, str. 409), interesowany we wzajemnej zgodzie książąt Saląskich na Koźlu, których był krewnym przez matkę, E uf róży nę (ob.). Ślub odbył się wszelako bez dyspen sy papieskiej, pomimo pokrewieństwa czwartego stopnia, jakie pomiędzy małżonkami zachodziło. Urodziła się też już parze książęcej córka, Jadwi ga (Mikołajowa, ks. Opawska), gdy przyszło jej rodzicom starać się o błogosławieństwo papieskie, albo iść do rozwodu. Ponieważ ostatnia alternatywa groziła powaźnemi zatargami pomiędzy Koźlem, a Oleśnicą, udała się przeto para kBiąźęca do papieża Benedykta XII z prośbą o dyspensę, przy-czem sprawę tę popierał zastępca penitencyaryu-sza papieskiego, Gaucelin, biskup albański( d’Albano). Dnia 28 kwietnia 1338 roku pisał Benedykt XII do biskupa wrocławskiego, Nankera, aby kwestię tę wedle sumienia swego załatwił, polecająo mu jednak pomyślny skutek prośby książęcej. Zasługiwała bowiem para książęca na podobną ze strony Stolicy Apostolskiej łagodność, jako dobroczynnie dla kościoła Swego usposobiona. E. założyła między innemi i uposażyła kaplicę w parafii św. Jerzego poza murami Oleśnicy na cześć św. Krzyża i N. M. P., a kaplica ta doczekać się mia-ła od Grzegorza XI (17, XII, 1371 r.) wielkich odpustów. Już po otrzymaniu dyspensy od Naukera, powiła E. syna Konrada (II, na Koźlu i Oleśnicy), a przeżywszy męża, zmarłego w roku 1366, o lat kilkanaście, dokonała sama żywota w dniu 3 stycznia pomiędzy rokiem 1376 a 1378.— Por. Grotefénd „Stammtafeln“.

Eufemia (Otfka), ks. Władysławowa Opolska, córka Ziemowita III (IV) Trojdenowicza, księcia mazowieckiego, i Eufemii, córki Mikołaja II, ks. Opawskiego, urodziła się około roku 1341, a przed r. 1355 zaślubiła już Władysława Opolskiego, późniejszego palatyna Węgier i wielkorządzcę Rusi Halickiej, przytem księcia na Wieluniu, Kujawach i Dobrzyniu, syna Bolka II. ks. Opolskiego (Por. O. Balcer „Gen. PiaBtów“). Małżeństwo to miało prawdopodobnie jakieś poważniejsze cele polityczne na widoku, data jego zawarcia bowiem schodzi się z jednej strony z okresem zhołdowaDia Mazowsza przez Kazimierza W-go (1341—1353), z drugiej zaś—z ostatecznem zapewnieniem następstwa na tronie powiększonej Polski Ludwikowi Węgierskiemu, którego ulubieńcem był właśnie Władysław ks. Opolski.— Rola polityczna E-i nie jest wszelako znaną, podobnie jak i dalsze jej loBy. Wiadomo tylko, że mąż zapewnił jej dokumentem z dnia 26 października 1393 roku dożywocie na wszystkich posiadłościach swoich, które, w braku synów, odziedziczyć mieli następnie trzej jego synowcowie: Jan, Bolko i Bernard, książęta Opolscy; poprzednio zaś jeszcze, jak to ze wspomnianego aktu wynika, uskutecznił Władysław na rzecz E-i zapis wiana. Powiła E-a mężowi trzy córki: Katarzynę, zaślubioną później Henrykowi VIII, ks. Głogowskiemu; Jadwigę, wydaną za Wiganda (Aleksandra), ks. litewskiego; i Offkę, zmarłą w r. 1408.—(Por. Grotefend „Stammtafeln“).—Dawniejsi historyoy, jak Hübner, Naruszewicz, Narbutt i Gołębiowski, nazywają błędnie tę E ę Agatą. —Przeżyła E-a męża o lat 17 z górą, umierając po dniu 9 maja

J. K. K.

Eufemia (Offka) Bolesławowa Szląska (dawniej błędnie Wacławową zwana), córka Ziemowita IV (V) Ziemowitowicza, zwanego Semkiem, i Aleksandry Olgierdówny, ks. litewskiej, urodzona pomiędzy rokiem 1395, a 1398, zaślubiła dnia 20 listopada 1412 r. roku, Bolesława I, księcia Cieszyńskiego i Wielkogłogowskiego, syna Przemysława I, Nossaka. Do niej - to odnosi się pozycya w rachunkach domowych Jadwigi i Jagiełły, podana przez Al. Przeździeckiego: Stacy a księżny Zie-mowitowej (Aleksandry) w Wiślicy... (na obiedzie), która pojechała potym do Niepołomic, do króla Jegomości, gdyż podówczas książę cieszyński (Bolesław), z córką jej, (E ą), ożenił się“. Była ta E. siostrzenicą króla Władysława Jagiełły, a matką Wacława (owego, domniemywanego przez dawniejszych historyków, męża), Przemysława II, i Bolesława II, książąt Cieszyńskich, oraz Aleksan-

J. K. K.

J. K. K.

J. K. K.

S. Dis.

A. Pol.

(ob.).

dry, nazwanej tak na cześć babki, a wydanej potem za Ładysława Garę, palatyna Węgier. Zmarła E pomiędzy 31 grudnia 1442 a 17 września 1447 roku, przeżywszy męża o lat 10 z górą. Por. O. Balzer „Gen. Piastów” i Grotefend „Stammtafeln“.

Eufemia (Offka)Bolesławówna mazowiecka, córka Bolesława III, bs. na Warszawie (syna ks. Janusza I, Wyszogrodzkiego,) i Anny, córki Iwana Olgimuntowicza, kniazia Holszaóskiego, namiestnika Kijowskiego; urodziła się przed rokiem 1420. W młodej a pięknej księżniczce kochał się, jak opowiada Długosz („Hist. Pols.“ IV. 539), Dz'erslaw z Rytwian, herbu Jastrzębieo, syn Macieja z Lu-bnicy, wojewody łęczyckiego, a wnuk prymasa, Wojciecha Jastrzębca. Miłość gorąca kazała mu nawet pono znaczne gdzieś skarby ukraść i starać się ich blaskiem okupywać sobie w Warszawie wzajemność umiłowanej księżniczki. Za wysoko jednak zmierzał pan Rytwiański: to też, pomimo gorącego affektu dla E-i, który go i pod względem politycznym na zagorzałego stronnika mazowieckiego w Koronie zamienił, spokojnie znieść on musiał zamąźpójśoie pani swego serca za syna Zygmunta Kiejstutowicza, Michała Bolesława, ks litewskiego, którego zaślubiła E. przed dniem 7 lutego 1435 roku. Krótko jednak bardzo trwało to małżeństwo, gdyż już w kilkanaście miesięcy potem, 3 marca 1436 r., zmarła E., nie pozostawiając nawet mężowi potomka.—Por. O. Balzer „Gan. Piastów*.

Eufemia (Offka) Konradówna, córka Konrada III, Starego (Antiquus), księcia na Oleśnicy (syna Konrada II, którego Stecki w „Rodowodach ks. Pols.“, a za nim Jul. Bartoszewicz w „Encykl. Orgelbr.“, niewłaściwie za ojca tej E-i uważają), i Juty (Gutha), księżniczki Szląskiej, niewiadomego pochodzezia, zaślubiła w 1420 roku Albrechta III, kurfirsta Saskiego, odrzuciwszy dwa lata przedtem, w r. 1418, starania księcia litewskiego, Świdry-giełły, o rękę swoją (J. Caro „Gesch. Pol.“ III, 489).—Straciwszy męża, dnia 27 listopada 1422 roku, weszła E. w dziesięć lat później, w roku 1432, w powtórne związki małżeńskie z Jerzym III, ks. Anhalckim, wdowcem po trzech już żonach: Matyldzie v. Anhalt, Zofii von Hobnstein i Annie v. Lindau - Ruppin.—Przeżył on i czwartą swą małżonkę, E-ę, zmarłą w roku 1442 i umarł dopiero w roku 1474,— Por. Grotefenda „Stammtafeln“.    J K- k.

Eufemia, córka Bolka III, księcia na Ziembicy (syna księcia Mikołaja Zitmbickiego), i E-i, córki Bolesława ks. na Koźlu, zaślubiła Fryderyka IV hr. v. Oettingen i zmarła w r. 1447, przeżywszy męża swego o lat dwadzieścia z góią.—Por. Gro-tef-nda „Stamtafeln*.

Eufemos, syn Posejdona i Europy, córki Ti-tyoBa, małżonek siostry Heraklesa, Laonomy; posiadał, z łaski ojca, dar chodzenia po morzu i u-czestniczył w wyprawie Argonautów jako sternik. Gdy bohaterzy do jeziora Trytońskiego w Libii prz>byli, wręczył mu Tryton w postaoi Earypylosa brjłę ziemi, a Medea wróżyła mu, źe jeśli ją wrzuci do przepaści na przylądku Tenaron, gdzie

się miało znajdować wnijśoie do Hadesu, wtedy potomkowie jego w czwartem pokoleniu ziemią Libijską zagładoą. Lecz ponieważ bryła owa przy wyspie Terze zaginęła, musieli potomkowie E a wprzód wyspę tę zająć, skąd dopiero Battos, potomek jego w 17-m pokoleniu, wyruszył i osadę Cyrenę w Libii założył. Z tej mitycznej o-powieści skorzystał w 4-ej pytyjskiej odzie Pindar, aby zwycięstwo Arkesilaosa z Cyreny uświetnić.

Eufon, E u p h o n (z greo. sócpoma), narzędzie muzyczne, wynalezione przez dra Ernesta Florinu-sa Chladniego, w Wittembergu 1790 r.—Z kształtu — rodzaj pulpitu do pisania, 80 cent. dług., 49.4 cm. szerok. i 15 cm. wysok.,—i z niektórych szczegółów mechanizmu, E. mocno przypominał głośną w swoim czasie „harmonikę szklaną“ Franklina. W głębi skrzynki z bokami rezonan-sowemi było ułożonych horyzontalnie 40 cylindrycznych rurek szklanych, w równej odległości jedna od drugiej, które przez pociąganie po nich palcami wilgotnemi, wydawały tony. Te rurki, długości od 17—18 cali, grubości pióra gęsiego, były dobrane w gamę dyatoniczno - chromatyczną, o 3Ya oktawaoh, od małego c do trzykreślnego f\ z nich półtonowe były zrobione ze szkła kolorowego. E. wydawał dźwięki miłe, oryginalne i dla ucha przyjemne; źe jednak zbytnio rozdrażniał nerwy wykonawców — równie jak i „harmonika szklana”, rychło wyszedł z użycia.

Eufonia (grec.): dźwięczność, przyjemne brzmienie głosu w mowie ludzkiej, lub tonu w muzyce. Niektórzy dawni pisarze muzyozni, np. Tinctor (z XV w.), utożsamiali eufonię z harmonią („idem est quod armonia”). Marchettus z Padwy (XIV w.), w dziele: „Luoidarium in arte musicae” eto. Cap. III, objaśnia ją wyrażeniem: „bona sonori-tas“, w zupełności odpowiadającem dzisiejszemu: piękność brzmienia, dźwięczność. Według Greków starożytnych, ten tylko utwór muzyczny mógł być uważany za prawdziwe dzieło sztuki, w którym E. ścisłemi łączyła się węzły z Eurytmią

A. Fol.

Eufonja (grec. e u = dobrze, pięknie; fone = głos, dźwięk), albo dźwięczność mowy jest jednym z pożądanych przymiotów stylu każdego języka. Osiąga się ją wtedy, gdy wyrazy, w toku mowy wypowiadane, sprawiają dla ucha przyjemne wrażenie. Eufoniczny tok wysłowienia zawarun-kowany jest zarówno samą treścią, jak i rodzajem mowy. Proza dla osiągnienia dźwięczności ograniczać się musi głównie unikaniem tego wszystkiego, co sprowadza dla ucha niedźwięcz-ność czyli kakofonję (grec. kakos = zły, brzydki); w tym np. celu unika się kolejnego następstwa po sobie wyrazów, w których przemagają te samó brzmienia bądź w zgłoskach początkowych, bądź w środku, bądź też w ich zakończeniach (rym w prozie); niemałą wadą w prozie jeBt też bezpośrednie następstwo po sobie wyrazów jednozgłoeko-wyoh, lnb zakończanie okresów mowy takiemiź wyrazami. Poezja dla osiągnienia przymiotu dźwięczności rozporządza już pewnemi środkami

idealnemi języka, jak: a) rytm wiersza, który bywa bądź iloczasowy czyli plastyozny, bądź też jakościowy czyli akcentowy (jak w jęz. polskim), i b) rym, polegający na zgodności brzmienia samogłoskowego i spółgłoskowego w zakończeniach wierszy. — Dawniej poozytywano także pojawianie się pewnych dźwięków w pojedyńozych wyrazach, lub też zamianę jednych brzmień na drugie, za wynik dążności języka do eufonji; np. pojawienie się samogł. e w wyr- wizerunek (zam. dawn, wi-zerunk), lub zastąpienie spółgł. i, ć, spółgłoską j w wyr. spojrzeć (z dawn, spoźrzeć), ojca (z daw. oćoa) i t. p. Takie jednak zamiany dźwięków dawniejszych na inne zaszły w języku, nie z pobudek eufonicznyoh, lecz z dążności do udogodnienia wymawiania, czyli do ułatwienia pracy fizjologicznej przy wymawianiu trudniej -szych sąsiadujących ze sobą brzmień spółgłosko-

Treść rękopisu jest przekładem z łaciny żywota zakonnego św. Eupraksji, zwanej także Eufraksją. Rękopis pochodzi ze zbiorów biskupa Józefa Jędrzeja Załuskiego; czas jakiś stanowił własność senatora R. Hubego, od tego zaś przeszedł w posiadanie wyżej wymienionej bibljoteki. Zabytek ten w całości ogłoszony był w r. 1889 w dokładnym przedruku, wraz z uwagami o języku i słownikiem, przez A. A. Kryńskiego w tomie III „Prac filologicznych" i w osobnym odbiciu (Warszawa, Btron. 104). Dwie stronice zabytku, któryoh brak w rękopisie, uzupełnił wydawca, przełożywszy odpowiedni ustęp tekstu łacińskiego na staropolszczyznę, z zachowaniem właściwości języka i pisowni, charakteryzujących cały zabytek.

Eufranor z Seleuoyi, filozof, sceptyk, wspominany przez Dyog. Laer. (IX, 115) jako późniejszy od Tymona, a wcześniejszy od Enezy-dema.

A. A. K.

wych.

A. A. K.

K. K.

Eufranor Z Istmu, rzeźbiarz, malarz, odlewnik i pisarz grecki, kwitnął w połowie lV-go w. przed Chr„ i wraz z Lizyppem był kontynuatorem szkoły argiwsko - sycyońskiej Polikleitosa. Dzieła jego rzeźbiarskie były: posąg Ateny; grupa Lety (Latony), uciekającej z dziećmi swemi, Apollinem i Artemidą, w objęciach, za ozaBÓw Pliniusza młodszego przechowywana w świątyni Zgody w Rzymie (kopię tej grupy Schreiber upatruje na monetach, bitych w Azyi Mniejszej, i w dwóch posążkach w Rzymie: w Muzeum Kapitolińskiem i Torlonii); Apollo Patroos w Atenach; Dyonisos; Hefaistos; Agathodaimon, trzymający misę w prawej ręce, a kłosy i mak — w lewej; posąg Parysa; kolosalne figury Hellady, wieńczonej przez Arete (męstwo); posągi portretowe Filipa i Aleksandra W., stojące na kwadrygach (rydwanaoh czterokonnych); Kapłanka z kluczami od świątyni i in. Obrazy: w Atenach, w Stoa Eleutherios, na rynku, znajdowały się malowidła ścienne: Bitwa pod Mantyneją, dwunastu bogów i Tezeusz; w E-fezie — Odysseusz udający obłąkanego. E. był także autorem dzieł teoretycznych, o symmetryi i o barwaoh. Według Pliniusza, usiłował on, wzorem Polikleitosa, przedstawiając typy bohaterów, oddawać w niab siłę cielesną, ale nie zawsze to potrafił, w postaciach swoich bowiem, przy wątłych ciałach, tworzył głowy, ręce i nogi, które wydawały się za wielkie i za ciężkie.—Overbeok „Geschichte der griech. Plastik“ (wjd. 3-e t. II, 96); Robert „Archäel. Märchen" (83).

Eufrat, jedna z największych rzek Azyi Przedniej, tworząca wraz z równorzędnym sobie Tygrysem obszerny systemat rzeczny Szat el-Arabu (ob.) E. u Greków Eó<ppànjç, w napisach klinowych U-frâtus=s bardzo szeroki, w staroperskim języku Frâta, w biblii Phrath, w aramejskim dya-lekcie Ephrat = słodka woda, u Arabów Fürst, podobnie w nowo-perskim języku, u Armeńczyków Efrat. Powstaje z połączenia dwóoh znacznych strumieni, biorących początek w Armeńskim węźle górskim, który jest zarazem źródliskiem

Euforyon 1). Poeta i gramatyk grecki, urodzony z ojca Polimnestosa około 276 r. przed Cbr., w mieście Cbalcydzie na wyspie Eubei; wykształcenie otrzymał w Atenach, do których się przywiązał jak do własnej ojczyzny; pod koniec życia, około 220 r., powołany został w charakterze bibliotekarza przez króla Antyocha Wielkiego do Syryi i tam umarł; pochowany w Apa-mei lub w Antyochii. Pisał on poematy, elegie, oraz dzieła treści historycznej i gramatycznej.

Z utworów epickich były więcej znane: Hezyod,

Mopsopia (jest to starożytna nazwa Attyki; zebrał tu autor podania, dotyczące tego kraju) i inne. Wszystkie dzieła E s, doszłe do nas w drobnych fragmentach, odznaczały się wielką erudycyą i obfitością wyrazów oraz zwrotów wyszukanych, a niejasnych. Utwory E a były wysoko cenione przez Rzymian: naśladowali go poeci Tybullus, Propercyusz, a szczególniej Korneliusz Gallus; ten ostatni przekładał go na język łaciński.

Ob. Meineke „De Enphorionis Chalcidensis vita et soriptis" (Gdańsk 1823); monografia ta na-nowo opracowana w „Analecta Alexandria"

(Berlin 1843, str. 1 — 168). — 2) Syn Achillesa i Heleny, urodzony na wyspie L e u k e. — 3)

j. o.

Ateńozyk, ojcieo tragika Eschilosa. — 4) Imię nadawane niewłaściwie synowi wielkiego tragika ateńskiego EschiloBa Eufronowi (ob.), który po śmierci ojca wystawiał na scenie Ateńskiej jego tragedye i cztery razy otrzymał pierwszą nagrodę; sam również pisał tragedye, zwyciężył nawet na konkursie dramatycznym.

Eufctyd (geolog.) synonim francuski skały zwanej zwykle w geologii: gabbro (ob. ten wyraz).

Eufraksji św. żywot. Pod takim nagłów-. kiem znany jest zabytek języka polskiego z r.

1524, będący własnośoią bibljoteki ordynacji hr.

Krasińskich w Warszawie. JeBt to rękopis papierowy w 8-ce małej o 137 stronicach, dobrze zachowany; brak w nim tylko jednej kartki pomiędzy str. 120 i 121; oprawny jest w płótno angielskie, z wyciśniętym na wierzohniej okładce złotemi literami napisem: „Żywot nabożny panny Eufraksjej przez brata Jadama". [ wielu znacznych rzek, jak: Czaruk, Tygrys, Ara-

kses; okolica ta nadto jest wysoce wulkaniczna i złożona przeważnie z nowszych Bkał wybuchowych. Jeden z owych strumieni, zwany E-em Zachodnim (u Turków Kara-Su), spływa z wyniosłości Durniu Dagh, na północ od Erzerumu; zrazu zwraca się ku południu, przepływa w pobliżu Erzerumu (2 037 m.) i tu skręca na zachód, torując sobie drogę śród wyżyny, obstawionej zna-cznemi wyniosłościami; mija m. Erzindźan i dochodzi do miasta Pinganu, gdzie w gwałtownym zakręcie przyjmuje południowo-wschodni kierunek biegu — i wkrótce łączy się z drugim źródłowym strumieniem. Ten, znacznie dłuższy i w wodę zasobniejszy, nosinazwęE-u Wsohodniego (usta-roźytnych Euphrates orientalis, także Arsa-nias, u Armeńczyków Aradzani, u Turków Mu-rad-Su). Źródła ma na wschodnich stokach wyniosłości Ala-Dagh, między Araratem i jeziorem Wan; płynie w gwałtownym spadku ku zachodowi, śród stromych ścian dzikiego i urwistego wąwozu, dążąc do połąozenia się z E-em Zachodnim, co następuje powyżej miasta Keban-Maden. Odtąd rozpoczyna się wyłomowa, erozyjna praca rzeki, która toruje sobie pracowicie drogę śród pa-leozoioznych skał Taurusu. W niezliczonych zakrętach, przy zasadniczym kierunku południowo-wsohodnim, przewala E. swe spienione wody po twardem skalistem podłożu, przedziera się między pionowemi ścianami, które zwężają niekiedy koryto jego do 20 m. i w lioznych kaskadach (liczą ich do 300 na przestrzeni 150 km.) wydobywa się nareszcie z górskiego labiryntu i zarazem z utworów paleozoi-oznych poniżej osady Szungusz. Opuściwszy systemat Taurusu E. zwraca się nagle ku południo-za-chodowi, jakby pragnął dostać się do M. Śródziemnego i jego zatoki Iskanderun. Jednocześnie ze zmianą kierunku następuje i zmiana żłobionych przez rzekę warstw; są to bowiem skały mezozoi-czne różnych epok. Krajobraz alpejski zmienia się także na okolicę pagórkowatą, lecz pomimo to rzeka po dawnemu płynie w ciągłych prądowinach śród Btromych, niekiedy do 130 m. wysokich ścian a czerwonego piaskowca. Trwa to aż do miasta Biredżyk, gdzie E. wstępuję w równinę alluwialną, uspakaja się i rozpoczyna bieg dolny. Od Chalfati na Biredżyk aż do Meskene rzeka płynie ku południu, zaś od tej ostatniej osady aż do złąozenia się z Tygrysem przyjmuje i stale zachowuje kierunek południowo-wschodni. Po lewej swej stronie ma żyzną niegdyś Mezopotamię (El Dźezire=wy-spa), po prawej zaś suchą i bezwodną pustynię Sy-ryjsko-Arabską, z której nie spływa żaden strumień do Eufratu i od której suchy wiatr napędza tumany piasku i ułatwia parowanie wody. Leoz i z lewego dorzecza, z Mezopotamii, dopływa do rzeki jeden tylko większy systemat Chaburu, nad którego brzegami miał widzenie Ezechiel. Z tych-to powodów zapas wody, tak znaozny w górnym biegu, zmniejsza się statecznie i pod tym względem E. przedstawia niejaką analogię z Nilem. Obie te rzeki u swoich źródlisk i w górnym biegu zasilane są przez liczne strumienie, obie w dolnym biegu wchodzą w okolice pustynne, obie nie mają tu dopływów, obie tracą wielé wody przez infiltraoyę i przez parowanie w suchem powietrzu, obie wreszcie w uściu tworzą płaską, wilgotną i żyzną deltę. Cbarakterystycznem jest parokrotne zbliżanie się do siebie i oddalanie E-u i Tygrysu. Źródła Tygrysu leżą zaledwie w odległośoi 30 km. od Eufratu, poczem rzeki rozchodzą się w przeciwne strony i na linii Meskene (Eufrat) - Til (Tygrys) odległość ich wynosi około 400 km. Odtąd następuje ponowne zbliżanie się, które w okolicach Bagdadu dosięga swego maximum, gdyż odległość rzek obli nie dochodzi tu nawet 50 km. W dalszym ciągu rzeki rozbiegają się znowu, tak, że odległość ich koryt między El Chidr a Imam Gharbi wynosi 180 km.} poczem ostatecznie przysuwają się zwolna ku sobie, aż wreszcie łączą się pod osadą Korna, tworząc systemat Szat-el-Arabu. Skutkiem takiego zbliżania się i oddalania do siebie, rzeki nakreśliły wrzucie poziomym figurę, mającą pewne podobieństwo do klepsydry: większy owal na północy—to wspomniana już Mezopotamia, zwana przez Turków El-Dżezire, miejscami sfałdowana dość znacznemi wzgórzami, — mniejszy, południowy, nosi nazwę Irak-Arabi i przedstawia dokładną niemal płaszczyznę, — E. pod osadą Mussedżyb rozdzielił niedawno swe koryto, utworzywszy sobie na zachodzie nowe łożysko, przez które przepływa coraz większa ilość wody, a jakkolwiek wraca ona znowu do starego koryta powyżej el Chidr, to już nie w tej samej ilości, gdjż rozlana po drodze w jeziora utraoiła wiele skutkiem parowania. Straty tej nie wynagradza Tygrys, który swemu sąsiadowi wysyła wspaniałomyślnie zasiłek paru ramionami, a z nich najważniejszy El-Hai albo Szat el-Amara. Ogólna długość E-u wynosi 2 770 km. (tyle prawie co Dunaj), odległość powietrzna między źródłem a uściem 1120 km. obszar dorzeoza (łąoznie z Tygrysem)—673 418 km. □. Prąd w dolnym biegu łagodny i powolny; przybór wody w zasadzie trwa od maroa do Czerwoa, gdy tają śniegi w górach i wówczas zatapia niższe brzegi, użyźniająo je swym mułem. Woda zazwyczaj mętna, ale przefiltrowana ma smak przyjemny. Ryb wielka obfitość. Dla żeglugi zdatny tylko miejscami, częścią z powodu prądowin w górnym biegu, częścią z przyczyny mielizn w dolnym; jedno z towarzystw angielskich utrzymuje żeglugę parową na Tygrysie, a częśoiowo i na E-oie.. Dziejowe znaczenie E-u łącznie z Tygrysem jest wielkie. Nad brzegami tych potężnych strumieni rozwinęły się w starożytności silne państwa ABsyryi i Babilonii, które po swym upadku przekazały następcom w spuściźnie kraj dobrze zagospodarowany, bogaty i kwitnąoy. Niniwa, Seleuoya i Ktezyfon nad Tygrysem, Melitene, Samosata, Thapsacus i słynny Babilon nad Eufratem, Suza nad Choaspesem, Ni-sibis w Mezopotamii i mnóstwo innych mniej lub więcej słynnych osad: oto świadki starożytnej kultury i praoy. Wówczas - to szereg gajów palmowych i sadów owocowych, troskliwie pielęgnowanych, ohronił prawy brzeg Eufratu od złośliwych, suchych i piaszozystyoh wiatrów pustyni, a mnóstwo kanałów przecinało oałą Mezopotamię, zainie-

kiego.

S. K.

niając ją w jeden ogród kwitnący, tak, iż Fryderyk Delitzsch nie bez słusznośoi, geograficznie i etymologicznie, kładzie tu raj ziemski, biblijny Eden (ob.). Po rozbiorze państwa Aleksandra W-go pada na te okolice długa i męcząca pomroka: świetne miasta rozsypują się w gruzy, nikną kanały i gaje, kraj żyzny i kwitnący przemienia eię w pustynię, ludność ubożeje i opuszcza tę ziemię, która ani jest bezpieczna, ani jej wyżywić nie może. Poraź wtóry ożywia się Mezopotamia za ozasów kalifatu arabskiego i jaśnieje całym blaskiem: powstają nowe emporye handlu i przemysłu z Bagdadem, Mossulem, Diarbekrem i Basrą na ozele; ludność wzrasta w liczbę i dobrobyt; kwitną po dawnemu sady i po dawnemu wdzięczna ziemia rodzi. Ale i ta epoka dość szybko przeminęła. Dziś cała ta kraina przedstawia pustkowie, śród którego tu i owdzie sterczą ruiny sławnych grodów; z pobliskiej pustyni nadbiega niszczący wiatr i gorsze od niego rozbójnicze hordy—a nad tem wszystkiem unosi się obojętność tureckich władz i zleniwienie samej ludności. Hydrograficzne wiadomości o E-cie zawdzięczamy wyprawie angielskiego pułkownika CheBneya, który w latach 1831 do 1886 odbył drogę parowcem od uścia aż do Biredźyka i wydał dzieło p. t. „Expedition of the Survey of the rivers Euphrates and Tigris“ (Londyn 1850 z mapą).    And* s-

Eufrates z Aleksandryi, przezwany Syryjczykiem, stąd, że część życia przebywał w Syryi, filozof stoik, żyjąoy pod konieo I-go i na początku II*go w. n. ery. Był przyjaoielem Pliniusza młodszego, który w jednym ze swych listów (I, 10) rozwodzi się w poohwałach nad nim. Był także w stosunku z Dyonem Chryzostomem i Apolloniu-szem z Ty any; ale z tym drugim stosunek nie zawsze był równym. Apolloniusz, a po nim Filo-strat, mścili Bię też nad nim i starali się go ile możności oczerniać. Zaprzyjaźniony z ces. Adrya-nem, doszedłszy do wieku podeszłego i chory nieuleczalnie, prosił cesarza o pozwolenie odjęcia sobie życia, có i uskutecznił, upoważniony przez zasady swej szkoły, Poza listem Pliniusza,—por. Filostrata „Vita Apollonii* (VIII, 7, 3); tudzież Arryana „Dissert, epictet." (IV, 8).    K- K-

Ellfron 1) Syn wielkiego dramaturga, Eschilo-sa, który po śmierci ojca utworami jego cztery razy na konkursie zwycięży], i własną nawet jedną tetralogią odniósł zwycięstwo nad Sofoklesem i Eurypidesem r. 431. Zostały po nim dwa wiersze. — 2) E., właśoiwie Euforyon (ob.) z Chalkis na wyspie Eubei, ur. 276 przed naszą erą, zmarły jako bibliotekarz kr. Syryjskiego, Antyocha Wiel-

K. K,

EufroniUBZ (Euphronios), artysta grecki, dekorator waz malowanyoh, żył przy końcu VI i na początku V w. przed Chr. Znaleziono na Akropolu postument z jego imieniem, a w grobach etru* skioh wiele pięknych wyrobów ceramicznych z jego podpisem. Wazy przez niego malowane mają figury czerwone na tle czarnem.—Klein „Euphronios und Vasen mit Meistersignaturen“; Rayet et

Colignon „Céramique grecque“; Dumont et Chaplan „Céramique de la Grèce propre“.    *

Eufrozyna, Ob. Ch ary ty.

Eufrozyna, planetoida 31-a, odkryta przez Fer-gusona 1 września 1894; drogę dokoła słońca odbywa w ciągu 635.62 dnia.

Eufrozyna ŚW., Egipcyanka, piękna i wykształcona panna, córka bogatego obywatela aleksandryjskiego, Pafaucego, żyła w w, V po Chr. i od najmłodszych lat odznaczała się wielką po* boźoością, pod której wpływem ślubowała poświęcić się w czystości dziewiczej Chrystusowi. W dwunastym roku życia swego, straciwszy matkę, kiedy, po dojściu do lat 18-u, ojciec postanowił wydać ją za mąż, przebrana za mężczyznę, schroniła się pod imieniem „Smaragda“, w męskim klasztorze niedaleko od Aleksandryi, gdyż Bię bała, żeby jej w żeńskim ojciec nie odszukał. Tam, za zezwoleniem opata Teodozego, zamknęła się w osobnej celi, gdzie lat przeszło 23 przepędziła w zupełnej samotaości na modlitwie, pracy ręcznej i ostrem umartwieniu ciała. Pafnucy, wielce rozbolały nad stratą córki ukochanej, często od wiedzał Teodozego, szukając u niego rady i po oiechy, a ten pewnego razu zaprowadził go do Smaragda, w nadziei, że pobożny asceta lepie żałość jego zdoła ukoić. E., ujrzawszy ojca, któ ry jej pod habitem i kapturem mniszym nie po znał, mocno była wzruszona i pocieszała go, jak mogła, krzepiąo nadzieją, że straconą córkę od zyska, lecz nie zdradziła przed nim swojej taje mnicy, aż dopiero na łożu śmierci wyznała mu kim była, prosząo go z pokorą o przebaczenie Gdy umarła r. 470, Pafnucy przywdział także ha bit zakonny i 16 lat ostatnich życia swojego świę tobliwie spędził w jej celi. — Ciało św. E-y, prze niesione do Francji, znajduje się w kościele św Jana w Beaulieu, w Pikardyi. Kościół święci je pamiątkę d. 11 lutego i nazywa ją castissima (najczystsza). Według opisu św. Awita Wienneń skiego, św. Eugenia, umęczona za cesarza Wale ryana r. 258, również przebrana po męsku, wiele lat spędziła w męskim klasztorze i została nawet jego opatem.    *

Eufrozyna, córka Mśoisława Wielkiego, księoia kijowskiego. W r. 1130 wyszła za królewicza węgierskiego Gejzę. Ze stosunku tego skorzystał brat E-y Iiasław, który będąc przez buzdalczyków wygnany z Kijowa, udał się na Węgry o pomoc i o-trzymał od Gejzy, już wówczas króla, 10000 rycerstwa.—Karamzin „Mct. Tocy^. Pocc.“ (t. 2).

Eufrozyna, żona cesarza bizantyjskiego, Aleksego Illgo (1195 — 1203), odegrywała wybitną rolę za panowania tego Błahego monarchy, który jej w znaoznym stopniu zawdzięczał swe wyniesienie na tron. Obdarzona olśniewającą urodą i rzadką intelligencyą, wywierała przeważający wpływ na sprawy państwa, ale jednocześnie przez zamiłowanie do zbytku i lekkomyślne marnotrawstwo zrujnowała do reszty już i tak zadłużony skarb, a nadto prowadziła życie tak rozwiązłe, iż nawet powolny Aleksy był zmuszony wreszcie wygnać ją ze dworu i zamknąć w klasztorze nad

Bosforem. Wszelako po upływie sześciu miesięcy wróciła do swego pałacu i odzyskała dawne znaczenie. Kiedy mąź Jej uciekł ze stolicy przed najazdem Krzyżowców (1203) czwartej kruoyaty, E. wpadła w ręce osadzonego ponownie na tronie Izaaka Anioła, który skonfiskował wszystkie jej dobra, atoli uzurpator Aleksy V Murzufles, za którego zgodziła się wydać swą córkę, Eudoksyę, niebawem przywrócił jej wolność. Podczas powtórnego zdobycia Konstantynopola przez Krzyżowców (1204), uciekła z miasta i połączywszy się z Aleksym III, próbowała wraz z nim stawiać o-pór Francuzom w Macedonii i Tessalii, dopóki Bonifiacy z Montferratu bojga do Epiru, gdzie E. z 1211.

ca (D

wygnał o-około roku

Hm!.

Eufrozyna, córka Kazimierza I, księcia Opolskiego (syna Mieszka I na Opolu i Raciborzu), i księżniczki Violi Bułgarskiej, zaślubiła, około połowy roku 1257-go, Kazimierza I, księcia Kujaw-sko-Łęczyckiego (syna Konrada I mazowieckiego, brata Leszka Białego), podwójnego już wdowca po ks. Jadwidze i Konstancyi, ks. Wrocławskiej. Była ta E. matką: króla Władysława Łokietka; Kazimierza, księcia kujawsko-łęczyckiego; Ziemowita, ks. Dobrzyńskiego, i Eufemii, wydanej za Jerzego I, księcia na Haliczu i Włodzimierzu. Zapewne w interesie synów własnych przeprowadzała E., konszachty jakieś przeciw pasierbom swoim, Loszkowi i Ziemomysłowi, synom swego męża, Kazimierza, urodzonym z Konstancyi, którzy też, jak kronika Wielkopolska opowiada, bunt nawet z tego powodu przeciw ojcu podnieśli. Straciwszy męża dnia 14 grudnia 1267 roku, prowadziła E,, w charakterze opiekunki swych synów nieletnich, z Zakonem Krzyżackim spory na pograniczu swego księstwa. Dyplomataryusz, wydany przez Rzysz-czewskiego, przechował nawet niektóre szczegóły z działalności E-y w tym okresie. Spory wspomniane znaczyć się miały ze stron obu zabójstwami, kradzieżami i grabieżą, a na podstawie pomie-nionego źródła opowiada Jul. Bartoszewicz w »Enc. Orgelbr.*, co następuje: »Raz Nyrfrid i jego towarzysze, z nazwiska widać Niemcy, a poddani E-y, napadli i zabili Hildebranda z Burgu, widać poddanego krzyżackiego. Gorąca sprawa, którą godził Wolimir, biskup Kujawski, a Bolesław Pobożny (ks. Kaliski) nastręczył się na poręczyciela, że warunki dotrzymane będą. Strona Nyrfridowa musiała się stronie Hildebrandowej opłacać. Zresztą i księżna, i Zakon, ustępowali sobie nawzajem pretensyi. Młody ks. Władysław (Łokietek) uznał się wykonawcą traktatu*. Ale i działalność pokojowa, ekonomiczna, zaprzątała babkę Kazimierza W-go, E-ę. W r. 1274, dnia 14 października, pozwala ona wieś Przypust w ziemi Brześkiej zamienić na miasto z prawem magdeburskiem, właścicielowi, Gotwinowi, synowi Derwina, a młodzi książęta, synowie E y, Władysław (Łokietek) i Kazimierz, asystują wraz z podkanclerzym, Janem, temu przywilejowi matki (Rayszcz. - Muczk. II, str. 621). W późniejszym już wieku zawarła E. powtórne związki małżeńskie z Mszczujem II, ks.

Wschodniego Pomorza, jak to wykazał prof. Ulano wski w swych »Studyach Krytycznyoh z XIII st.“ (str. 83). R)zwiodła się z nim wszelako już w maju 1288 roku i znalazłszy dostatnie uposażenie na Kujawach, zmarła tam 4 listopada po roku 1291.—Por. O. Balzer „Gan. Piastów* i Grotefend »Stammtafeln*.

Eufrozyûa, córka Przemysława I, księcia Wielkopolskiego na Poznaniu i Gnieźnie (syna Władysława Odonicza), i Elżbiety, córki Henryka II, księcia Wrocławskiego, przedtem mniszki w Trzebnicy, siostra Przemysława II, odnowiciela Królestwa, była ksienią tegoż klasztoru klarysek w Trzebnicy przed 13 czerwca 1286 roku. Zmarła 17 lutego w tymźz 1298 ym roku, w którym siostra jej, Eufemia, zakończyła życie w gronie klarysek Wrocławskich.—Por. O. Balzer »Gan. Piastów*. J- K* K-

Eufrozyna, córka Mieszka I, ks. na Raciborzu i Opolu (był on wnukiem Bolesława Krzywoustego), i ks. Ladmiłły niewiadomego pochodzenia, żyła w w. XIII i zmarła 23 lub 25 maja, niewiadomego r.—Por. Grotefend »Stammtafeln*.

Eufrozyna (Euphrasia), niewiadomego pochodzenia, była żoną Władysława, księcia Oświęcimskiego (Auschwitz), syna Mieszka I, a prawnuka Bolesława Krzywoustego.—Księżnie tej i jej mężowi pozwala, dnia 22 września 1321 roku, papież Jan XXII, wybrać sobie na dwór zdolnego spowiednika, wyposażonego przezeń w moc odpuszczania wszelakich grzechów, z wyjątkiem tych, których absoluoyę zastrzega sobie Stolica Apostolska.—(Por. A. Theiner »Mon Pol.“ I, str. 170).— Por. Grotefend „Stammtafeln“.

Eugalenus Seweryn (• w Dokkum we Fry-zyi, prawdopodobnie w r. 1535, rok śmierci nieznany), lekarz; do nauk przykładał się w Paryżu i we Włoszech, doktorem został w r. 1560, poczem przez lata całe podróżował w Niemczech i w Anglii; w r. 1570 osiadł w mieście rodzinnem jako lekarz, przebywał potem czas jakiś w Hamburgu, a nako-niec w Emden od r. 1586. Dla dziejów medycyny ma znaczenie dzieło jego o gnilcu p. n. „De scorbuto liber cum observationibus etc.* (Brema 1588 i jeszcze 6 wydań późniejszych, ostatnie w Amsterdamie 1720), cenione przez Hallera (ob.), van Swietena (ob.) i wielu innych, potępione przez K. Sprengela (ob.).—Por. K. Sprengel „Versuoh e. pragm. Gesch. d. Arzneykunde* (wyd. III, T. III str. 223) i A. Hirsch „Historiach geograph. Pathologie“ (wyd. 2 gie, część II

Dr J. p.

Eugamia. Igrzyska wspomniane na pieniądzu aleksandryjskim z czasu Wespazyana („Buli. de cor-resp. hell.” VI, str. 143 —161). Ponieważ tam, pod napisem „Eagamia“ wyobrażona jest postać Plutona, siedzącego na tronie, z psem Cerberem u stóp, zdaje się oczywistem, iż uroczystość, do której się igrzyska te odnosiły, była analogiczna z Teo-gamią Sycylijską a upamiętniała ślub Persefony z Plutonem.

Eugamon Z Cyreny (około r. 570 przed Chr.), autor epickiego utworu w dwóch księgach, p. t. „Telegonia“, stanowiącego, w dalszym ciągu Odys-

str. 360).

J. K. K.

J. K. K.

J. K. K.

K. X.

Eucykl. Poire*, iluetr. Zesz. 156. T. sO-łl.

92

sei, dzieje Odysseusa od powrotu do Itaki aź do ków małżeńskich otrzymała prawo noszenia na-śmierci. Bohaterem poematu był właściwie Tele* zwisk: Guzman, Fernandez, Cordova, La Cerde gon, syn Odysseusza i Cyrcy, który przybył do Ita- i Leyva oraz trzy grandostwa pierwszej klasy: Taki, aby wyszukać ojca, i zabił go, nie znając. Szcze- ba, Banos i Mora; po matce należy do katolickiej gółów nie znamy, o wartości sądzić nie możemy, rodziny szkockiej, osiadłej w Hiszpanii po upadku gdyż zeń ani jednego wiersza nie zaoszczędził Stuartów. Wychowywana kolejno w Madrycie, czas.

glinkę i zirmię folarską.

Eugen City, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryjń Północnej, w stanie Oregon, nad rz. Willamette, przy drodze żelaznej wiodącej od m. Olympii na północy do S. Franoisco i Sacramenio na południu, 70 km. od wybrzeża oceanu Wielkiego; jest tu uniwersytet stanowy; do 5 000 mieszkańców.

Eugenia, planetoida 45-ta, odkryta przez Gold-schmidta 27 czerwca 1857; czas jej obiegu dokoła słońca wynosi 790.73 dnia.

Eugenia pimenta, DC (Myrtus pimenta L.), angielskie ziele, angielski korzeń, eugien-ka pieprzowa—drzewo wysp Antylskich, należy do rodziny mirtowatych. Niedojrzałe owoce eugienki, podobne z powierzchowności do pieprzu, posiadają aromat i smak łączący przymioty gałki muszkatołowej, cynamonu i goździków, używają się jako przyprawa kuchenna, i u nas pod nazwą ziela angielskiego są znajome (ob. Angielskie ziele).

K. K.

Euganejskie wzgórza, colli Euganei.monti Euganei, wyniosłość, podnosząca się samodzielnie z równiny Weneckiej na południo-zachód od Padwy, między rzekami Bacohiglione i Frassine. Kierunek pasma, długiego 15 km., idzie z północy na południe i przez zaklęsłość grzbietu dzieli się na 2 części, a których pierwsza, w szczycie Monte Venda, dosięga 607, m., a druga, w szczycie Monte Vero, 387 m. E. Wag. wyrastają śród napływowej równiny, na podstawie złożonej z wapienia jurajskiego oraz Bkał kredowych i eocenicznych. Są one nawskroś wulkanicznego pochodzenia, zaś pocsątek działalności wulkanicznej sięga najstarszej epoki trzeciorzędowej, gdyż już w środku tej epoki czynność wulkanizmu wygasła. Dziś niema już ani śladu kraterów; skały trachitowe i dolery-towe są szczątkami wylewów lawy, a całe pasmo skromną zaledwie pozostałaścią potężnej niegdyś wulkanicznej budowy. Ślady dawnej działalności wulkanicznej pozostały dziś tylko w licznych źródłach gorących (źródła Albano do+80° C.) może najdawniejszych w całej Ittlii. Cała wyniosłość aź do szczytów jest zalesioną i doskonale uprawną; na zboczach i u stóp gór wznoszą się liczne osady, pałace i wille; między innemi przechował się dotąd dom Petrarki w Arqua. Dobywają marmur,

And, S.

And. S.

S. K.

B. M.

Eugenia ŚW, męczenniczka w Rzymie, ob. Eu-frózyua św.

Eugenia Marya Bonaparte, była cesarzowa francuska (* 5 maja 1826 w Grenadzie w Andalu-zyi), córka granda hiszpańskiego hrabiego Manuela Fernanda de Montijo i Maryi Manueli Kirkpatrick de Closeburn. Po ojcu pochodzi ze starożytnej rodziny genueńskiej di Porto-Carrero, która w XVI w. przesiedliła się do Estremadury i drogą związ-

Tuluzie i Brystolu, większą część młodości spędziła w podróżach po Earopie, towarzysząc matce (owdowiałej w r. 1889) pod nazwiskiem hrabianki Teba. Wzbudzała wszędzie zachwyt niepospolitym wdziękiem i urodą; w r. 1851 królowała na balach w pałacu Elizejskim, gdzie do tłumu jej wielbicieli przyłączył się niebawem książę prezydent drugiej rzeozypospolitej. Po ogłoszeniu cesarstwa Napoleon III, straciwszy po kilku nadaremnych próbach nadzieję pozyskania ręki księżniczki którego z domów panujących, zwołał 22 stycznia 1853 do Tuileryów senat i ciało prawodawcze i oświadczył urzędownie, iż postanowił hrabiankę Teba pojąć za żonę. Zgromadzeni przedstawiciele narodu z ironicznym uśmiechem wysłuchali niezręcznej mowy cesarza, który, podnosząc zalety swej wybranki, zapewniał uroczyście, iż „w niej odżyją wszystkie cnoty cesarzowej Józefiny“. Ślub się odbył z wielką pompą w katedrze

N. P. Maryi, 30 stycznia 1853, a nowa cesarzowa słodyczą obejścia się i licznemi uczynkami miłosierdzia zdobyła sobie rychło popularność. Przyjęta serdecznie w Anglii przez królową Wiktoryę, którą wkrótce potem podejmowała nawzajem w Paryżu (1855), E. dzieliła wraz z mężem chwałę, jaką zwycięstwa w Krymie opromieniły drugie cesarstwo. W d. 16 marca 1856 wydała na świat syna, który otrzymał imiona: Ludwik Napoleon i tytuł księcia cesarskiego (»prince impérial”) Napoleon III, któremu E. zaimponowała swą energią podczas zamachu Orsiniego (14 stycznia 1858), po wierzył jej w czaBie wojny włoskiej (1859) regen cyę, a w roku następnym wspólnie z nią przyj mo wał przysięgę na wierność od mieszkańców Sabau dyi i Nizzy. Cesarzowa jednak nie posiadała zgo ła zmysłu politycznego, ani nawet usposobienia d zajmowania się Bprawami państwowemu Intóreso wała się polityką tylko dorywczo. Królowa mody kapryśna, o wykształceniu bardzo powierzchownem zawojowana przez stronnictwo ultramontańskie umiała jaśnieć na balach i przyjęciach dworskich w Tuileryach i Compiègne; ilekroć wszakże mie szała się do spraw państwowych, wpływ jej by wręcz szkodliwym. Rządząc się osobistemi sympa tyami lub antypatyami, krzyżowała nieraz plan; polityczne Napoleona III i jego doradzców, wystę powała jako zawzięta nieprzyjaciółka zjednoczo nyeh Włoch, sprzyjała otwarcie doktrynom absolu tystycznym, popierała nieszczęsną wyprawę Meksy kańską (1862—1867) i przyczyniła się w wysokim stopniu do owej chwiejnej i pozbawionej wszelkie nici przewodniej dyplomaoyi franouskiej, która do prowadziła drugie cesarstwo do odosobnienia i nie mocy. Częste sceny zazdrości, spowodowywane przez niezbyt ścisłe dochowywanie wierności małżeńskiej ze strony Napoleona III, zakłócały pożycie domowe pary cesarskiej. Cesarz, aby przebła-

«-s; ik.

gać swą małżonkę, czynił jej, w miarę jak starzał j silnego jeszcze i bardzo ruchliwego stronnictwai się, coraz większe ustępstwa. W r. 1865, udając się w podróż do Algieryi, złożył powtórnie w jej ręce regenoyę; w r. 1867, chcąc się jej przypodobać, nakazał drugą wyprawę do Rzymu i do ostatniej chwili popierał papieża przeciwko Włochom, z którymi sojusz mógłby mu być tak pomocnym w wojnie prusko-niemieckiej. Na wiosnę 1870 r. Napoleon III, wycieńczony chorobą, był już cieniem człowieka; zgonu jego mcźna było spodziewać się lada chwila. Jego powaga monarsza była już oddawna pogrzebana; wewnątrz kraju szydziła z niej jawnie oppozycya republikańska, coraz śmielej podnosząca głowę; nazewnątrz nie liczono Bię z nią od czasu Sadowy. Plebiscyt 8 maja 1870 nie wystarczał, zdaniem cesarzowej E-i, aby zapewnić tron jej synowi. Sądziła, że tylko szczęśliwa wojna z Prusami, może podnieść urok cesarstwa. Po rozpoczęciu kroków nieprzyjaciel-

Hml.

K. J.

Hml.

pan

Ji< Ü-

Fig. 192. Eugenia, żoua Napoleona III-go, była cesarzowa francuska.

skich, co było głównie jej dziełem, została w Pa ryżu jako regentka, podczas gdy cesarz udał się wraz z następcą tronu do armii. Wkrótce nadeszły do Paryża wieści o klęskach oręża francuskiego. Ministeryum Palikao nie zdołało uratować dynastyi; po kapitulacyi Sedanu wybuchła re-wolucya 4 września. Kóratry (mianowany przez rząd tymczasowy prefektem polioyi), LesBeps i nadworny dentysta Evans ułatwili cesarzowej ucieczkę do Belgii, skąd następnie wyjechała do Anglii i zamieszkała w ofiarowanym jej przez królową Wiktoryę zamku Chislehurst. Tam też przybył i syn jej, którego zawczasu wysłano z Francyi. Dopóki trwała wojna, E. nie starała się przeciwdziałać wysiłkom rządu Obrony Narodowej. Atoli po zawarciu pokoju marzyła tylko o odbudowaniu cesarstwa. Pochowawszy w Chislehurst Napoleona III, zmarłego 9 stycznia 1873, została głową które pracowało na rzecz księcia cesarskiego. Wywierająo silny wpływ na młodego syna, który zresztą pod względem materyalnym zupełnie był zależnym od bogatej matki, zwalczała dla niego nie tylko rzeczpospolitą, ale takie legiiymistów hr. Chamborda, stronnictwo orleańskie, a nawet frak-cyę księcia Napoleona Bonapartego (ojca dzisiejszego pretendenta Wiktora Napoleona), w którym upatrywała rywala. Doznała jednak samych zawodów i rozczarowań. Konstytucya 1875 r., porażka rządu w końcu 1877 r., ustąpienie marsz. Mac-Mahona (1879), rozwiewały powoli złudzenia ex-cesarzowej. Wreszcie syn jej, którego bezskutecznie starała się ożenić z księżniczką duńską Thyrą, zginął tragiczną śmiercią w Afryce, w kraju Zulusów (1 czerwca 1879), dokąd pojechał był po wawrzyny wojenne. Był to cios ciężki dla E-i. Od tego oiasu przestała interesować się polityką. W r. 1880 odbyła pielgrzymkę do miejsca, gdzie cesa-rzewicz znalazł śmierć przedwczesną. Oddana dewocyi, pędzi życie samotne w Chislehurst, robiąc od czaBU do czasu wycieczki na kontynent. Pisze pamiętniki, które mają ukazać się po jej śmierci. Obecnie f1898), złożona niemocą, przebywa na kuraeyi w Mentonie.—Taxil-Delord »Histoire du second Empire“; Sorel »Histoire diplomatique de la guerre franco-allemande*; Carette (lektoïka E-i) „Souvenirs intimes de la cour des Tuileries“ (Paryż 1888—90, 2 t.); de Lano »L’impératrice E.“ (Paryż 1891).

Eugeniacrinus Mill, (paleont.). Rodzaj kopalnego liliowca (Crinoidea), o małym i na krótkiej szypułce osadzonym kielichu, złożonym z pięciu tarczek, mocno z sobą zrosłych i tworzących postać jakby korzennego gwoździka; szypułka składa się z niewielu wysokioh stawów, okrągłych, zwężaj ąoych się ku dołowi, ostatecznie rozgałęziających się jako korzeń. Szypułka i kielich spotykają się zawsze oddzielnie. Bardzo obficie występuje w jurze, mianowicie białej, rzadko w kredzie. Gatunki; E. nutans Gf. i E. caryophyllatus Gf. w dolnych pokładach jury białej (w piętrze oks-fordzkiem) we Frauoyi, Szwajcaryi, południowych Niemczech.

Eugeniusz F la wi usa, cesarz rzymski 892 — 894 r. Z zawodu retor i gramatyk, był sekretarzem młodego Walentyniana Ii-go, kiedy Frank Arbogast (ob.), popadłszy u dworu w niełaskę, wciągnął go do spisku przeciwko cesarzowi. Po zamordowaniu Walentyniana (392), E., za zgodą Arbogasta, ogłosił się cesarzem Zachodu, ale uwikłany z tego powodu w wojnę z Teodozyuszem I, został przez tegoż pobity nad rzeczką Frigidus pod Akwileą (we wrześniu 394), i musiał poddać się przeciwnikowi swemu na łaskę i niełaskę. Teodozyusz ukarał go śmiercią. — A. Morpurgo »Arbogaste e 1’imperio romano dal 379 — 899" (TryeBt 1883).

Eugeniusz św., biskup kartagiński (480—505) następca Deogratiasa, po 24-letnim bezrządzie. Dobroczynnością swoją i iunemi cnotami zdobył sobie wielki szacunek u Wandalów, którzy się

Hml.

chętnie do katolicyzmu garnąć zaczęli. Oburzony tem król Hunerych zakazał mu surowo wpuszczać ich do kościoła, a gdy biskup zakazu tego nie usłuchał, wywołał tem srogie prześladowanie katolików, zwłaszcza zaś tych, którzy odstąpili byli od aryanizmu. Hunerych, usiłując wytępić katolicyzm w całej Afryce północnej, w roku 484 wezwał wszystkich biskupów katolickich swego państwa do Kartaginy, pod pozorem, źe chce, aby dowiedli prawdziwości swej wiary Aryanom, a tymczasem wtrącił ich do więzienia i zakazał im obrządków katolickich. Fotem 46 biskupów wygnał na Korsykę a 302 na puszczę afrykańską, między nimi zaś był i E. Następca Huneryoha, Gunamund, przywołał go na powrót, lecz brat jego, Trazamund, rządy po nim objąwszy, znowu E-a r. 498 skazał na wygnanie do Galii, gdzie ten mąż święty w r. 505 żyoie zakończ}ł, Pamiątkę jego Kościół święci dnia 13 lipca.    *

Eugeniusz, imię czterech papieźów:—1) E. I, święty, obrany 8 września 654 r.—+ 1 czerwca 657. Wyniesienie na Stolicę Apostolską tego papieża odbyło się śród niezwykłych okoliczności. Cesarz Konstans II, chcąc położyć kres agitacyi, spowodowanej monoteletyzmem (ob.), wydał edykt pod tyt.: Symbol wiary (Tórcoę riję tcéotsüx;), w którym zakazywał dysputować zarówno o jednej, jak o dwóch wolach w JezuBie Chrystusie. Nie bacząc na to, Marcin I, ówczesny biskup rzymski, zwołał do pałacu Laterańskiego (649) koncylium, które wyłożyło w 20 kanonach swe wyznanie wiary w dwie wole przyrodzone i dwie spraj-wy („operationes“) przyrodzone. Na rozkaz cesarza, Marcina uwięziono i odesłano do Konstantynopola (653), a następnie wygnano do Cher-sonesu, gdzie umarł 16 września 655 r. Jednocześnie duchowieństwo rzymskie otrzymało polecenie obioru innego papieża. Obawiając się, aby mu nie narzucono heretyka, t. j. monoteletyBty, obrało tedy E-a, rodem' Rzymianina. Wybór ten został zatwierdzony przez cesarza po złożeniu przez wysłańców nowego papieża dekiaracyi dwuznacznej treśoi, bo uznającej naraz jedną i dwie wole, („unam super duas“, jedną »voluntas substantialis“ ponad dwiema »voluntates naturales“). Napróżno Marcin I protestował z wygnania przeciwko obiorowi, dokonanemu za jego życia, dowodząc, że w razie nieobecności papieża, zastępować go powinni archidyakon, prałat i przełożony kapituły. Pozostaje tedy niezaprzeczonym faktem, źe od 8 września 654 do 16 września 655 Rzym posiadał dwóch papieźów: Marcina i E-a. Baroniusz wprawdzie twierdzi, że dopóki żył Maroin, E. był tylko jego zastępcą, atoli Pagi słusznie temu przeczy, albowiem akty urzędowe E a są datowane od czasu własnej jego elekcyi, nie zaś od śmierci Marcina.—Duchesne „Liber Pontificalis“; Hefele „Conciliengeschichte“.— 2) E. II, 102-i papież, Rzymianin, obrany 5 czerwca 824—f 27 sierpnia 827. Obiorowi jego towarzyszyła walka stronnictw, z której skorzystał Ludwik Pobożny, aby przywrócić wpływ cesarski w Rzymie. Syn jego, Lotaryusz, wydał wówczas słynną ustawę, określającą stosunek Rzymian do papieża i cesarza. Na prośbę posłów cesarza bizantyjskiego, obrazobórcy Michała, Ludwik Pobożny, za zgodą E-a, zwołał do Paryża sobór (825), który oświadczył się przeciwko oddawaniu czci obrazom; wszelako ta uchwała nie miała żadnych następstw praktycznych. Drugi sobór, zwołany przez E-a do Rzymn (826), uchwalił szereg środków w celu przywrócenia karności między duchowieństwem i rozwoju nauk nie tylko duchownych, ale i świeckich.—Lorenz „Papstwahl und Kaiserthum“ (Berlin 1874),—3) E. III, 172 gi papież, Pizańczyk, obrany 27 lutego 1145—f 7 lipca 1153, beatyfikowany przez Piusa IX w roku 1872. Był uczniem św. Bernarda z Clairvaux. Kilkakrotnie musiał opuszczać Rzym, gdzie stronnictwo republikańskie nie chciało uznać jego władzy świeckiej. Kiedy w r. 1149 opanował Stolicę Apostolską, przy pomocy sycylijskiego króla, Rogera, św. Bernard wystosował do niego pismo: „De considerations sui libri V“, w którem wskazywał niebezpieczeństwa, na jakie ambicya światowa wystawia powagę duchowną i, podając za wzór Chrystusa i Jego apostołów, zalecał papieżom pokorę, ubóstwo i wyłączne oddanie się interesom Kościoła. Atoli E. rad tych nie słuchał. Zmuszony ponownie uciekać z Rzymu (1152), umarł w Tivoli. Jemu się należy inioyatywa drugiej wojny krzyżowej, którą z polecenia jego głosił św. Bernard.—Wat-t er ich „Romanorum Pontificum vitae ab aequali-bus conscriptae“.—4) E. IV (Konstanty Gabryel Condolmero), * roku 1383 w Wenecyi, obrany 3 marca 1431—f 23 lutego 1447, Historya jego pontyfikatu jest związana nierozłącznie z dziejami soborów Bazylejskiego (ob.), Ferraryjskie-go i Florenckiego. Bronił on energicznie, nie tylko supremacyi duchownej papiestwa, ale także swej władzy świeckiej, którą usiłowali mu wydrzeć książęta włosoy i kondotyerzy. W walce z soborem bazylejskim, który złożył go z godności papieskiej (1439), osiągnął zwycięstwo, zdoławszy przeciągnąć na swą stronę najwybitniejszych członków tego zgromadzenia (Piccolominiego, Mikołaja Ku-zę i innych). Jeszcze większym dla niego tryumfem było uroczyste uznanie powagi jego, jako następoy św. Piotra, przez Greków na soborze florenckim, gdzie 6 lipca 1439 doprowadzono do skutku (na papierze wprawdzie) unię kościołów greckiego i rzymskiego. Powstanie ludowe, wywołane przez Colonnów, z którymi E. miał zatarg o spadek po swym poprzedniku, Marcinie V, zmusiło go w r. 1434 do opuszczenia Rzymu, a jakkolwiek Rzymianie już w kilka miesięcy potem wzywali go do powrotu, zgodził się wrócić dopiero w r. 1443. Podczas jego nieobeoności w Rzymie władzę świecką sprawował, imieniem papieża, sprężysty kardynał Vitellesohi. Przeciwnik dążeń reformatorskich, E. jednak ze względów praktycznyoh trzymał na służbie wielu humanistów, którzy piórem bronili jego interesów. Niektóre z jego listów zamieścił w swych rocznikach nasz historyk kościelny Abraham Bzowski. — Vespasiano „Vita di Eugenio IV*.

Eugeniusz Sabaudzki, książę, znakomity

wódz austryacki (¹ 18 paźdz. 1663 W Paryżu—f wziętości przyczyniła się osobista uraza. Ludwik 21 kwietnia 1736 w Wiedniu). Przez dziadka XIV, w troskliwości swojej o les wnuków Maryi swego, Tomasza Carignan (ob.), należał do de Bourbon, żyjącej jeszcze (do r. 1692), przezna-młodszej gałęzi panującego dziś we Włoszech do- czył E-a do stanu duchownego, kazał go ubierać mu Sabaudzkiego, a przez babkę, Maryę Bourbon, w sutanę, obdarzył kilku opactwami i nazywał go dziedziczkę hrabstwa Soissons, był spokrewniony „le petit abbé“. Tymczasem E., dorastając, przej-z Kondeuszami, a więc z królewskim domem Ka- mował się zamiłowaniem do wojskowości. Udał peta. Ojciec jego, EugieniuBz Maurycy, nosił tytuł się więc z prośbą do Ludwika XIV o zaliczenie do hrabiego Soissons, mieszkał razem z matką swoją muszkieterów gwardyi, a ten zażartował z niego w obszernym, wspaniałym, dziś nieistniejącym pa- i odmówił. E. nie miał wyglądu wojaka: mały, łacu (hôtel Soissons) w Paryżu, służył w wojsku szczupły, brzydki z twarzy, z wystającemi zębami, francu8kiem, a na dworze Ludwika XIV używał których nie przykrywała górna warga, nie ujawniał przywilejów księcia krwi. Zaślubił w r. 1657 je- powierzchownością swoją właściwości swojego ta-dną z 7-u słynnych siostrzenic kardynała Mazari- lentu i eharakteru. Nikt też wówczas nie dostrzegł, niego, Olimpię Mancini, która obdarzyła go lioznem ani przeczuł groźnego i nieprzejednanego wroga potomstwem: 5 u synami i 3-a córkami ¹). Pałał Francyi w młodzieńcu, który był z krwi nawpół, do niej pierwszą miłością i Ludwik XIV; gdy wy as wychowania zupełnym Francuzem, przez ca-szła za mąż, zakochał się w jej siostrze, Maryi; łe życie władał swobodnie tylko francuskim języ-dla względów wszakże politycznych zmuszony był kiem, i nie napisał ani jednej kartki po niemiecku, pojąć w małżeństwo infantkę hiszpańską; potem Przybywszy do Wiednia, trafił na toczącą się już wrócił do Olimpii i bywał częstym gościem w pa- wojnę z Turkami, został przyjęty do wojska ee-łacu Soissons, póki nie poznał panny La Vallière. sarskiego w randze kapitana i d. 7 lipca 1683 Dworaoy nadskakiwali tam, gdzie król okazał Bwą walczył już pod Petronell obok swojego brata, ł»skę: więc Olimpia po kilku latach świetnego źy- który, obaliwszy się z koniem, poniósł śmiertelne cia ujrzała się opuszczoną.. Zapragnęła wtedy obrażenia od kopyt własnej konnioy. Następnie zemsty i zaczęła intrygować. Szepnęła coś królo- 12 września uczestniczył w wiekopomnej odsieczy wej, za co otrzymała rozkaz wyjazdu do dóbr Wiednia, lecz króla Jana III i ataku jazdy polskiej swoich na wieś (1665). Nie rychło wyjednała po- nie widział zapewne, znajdując się, jako subaltern, zwolenie powrotu, a nie zaniechała intryg: więc w szeregach niemieckich lewego skrzydła pod do-ściągnęła na siebie prześladowanie od nowej fawo- wództwem księcia Karola Lotaryńczyka. W kaź-ryty, pani de Montespan, i od ministra Louvois. dym razie ta bitwa i powtórne wkroczenie do Wę-Owdowiała w 1673 r.; potem skompromitowała się gier w pościgu za uchodzącymi Turkami nastrę-stosunkami z trucieielką Le Voisin i, gdy rozpo- czyły młodemu poczynającemu wojownikowi wiele czął się głośny prooes 1680 r., uciekła do Bruk- nauki i wie'e okazyj do odznaczenia się. Dostał selli, protestując przeciwko niesprawiedliwemu oskar- też rangę pułkownika i dowództwo nad regimen-źeniu. Że dzieciom swoim mogła zaszczepić nie- tern dragońskim Kuefstein. Odtąd w ciągu lat nawiść do Ludwika XIV jest to domysł wielce 13-u przedzierał się przez podrzędne szczeble służ-prawdopodobny. Dwaj synowie opuśoili Francyę bowe, szafując hojnie znojem i krwią w wojnie już około 1676 r.; jeden z nich (Ludwik Juliusz) tureokiej, odniósł bowiem rany pod Buda-Pestem wstąpił do wojska austryaokiego i został pnłkowni- 3 sierpnia 1686 w rękę, przy szturmie Belgradu kiem; za jego przykładem poszedł i najmłodszy E. 1688 w nogę, i w wojnie koalicyjnej przeciwko w 1683 r., zapowiadając, że nigdy już do Francyi ; Franoyi pod Moguncyą 4 sierp. 1689 w głowę, nie wróci, chyba z bronią w ręku. Do takiej za- ! Wyświadczył nadto ważną dyplomatyczną przysłu-

Dom Burbonów.

Wiktor Amadeusz I Tomasz Carignan

(f 1656)

Karol Amadeusz I Emmanuel Luiza (f 1675)

Karol Emmanuel Wielki (f 1630) Syn Emmanuel» Filiborta

(f 1637)

Hrabia Soissons (f 1612) syn Ludwika 1 Kondeusza

Marya de Bourbon hr. Soissons.

Eugeniusz Maurycy (f 1673) hr. Soissons ź. Olimpia Mancini

Wiktor Amadeusz II król Sarlynii (f 1732)

TomaBz LudwiK hr. Soissons f 1704

Filip Ludwik Juliusz Emmanuel Eugeniusz f 1683 Filibert f 1676

Emmanuel Wiktorya Carignan fl729    fl763 spadkobierczyni

Eugeniusza

gę, nakłaniając krewnego i głowę swojego rodu, księoia Sabaudyi, Wiktora Amadeusza, do oświadczenia się za koalicyą, co wpłynęło na przyśpieszenie pokoju (Ryświckiego, 1697). Teraz mógł cesarz większą siłę skierować do Węgier, na teatr niezakończonej jeszcze wojny tuieckej. Na przedstawienie Riidigera Starhemberga, niegdy wsławionego obroną Wiednia, a podówczas prezydującego w Dworskiej Radzie Wojennej, zamianował E-a wodzem naczelnym wojsk swoich, które przyjęły tę nominacyę z okrzykami radości. Niebawem też, 11 września 1697, przyszło świetne zwycięstwo nad samym sułtanem Mustafą U nad brzegiem Cissy pcd Zenta i E. odrazu pozyskał uwielbienie Europy, gdy bezpośrednim skutkiem bitwy był kongres karłowicki, który udarowa! korzystnym pokojem Austryę, Polskę, Wenecyę i zapoczątkował rozbiory państwa tureckiego. Tymczasem gotowała się już nowa wojna—o sukcessyę hiszpańską po zgonie ostatniego Habsburga z linii starszej. Cesarz Leopold, jako Habsburg z linii młodszej, występował z roszczeniami do olbrzymiego spadku. Pierwszą troską jego było opanowanie księstwa Medyolań-skiego i pozyskanie przymierza z Wiktorem Ama-deaszem II Sabaudzkim; E., jako jego krewny, mógł w tern najlepiej usłużyć: więo też otrzymał dowództwo nad wojskiem, do Włoch przeznaczonemu Ale prędzej stawiła się armia francuska i Catinat zamknął wnijście od strony austryackiej, obsadzając wąwozy Alp Karyntyjskich pod Chiu-saforte (dziś stacya drogi żelaznej pomiędzy Pon-tebba i Udine). Dowiedziawszy się o tem, E. o-brał drogę przez Tyrol, zmierzając z Trydentu ku jezioru Garda. Dziś turyści obierają tę drogę, żeby podziwiać z okien wagonu wspaniałe widoki Brenner u; wtedy zaś istniały tylko ścieżki górskie i przeprowadzenie wojska przedstawiało niezmierne trudności. Armaty trzeba było wciągać linami; prze* wąwóz Val Freddo pod Ala przeszedł jeden z trzech oddziałów; wszystkie jednakże z końmi i taborem pomyślnie, chociaż z wielkiem wysileniem, przedostały się do miasta Brescia, gdzie rozłożyły się obozem na wypoczynek (w lipcu 1701). Catinat, zagrożony od tyłu, cofnął się pośpiesznie ku Adydze, lecz jej obronić nie zdołał. Zacięta bitwa wywiązała się pod Carpi; E. został raniony w kolano, ale zwyciężył. Nie dał się wyrugować z Lombardyi. Pobił drugiego wodza francuskiego, marszałka Villeroi, pod Montechiaro i obiegł Man-tuę. Kampanię 1702 rozpoczął wcześnie i niespodziewanie wśród zimy, dnia 1 lutego, zuohwałym atakiem na Kremonę, która była główną kwaterą marszałka Villeroi. Dowiedziawszy się przypadkowo Od pewnego księdza o istnieniu podziemnego przejścia pomiędzy miastem a polem, obmyślił plan nagłego na fortecę ataku. Rozdzielił swe wojsko na dwa korpusy i rozkazał, aby róźnemi drogami dotarły do bram przed wschodem słońca, sam zaś na czele 4C0 ludzi zapuścił się w ów podziemny korytarz. Niespodzianie tedy dostał się wewnątrz miasta, ale zapóźno, ponieważ pułk francuski d’Entraigues znajdował się już na plaou muatry. Zaczęła się walka nierówna, a jeden z wysłanych poprzednio korpusów zbłąkał się i nie zdążył do bramy. E. musiał ustąpić, zabrawszy jednak w niewolę kilku śpiącyoh oficerów i samego marszałka Villeroic Ale wątpliwej wartości była ta zdobycz, gdyż nieudolnego wodza zastąpił wysoce utalentowany marsz. Vendôme. Bitwa pod Luzza-ra, d. 15 sierpnia 1702, była taktycznem zwycięstwem pierwszego dnia, nazajutrz wszakże E., obliczywszy się z siłami, nie ponowił ataku i odtąd poprzestać musiał na działaniach obronnych. Wojsko jego było liczebnie słabszem i zmniejszało się niemal codziennie skutkiem nędzy. Ponieważ najgorętsze przełożenia, wysyłane do Wiednia, pozostawały bez odpowiedzi, więo E. zdał komendę na Ottona Starhemberga i pojeohał do cesarza, aby ustnie objaśnić go o niebezpieczeństwach takiego niedbalstwa. Spełnił to zadanie o tyle z powodzeniem, że został mianowany prezesem dworskiej rady wojennej (w czerwcu 1703), lecz nie zdołał zreformować odrazu administracyi wojskowej. Musiał wkrótce jechać do Preszburga, żeby stłumić rokosz na Węgrzeoh; potem w 1704 został wezwany do Wiednia, żeby ratować Austryę od tryumfujących dwóch armij francuskich i trzeciej, elektora bawarskiego, Maxa Emmauuela, który ośmielił się zawrzeć formalne przymierze z Ludwikiem XIV przeciwko swemu cesarzowi. Wódz i wszeohmocny wówczas minister angielski, Churchill lord Marlborough (czytaj: Czerczl Maiboró) zgodził się przyjść z Niderlandów do Bawaryi, przyjął plan, zaproponowany przez E-a, i połączył się z nim pod Mundelsheim nad Nekarem (w Wirtembergii) d. 10 czerwca. Tym sposobem utworzyła się armia koalicyjna w sile 64 batalionów i 152 szwadronów, liczących na ogół 52 000 żołnierza. Mo-żaa było teraz zmierzyć się z Tallartem, Marsm’em i Maksem Emmanuelem, którzy mieli razem 56 000 w 92 batalionach piechoty i 160 szwadronach jazdy. Spotkanie nastąpiło nad Dunajem pod Hooh-atädt i Blendheim d. 13 sierpnia 1704 r. E. walczył na lewem skrzydle przeciwko Marsin’owi ze zwykłą natarczywością, ale stracił kilka dział i sztandarów, gdy Marlborough złamał środek, poczem obróoił swój front ku północy, ponieważ przeciwnik jego, marszałek Tallart, wpadłszy z powodu krótkowzroczności między linie angielskie, dostał się do niewoli. Duży korpus francuski (27 bat. i 12 szw.) został otoczony w Blendheim i zmuszony poddać się lordowi Marlborough. Zatem poszedł ostateczny i straszny pogrom niezwyciężonych dotąd wojsk Ludwika XIV: poległo 12 000 Francuzów, w niewoli znalazło się 14 000; wszystkie działa, mnóstwo sztandarów, wozów, namiotów stało się łupem wojennym. Skutki też bitwy były doniosłe: po upływie miesiąca nie było już Francuzów między Dunajem i Renem, postradał posiadłości swoje elektor bawarski i ziemia niemiecka przestała być teatrem działań wojennych. Zwycięzcy wodzowie wówczas rozstali się i rozeszli: Marlborough do Niderlandów na powrót, E. do Włoch. Cesarz Leopold I, któremu zwycięstwo to uświetniło koniec panowania, zmarł d. 5 maja 1705 r.; z dwóch jego synów młodszy, Karol, znajdował się już

/

Do art. Eugeniusz Sabaudzki (sir. 732).

& hur sind S franx* Bad. von, unserer CanaZUru/

in Shidcen zerhevuetz n?orderu

t hier hat sich der Feind/ hinter Z bachi in einen/

V)

i

Juerhal siclv dn allirtc Ap?Hce/nach der dchlcicht

trv

tuBiztaille,gehalten/

:*Æ

-ÜIÄ

v> ;/<»dd <oa ÀI/oVj

;Aa <1f »■£>„%Ä‘<P®" ⁸°

l°d °    /d d₀d4àà* à *SQÓ

<* o o ddd0 ddd Ö d a^oo d d d d ₀ d

:=-    v/4v;<

* ’ JMI

ä^d

■s

?d

Ąd

d d

dd

‘dd

dd

o d d

d* 0 d °d°o' d d₀d d° Ö ^ jd d tltld ^

%% oCVd śp, ci 0 ÿ ■

a aa

f/i

tim ?

dd

Od

«°o\Ä

A'

fc»

's-

'iPWŁMMSA

'S

g®

=0 <*3"-

ISO

Ml

•3

».

r<

t) T)

* daM

ddd"S

»d d dctgÜL

d <?dd d jfll

!°d dV#l§ i ⁰⁰ dd®

®/.v a

o o \®\® °o \|\a

⁰⁰ rerl

9Q \»\ł o \ * 1 ■ O

/«.

°°L«iV jHi

⁰S£LA^1

■o/Tf*

■o4 «îv*

•• ^4r

*3?

wm&tkw

4'W

S7Û4- dćtt SJ>

S-:

gro /.

Qaaa

,d d

cl daO

a d

Q ua

•-•o'? %°°*t

^ d₀d o. o ö od

fj(-,

y ,1

ad <y& %'gîÿ

° a O <3 d o ddd d dd. doo₀ H °dd dd d d \ ° o₀°do ° od a >    ₃o>d^

⁰ o d<* ddc»⁰d

d o a a <3 d°

^Vdd °d    d

s>v°s i»‘i v°

=i^S „³₀ A. ri° si<i⁰.

⁰Hd

f|§ a % aa/d ,° d

l|l|o O d '‘dB d d à d j

L,>:p

^WhgSàoaa il

‘<%Sd

Wiedeń 1858.)

r¹

łi£

y*ii

m

I®

en

Æt-'

.B

S>o

il,

•v

.1

irwi:;

iX

i*„

Sä

tfig

II

'SA

Ni

Jà

rAV. Encykl. Ilustr.“ Tom XX.

Erklärung der Buchstaben

a Der Allirten Zager vor der Schlacht

mining dir BcUoilte

Ordnung der alhrterv Armee

d 20 Barns des tourt zurAtäigue, desDerrfce Bhndhcun

JjEsceuh ons um vorige 20Boons vu secivndiren

fiQ g

«3 ~<s

1¹

53

..

h Die feindliche' Ar mee^ znBalcullt

des Tailor evs Suceurs xnr BiehJcrv und che,

xur

Truppen des Chivrfursten und/Mar sin

LinJctns

i--

pĘmMŁ i

f| 11 â^4\

V< "“i H^nJl ■» ł »!•<«..

% % r=

MM\:

^v?mki

dJ    a^«ddo d

y<&;s*$**i*°dsV£*

jy -^©öt j-iHc/d    o^o    0    . ^    ^

»ddöö °dd dOdd dd^ °d°d,c'dJe.ddS !^B° dd d dddo d f o dd dddd dd O dd

⁻₈v    - «* s*    dd<

Éjd d ItóiO^d d a dd d ^ d d ^ddw 4 dd d rt d d°dödd doJ dd^a ddddVdd dd

d ^Odcio o ddVdd ddod

...... *^>«„*4 °S

%pd d° ad

j> « ddH ^

^^*0 ddd ^

L^WA.d,o Æ

l\ï

r.

Ii

« ;;

kS>

v>’

u_ o

«c

\S

I-5S '■-

1--.

(i

s. / g    ;;

àÙfV £    Ü

d d aoWmjjb

'ïdd⁰    ■

h d ddm ^

wsp* o d

^-11 /

r,i

•m

>i

d⁰⁰⁰!! / Æ

d d d silfe / KJ

d d

Wâ

mm

V Feindliche Ballerven, div Strichcl /

«a Si

Jeende aliirte Armee xu, canermren

8 Uhr

truA

Ji Allerte, Batterien/hohen angefangen

xiv spielen früh um JO Uhr

*:

?ssy

l Miihlen mit den Zeichen *, evels-

lumu der Feind bei Annäherung der

Aller terv hat abg eh ranni

Der Aller Un/Atlaxiiu aufJBhruthcwi

Ni S* 11

il

Zeit dus Dorf starker ist cemomrt

morden,. und had sich, gegen S Uhs

:7W

s>

<1 h ''a

; I.;; w.

y II s

rC>

.1

PLAN BITWY POD HOCHSTÄDT CZYLI BLENHEIM 1704 R.

(Z wiedeńskiego Kriegsarchiv podał Arneth w tomie I „Prinz Engen von Savoyen.“

\î

ÊS3

"ÿ--.

______r----’'

.-'H-

3f.$^

Ifywft

ÎSte

i/f

'"l'IV

ni

i,'

?3"x

wi

il

fangen^ grm&chŁ

tv Der^lhrtejtu Caz?al

hnt aufcUnliTuc/SL

Tlug&L gdro/fesi gea

.]■-*

vk ,'t ttó

il

ven>

tv

Vs

7/

11

Inft. um das Do

’S

-S

g

Teiłul

ul aMaquir&iy

ifjwD'Jjon nrp

4|!

li ;

dav

«. «>•

J,!l

J.

•o

1 ! i

w w

\l l

* W W

! '.'. ü

;

.

j-

.

¹

Stosunki rodzinne Eugeniusza wyjaśni następny rodowód: Dom Sabaudzki.

w Hiszpanii, gdzie usiłował odebrać koronę Filipowi V Andegaweńskiemu; starszy, Józef I (1705 — 1711) objął w posiadanie kraje austryaokie i otrzymał bez żadnej trudności koronę oesarską od elektorów. Przejęty był duchem wojowniczym i nieograniczone zaufanie pokładał w E-u. Ale dopóki w Lombardyi znajdował się na czele wojsk francuskich Vendôme, walka pozostawała nierozstrzygniętą, mimo największych wyBileń E-a i postrzału otrzymanego w szyję pod Cassano d. 16 sierp. 1705; pod Calcinato zaś 19 kwiet. 1706 r. sprawujący zastępczą komendę hr. Keventlow dał się nawet pobić. Zmieniła się postać rzeczy wtedy dopiero, gdy Vendôme został odwołany. Ponieważ książę panujący Sabaudzki, Wiktor Amadeusz II, przyłączył się do koalicyi, zawierając przymierze z cesarzem: więc mieli go za to ukarać Francuzi zdobyciem stolicy jego, Turynu. Do oblężenia użyte były nie tylko te wojska, które dotychczas działały w Lombardyi, ale i resztki pobitych w Bawa-ryi armij, przyprowadzone przez Marsin’a. Najprzód La Feuillade z 25-tysięczną siłą opaBał miasto szańcami, uzbrojonemi w 140 dział; nagromadzono nigdy dotychczas w Europie niewidziane ilości materyała wojennego: 21000 bomb, 27 000 granatów, 106 000 kartaczy większych i 300 000 mniejszych, 110 000 kul, 1200 000 funtów prochu. Potem, gdy z Lombardyi nadeszli Marsin i książę orleański, armia francuska doszła do 60 000 żołnierza. Wiktor Amadeusz miał tylko 6 000 głów w polu; E., wracając z wiedeńskiej podróży, znalazł Austryaków w tak złym stanie, ża musiał ich wyprowadzić do Tyrolu, żeby zreorganizować po porażce. Czasu przecież nie stracił i, śpiesząc z pomocą głowie swojego rodu, wkroczył do Włoch ponownie w lipcu regoż 1706 roku. Mimo niższości liczebnej sił swoich, torował sobie drogę, zdobywając Carpi, Reggio, aż połączył się z Sabaudczykami pod Villa Stellone d. 1 września, a w tydzień potem, 7 września, uderzył na szańce francuskie i zdobył je. Marsin, śmiertelnie raniony, dostał Bię do niewoli, potężna armia francuska cofnęła się za Alpy. Formalnym traktatem z d. 13 marca 1707 r. Franoya zobowiązała się do ustąpienia z krajów włoskich, zatrzymując w swojem posiadaniu tylko m. Buzę z okolicą i Ni-ceę. Tak więo wojna zgasła już na drugim teatrze, a bogata Lombardya stała się posiadłością cesarską. E. w nagrodę tak ważnych usług otrzymał od Józefa I urząd gubernatora generalnego Medyolanu i rangę cesarskiego generał-lejtenants, równoznaczną z tytułem »generalissimus"; sejm zaś Rzeszy Niemieckiej zamianował go »katolickim marszałkiem cesarstwa”. Nie spoczął wszakże E. na laurach. W tym samym 1707 roku zdobył Buzę i na żądanie gabinetu angielskiego wkroczył do południowej Francyi, żeby dobywać Tulonu. To mu Bię nie udało: 12 sierpnia musiał zaniechać oblężenia i cofnąć się drogą nadbrzeżną, odprowadzany przez flotę angielską do Nicei. Na rok na-stępny projektowano, aby E. udał się do Hiszpa-iii dla poratowania zachwianej sprawy arcyksięcia Karola, lecz ważniejsze względy nakazały, aby zaprowadził wojska cesarskie na główny wówozas (trzeci) teatr wojny—do Niderlandów. W dniu 8 lipca 1708 przybył E, do obozu lorda Marlborough pod Bruksellą, pokrzepił go, strapionego postępami Francuzów, i zachęcił do zaczepnego ruchu ku Oudenarde, gdzie zaszła też bitwa d. 11-go lipca. Syn delfina, kBiążę burgundzki, wzgardził radami marszałka Vendôme i, tracąc czas na okopywanie swojej pozycyi, doczekał się ataku całym frontem armij koalicyjnych: niemieckiej, angielskiej i hol-lenderskiej. Wódz tej ostatniej, feldmarszałek Over* kerke, poddał się chętnie pod kierownictwo utalentowanych kolegów i linie francuskie zostały złamane, najpierw na lewem skrzydle przez E-a, który tego tylko żałował, że noc zapadła podczas boju i nie pozwoliła ścigać ustępującego w nieładzie nieprzyjaciela. Dla jeńców jednakże był E. grzecznym i, zaprosiwszy markiza Birona do swego stołu, wychwalał waleczność różnych pułków, najbardziej zaś gwardyi szwajcarskiej. Ujawnił przecież i mściwe swoje uczucia w ciągu rozmowy: »Mój ojciec był jej pułkownikiem generalnym, a gdy u-marł, spodziewaliśmy g ę, że tę godność otrzyma brat mój, lecz król wolał nadać ją jednemu ze swych synów naturalnych, niż nam ten zaszczyt wyświadczyć. Jest on panem; nie można temu zaprzeczyć; ale czasem przyjemnie bywa znaleźć się w takiem położeniu, żeby pożałowano domierzonej zniewagi“. Przyjemności tej pożądał zawsze gorąco. Na wielkiej radzie wojennej, z udziałem de-Iegacyi od Stanów Generalnych, zaproponował wkroczenie na ziemię franouBką i zdobycie twierdzy Lille, która mogłaby stać się bezpieczną podstawą operacyjną w następnej kampanii. Wniosek ten został przyjęty, pomimo tkwiących w nim trudności i niebezpieczeństw. Bo 1) fortyfikaoye Lille’u, niedawno wzniesione przez Vauban’a wedle nowego, przezeń wynalezionego systemu, uchodziły za niezdobyte 2) marsz w tę stronę, ku południowi, był wielce ryzykownym w obeo armii francuskiej, która się skupiła pod Gandawą, a więc mogła atakować z boku i na tyłach. Ku podziwowi Europy trudności te zostały pokonane: E. przeprowadził dostarczone z Hollandyi działa oblężnicze i 3 500 wozów z amunicyą pomyślnie, 14 sierpnia wytykał już linie robót oblężniczych dokoła twierdzy i obronnych dokoła swego obozu przeciwko księciu bur-gundakiemu, który niebawem nadciągnął z 80 000-ą potęgą. Oprócz tego marszałek Boufflers miał 10 000 ludzi załogi do obrony Lille’u, gdy E. razem z obozującym opodal lordem Marlborough i feldmarszałkiem O ver kerke posiadali znacznie mniejszą siłę. W takich warunkach przedsięwzięcie, przypominające Alezyę Cezara, budziło niezwykłe zaciekawienie w sferach wojskowych i do obozu koalicyjnego zjeżdżali dla przypatrywania się: landgraf hesko-kaseelski z dwoma synami, elektor hannowerski Jerzy, Fryderyk August elektor Baski i król polski z 12-letnim synem swoim, Maurycym Saskim, generałowie Schulenburg, Münnich i t. d. Poprowadził E. swoich żołnierzy do szturmu, idąc z nimi w szeregu, lecz obaliła go kula, raniąc w głowę—szczęściem nieszkodliwie. Dla od-

pierania zbliżającej się odsuczy, dla ratowania Brukselli wybiegał na pomoc koledze aż podOude-narde i znowu wracał. Gwałtowną kanonadą zmusił do poddania się najprzód miasto Lille (21 października), a potem i cytadellę (9 grudnia). W ciągu tejże kampanii zdobyto jeszcze Bruges i Gandawę. Po tylu stratach, po wyczerpaniu zasobów pieniężnych, gdy nadto ujawniały się zimą skutki nieurodzaju w całej grozie, Ludwik XIV zażądał układów o pokój, lecz dyplomaci jego doznali w Hadze takich upokorzeń i usłyszeli tak twarde warunki, że musiał je odrzucić. Z naj-większem wysileniem wystawił stutysięczną armię na nową kampanię 1709 r. Ale d. 11 września

§r

fi*.

Fig. i9i. Eugeniusz Sabaudzki.

E. i Marlborough Btoczyli najkrwawszą w tej|woj-nie bitwę pod Malplaquet, zdobywająo szańce, któ-remi Villars osłonił swe linie, rozciągnięte pomiędzy dwoma lasami. Zdobyto je po całodziennej rzezi, ze stratą 20 000 ludzi po swojej a 14 000 po nieprzyjacielskiej stronie; zwycięzcy mogli potem bez przeszkody oblegać twierdzę Mons; zdobyli ją i wzięli do niewoli całą francuską 16-tysięcz-ną załogę razem z marszałkiem Bouffiers. Wszakże i koalicya uczuła ciężar wojny, zwłaszcza Au-strya, która miała do czynienia z rokoszem na Węgrzech i z powikłaniami wojny Wielkiej Północnej w pobliżu jej granic. Wznowiły się tedy układy, ale uporczywe domaganie się, aby Ludwik XIV, chociażby spólnie z wojskami koalicyjnemi,

wypędził swego wnuka z Hiszpanii, spowodowało znowu rozprawę orężną 1710. E. jeszcze raz przybył do Niderlandów, do obozu lorda Marlborough, i zastał Villars’a na czele sił powaźnyoh. Cała kampania upłynęła na zdobywaniu czterech fortec, a kosztowała 30 000 poległych sprzymierzeńczych żołnierzy. W 1711 r. od zimy zaczęło się chwiać stanowisko polityczne lorda Marlborough, skutkiem przechylenia się królowej Anny na stronę torysów, a gdy E., po załatwieniu spraw wojskowych w radzie dworskiej i dyplomatycznych z posłem tureckim, wyjechał z Wiednia na widownię niderlandzką, dogonił go kuryer z zawiadomieniem, że umarł cesarz Józef, d. 17 kwietnia. Wypadek ten wywracał główne zadanie wojny o sukcesayę hiszpańską, ponieważ kraje austryackie i korona cesarska przejść miały teraz na brata zmarłego, Karola (VI-go), wbrew zasadzie równowagi politycznej. Wyjechał też Karol przez Medyolan do Frankfurtu na swoją elekcyę i koronacyę cesarską, a w Barcelonie zostawił żonę w charakterze regentki królestwa Hiszpańskiego; w koalicyi zaś objawiło się rozprzężenie; działania wojenne ustały i Anglia, w porozumieniu z Hollandyą, zagaiła układy pokojowe z Ludwikiem XIV. Oznaczono datę zebrania się kongresu w Utreohcie na 12 stycznia 1712 r. Marlborough był już niepotrzebny w obozie: więc został odwołany, a nadto o przywłaszczenie sobie pieniędzy skarbowych przez nowe ministeryum torysowskie (Oxforda) oskarżony i przez królową wszystkich urzędów pozbawiony. E. po naradzie z nowym cesarzem w InBbrucku podjął się poselstwa do królowej Anny i wnosił w Londynie żarliwą obronę za swym przyjacielem, towarzyszem broni i spól-nikiem zwycięstw, lecz nic nie dokazał. PodczaB kampanii 1712 nowy wódz angielski, hr. Ormond, wręcz odmówił udziału w zaproponowanej przez E-a walnej bitwie, potem opuścił jego obóz, usuwając się zupełnie od działań wojennych i wymówił żołd niemieckim oddziałom najemniczym; te wszakże wolały pozostać pod rozkazami E a. Mimo uszczuplenia sił (o 12 000 żołnierza angielskiego) E. zabrał się do oblężenia Landrecy, a dla za-słonienia swych robót oblęźniczych i magazynów, urządzonych w Marchiennes, postawił korpus hol-lenderski pod dowództwem hr. Albermarle (van Keppel’a) pod Denain. Ale z przewagi liczebnej nie omieszkał skorzystać Villars; bagnetem zdobył okopy i wziął do niewoli 15 generałów razem z samym Albermarle, zanim nadbiegły wojska E-a. W następstwie tej klęski poszła utrata magazynów pod Marchiennes oraz twierdz Douay i Ques-noy. Kampania zakończyła się zupełnem niepowodzeniem; Hollandya przystąpiła do układów angielskich. Dnia 11 kwietnia 1713 w Utrechcie podpisano traktaty pomiędzy Francyą z jednej strony, Anglią, Sabaudyą, Portugalią, Prusami i Hollandyą z drugiej. Cesarz Karol VI pozostał zupełnie osamotnionym, lecz nie chciał zrzekać się korony hiszpańskiej i postanowił prowadzić dalej wojnę bez sprzymierzeńców. Atoli potęga jego nie dorównywała francuskiej. Eugeniusz nie zdołał dąć odsieczy oblężonemu przez Villarsa Landau,

nie zdołał nawet zabezp?eczyó od sforsowania długiej linii obronnej Ettlingeńskiej, już po prawej stronie Renu, w Czarnym Lesie (Sohwarzwald), ani uratować ważnej twierdzy, Freiburga. Po takich doświadczeniach zgodził się nareszcie cesarz na ofiarę z upragnionej korony, sprowadził sobie do Wiednia kilku ukochanych Hiszpanów i upoważnił E a do prowadzenia układów. Ludwik XIV dał podobneż pełnomocnictwo dyplomatyczne swemu wodzowi, Villarsowi, i tym sposolem dwaj przeci-ciwnioy z pola walki orężnej spotkali się d. 26 wrześ. 1713 r. na zamku Rastadt już jako pracownicy w dziele pokoju. Spierali się długo, rozjeżdżali się i znowu wracali, w końcu podpisali i zapieczętowali dwa egzemplarze traktatu w nocy z 6 na 7 marca 1714 r. Wnuk Ludwika XIV pozostał królem, ale samej tylko Hiszpanii z jej amerykań-Bkiemi posiadłościami, królestwo zaś Obojga Sy-cylij, księstwo MedyolańBfe i uszczuplone Niderlandy przyznane zostały cesarzowi Karolowi VI. Taki był koniec długiej i srogiej wojny o sukces-syę hiszpańską. E. wrócił do Wiednia i objął znowu prezydenoyę w dworskiej radzie wojennej, ale fastał już mnóstwo Hiszpanów, którym cesarz rozdawał urzędy w nabytych świeżo krajach włoskich, utworzywszy nawet radę hiszpańską przy boku swoim do naozelnego zarządu temi krajami. Uprzedzając intrygi i zabiegi, E. podał się do dy-mfssyi z namiestnikostwa w Medyolanie; w zamian otrzymał i przyjął nominacyę na gubernatora generalnego Niderlandów. Niedługo wszakże mógł się zajmować sprawami cywilnemi. Turcya naruszyła pokój karłowicki, wydzierając Weneoyanom Moreę i kilka wysp greckich. Rzeczpospolita św. Marka wzywała opieki cesarza, który okazał się dla niej wielce życzliwym. Przybył poseł turecki (muteferrik Ibrahim) z listem od w. wezyra, do E-a adresowanym; miał u niego audyencyę, lecz dostał obojętną odprawę. Przeciwnie, poseł wenecki, Grimani, uzyskał traktat zaczepno - odporny, 13 kwietnia 1715 podpisany przez komissarzy cesarskich, w których liczbie znajdował się E. Zaraz też zaczęły się przygotowania do wojny tureckiej (pierwszej za tego panowania); 9 lipca E. objął dowództwo nad 65-tysięczną armią w obozie pod Futak, a 28-go zaczęła się przeprawa Turków przez Drawę; liczono ich 200 000. W. wezyr Ali położył się obozem i otaborował się tuż pod Karłowicami o dwa strzały działowe od Piotrowara-dynu (Peterwardein). Wezwał twierdzę tę do poddania się i kazał otworzyć przykopy. E. pośpieszył skoncentrować i przeprowadzić wojsko swoje dwoma mostami przez Dunaj do szańców dawnych generała Caprara, a 5 sierpnia wydał bitwę walną. O południu wszystko już było Bkończone: Turcy uciekali w szalonym popłochu; Ali, nie mogąc ioh powstrzymać, rzucił się ze swą świtą na oślep i poległ, ugodzony kulą w czoło; cały obóz stał się łupem zwycięzców. Zatem poszło zdobycie Temeswaru i propozycya rozejmu od nowego w. wezyra Halil-baszy. E. doradził dalsze prowadzenie wojny. Udarowany szpadą i kapeluszem od papieża Klemensa XI, krucyfiksem bogato dya-

Eaeykl Powsz. Hluttr. Zea* 156 T 20-ty.

mentami obsypanym od cesarza, przybył 21 rasja

1717    r. znów do Futaku, 18 zaś czerwca stanął z armią swoją pod Belgradem. Załoga turecka była liczna (30 000) i waleczna, a forty fikacye zamku, zbudowanego na wysokiej skale przy uśoiu Sawy do Dunaju, zdawały się niepodobnemi do zdobycia. Potrafił jednakże E. opasać całe miasto swemi liniami oblężniczemi i wprowadzić wielkie działa na baterye. Od 22 do 30 lipca nieustanną kanonadą i bombardowaniem zrządził ogromne zniszczenie od strony wodnej, ale zanim do szturmu przystąpić było można, nadszedł w. wezyr z odsieczą. O godzinie 1 z północy 16 sierpnia E. wyprowadził swoje pułki z okopów i przed świtem uderzył na obóz tureoki; o 9-ej wszystkie po-zycye nieprzyjacielskie były zdobyte, wezyr cofnął się, pozostawiając fortecę losowi. Pozbawiona ratunku, załoga musiała kapitulować we dwa dni później. E. znalazł w Belgradzie 600 dział i mnóstwo amunioyi. Owocem tych dwóch zwycięstw, jako też zarządzeń co do niepokojenia Multan i Mołdawii z Siedmiogrodu, był kongres w Poźarewacu (Passarowitz); przy udziale posłów angielskiego i holienderskiego, jako pośredników, podpisali pełnomocnicy sułtana, cesarza i Wenecyi d. 21 lipca

1718    roku traktat, zwiększający Austryę o trzecią część dotychczasowych jej posiadłość, albowiem Wysoka Porta odstąpiła TemeBvar z Banatem, Belgrad z północną częścią Serbii i 5 powiatów na Miiltanaoh aż po rzekę Alutę. Odtąd aż do roku 1733 E. nie miał sposobności do występowania na polach bitew, gdyż nie było w Europie takiej wojny, któraby jego osoby i talentu była godną. Przesiadywał w Wiedniu; nie pojechał nawet ani razu do Niderlandów na swe gubernatorstwo i wyręozał się zastępoą—markizem de Prié, a w r. 1724 złożył ten urząd skutkiem intryg dworaków, szczególnie posiadająoych zaufanie cesarskie Hiszpanów. Brał je tak żywo do serca, że wymógł karę sądową na dwóch plotkarzy: pokojowca opata Tede-Ecbi, i radzcę dworu, hrabiego von Nimptsch: pierwszy został skazany na dwugodzinne stanie pod pręgierzem i na 30 rózeg z ręki kata, drugi na dwuletnie więzienie w twierdzy z pozbawieniem urzędów i wygnaniem z rezydencyj cesarskioh (1719). Tym sposobem odzyskał E. zachwiane przez intrygantów zaufanie cesarza Karola VI. Jako główny kierownik spraw wojskowych, zasłużył się ulepszeniem artylleryi i założeniem szkoły wojskowo - inżynierskiej (1717), lecz, dla ubóstwa skarbu, uposażenie jej wynosiło zaledwo 1 600 guldenów rocznie, a wykłady prowadzone były tylko przez dwóch nauczycieli (hr. Anguisola i Marinoni). Dotykał się też polityki, szczególnie w wydziale spraw zagranicznych. Na tem polu przewodnią jego myślą było zbliżenie Austryi do Prus i RosByi. Jeszcze za panowania Józefa 1, podczas wyprawy Karola XII do Saksonii, miał propozycyę od Piotra W-go przyjęcia korony polskiej (1707); lecz odmówił, a cesarzowi Józefowi przekładał, że byłoby wielce nieroz-tropnem i niebezpiecznem mieszanie się do wielkiej wojny północnej. Zalecająo sojusz z Rossyą, miał na względzie, nie osobistą swą korzyść, lecz ha

93

T. K.

mowanie wpływów i rozrostu Francyi. Gdy wynikła wojna „o tron polski“, w której sama Polska żadnego nie miała udziału (1733—1738), E. przyjął dowództwo naczelne, nie gdzieindziej, tylko nad Renem przeciwko armiom francuskim Ber wieka, Noailles’a i Belleisle’o. Przybywszy do obozu cesarskiego pod Heilbronn dnia 25 kwietnia 1734, usiłował bronić linij Ettlingeńskieb, lecz jego 20 ( 00 żołnierza nie mogło sprostać stutysięcznej sile francuskiej. Linie zostały przerwane; Filips-burg również nie mógł być uratowanym. Zapćźno nadeszły sprzymierzeńcze wojska pruskie. Dla poznania się ze eławnym, ale już starym i sohorzałym wodzem, przejechał do obozu nasfępoa tronu pruski, Fryderyk, ten sam, który miał za lat kilka zadać najdotkliwszy cios Austryi przez zabór Szląska i trzema wojnami „Szląskiemi“ zarobił sobie na tytuł „Wielkiego*. Ostatnią, 33-ą za svego życia, wyprawę w pole odbył E. w 1735 r. Witał, oglądał pod Heidelbergiem i wychwalał korpuB rossyj-ski 13-tysięczny, przysłany do łącznego z wojskami cesarskiemi działania. Nakłaniał jednakże cesarza do układów. Z przyjemnością dowiedział się, że dnia 3 ptżdz. 1735 podpisano preliminarya pokoju. Nie wiele już pozostawało mu życia. Po powrooie do Wiednia nie mógł prawie mówić z powodu gwałtownego kaszlu, potem nie mógł własnoręcznie odpisywać nawet na troskliwe zapytania cesarza. Przejmował mimo to gości i grał w| pikietę 20 kwietnia 1736 r., a nazajutrz kamerdyner znalazł go zastygłego w łóżku. E. był bei-żennym; bogactw nie gromadził; wszakże oprócz pałacu przy Himmelpfortgasse posiadał słynny z dzieł sztuki Belvedere; sam go wybudował i ozdobił zbiorami. W stosunku do stanowiska i rodu zawsze był księciem małej fortuny. Czein był dla Austryi? Pokazało się zaraz po śmierci jego, gdy w rozpoczętej teg(ż roku drugiej wojnie tureckiej wojska cesarskie doznawały samy oh niepowodzeń i klęsk, a traktat Belgradzki przyniósł utratę Belgradu, Serbii i powiatów multańsko - wołoskich. Franciszek Józef uozcił go posągiem wspaniałym na placu zamkowym (Burgplatz), wprost posągu arcy-księcia Karola. A jeszcze chlubniejszy m zapewne pomnikiem jest piosnka, do dziś dnia znana ludowi i wojsku, sławiąca E a jako szlachetnego rycerza (Prinz Eugenius,der edle Ritter).—Voltaire „Sècle de Louis XIV*'; Arneth Alfred „Prinz Eugen von Savoyen naoh den handschriftlichen Quellen der kaserlichen Archive mit Portraits u. Schlachtp äuen“ (3 tomy, Wiedeń 1868). Tenże krócej w „Allgem. Deutsche Biographie“ t. VII artykuł „Eugen v. S.”; Wurzbach „Biographishes Lexikon des KaiBerthums Oesterreioh“ t. XXVII art. Savoyen.

Eugeniusz Beauharnais, ks. Ltuchtenberg, vice kiói włoski, ob. Beauharnais.

Eugeniusz (Eleuteryusz) Bulgaris, znakomity uczony g. eoki, pochodzenia bułgarskiego (* 1714 na wyspie Korfu — f 1806); zostawszy zakonnikiem, wstąp ł do uniwersytetu padewskiego, gdzie gruntownie poznał języki: łaciński, włoski, francuski i hebrajski. Był kaznodzieją

w Weceoyi, potem nauczał w różnych miastach, a między innemi w Konstantynopolu, przyczem ciągle nad własnem pracował wykształceoem, i w wieku już dojrzałym kilka lat przepędził na studyach w uniwersytecie lipskim. — Cesarzowa rossyjska, Katarzyna II, dowiedziawszy się o jego pracach naukowych, poleciła mu, aby przełożył z języka fraccuBkiego na nowo - grecki jej „Instruction“ (HaKas'B), a gdy, składając jej swą pra cę, prosił, aby mu pczwoliła przyjąć poddaństwo rosByj8kie, nie tylko się na to zgodziła, ale zamianowała go swoim sekretarzem. Pełniąc ten obowiązek przez cztery lata, E. na żądanie impe-ratorowej przełożył na język grecki hegzametrami Eneidę i Georgiki Wergiliusza, napisał Domysły o krytycznem położeniu Porty Ottomańskiej, kilka utworów poetycznych po nowo - grecku, oraz po łacinie rozprawę historyczną o czasie, w którym Olga chrzest św. przyjęła; zachęcony zaś przez metropolitę kościołów rzymsko-katolickich, Bohusza Siostrzeńcem i-esa, opracował po włosku odpowiedź na pytanie: J a-kim m ó w i li j ęz y k i e m s t a r o ź y t n i S arna a t o w i e. W r. 1775 Katarzyna II zamianowała go arcybiskupem nowo ustanowionej dyecezyi Słowiańskiej i Cherstńskit j. Po 4-ch lóciech uwolniony od tego obowiązku, oddał się całkowicie pracy pisarskiej w językach: łac ńskim, greckim i włoskim. Z licznych dzieł jego, treści teologicznej, filozoficznej, historycznej, matematycznej i t. d., wymieniamy niektóre: Historya kościelna pierwszego wieku cłuześoiaństwa; Zdania filozofów o naturze rzeczy; Metafiiyka, zawierająca ontologię, kosmologię i psychologię; Zasady metafizyki i fizyki, wybrane z rozmaitych pisarzy; Zasady początkowe algebry i analityki; O działaniu i użyteczności muzyki. — Sturdza .Eugène Boulgaris et N. Theotokis pióourseurs du i éveil intellectuel et national de la Grèce“ (Paryż 1839). Po rossyjsku o E u pisali S. Serafimow (w Chersońskich wiadomościach dyecezalnych 1863 r.); M. N ewied-czykow (tamże 1875); P. Sołowiew (w czasopiśmie Strannik 1867).    *

Eugeniusz Bołehowitinow, uczony metropolita Kijowski (* 1767 w gtb. Woroneskiej—f 1837), był synem ubogiego parocha; kształcił się z razu w seminaryum duchownem w Woroneżu, skąd w r. 1775 wysłany do akademii duchownej w Moskwie, uczęszczał także i na uniwersytet. Ruch umysłowy w. XVIII, którego przewódzcą w Moskwie był Nowikow z gronem przyjaciół swoich, wywarł nie mały wpływ na E-a, nie mniej, jak stosunki jego z Bantyszem-Kamieńskim. W r. 1789 był zamianowany nauczycielem powszechnej historyi kościelnej w Woroneżu; w r. 1799, postradawszy żonę i dzieci, udał się do Petersburga, gdzie został mnichem i otrzymał nomi-nacyę na prefekta akademii duchownej, oraz na profesora filozofii i wymowy; w 1804 zamianowany biskupem nowogrodzkim; w 1808—wołogodz-kim; w 1813—kałuskim; w 1816 — pskowskim, a 1822 metropolitą kijowskim. Wszędy, gdzie się tylko znajdował, z pilnością niestrudzoną badał

Zn.

f.p.

Uh

miejscowe źródła historyczne, ściągając je z archiwów cerkiewnych i klasztornych, i na podstawie ich opracowywał bardzo ciekawe, jakkolwiek często grzeszące brakiem krytyki ścisłej, monografie. Wymieniamy ważniejsze: Opis gubernii Woroneskiej (1800); O starożytnościach Nowogrodu (1808); Słownik historyczny pisarzów duchownych w Kossyi (w 2-eh tomach 1818, wyd. 2-e 1827. Wyjątki z tego dzieła o pisarzach polskich, albo mająoych związek z piśmiennictwem polskiem, przetłumaczyli i umieśoili w „Dzienniku Wileńskim* 1820 r. Antoni Hlebowicz i Leon Rogalski); Opis katedry i hierarchii Kijowskiej (1825); Historya hierarchii ros. (wyd. 2-e, 1827); Historya księstwa Pskowskiego (w 4-ch tomach,

1831); Słownik historyczny pisarzów świeckich w Rossy i (w 2 tomach. 1845). Napisał też kilka rozpraw w języku łacińskim, jak np.: „De ideis innatis, perperam admissis“ (1800); „De existen-tia spirituum ex ratione demonstrande* (1801); „De libris simbolicis ecclesiae russicae* (1802). Wiele też prao umieszczał w czasopismach, wydawanych przez różne towarzystwa naukowe ros., których był członkiem; z tych godne wzmianki: O imionach własnych słowiano - ruskich; Starożytności wołogodzkie i zyrjańskie; O metropolicie Piotrze Mohyle; Przeglądy krytyczne dyplomatów, dzieł historycznych i archeologicznych i t. d. Wydał także zbiór kazań, oraz przekłady dzieł historycznych i filozoficznych z greckiego, łacińskiego i francuskiego (kilkanaście tomów), a wiele prao treści rozmaitej w rękopisach zostawił. — W Kijowie gorliwie się zajmował poszukiwaniami ar-oheologioznemi, dzięki którym odkryto szczątki Złotej bramy, fundamenta Cerkwi De-siatynnej, oraz inne zabytki historyozne. — Był to umysł wszechstronny, światły, a choć wrogi wolnomyślności, wcale jednak nie fanatyczny, o czem świadczy wypowiedziane przezeń zdanie, że „ojcowie święci nie są nauczycielami fizyki i że Pismo święte uczy tylko fizyki moralnej i bogobojnej*.    *

Eugenol, w olejku goździkowym (a Caryo-phyllus aromaticus) znajduje się, jako główna część składowa, przeszło 90°/o wynosząca, związek ze składem C₁₀U₁₂O₂, zwany E-em. Wydobycie tego ciała nie przedstawia trudności, gdyż rozpuszcza się ono bez zmiany w ługach alkalicznych, z których może być strąoone zapomocą kwasu i dalej oozyszczone przez dystyllaoyę. Jest to ciecz bezbarwna, silnie łamiąca światło, z c. wł. 1.078 i p. wrz. 247.6°, obdarzona wonią go-żdaików, nierozpuszczalna w wodzie, a łatwo rozpuszczalna w alkoholu, eterze i t. p. Okazuje reakcye fenolów, a pod wpływem silnych środków utleniających daje kwas octowy, dwutlenek węgla i wodę. Przez łagodne utlenienie w środowisku zasadowem wytwarza małe ilości waniliny. Budowa E u może być ustalona na zasadzie doświadczeń Erlenmeyera, który otrzymał zeń jodek metylu przez działanie jodowodoru, a dalej na zasadzie badań Wassermanna, który dowiódł, ża z 1-ej cząsteozki E-u tworzy się również 1 cząst. kwasu octowego przez ostateczne utlenienie. W połączeniu z dowiedzioną przez Cahoursa fenolową naturą E-u uwagi powyższe prowadzą do wniosku, że E. można wyrazić przez wzór:

C₆H₃(OH)(OCH₃)(CH :CB.CH₃)

z położeniem kolejnych grup zastępująoyoh 1, 2, 4. Jest on więc estrem metylowym fenolu dwubydro-ksylowego CeH₃(C₃H₅)(OH)₂.

Eugippsiuez, uczeń św. Seweryna z końca w.

V., napisał żywot swego mistrza (f 482 r.). p. t. „Vita Sanoti Severini”, stylem prostym, legendowym, w którym nie tylko opowiedział dzieje tego apostoła noryckiego, ale także dokładnie odmalował ziemię, ludzi i stosunki, jakie panowały w rzymskich prowincyach alpejskich po śmierci Attyli aż do Odoakra 487 r. Jest to prawie jedyne źródło, rzucające choć trochę światła na owe czasy. Dzieło to wydał Sauppe w „Monum. Germ, histor.” (Berlin 1877) i Knöil w „Corpus scriptorum eccles. latin.“ (Tom IX 1885); na język niemiecki przełożył Rodenberg (Berlin 1878).—Por. Brunner „Das Leben der Norikerapostels St. Severin von seinem Schiller Eugippsius” (Wiedeń

1879).

Euglena Ehrbg., Oczek Now., rodzaj wymoczków (Infusoria), należący do rzędu wiciow-ców (Flagellata), główny zaś przedstawiciel rodziny Euglenidów. Różni się od rodzaju Cola-dum) osobniki bowiem jego jednokomórkowe żyją

Fi* -û

tai.

i#»

,. o-ł o:«

i K-V'V.Ï OpfSÊ

mm

Eugleny.

Fig. 203. 1 Euglena viridis, osobnik mocno powiększony? 6. biczyk; v główna vacuo la; o plama pigmentowa; ch chloromatofory; pm ziarna paramy łonowe; 2. Tenże rodzaj, rozmnażający pizez dzielenie się w ochronnej powłoce; n. jądro mocno powiększone. 3. Trachelomonas armata, osobnik mocno powiększony; sch, ochronna powłoka; o plama pigmentowa; &. biczyk; fw. główna vacuola; ch ziarna chlorofilowe.

dnaria, których gąsienioe przebywają na dę-

pojedynczo, kolonii nie tworząc; zawierają zaś w sobie chlorofil, podobnie jak inne formy towarzyskie: Eudorina, Pandorina i Toczek ( Volvox), przez przyrodników też często do świata roślinne-go zaliczane. E. ma kształt wrzócionowaty, skurczony, lub teź u innych gatunków wydłużony jak szpilka. Tak zwane chloromatofory, rzadko tu i owdzie porozrzucane, mają tu kształt tarczy lub teź przechodzą w formę wstążeczek; gęba i gardło dobrze rozwinięte; biczyk rozpoczyna się zazwyczaj we wnętrzu gardła. Poznano około 12-stu gatunków E-y w zlewach i w wodach słodkich starego i nowego świata. Najbardziej znanym gatunkiem jest Euglena viridis (Oczek zielony), kształt ma wrzecionowaty, od przodu zaokrąglony cokolwiek, z tyła spiczasty; wewnątrz zielo-nawa; długość 0.13 mm. Żyje w wodach słodkich i niekiedy tak się rozmnaża, iż cała powierzohnia wody staje się zieloną. Do Euglenidów należy też rodzaj Golacium, kolonie tworzący, rodzaj Trachelo-monas, którego 030bniki mają kształt owalny, około 0.05 mm. dł. i in.

Euglypha Dnj., rodzaj korzenionóźek (IIhizopo-da), jeano - otworkowych (linger for at a), przedstawiciel zaś rodziny E u g 1 y f i d ó w. Skorupkę ma jedno - komorową, krzemionkową, owalną, złożoną z kółeczek lub sześciokątów i utkaną kolcami gdzieniegdzie; gęba dość szeroka, na brzegu ząbko wana zazwyczaj; nibynóiki nie spajają się jedna z drugą. Parę jest gatunków tego rodzaju; żyją w wodach Błodkich. E. alveolaia Duj. skorupkę ma owalną, tworzącą 8 rzędów sześciokątów; gęba otoczona też ośmiu ząbkami. Długość skorupki 0.08 — 0.1 mm. Do rodziny Eugly-f i d ó w należy teź rodzaj Cyplioderia, mający skorupkę chi ty nową.

bach.

S. M

S M.

S. M.

w dziele „Umbrische Sprachdenkmäler* (Berlin 1849 — 51); Fabretti w „Corpus inscriptionum italicarum antiquioris aevi et glossarium Italioum* (Turyn 1867) zamieścił tekst i podobiznę tablic, oraz spis wyrazów z odpowiedniemi objaśnieniami. W r. 1875 znany lingwista M. Bréal ogłosił w Paryżu swą pracę p. t. „Les tables Eugubines. Texte, traduction et commentaire“; do wydania tego dołączone są zdjęcia fotograficzne tablic. Do objaśnienia tablic E-skich wiele przyczynił się również Büoheler w „Jahrbücher für Philologie“ (1875) i w innych czasopismach nauko-

Euguhińskie tablico, jast to nazwa siedmiu tablic bronzowycł), na których mieszczą się napisy, stanowiące najobszerniejszy i bardzo ważny pomnik narzecza umbryjskiego. Tablice te odnalezione zostały przez jednego włościanina w r. 1444 w miasteczku Gubbio, gdzie niegdyś leżało starożytne miasto umbryjskie Iguvium, które w Wiekach Średnich otrzymało nazwę E u g u -b i u m, i znajdują się tam dotychczas w ratuszu miejscowym. Cztery tablice i znaczna część piątej zapisane są alfabetem umbryjskim, niewiele różniącym się od etruskiego, a koniec piątej i dwie pozostałe — łacińskim. Treść tych tablic stanowią przepisy, dotyczące urządzania auspicyów, ofiar oczyszczalnych, obrzędów ofiarnych, modlitw, podziału mięsa ofiarnego i t. d. Tablice z napisami umbryjskiemi są starsze, aniżeli zapisane alfabetem łacińskim; te drugie zakopane zostały prawdopodobnie w I-ym wieku przed Chr. i zawierają przeważnie powtórzenie tego, co w obszerniejszym wykładzie mieści się na tablicach umbryjskich. Po raz pierwszy ogłosił ten pomnik Filip Buonaroti w „Etruria regalia* Dempstera (Florencya 1723 — 24); z dawniejszych usiłowań objaśnienia tych tablic zasługuje na uwagę to, które zamieścił Lanzi w swem dziele p. t. „Sag-gio di lingua etrusca* (Rzym 1789). W nowszych czasach tablice E-skie badali: O. Müller w dziele „Die Etrusker“, Lepsius („De tabulis Eugubinis* Berlin 1833 i w „Rhein. Museum für Philologie“ 1834), i Lassen („Beiträge zur Deutung der Eu-gubinisohen Tafeln“ Bonn 1833). Dokładną podobiznę napisów podał poraź pierwszy Lipsius w „Inscriptiones Umbricae et Oscae“ (Lipsk Eugonia Hübn,, Latalec Now. Rodzaj to 1841), gruntowną i wyczerpującą pracę o języku motyli z rodziny miernikowatych (Geometridae), i treści tablic zamieścili Aufrecht i Kirchhoff z grupy Dendrometridów, z tych mianowicie, u któryoh 5 ta żyłka skrzydeł tylnych niewyraźna, lub brak jej całkiem, a brzeg skrzydeł przednich nierówno ząbkowany, OBtremi kątami wybiegający. Lataloe smoczek mają wątły, nieznaczny; skrzydła żółte, albo pomarańczowe, na przednich zaś dwie ciemne kresy poprzeczne;

j. u

Ellhemeros i Eubemeryzm. Był czas, kiedy w pogańskiej jeszcze Grecyi obudzała się niewiara w bogi mitologiczne. Nie dotyczyło to ogółu, który na każdym punkoie ziemi helleńskiej, równie jak w najoddaleńszych od metropoli osadach, święcie kojarzył pojęcie bóstw narodowych z narodowością samą i nie dopuszczał do głowy cienia nawet krytyki; ale inaczej na tę rzecz zapatrywali się filozofowie i niektórzy historycy późniejsi, jak Hekateusz, Herodoros, Eforos, Dyodor

3-cia i 4 ta żyłka skrzydeł przednich roztryskują się z jednego punktu. Różki u samców grzebieniaste, u samicy ząbkowane nakształt piłeczki; gąsienica z głową szerszą od pierwszej obrączki i z grzbietem pogarbionym; żyje w lecie na drzewach liśoiastycb; poczwarki umieszczone pomiędzy wycb. liśćmi, jasnobarwne, wysmukłe. Do naszej fauny należą: E. alniaria (Wycinek Olszyniak. Żebr.), barwy orchawo - żółtej, nakrapiany rdzawo - brunatnie; przednie skrzydła z dwiema wyraźnemi kresami rdzawo • brunatnemi; szerokość 5 cm. Należy do motyli niebardzo pospolitych; gąsienica jego szaro - brunatna z źółtemi kropkami na 5-tej,

6-tej i 8-mej, z kolcem żółtym na 11-tej i z kolcem szarym na 12-tej obrączce. W czerwcu i lipou na olszynach, lipach i t. p. można ją zna-

leźć. Poczwarka jasno - zielona. Mniejsze cokol-

Syc., i in., zwłaszcza od epoki Aleksandryjskiej, wiek i pospolitsze są: E. angulańa i E„ quer- * Z tego sceptycyzmu wyrodziła się doktryna, uwa-

źająca bogów wprost tylko za ludzi wyższych, a ubóstwionych częścią przez podziw, częścią przez bojaźa maluczkiego tłumu; i w tern też ubóstwieniu, ubarwionem poezyą, wyrabiającą się w czasie, zaczęto upatrywać początek religii. Doktryna ta, mało obchodząca szeroki ogół, przybrała nazwę Euhemeryzmu, od imienia filozofa E a, który jej wprawdzie nie wynalazł, ale ją uporządkował, streścił i pismem ogłosił. Większość pisarzy wyprowadza go z Mess9ny, w Peloponezie; a Dyodor Syc. (w ułamku ks. VI) czyni go współczesnym Kassandrowi, kr. Macedonii, który go odznaczał i używał do wielu posłannictw politycznych, co nastręczyło mu sposobność do podróży lądowych i morskiob, zwiedzenia rozmaitych miejsc, kędy miał później poumieszczać bohaterów Bwej Histo-ryi Świętej, *Ispx    Jedyne to jego,

zdaje się, dzieło, wraz z zawaitą w niem doktryną, znane jest nam tylko z ocenień, namiętnych w dwóch kierunkach odwrotnych: z punktu pogańskiego lub późniejszego, chrześciańskiego. Naturalnie, poganie, których wiarę narodową zachwiewało ono u podstaw, piorunują przeciw niemu; chrześcijanie, przeoiwnie, odstępstwo takie biorą za oręż w sprawie nauki własnej. Ale egzemplarze dzieła snadź uległy tępieniu ze strony prawowiernych pogan; oryginał znikł z widowni, tak, iż chcąc poznać jego treść, udawać się możemy jedynie do przytoczeń i alluzyj pisarzy greckich, oraz do ułamków łacińskiego przekładu EnniuBza. Historya Święta obejmowała najmniej trzy księgi (Aten ks. XIV). E., jak świadczy Laktancyusz (Inst. div. I, 10), zebrał tam czynności Zeusa i innych, uchodzących za bogi; odbudował ich dzieje według napisów, znajdujących się po najdawniejszych świątyniach, a zwłaszcza w przybytku Zeusa Tryfilij-skiego. W ustępie, uznawanym za cytatę tekstu samego E-a, Sextus Empir. (Adv. mat. ks. 8) powiada, że napisy te pochodziły z czasów, kiedy Indzie żyli w nieporządku i bezprawiu. Wtedy-to, dodaje, przewyższający innych siłą i zręcznością, zmusili ich do poddania się swej woli; następnie, mierząc wyżej, głosili się za istoty obdarzone przymiotami nadprzyrodzonemi, i wielu ludzi wzięło ich za przedmiot czci. Inny autor, chrześcianin Arnobiusz (Adv. Gentes, ks. 4), powiada, iż E. chciał dowieść, jako wszyscy ci, których zwano bogami, ludźmi tylko byli: stąd ta staranność, dodaje za nim MinuciuB Felix (w apolog. .Octavius“), we wskazywaniu miejsca urodzenia i śmierci bogów, raohowaniu ich grobów, wynoszeniu ich jako jednostki wielce sprzyjające i użyteczne rodowi ludzkiemu. Co do ułamków tłómaczenia Euniusza, są one nieliczne i bardzo krótkie; zdają się odnosić do księgi pierwszej, ponieważ dotyczą dziejów Ura-na, Saturna i Jowisza, uważanych za królów i zdobywców. Świadectwa te, poparte rozumowaniami Polibiusza, Cycerona, Plutarcha, Euzebiusza i św. Augustyna, jasno wykazują, w jakim duchu kreśloną była Historya święta, to jest, z zamiarem sprowadzenia do rozmiaru ludzkiego osób, z których pogaństwo poczyniło bogi (nieśmiertelne), zastąpienia gadanin mitologicznych, jak się wyraża św. Augustyn (Civ. Dei, VI, 7), opowiadaniem czysto histo-rycznem. Oczywiście trudno zaręczyć, ażeby prawdą było wszystko to, co E. pisze o swych odkryciach, tern bardziej, iż te niby autentyczne życiorysy Z3usa, Hery i głównych bóstw Grecyi miał on w napisach wynaleźć na błogiej wyspie Panchei, która podobno nigdy nie istniała, pomimo wiersza Wergiliuszowego: .Totaque thuriferis Panchaja pin-guis arenis“ (Georg. II, 139), równió jak Atlantyda Platona. Naturalnie, współcześni i późniejsi pisarze pogańscy, znakomici geografowie, jak Era-tostenês, Strabon, Ptolemeusz, Stefan z Bizancyum, zaprzeczyli istnieniu tej wyspy; nawet zwolennik poglądów E a, Dyodor Sycylijski, nie śmie za istnienie jej ręczyć. To też wszyscy obrońcy wierzeń pogańskich zmyślenie miejscowości zbili w czambuł z przytoczeniami autora i wszystko razem głosili za fałsz. Nie umieli, czy nia chcieli, uznać podstawy fantastycznej, użytej tylko za ma-teryalne tło do budowy zasad, mających zburzyć zbutwiałe filary religijne: oceniali autora, nie jako filozofa, lecz jako zwyczajnego historyka, w czem był umyślny, czy mimowolny błąd. Po zatracie dzieła, nie wiemy, jakim sposobem w szczegółach E. ustanawiał ludzką naturę bogów, ale częściowo ułatwiała mu to już sama mitologia ludzka, która, prócz starych, przedwieczoych idei, jak Ananke, Themis, wszystkie wreszcie bóstwa formacyi i dy-nastyi Zeusowej bierze dosyć po ludzku i w sto-sunkaoh z ludźmi oiągle utrzymuje. Część i bo-jaźń, jako podstawy tworzenia się religii: oto główna i, jeśli się nie mylimy, pierwsza myśl, jaką rzucił K., a dosyć uwzględniana przez ostatnich badaczy dziejów religii. Nie poparł on jednak Sokratesa, nie myślał o wybudowaniu świątyni Bogu nieznanemu; podkopywał wierzenia dawne, ale ich niczem innem nie zastępował, za niemi pozostawiał pustkę. Stąd słusznie, w oczach, zarówno pogan, jak i cbrześcian, uchodzić mógł za ateusza, za filozofa materyalistycznego. Mimo to, jego system interpretacyi religijnej nie pozostał bez wpływu i po jego śmierci; dawny sceptycyzm otrzymał nową pastwę; u Rzymian Euhemeryzm utworzył nawet szkołę (Cyc. „Nat. deor.“ I), której czepił się Lukrecyusz; a sam fakt, iż pisarze chrześciańsoy czynią zeń swego sprzymierzeńca, wobec napaści, jakim E. ulega ze strony pogan, dowodzi, że system jago ważną w ruchu pojęć odegrał rolę. Sprawę Euhemeryzmu poruszali Só-vin, Fourmont, Fouoher, a zwłaszcza Fréret, w dawnych ,Mém. de 1’Acad. des inscriptions“, tomy: 8, 15, 24 i 25. Z pisarzy niemieckich por. Krah-ner .Grundlinien zur Gesch. der iöm. Staatsreligion“ (r. 1837, str. 37); Gerlach „Hist. Studien“ (I, str. 152) sq. Przekładu Euniusaa ułamki starannie wybrał Columna, wyd. Hesseliusa. K- Ł

Euisopoda, grupa skorupiaków, Storożnice Now.—Ob I so pod a.

Eukajryt Berzelius (mineral.). Minerał krystaliczny nieznanej formy; dotąd znajdowany jedy nie w miałko-ziarnistych skupieniaoh, z wyraźaą łupliwością; miękki, ołowiano-szary, i rysą błyszczącą. Skład chemiczny: CuAgSe albo Cu₂Se-j-Ag₂Se,

Eukaliptus — Euklides, matematyk.

740

K. J.

K. J.

N. 10).

co wymaga 43.11 srebra, 25.30 miedzi i 31.59 selenu; jest to więc mieszanina selenku srebra z selenkiem miedzi. W rurce szklanej ogrzewany daje wzlot selenu i kwasu selenowego; pod dmu-ohawką topi się na węglu z wydzieleniem pary selenu na szary i kruchy guzik metaliczny; z boraksem i solą foiforową daje odczyn na miedź; prażony z ołowiem tworzy guzik srebra; w kwasie azotnym rozpuszczalny. Znajduje się w Skrike-rum (Smlandya) w Szwecyi, w pustyni Atacame i wielu miejscowościach w Chile.

Eukaliptus, ob, Eucaliptus.

Euklaz, Häny (minerał.). Minerał układa jedno-skośnoosiowego; kryształy w postaci nader złożonych kombinacyj, z doskonałą i łatwą łupliwością klinodiagonalną; C. wł. 3.089 — 3,103; tw. 7.5. Barwy jasno - zielonej, z blaskiem szklistym; przezroczysty do w pól przezroczystego. Pod względem składu chemicznego euklaz jest krzemianem zupełnie podobnym do datolitu:

H₂Be₂(Al₂)Si₂O₁₀, albo Be₂(Al₂)(0H)₂(Si0₄)₂,

zawierającym 41.34 krzémionki, 35.18 glinki, 17.28 gluoyny, 6.20 wody, z śladami tlenniku żelaza i dwutlenku cyny. Pod dmuchawką mocno ogrzewany nabrzmiewa i w cienkich łuszczkach stapia się na białe szkliwo; wypalany z roztworem kobaltu błękitnieje, z boraksem i solą fosforową rozpuszcza się trudno ze wzburzeniem; kwasy na niego nie działają. Minerał bardzo rzadki, wy-stępująoy w pojedynczych kryształach i ich odłamkach w boa Vista w Brazylii, w próżniach czyli jamkach łupku chlorytowego, wraz z kryształem górnym, topazem i litomargą; wspaniałe kryształy jego znajdowane były wśród złotodajnych piasków południowego Uralu, w pobliżu rzeki Sanarki.

Eukleja. Sława doznawała czci w Atenach i miała świątynię, wzniesioną po zwyoięstwie pod Maratonem, a zbudowaną za łupy na Persach zdobyte (Pauz. I, 14, 5). Nie było to może zrazu bóstwo różne od Artemidy Euklei, której kult istniał w rozmaitych dzielnicach Grecyi; w grodach Beocyi i Lokrydy miała ona na rynku posąg swój i ołtarz, na którym narzeczeni przed ślubem składali obiaty (Plutarch Arystyd. 20). Ksenofon (Hellen. IV, 4, 2) wspomina w Koryncie uroczystość, zwaną E., trwającą kilka dni. — Na Korcyrze (di. Korfu), jeden z miesięcy nosił nazwę euklejo8. E. więc była zrazu jedną z nazw, łączonych z imieniem Artemidy i znaczyła „dobra sława“. W tern też rozumieniu tłómaczyć można połączenie imion E-i i E u n o m i i (ob ), w jednym z napisów efebicznych, gdzie zaznaczony jest i kapłan obu tych bóstw („Corp. inscr. graee.“ II, str. 21, 51, 59). I świątynia też, o której wspomina Pauzaniasz (p. w.), była zapewne poświęconą Artemidzie E-i, której przed bitwą ślubowano sprawić obiatę (por. Mommsena „Heor-tol,* str. 212 i 416), i wtedy-to uroczystość Boe-dromii (ob.), ustanowiona na cześć Artemidy i Apollina, stała się pamiątkowem świętem pogromu Persów, Kult zaś Eławy, uosobionej mógł w czasach późniejszych podstawić się na miejsce kultu pierwotnego (por. Welckera „Griech. Götterlehre“ II, 394). Imię E-i daje się odczytać na wazach malowanych, zastosowane do postaci ko-bieoej, stojącej obok bogini Pejto (krasomówstwo) lub zgrupowanej z innemi około Afrodyty (Raoul Rochette „Mon. inédits“ tabl. VIII, 40, przypisek

K. K.

Eu kleje, uroczystość na cześć Artemidy Euklei (Kseaof. „Hellenica“ IV, 4, 2).

Euklides (EóxXst§7]ę), wielki geometra grecki epoki aleksandryjskiej. Rok urodzenia i śmierci jego są nieznane, szczegóły życia mało wiadome. Według niepewnych źródeł arabskich miał on być synem Naukratesa, pochodzącego z Tyru i zamieszkałego w Damaszku. Ze słów komentatora Pro-kłusa, zasługujących na większe zaufanie, wnieść można, że E, mieszkał w Aleksandryi za czasów pierwszego z Ptolemeuszów (około roku 300 przed Chr.). Pappus w dziele swojem Sovaywy^ (Collec-tiones mathematioae) nazywa E a mężem łagodnym i skromnym, życzliwym dla każdego, kto był w stanie pracować nad postępem matematyki.

Ze słów tyoh widać, że już w starożytności E. miał wielką sławę. Sława ta nie malała w ciągu wieków; owszem dziś jeszcze dzieła geometry greckiego słuszny budzą podziw.

Najważniejszem z dzieł E-a są „Elemente“ (azoïysïct.), które pozostały, rzec można, kodeksem geometryi elementarnej po dzień dzisiejszy. W dziele tern zebrał i uporządkował E. całą wiedzę matematyczną swego czasu i przekazał ją pokoleniom następnym. „Elementa“ składają się z trzynastu ksiąg, obejmujących razem 465 podań, a mianowicie 372 twierdzenia i 93 zagadnienia. Pierwsze cztery księgi i księga szósta odnoszą się wyłącznie do geometryi na płaszczyźnie, trzy ostatnie prawie wyłącznie do geometryi w przestrzeni; w księdze V-ej wyłożona jest teorya proporcyj, w X-ej teorya ważnej klasy linij niespółmiernych i wreszcie księgi VII, VIII, IX obejmują arytmetykę liczb wymiernych. Widzimy tedy, że „Elementa“ E-a są nie-tylko dziełem geometrycznem, lecz zawierają nadto i całość ówczesnych teoryj arytmetycznych.

Tekst Elementów E-a doszedł nas oałkowicie, uległszy atoli pewnym zmianom, które poczynili w nim kopiści, kommeatatorowie i tłómacze. Zmiany te nie zawsze były zgodnemi z duchem dzieła.

Sposób wykładu E-a stał się klasycznym i nosi nazwę metody euklidesowej. Na samem czele znajduje się szereg podań, z których jedne są wyjaśnieniem terminów technicznych, są to definicye lub określenia (opoi); inne wyrażają możność wykonywania pewnych działań geometrycznych, są to postulaty (air^ata); inne wreszcie są prawdami, które czytelnik przyjąć ma bez dowodzenia: są to pewniki (xoival svvotat). Na takich danych opiera się wykład twieidzeń, w których dowodzeniu posługuje się E. ścisłem rozumowaniem logicznem, nakładaniem figur na siebie, metodą sprowadzania do niedorzeczności, metodą wyczerpywania. Każde twierdzenie rozpoczyna się od wysłowienia jego treśoi, potem wskazane są warunki, jakim czynią

Euklides, sokratjk.

741

Euklides jest autorem: Czterech ksiąg o stożkowych (xwvixdt), i Dwóch ksiąg o miejscach na powierzchni (Tôxot xpôç ixtrp4vstotv), których ślady przechowały się u Pappusa. Prócz tego E. napisał dzieło astronomiczne (<ï>cdvop.eva) o wschodzeniu i zachodzeniu ciał niebieskich (wyd. łacińskie Hunta, Oxford 1707).

Wydania E-a ogłosili: Gregory (Oxford 1703), Peyrard (Paryż 1814—1818), Heiberg (Lipsk 1883). Dzieł szkolnych, opartych więcej lub mniej na E-e, jest legion. Z literatury polskiej wymieniamy: .Euklidesa początków jeometryi xiąg ośmioro, to jest sześć pierwszych, jedenasta i dwunasta z dodanemi przypisami i trygonometryą... przez Józefa Cze oh a (ob.), (w Wilnie 1807, wydanie 2-e, tamże 1817). Literatura krytyczna i historyczno-naukowa, odnosząca się do dzieł E a jest bardzo liczna; wymieniamy z niej: M. Cantor „Euklides und sein Jahrhundert“ (Lipsk 1868); tegoż „Vorlesungen über Geschichte der Mathematik* (LipBk wyd. 2-gie, tom I, 1894); Heiberg .Litterarge-schichtliche Studien“ (Lipsk 1882); Dodgson .Euclid and his modern rivals“ (Londyn 1879); G. Loria .Le ścierne esatte nell’ antica Grecia* (II,

S. D.

zadość dane w twierdzeniu, następują: powtórzenie wysłowienia na figurze, konstrukcye t. j. wskazanie linij pomocniczych, wieszcie samo dowodzenie, zakończone sakramentalnemi wyrazami ,quod erat demonstrandum“. Ta ścisła jednostajność zdaje się pozostawać w sprzeczności z geniuszem estetycznym narodu greckiego i przypomina styl matematyczny dawnych Egipcyan.

Badania historyczne wykazały, źe księgi I, II,

IV były znane już Pitagorejczykom; twierdzenia księgi lll ej prawdopodobnie matematykom V go witku przed Chr.; w księdze III ej zawarte są badania Eudoksosa, w VI-ej E. usystematyzował i opatrzył dowodami prawdy geometryczne, znane następcom Pytagorasa. W ks. X korzystał z prac Teeteta; materyał do trzech ostatnich znała: ł w badaniach dawniejszych Arcbytasa, Teeteta i Aristeusa.

Zebranie, uporządkowanie i uzupełnienie tego całego materyału i opatrzenie wszystkich twierdzeń dowodami ścisłemi nie było prostą pracą dokładnego i systematycznego umysłu, lecz wymagało zarazem twórczości i oryginalne ści, która ujawnia się też w wielu dowodzeniach (jak np. w dowodzeniu Pitagorasa), które zawdzięczamy wprost samemu E-i.

Euklides, sokratyk, prawdopodobnie z Megary, urodzony w połowie V-go w. przed Chr., zatem różny od E a geometry, współczesnego Ptolemeuszom. — Nasamprzód studyował on księgi Par-menidesa (Cycero Academ. II, 42), a duchem jego przyjęty, przybył słuchać Sokratesa, niemniej wiernym pozostająo nowemu mistrzowi, którego naukę wielce musiał umiłować, skoro, jak wieść niesie, udawał się po nią z narażeniem życia (Aul. Gell. VI, 10). Jakoż z Megary do Aten nie było w tej dobie wolno przybywać nikomu pod karą śmieroi. E. miał się nocą, przebrany za kobietę, przekradać, aby celu swego dopiąć. Prawda to, czy anegdota, ale to pewna, źe E., stale przebywający w Megarze, często przybywał słuchać Sokratesa, a w dniu jego śmieroi przybiegł skwapliwie, by usłyszeć ostatnie słowa mistrza (u Platona ,Fe-don, Teetetes“). Mimo takiego oddania się Sokratesowi, E. nigdy Bię z pod wpływu pierwotnej doktryny nie wyłamał; zawsze mu ze szkoły elea-tyckiej pozostała skłonność do subtelności. Powiedział doń raz Sokrates: .Euklidesie, ty będziesz się umiał zażyć z sofistami, ale nigdy z ludźmi“. — Niebardzo zważał na te surowe

To teź zasługa E a, jako autora .Elementów“ po- 1895). zostanie nieśmiertelną, jakkolwiek w czasach dzisiejszych odstępujemy mniej lub więcej od jego metody wykładu.

I inne dzieła E a, które, niestety, nie wszystkie całkowicie nas doszły, świadczą o jego geniuszu naukowym. O zaginionem jego p'śmie cpeo5apia (o sofizmatach) wspomina Prcklus, mówiąc, źe E. podaje w niem wszystkie rodzaje błędnego rozu mowania i ćwiczy umysł za pomocą odpowiednich twierdzeń, w których przeciwstawiając fałszowi prawdę, godzi dowód prawdy ze zwalczaniem błędu. Zaginęły również trzy księgi o poryzmach (ob.); treść ich odtworzono przy pomocy wspomnianego wyżej dzieła Pappusa (patrz „Les trois livres de porismes d’Euclide, rétablis pour la première fois d’epièr la notice et les lemmes de Pappus et conformément au sentiment de R. Simson sur la forme des énoncés de ces propositions“ par M. Chasles [ob] Paryż 1860). Heiberg jest zdania, źe ta rekonstrukcja nie jest jeszcze ostateczną.

E. wykładał nasamprzód, źe iścizną dobra jest jedność, jedność we wszystkich postaciach, czylj

Dzióło E-a AsSóp.sva (Data) doszło do nas całkowicie, opatrzone przedmową Marinnsa z Neapolis w Palestynie, ucznia Proklusa. Dzieło to składa się a 95 (90 według Pappusa) twierdzeń, w których dowodzi się, źe gdy danemi są pewne rzrezy słowa E. i jeszcze za źyoia mistrza założył sam (np. linie, kąty, powierzchnie, i t. d.), to wraz z nie- w Megarze szkołę, którą czekał wielki zaszczyt, mi muszą być danemi i inne rzeczy. „Data” należy Po śmierci bowiem Sokratesa uczniowie jego, uważać za rodzaj .twierdzeń do dowodzenia“, mo- lękająo się o życie, pouciekali z Aten, i w domu gących służyć przy powtarzaniu „Elementów*. Pro- właśnie E-a znaleźli schronienie oraz ognisko nau-klus wspomina jeszcze o innem dziele E-a „O po- ki. Założyciel więc szkoły Megarejskiej liczył dziale figur“ (xspt, ôicupéaswv ißXiovj. W r. 1563 w liczbie swych uczniów najwybitniejszych sokra-znalazł John Dee pismo arabskie o tym samym tyków. Sam Platon gorliwie uozęszczał na jego tytule; pismo to w łacińskim przekładzie dołączo- wykłady, i — co zwłaszcza chlubnie przemawia no do wydania Elementów z r. 1702, sporządzone- na korzyść E a, — wykłady te nie pozostały go przez Gregorego. Woepke w r. 1851 znalazł w Pa- bez wpływu na przyszłego założyciela Akade-ryżu drugi egzemplarz arabski, i zdaje się rzeczą mii. prawie pewną, źe te pisma arabskie są opracowaniem tekstu zaginionego dzieła Euklidesa.

obejmująoa niewzruszoność, tożsamość, trwałość; za czem idzie, że świat zmysłowy, zawsze ruchomy, rozmaity, nie ma cechy moralnej i pozostaje bez stosunku z dobrem. — Wykładał następnie, że byt jest również jednością, tożsamością, trwałością; z czego wynika, że świat zmysłowy, wiecznie zmieniający kształty, ni8 ma żadnego udziału w bycie. Ponieważ zaś Debro i Byt stanowią tożsamość względnie do rzeczy innej, t. j. do jedneści, zatem i między sobą stanowią tożsame ść; czyli, że bytuje jedno tylko dobro. Zło jest niebytem, przeczeniem; wszystko zaś, co bytuje, dtbrem jest. Stąd powstaje dyaiektyczny optymizm, który wyprzedził i przygotował metafizyczny optymizm Platona, następnie Leibniza.— Nareszcie, ponieważ dobro i byt określają się przez jedność, przeto dobro samo w sobie i byt sam w sobie—jednośoiami są. Nie idzie za tem, aby istniał jeden tylko byt i jeden rodzaj dobra, gdyż jedność zdarzyć się może w wielu rzeczach: czyli, iBtnieje dobro i byt wszędzie, gdzie je3t jedność. Co jest jednem, udział ma w dobru i bycie, nie będąo ani samem dobrem, ani samym bytem. Dobro i byt, pomimo swej jedności, otrzymują nazwy rozmaite; inaczej mówiąc, przybierają rozmaite formy, przedstawiają się z rozmaitych punktów widzenia. Nazwami dobra i bytu bywają: Bóg, mądrość (cppôvTpç), rozum (voöc) i inne. Tak, mądrość o której mówi Sokrates, jako o najwyższej wiedzy połączonej z najwyższą cnotą, jest dobrem pewnej natury. Stąd i ten pierwiastek jedyny, prrez filozofów zwany Bogiem i rozumem, iBtnieje jako Dobro i od niego początek bierze; nie jeet on Dobrem samem, lecz Dobrem wi-daianem z pewnego punktu. — Te rozmaite objawy dobra i bytu są-ż to niewcielone i czysto umysłowe formy (vor^tà axra r.al àawpiaTa sî§7]), o jakich mowa w Sofiście, czyli te nieruchome i niewzruszone Idee, jakie niektórzy współcześni i przyjaciele Platona uważali za istności rzeczywiste? Innemi słowy: czy, łącząc i godząo Par-menidesa z Sokratesem, urzeczywistnił E. rodzaje i gatunki, stanowiące żywioły bytu? czy on, według zeznania samegoż Platona, natrafił na zasadę teoryi Idei Platońskich, chociaż jej nie rozwinął? Tak utrzymuje Schleiermacher, z kilku krytykami niemieckimi; do ostatka przeciwi się temu przypuszczeniu H. Ritter. Przemawialibyśmy za pierwszem, gdyby tu było miejsce do dyskussyi.— Pewniejszym, a niemniej wainym jest fakt, że E., wyprzedzając Arystotelesa, odróżnił, przynajmniej logicznie, dwa stany, zwane w dawnej filozofii: potentia i actus (możność czynu i czyn), a według swych pojęć o byce rozwiązał rzecz o ich wzajemnym stosunku. W perypatetyzmie ruch uważany jest za przejście ze stanu możności do działania, przejście, spowodowane przyczyną działającą, tak, iż wszędzie zjawisko fizyczne sprowadza się do ruchu. W doktrynie megarejskiej ruch niepowinienby być dopuszczalnym; więc też i E. swą teoryę stosunków działania do możności u-kłada (subtelnie raczej, niż racyonalnie), tak, ażeby owego przejścia nie dopuścić. Podług niego moż-neść istnieje tylko w chwili działanie; kiedy niema działania, niema i możności; czyli: działać to znaczy módz; nie działać—nie módz. Albowiem to, co jest, nie zmienia się nigdy; co nie istmeje, nie me że się stać. E. więc jakby nie dopuszczał siły w spoczynku. Tymczasem Arystoteles, przeciw tej teoryi, zaznacza, że kto znosi możność, znosi rzecz bardzo wielką: rucb, rozród, rozrost. Prawda, że przez samo to rozróżnienie możności i działania E. otworzył drogę perypa-tetyzmowi; ale w jego ręku odróżnienie owo pozostaje czozem, i, jak cała doktryna, doprowadza tylko do przeczenia wszystkiemu, co nie przedstawia jedności, oraz do zniweczenia wszelkiego działania i życia. Doktryny takiej obronić niepodobna przeciw gromadzącym się zarzutom: więc też E. nie silił się na argumenty in merit o, ale najwięcej uwagi zwracał na słabe strony przeciwnika, iżby go odporem doprowadzić do absurdum (czego wyuczył się w szkole Sokratesa), albo zmusić do milczenia: przegadać, jeśli nie przekonać. Dwie przytaczają właściwości jego dyalektyki. Nasamprzód, odrzucał on rozumowanie przez analogię, twierdząc, źo gdyby przedmioty były podobne, toż lepiej zajmować się rzeczą samą niż podobieństwami; niepodcbne, to porównanie żadnej nie ma racyi. Co miał na myśli, E. usuwając postępowanie to, tak przecie naturalne? czy chciał natomiast podstawić zgoła ścisłą metodę rozumowania, czy też utrudnić tylko rozwiązanie zarzutów, jakie sam od siebie stawiał?—dziś osądzić trudno. Powtóre, przy rozprawach, uderzał on, nie na konkluzye, lecz na przesłanki; i to też jest najlepszy sposób doprowadzania argumentu przeciwnika do absurdum, sposób służący do odarcia fałszu lub błędu z pozorów prawdy. — Założyciel szkoły Megarejskiej, interesujący głębokich myślicieli spółozesnych i późniejszych, którzy raczyli z jego zasadami polemizować, musiał mieć jakieś poważniejsze argumenty dla podtrzymania głównej podstawy swojej doktryny, polegającej na jedności dobra z bytem, na usuwaniu różnio i rozmaitości; ale przy zupełcej zatracie jego sześciu Dyalogów, o których wspomina Dyog. Laere. (II, 10o), przy braku obcych nad niemi rozpraw, niepodobna do owych podstawowych argumentów się dobrać. — Została po nim najgłośniejsza pamięć ciętego polemisty. Wsławiła go subtelność dyskussyi, blaskiem okryła jego szkołę, lecz zarazem i doprowadziła ją do upadku. To, co powinno było służyć tylko jako środek, stało się celem. Jeszcze za życia E-a rozprawiano w Megarze dla samej rozprawy; rzecz stawała na boku, na czoło występowały strzeliste argumenty, bodaj najbardziej sofistyczne, byle oplą-tujące przeciwnika tak, aby się wyplątać nie mógł. Wtedy-to DyogeneB Cynik zwykł był nazywać szkołę megarejską nie s c h o 1 e, ale c h o-1 e (żółć), a ogół, potwierdzając tę igraszkę słów, do Megarejozyków przyczepił ubliżające miano kłótników (ob. Erystyczna szkoła), które im pozostało, tak, iż jeircze po stuleciu wspomina Tymon tego E-a kłótnika, który wBzyst-

kim Megarejczykom zaszczepił jad sprzeczności, go; liczba pierścieni od 50 — 200; dłngość około Spełniła się więc o nim, przytoczona u wstępu, 2.3 cm., sżerokość 0.5 mm. Żyje w m. Óródziem-przepowiednia Sokratesa (Co do bibliografii, ob. nem i w oceanie Atlantyckim.

S, M.

Eulalia japonica, roślina trawiasta, ob. M i s-

K. K.

Megarejska szkoła).

Euklides (Eu kle i des), pierwszy archon ateń- can thus, ski (403 r. przed Chr.), po wypędzeniu trzydziestu Eulalia ŚW., panna i męczenniczka, tyranów, kazał zrobić rewizyę ogólną praw obo- j. była córką znakomitego rodu hiszpańskiego z mia-wiązujących i przywrócił prawa Solona, przy czem sta Merydy. Za panowania cesarza Dyoklecyana, wprowadzono joński (Euklidesowy) alfabet, zamiast podozas prześladowania chrześoian, mając zaledwie

dawniejszego pisma państwowego.

K. J.

ka odsetków ceru i lantanu.

Eukratydes, król Baktryany, ob. Baktrya. Eukrazyt (mineral.). Minerał ciemno - bru-

lat 12, sama stawiła się przed sądem okrutnego Eukolit Scheerer (mineral.). Minerał brunatny namiestnika cesarskiego, Dacyana (między r. 303 z Brevig w Norwegii, krystalograficznie i chemicz- a 305), i odważnie mu oświadczywszy, że jest nie identyczny z eudyalitem, zawierający tylko    kil-    chrześcianką, nie dała    się ani    groźbami, ani namowami odwieść od    wiary.    Dacyan kazał ją

szarpać źelaznemi hakami i parzyć pochodniami, a nareszcie spalić na stosie. E. śród męczarni natny, słabo przeświecający, z blaskiem tłustym najspokojniej hymny śpiewała. Rodacy na grobie (układu rombowego?), znaleziony w Szkocyi, a    bę-    męcienniczki wznieśli    kościół    wspaniały, a poeta

dący krzemianem (Si0₂=16.20) toru (Th0₂s=35.96),    Piudencyusz żywot jej    opisał.    Pamięć jej kościół

Eulalii Śpiew, jest to jedna z tak zwanych sekwencyj kościelnych o św. Eulalii, najdawniejszy utwór poetyczny francuski, ułożony prawdopodobnie w r. 878 w Saint - Amand, jako naśladowanie poematu łacińskiego (może Pruden-

ceru, lantanu, yttru, żelaza, wapnia, z 9.15% święci d. 10 grudnia.    •

K. J.

wody.

Eukrynoidy (Eucrinoidae), ob. c r i n o i d a e.

Eukryptit, Brush i Dana (mineral.). Szczególna materya mineralna, będąca nowym krzemianem litynu, wzoru: Li₃(AI₂)Si₂0₈, powstałym z rozkładu spodumenu z BranchvJle w Connecti- i cyusza).—Porów.: „Zeitschrift für romanische Pbi-cut, występująca w prawidłowych kryształach u- iologie“ (Tom XV str. 24).    *

kładu sześciokątnego, wrosłych w albicie; cięż. wł. 2.667. Zawiera 47.51 krzemionki, 40 61 glin- str. 136). ki, 11.88 lityny.

Eulaliusz, anty-papież, ob. Bonifacy I (t. IX,

it. j.

Eule. ob. Iłowe.

Eukryt (geolog.). Nazwa nadana przez G. Ro- j Eulenburg, ród hrabiowski pruski: 1) E. Bosego skale, złożonej z anortytu i augitu. Wśród tho Henryk, hr., mąż stanu pruski (* r. 1804 skał dawnego pochodzenia E. znany jest z pewno- j — f 17 kwietnia 1879), był 1855 — 1858 roku ścią z jednej tylko miejscowości, a mianowicie prezydentem izby deputowanych, następnie (1864) z okręgu Carlingford w Irlandyi, gdzie tworzy źy- członkiem izby panów, a od r. 1877 także posłem ły w wapieniu formacyi węglowej i składa się, ; do parlamentu ces. niemieckiego. W r. 1874 został według Baughtona, z 85.84 białego anortytu ; zamianowany prezydentem zarządu długów pań-i 14.16 szaro - zielonego augitu; według zaś Ro- stwowych. — 2) Fryderyk Albert, hr., mi-tha z 62 anortytu i 38 augitu. Ze skał nowszego nister pruski (*1815 — f 2 czerwca 1881), roa-pochodzenia niektóre bazalty są podobnemi eukry- począł służbę jako adjunkt w ministeryum spraw tami, dalej dyabazy (w części cieszynity), z okolic wewnętrznyoh (1849), a w r. 1852 został pruskim Neutitschein w Morawii, cieszynity z Boguszowie konsulem generalnym w Antwerpii. Zamianowany pod Cieszynem, wszystkie z okresu kredowego, ministrem pełnomocnym na dworach chińskim, ja-Istotna lawa eukrytowa tworzy na Islandyi potok pońskim i syamskim (1859), zawarł z Japonią spływający z Hekli w zachodnio - północ. - zacho- i Chinami (1861) traktaty handlowe. Po powrocie duim kierunku do rzeki Thjórsń; prawdopodobnie do Europy objął w gabinecie Bismarcka tekę mi-wiele law podobnych dałoby się wykryć w wul- j nistra spraw wewnętrznych (8 grudnia 1862). kanach dzisiejszych.    K-J- i Gorliwy służalec tronu i Bismarcka, występował

Eulabes, G a 1 a c z Waga. Ob. G r a c u 1 a. j wobec sejmu z wyzywającą butą, skutkiem czego

dnich królestwa. Gdy jednak reformę tę chciał rozszerzyć i na prowineye zachodnie, tudzież uzupełnić ją zmianą ustawy miejskiej i gminnej, popadł w zatarg z Bismarckiem, wskutek czego 30 marca 1878 podał się do dymissyi. Wydał zbiór mów swoich pod tyt.: „Zehn Jahre innerer Politik 1862 — 1872“ (Berlin 1872). — 3) E. Botho Wend August, hr., minister pruski (* 31 lipea 1831), nadprezydent Hannoweru, zo-

Eulalia Sav. Jeden z rodzajów pierściennic J nie cieszył się popularnością. Zaprowadził admi-(.Annelides), należący do rzędu Sutoszczetyoh (Po- ¹ nistracyę pruBką w krajach anuektowanyoh w r. lychaeta), do rodziny zaś liściowych (Thyllodoci- ! 1866, oraz zreformował zarząd prowincyj wscho-dae). Wraz z rodzę jem Phyllodocea różni się tern od rodzaju E t e o n e, iż ma nie 4, ale 8 wąsów około macek, kiórych znów E. posiada 5, a nie 4, jak w rodzaju Phyllodocea. Ciało ma spłaszczone, podługowate. Znanych jest około 40 gatunków tego rodzaju, z których 11 żyje w m. Śród-ziemnem. Z tych znany najbardziej E, viridis Oerst. Z wąsów maćkowych 2 tu są na pierwszym, 4 na drugim i znowu 2 na trzecim pierścieniu; górne wąsolistki, wzdłuż ciała idące, są stał 31 marca 1878 r. zamianowany następcą mało ukcśao - lancetowate; ciało koloru zielonawe-¹ swego stryja na urzędzie ministra Bpraw we

1894), etc.

Dr J. P.

wesen“

wnętrznych. Na tern stanowisku był autorem, o-raz głównym obrońcą w parlamencie, osławionego prawa przeciwko socyalistom. Natomiast w sprawie reformy administracyjnej wydał się Bismarckowi zbyt podatnym do ustępstw, skutkiem ozego musiał w lutym 1881 wziąć dymissyę i otrzymał urząd naczelnego prezydenta prowincyi Hesko-Nas-sauskiej. Powołany w marću 1892 na stanowisko prezesa ministrów pruskich, był za uchwaleniem nowych praw wyjątkowych przeciwko stronnictwu socyalno - demokratycznemu, i z tego powodu wywiązał się pomiędzy nim a kanclerzem Caprivim ostry zatarg, który się zakończył jednoczesną dy-missyą ich obydwóch (26 października 1894). —

4) E. Filip, hrM dyplomata niemiecki (* 12 lutego 1847 w Królewcu), odbył w stopniu ofioera gwardyi wojnę francusko - pruską, następnie (1871 — 72) podróżował po Wschodzie, a po powrocie stamtąd uczęszczał przez trzy lata na wydział prawny w Lipsku i Strasburgu. Wstąpiwszy w r. 1877 do służby dyplomatycznej, został w r. 1879 sekretarzem ambasady w Paryżu, poczem był posłem pruskim kolejno w Oldenburgu i Brunświku, Stuttgarcie i Monachium. Od r. 1894 zajmuje stanowisko ambasadora niemieckiego w Wiedniu. Cieszy się wielkiem zaufaniem cesarza Wilhelma. Jest również poetą i kompozytorem; napisał: „Skaldengesänge. Dichtungen“ (Brunświk 1892); „Das Weihnachtsbuch“ (Sztutgart 1892); „Abenderzählungen, Märchen und Träume“ (Sztutgart

Hml,

Eulenburg Maurycy Michał (* w Leut-schinie d. 15 lipca r. 1811 — f d. 7 grudnia r. 1887), lekarz, ortopedysta i krzewiciel gimnastyki szwedzkiej. Nauki ukończył w Berlinie w r. 1832, poczem przez lat kilka zajmował się wykonawstwem lekarskiem w miasteozku Wrietzen; w r. 1840 osiadł stale w Berlinie. Zbadawszy podczas dłuższego pobytu w Sztokholmie zasady gimnastyki Linga (ob.), sałożył w Berlinie w r. 1851 instytut poświęcony ortopedyi, gimnastyce leczniczej i masażowi, był to pierwszy w Niemczech zakład tego rodzaju, oparty na podstawach naukowych. W r. 1879 usunął się od zajęć i ostatnie lata życia spędził, podróżując dla przyjemnośoi. Pisał bardzo wiele; niegdyś wielką wziętością cieszyła się książka jego „Kurzgefasstes Handbuch der Akiurgie“ (1834); największą jednak wartość posiadały, i posiadają nawet do pewnego stopnia dziś jeszcze, monografie: „Die Schwedische Heilgymnastik, Versuch einer wissenschaftlichen Begründung derselben⁴ (1853); „Die Behandlung der chronischen Unterleibsbesohwerden durch schwedische Heilgymnastik" (1856); „Klinische Mittheilungen aus dem Gebiete der Orthopädie⁴ (1860) „Die seitlichen Rückgratsverkrümmungen“ (1876). Prace jego mniejsze, treści pokrewnej, znaleźć można przeważnie w „Deutsche Klinik“, „Berlin. Klin. Wochenschrift“ i w „Arehiv. f. pathol. Anat.“ Virchowa.

Elllenburg Herman (* d. 20 lipca r. 1814 w Mülheimie nad Renem), lekarz niemiecki. Do nauk przykładał się w Bonn, następnie w Berlinie, gdzie w r. 1836, po obronieniu rozprawy „De te’a elastica“, został doktorem. Rozprawa jego jest pierwszą monografią tkanki sprężystej, i dla tego posiada trwałe znaczenie. Po dopełnieniu wykształcenia swego w Wiedniu, Paryżu i Londynie osiadł w Lennep i przez lat 10 zajmował się wykonawstwem lekarskiem; w r. 1848 został lekarzem obwodowym w Bonn i równocześnie docentem medycyny sądowej i farmakologii; we dwa lata później przeniósł się do Koblencyi, gdzie go powołano na członka prowincyalnej rady lekarskiej; w r. 1860 zajął podobne, lecz wyższe, stanowisko w Kolonii, a od r. 1870 do 1887 przebywał w Berlinie, jako radzca ministeryalny w wydziale lekarskim ministeryum oświaty; jako emeryt zamieszkał znów w Bonn. Z lioznyoh prac jego mniejsze pomijamy zupełnie, z większych zaś wymieniamy: „Anatom. - patholog. Untersuchungen über die Schilddrüse“ (Getynga 1866); „Zur pathologischen Anatomie des Cretinismus“ (Wetzlar 1857); „Lehre von den schädlichen und giftigen Gasen“ (Brunświk 1865); „Medicinal wesen in Preussen“ (Berlin 1874); „Handbuch der Gewerbe-Hygiene auf experimenteller Grundlage” (tamże 1876); „Handbuch des Öffentlichen Gesundheitswesens im Vereine mit Fachmännern bearbeitet“ (tamże 1881) i „Sohulgesuudbeitslehre“ (tamże

1891); nadto założył w r. 1853 razem z A. Br-lenmeyerem, Bergmannem i Manus-f e I d e m „Correspondenzblatt für Psychiatrie und gerichtliche Psychologie“, połączone później z „Archiv f. Psych. u. ger. Psychol.“ oraz redagował od r. 1871 do 1890 „Vierteljahrsschrift für gerichtliche Medicin und öffentliches Sanitäts-

Dr J. P.

Eulenburg Albert (“ w Berlinie d. 10 sierpnia r. 1840), syn Maurycego Michała, znany lekarz spółozesny Nauk lekarskich słuohał w Berlinie, Bernie i Zurychu, osiągnąwszy dyplom doktorski, został w r. 1863 asystentem kliniki wewn. w Greifswaldzie, na stanowisku tem napisał rozprawę „Die hypodermatische Injection der Arzneimittel“ (Berlin 1864, wyd. 2-e 1875, tłóm. wł. Neapol 1882), nagrodzoną przez Towarzystwo Hufelanda w Berlinie, w temźe mieście był od r. 1866 do 1874 docentem prywatnym chorób nerwowych i elektroterapii, w czasie wojen w latach 1866 i 1870 — 71 pełnił służbę lekarza wojskowego; w r. 1874 powołano go do Greifs -waldu na profesora zwyczajnego farmakologii; w r. 1882 opuścił to stanowisko dobrowolnie i powrócił do Berlina, gdaie osiadł jako specyalista do chorób nerwowych. Z licznych prao jego przytaczamy: „Lehrbuch der Nervenkrankheiten“ (Berlin 1871, wyd. 2-e, znaoznie powiększone, tamże 1878); „Pathologie des Sympathicus” (tamże 1871; praca uwieńczona, dokonana wspólnie z P. Guttmannem) i „Die Hydro-elektrischen Bäder“ (Wiedeń 1883). Najwięcej rozgłosu przyczyniło mu wydanie ogromnego dzieła „Real - En-cyelopädie der gesammten Heilkunde“ (Wiedeń 1880 — 1883, tomów 15, wyd. 2-e 1885—1890, tomów 22; wyd. 3-e w chwili obecnej jest na u-kończeniu). Od r. 1891 E. wydaje jako dopełnienia

Dr 3. P.

HP?

äs

do niego .Enoydopädische Jahrbüchercorocznie tom jeden,

Enlengeblrge, ob. Sowie góry.

Eulenspiegel Till, ob. Sowizdrzał.

Euler Leonard, wielki matematyk XVlII-go stulecia (* 15 kwietnia 1707 r. w Bazylei jako syn kaznodziei, Pawła E-a—f 18 września 1788 w Petersburgu). Był uczniem [Jana (I) Bernoullego (ob.) i przyjacielem Mikołaja, Daniela i Jana (II) Bernoullich (ob.). Z początku studyował teologię, leoz wkrótce, pod wpływem wykładów Bernoullego, poświęcił się matematyce, w której w szybkim czasie uczynił tak znakomite postępy, że odrazu niemal stanął w rzędzie uczonych. Gdy Mikołaj i Daniel Bernoullowie wezwani zostali w r. 1725 do Petersburga, do nowo założonej Akademii, obiecali młodemu wówczas, bo zaledwie 18-letniemu E-i, stanowisko w tej instytuoyi. Istotnie, w dwa lata później, po uzyskaniu drugiej nagrody w Akademii paryskiej za pracę konkursową z dziedziny techniki okrętowej, E. udał się (1727 r.) do Petersburga na stanowisko adjunkta klasy matematycznej w Akademii; w trzy lata potem (1733 r.) został tu akademikiem po Jakóbie Hermanie, wezwanym na katedrę profesorską w Bazylei, a następnie w r. 1733 zajął miejsce Daniela Bernoullego, który również do ojczyzny swej powrócił. W roku 1735, w skutek nadwerężenia pracą umysłową, zapadł ciężko na zdrowiu i w chorobie tej utracił prawe oko. W roku 1740 wezwany został przez Fryderyka Ii-go do Akademii nauk w Berlinie, w której zasiadał przez lat 25 jako dyrektor klasy matematycznej. W roku 1766 wezwany ponownie do Akademii nauk w St - Petersburgu, w przejeździć do tego miasta bawił przez 10 dni w Warszawie i był przyjmowany przez Stanisława Augusta. Zaraz po przybyciu do Petersburga poddał się operacyi zdjęcia katarakty, która utworzyła się była na lewem oku; lecz operacya nie udała się i E. został zupełuie niewidomym. Mimo to jednak aż do dnia śmierci, dzięki nadzwyczajnej pamięci i wyobraźni, pracował i tworzył ciągle, zadziwiając uczonych olbrzymią płodnością w najróżnorodniejszych dziedzinach matematyki i jej zastosowań.

Liczba pism, rozpraw i dzieł E-a dochodzi prawie do ośmiuset. Niemal wszystkie dzieła, osobno przez niego wydane, stały się klasycznemi i wywarły wpływ wielki na postęp nauki i dziś jeszcze czytane byó mogą z wielką korzyścią ze względu na bogactwo treści, oryginalność spostrzeżeń i niezrównaną jasność wykładu. Należą do nich między innemi: .Vollständige Anleitung zur Algebra“ (Petersburg 1771, nowe wydanie Lipsk u Réclama); „Introductio in analysïn infinitorum“ (Lozanna 1748); .Institutiones calculi differentials“ (Berlin 1755, wyd. 2-e, sekcya III 1862); .Institutiones calculi integralis“ (Petersburg 1768—1770, wyd. 2-e 1792—94); „Mechanics sive motus scien-tia analytice exposita⁴⁴ (Petersburg 1736); „Theoria motus corporum solidorum sou rigidorum“ (Rostok i Greifswald 1761).

Rozprawy E-a Leonarda ogłoszone przeważnie w pismach akademij berlińskiej, paryskiej i petersburskiej, odnószą się niemal do wszystkich działów nauk matematyczno - fizycznych, a mianowicie w matematyce: do teoryi liczb, do teoryi liczb urojonych, szeregów nieskończonych, ułamków ciągłych, równań algebraicznych, do geometryi elementarnej i do trygonometryi, geometryi analitycznej i geometryi różniczkowej, do rachunku różniczkowego i całkowego, do teoryi równań różniczkowych, do rachunku waryacyjnego, rachunku prawdopodobieństwa; w naukach fizycznych: do mechaniki w ogólności, hydromechaniki, aeromecha-niki, do nauki o machinach i o tarciu, do nauki sprężystości, do akustyki i muzyki, do optyki, do nauki o magnetyzmie. W astronomii, oprócz dzieł

lid

Wr-;

ÜS

i M

S|gl

~Æm

Ul

..-'i

Fig. 204. Euler Leonard.

osobnych (.Theoria motus lunae etc.“ Berlin 1753, .Novae tabulae lunares etc.⁴⁴ Petersburg 1772, .Theoria motuum planetarum et cometarum etc.“ 1747) ogłosił wiele rozpraw z astronomii sferycznej, o teoryi słońca i księżyca, planet i komet. Z dzieł i pism innej treści wymieniamy tu: „Scien-tia navalis etc.“ (Petersburg 1749); .Théorie complète de la construction et de la manoeuvre des vaisseaux" (Petersburg 1773); .Lsttres à une princesse d’Allemagne sur divers sujets de physique et de philosophie" (Petersburg 1768 -72); „Eno-datio quaestionis: utrum materiae facultas cogi-tandi tribui posait nee ne” (1746), .Recherches physiques sur la nature des moindres parties de la matière“ (1776); .Réflexions sur l’espace et le temps“ (1748) etc.

Obok tej budzącej podziw wszechstronności umyBłu należy postawić na równym stopniu twór-

S D.

S. M.

czość Eulera, jego mistrzostwo i biegłość we władaniu narzędziami matematycznemi. W rachunku wyższym i rachunku różnic, podał on mnóstwo nowych metod, twierdzeń i wzorów pierwszorzędnego znaczenia, które na zawsze pozostały w nauce (wzory E-a w rachunku różnic, całki E a, zagadnienie izoperymetryczne, twierdzenie E-a o funkeyaoh jednorodnych, twierdzenie E-a w teoryi powierzchni, rozmaite metody całkowania równań różniczkowych i t. d.); w teoryi liczb wiele ważnyoh twierdzeń i własności liczb całkowitych; w mechanice wydoskonalił metody Newtona (ruch prostoliniowy i krzywoliniowy w przestrzeni pustej i w ośrodku stawia-wiąoym opór, teorya obrotu ciał stałych i t. p.). W fizyce poświęoił pracę krytyczną rozjaśnieniu znanego sporu o mierze sił między zwolennikami Descartes'a i Leibniza; ogłosił ważną rozprawę o uderzaniu się ciał; uzupełnił teoryę wahadła, podaną przez Huygensa; wprowadził do nauki pojęcie spółczynnika tarcia; ulepszył teoryę hydrodynamiki i jej ważniejszych zastosowań; podał rozwiązanie matematyczne zagadnienia o strunach dźwięczących; poddał rozważaniu matematycznemu rozchodzenie się dźwięku, oraz przyczynki do teoryi fizycznej muzyki, które w naszych czasach wydoskonalił Helmholtz (ob.); wzbogacił optykę wielu twierdzeniami, odnoszącemi się do teoryi soczewki, teoryi załamania światła w atmosferze, aberracyi światła i t. d.; jako zwolennik hypotezy undulaoyjnej rozwinął teoryę barw w tej hypote-zie i t. d. W astronomii sferycznej uprościł wiele metod i sposoby stosowania wzorów trygonometrycznych; w astronomii teoretycznej wydoskonalił metody obliczania orbit na podstawie spo strzeżeń ^przygotował niejako grunt do klasycznych badań Gaussa (ob.); udoskonalił metody w teoryi ruchu księżyca do takiego stopnia, że na tej podstawie Thobias Mayer ułożył Bławne swe tablice księżycowe i t. d.

Euler Karol, nauczyciel gimnastyki i pisarz (* 1828 w Kirchbollebacb, w obwodzie regenoyj-nym Trewirskim), studyował w Berlinie i Getyndze biBtoryę i filologię, od r. 1854 do 1860 był nauczycielem w Schulphorta, potem oddał się całkowicie gimnastyce, jako nauczyciel cywilny w centralnym królewskim instytucie gimnastycznym w Berlinie; w roku 1877 został kierownikiem związanych z rzeczonym instytutem Bzkół, kształcących nauczycieli gimnastyki, a od r. 1880 prowadzi urządzone przez państwo kursa nauczycielek gimnastyki. Z pism jego wymieniamy: „Verordnungen und amtliohe Bekanntmachungen, das Turnwesen in Preussen betreffend* (wespół z Eck-lerem, Lipsk 1869); „Lehrbuch der Schwimmenkunst“ (z Klugiem, Berlin 1870); „Kleines Lehrbuch der Schwimmenkunst* (tamże 1891); „Turngeräte und Turnemrichtungen“ (z Klugem, t-źe 1862); „Die Geschichte des Turnunterrichts” (w Kehra „Geschichte der Methodik“, wyd. 2-e, Gota 1891) i in. Od r. 1882 wydaje wespół z Ecklerem „Monatschrift für Turnwesen“, a w r. 1893 rozpoczął wydawnictwo Podręcznej Encyklopedyi gimnastyki ogólnej. — Starszy tegoż imienia i nazwiska nau-

czyciel gimnastyki (* 1809 r. w Trewirze — f 1882 w Brukselli), uprawiał zawód swój od r. 1837 we Wrocławiu, Gdańsku, Królewcu, Kolonii, Badenie, Luksemburgu, od 1878 w Hollandyi, od 1860 aż do końca życia w Brukselli. Napisał pomiędzy innemi: „Deutsche Turnkunst“ (Gdańsk 1840); „Ueber die Nothwendigkeit und die Art der Organisation des Militärturnwesens" (Kolonia 1845); „Die Aufnahme des Turnens durch den Staat“ (Karlsruhe 1847).    *

Etilirna Risao., Wieżyczka. Rodzaj to ślimaków brzuchopełzów (Gastropoda), należący do rzędu przodoskrzelnych (Prosobranchiata), do rodziny zaś Piramidówek (Pyramidellidae). Oczy ma u podstawy rożków szydełkowatych, muszlę zaś por celanowo - białą w kształcie wieżyczki; otwór jej owalny, w górze zaostrzony. Rodzaj to drobnych morskich ślimaków, niezmiernie bogaty w gatunki. Rozróżniono około 90, żyjących obecnie, i mnóstwo gatunków kopalnych w formacyach: węglowej i trzeciorzędowych. W morzach europejskich najpospolitsze są: E. polita: skorupkę ma gładką, błyszczącą jak kość słoniowa, skręooną podługo-wato, z ostrym końcem. Od 16 — 18 skrętów; wysokość około 2 cm., szerokość 5 mm. E. subu-lata, mniejsza od poprzedniej: skorupka błyszcząca, gładka, żółtawo - biała, zwykle z 2—3 przepaskami ciemnemi.

Etllogia, z greckiego, znaczy modlitwę, poświęcenie, pobłogosławienie; wyraz ten niekiedy używany był u Ojców św., równie jak wyrazEucharystya, na oznaczenie Najśw. Sakramentu (Cyril. Alex. „Epist. ad Nestor.“), ale zwyczajnie służył na oznaczenie c h 1 e b a o-fi ar ne go, pozostałego od użycia do konsekra-cyi, a poświęcanego po Mszy św., zamiast Eu-charystyi (vicarius s. oommunionis, a vu Scopov) rozdawanego tym, którzy nie przyjmowali Najśw. Sakramentu. Użycie E-i po IV w. powszechnie jest znane. Po zgromadzeniach zakonnych i w ogólności duchownym takowe E-e, nawet w refektarzach, ozęsto rozdzielano; wiernym zaś w kościele łacińskim tylko w niedziele i święta uroczyste, u Greków codzień. Miano je jakoby za rodzaj komunii duchownej; dla tego też wymagano od przyjmujących odpowiedniego usposobienia duszy. U Greków naczczo, pokornie i nabożnie z rąk kapłana przyjmowano i pożywano w kościele (uroczyste E e). albo też nieobecnym, godnym, rozsyłano, na znak miłości i zjednoczenia chrześciańskiego (E-e prywatne). Początkowo roz syłano w tym celu Eucharystyę, będącą już nie tylko znakiem, ale najsilniejszym tej jednośoi czynnikiem; z powoda jednak nadużyć rozsyłanie Eucharystyi i zostało surowo wzbronione (Conc. laod. 372, c. 14. C. tolet. I, c. 14), a ua jej miejsce zastępczo posyłano E-e, chleby błogosławione. Osobom wyższym posyłano inne dary pod pozorem E-i. Tak np. biskup konstantynopolski, po objęciu swej stolicy, zwykł był cesarzowi posyłać chleby złote. Flawian, że tego nie uczynił, lecz posłał zwykłe E e Teodozyuszowi II (r. 447), pozostawał w niełasce u dworu (T h e o p h a n. Chronogr. ad. an. 5940).

Eulogiusz ŚW. » Korduby, kapłan, odznaczał się tak wielką żarliwością we wzmacnianiu na duchu prześladowanych chrześoian, iż po śmierci arcybiskupa toledańskiego, Wistremira (858 r.), biskupi wybrali go na jego następcę, ale przed konsekracyą poniósł śmierć męczeńską podczas prześladowania chrześcian przez Saracenów pod panowaniem Abderrarnana Il-go r. 859 Napisał on trzy księgi o prześladowaniu chrześcian; „Apologeticum S. S. Martyrum*; „Documentum Martyrii, s. Adoratio ads martyrium*; „Epistolaê* (jedne i drugie w więzieniu). Wszystkie pisma E-a wydał Morales p. t. „S. Eulogii opera omnia ex Petri Poncii LeoniB recensione cum notis“

». M.

K. J.

Eulytin Breithaupt, Blend » bizmutowa (mineral.). Minerał układu foremnego społowio-nego; kryształy zwykłe ikositetraedry, czyli czworościaoy piramidalne, prawe lub lewe, Często oba w równowadze; w kombinaoyach występują podrzędnie tetraedr i sześcian. Kryształy bardzo drobne, często o ściankach wypukłych, pojedyńoae lub w małe i kuliste grupy zrosłe. częste bliźniaki. Odłam muszlowy; c. wł. 6.106; tw. 4.5-5; barwy brunatnej w różne odcienie, uiekLdy czarnej; blask dyamentowy; przezroczysty lub przeświecający. Rozbiory jego dają: 80.6 do 82.2 tlenniku bizmutu i 15.9 do 16.2 krzemionki, a nadto nieco fosforanu tlenniku żelaza; jest to więc przeważnie krzemian bizmutu obojętny:

K. J.

E-e niekiedy nosiły nazwę kościoła, w którym były święcone: tak u Grzegorza Turon, czytamy o euiogiach św. Marcina, u św. Grzegorza W. o euiogiach św. Marka (aleksandryjskich). Dziś niejaki ślad tego znaku wzajemnej życzliwości i połączenia duchownego pozostał w rozsyłaniu w adwencie przez proboszczów parafianom i przez przyjaciół nawzajem kolendy, czyli opłatków, z których robi Bię hostye do Mszy św. (Ob. „Obrzędy kość.” Łunkiewicza str. 17, Rzymskiego 305). U prawosławnych te E e z grecka pros-firkami się zowią. U Ojców św. częstokroć brane w znaozeniu Eucharysiyi, t. j. komunikantów, u nich zwanych eulogiami, choć ściśle E-e są tylko symbolem i figurą chleba eucharystycznego. Ob. Guillois „Wykł. wiary*, ed. 2, IV, 246. ks. 8. J. w „Encykl. Kość.“.

Eulogiusz ŚW., biskup Edessy w Mezopotamii, za niechęć swą przeciwko stronnikom cesarza a-ryaûskiego, Walensa, wygnany przez prefekta pre* toryum do miasta Antinum na pograniczu górnego Egiptu i dolnej Tebaidy, zamknął się w celi i przepędzał dnie i noce na modlitwie. Po śmierci Walensa r. 379 powrócił do Edessy i wyświęcony został na biskupa przez św. Euzebiusza.    *

Eulogiusz ŚW., patryarcha aleksandryjski, żarliwy obrońca prymatu Stolicy Apostolskiej, wysoko ceniony przez Grzegorza I-go. W pismach swych walczył dzielnie przeciwko Nestoryanom i Euty-ehianom, broniąc nauki o dwóch naturach w Chrystusie. Napisał oprócz tego kommet tarz przeciwko Saweryanom, Teodozyanom, Kainitom i Aksfalom, i jedenaście mów w obronie soboru chalcedońskiego i papieża Leona. Pisał także przeciwko Agnoetom, a żarliwie i z dobrym skutkiem pracował nad podniesieniem z upadku kościoła aleksandryjskiego. Umarł 608, czy też 605 r.    *

(1574 r.); wyszły też w Patrologii Migue’a (Tom CXV).

Eulophus Geoffr., Pupiszka Jar. Wiechońka Now., Rodzaj owadów z rzędu błonkoskrzydłych (Hymenoptera), z rodziny Chalcydidów. Wy-różaia się spłaszczonym odwłokiem. Gatunki jej są bardzo liczne. Najpospolitszy u nas E, xan-łhopus Nees.: ma kształt muszki błyszczącej, ciemno - brunatnej; długość jej wynoßi 1 mm. Jako larwa żyje ona pasorzytnie w poczwarkach Barczatki (Gastropacha pini), motyla z rodziny Prządek (Bombyddae). To też, włożywszy poczwarkę barczatkę do pudełeczka i wystawiwszy je na słońce, bardzo często po kilku dniach w pudełeczku zamiast motyla znajdziemy rój muszek drobnych. Nie są to muszki, bo mają po 4 y skrzydełka. Są to wiechońki w stanie doskonałego owadu. Inne gatunki tego rodzaju lęgną się w innych poczwarkaoh motylowych.

Eulysit (geolog.). Skała złożona, będąca skupieniem oliwinu w przeważnej ilości, zielonego augitu i brunatno - czerwonego granatu, występująca w Tunaberg w Szweoyi. Na szczególną u-wagę zasługuje ta okoliczność, że oliwiu ten zawiera tylko 2.4 do 3.4 magnezyi, za to 53 do 56 tlenku żelaza i 8 do 9 tlenku manganu, jest zatem odmianą oliwinu najbogatszą w żelazo.

Bi₄Si₃0,₂ albo Bi₄(Si0₄)₃.

Pod dmuchawką stapia się łatwo, ze wzburzeniem, w perłę brunatną; z sodą daje guzik bizmutowy, z solą fosforową skielet krzemionki; kwas solny go rózkłada z wydzieleniem krzemionki galaretowatej. Znajduje się w Schneefcêrgu i Johanngeor-genstadzie.

EumaioS, wierny pasterz trzody chlewnej 0-dysseusza, jedna z najsympatyczniejszych postaci w Odyssei Homera, jakkolwiek odgrywa w niej rolę podrzędną. Był on synem Ktezyosa, króla wyspy Syryi, lecz w dzieciństwie porwany został przez niewolnicę fenicką, a następnie sprzedany przez rozbójników królowi Itaki, Laertesowi, który powierzył mu swe stada. Gdy Odysseusz po 20-stu latach nieobecnośoi powrócił do ojczystej Itaki i, przebrany za żebraka, przyszedł do E a, prosząc go o przytułek, E., nie domyślając się, że ma przed sobą drogiego mu pana, serdecznie jednak przyjmuje w swym domu mniemanego żebraka, uskarża się na niecne czyny zalotników Penelopy, a opłakuje rzewnie śmierć Odyssensza, po którym tęskni więcej, aniżeli po ojcu i matce, i którego imię nawet podczas nieobecności z czcią największą wymawia. Odysseusz długi czas nie daje się poznać E-owi, tylko uspakaja go wiadomością, że pan jego nie umarł i że wkrótce do domu powróci. Potem E. odprowadza Odysseusza do królewskiego pałacu i mocno boleje, gdy gość jego doznaje zniewag od przechodniów i zuchwa-

J. U.

opracował Wiliach, r. 1875).

Eumenejo. Uroczystości, ustanowione przez mieszkańców m. Sardes po zwycięstwie Eumenesa od-niesionem nad Galatami w r. 188 przed n. erą. Wspomina o nich napis z wyspy Eginy, oraz dekret Delfijczyków w odpowiedzi na poselstwo przybyłe z Sardes. Wcielone do wii lkich igrzysk narodowych Grecyi, E. miały w swym programie konkursy muzyczne i gimniczne, na których wieńce rozdawano zwycięzcom (Le Bas „lies de la

K. K.

S. M.

łych zalotników. Dopiero, gdy po uczcie w pałacu królewskim OdysseuBz, postanowiwszy ukarać gachów, pustoszących dom jego, dał się poznać E-owi, ten rzuoił się w objęcia panu swemu, ze łzami w oczach przez długi czaB całował jego głowę i barki, nie będąc zdolnym z radości słowa jednego wymówić. Pan również, według poematu, ucałował głowę i ręce sługi wiernego. Później E. dzielnie pomagał Odysseuszowi w mordowaniu zalotników. Homer nadaje E-owi epitety, jakiemi zwykle obdarza królów, t. j. „boski* i „przewódz-ca mężów*. Imię E a przeszło i do literatur nowożytnych, jako synonim wiernego Bługi, całą duszą oddaoego panu.

Eumelos, poeta epicki z Koryntu (około r. 750 przed n. Chr.), utwórz)ł poemat Corinthioa, którego prozaiczne opracowanie widział jeszcze Pauzaniasz; następnie Europia, legendy o Euro pie i założeniu Teb; dalej: Bugonia, Titanoma-chia, i inne. Zbiór drobnych ułamków wydał Markscheffel „Hesiodi, Eumeli... fragmenta*, 1840 r.— Por. Kinkel „Epic, graec. fragm.“ (I, str. 185;

K. K.

Grèce* 1868 r. I 40).

Eumenes Fahr. Kopułka Wrześ., Osa garncarska Ślusarski. Rodzaj owadów, należący do rodziny os (Vespidae), do grupy t. zw. os garncarskich, to jest tych, które z gliny lepią sobie mieszkania, do żyjących zaś samotnie (Solitariae). Kopułka górne szczęki ma długie bardzo, wąz-kie, prawie trój kanciaste, ząbkowane niewyraźoie. Z 80-ciu poznanych gatunków tego owadu jeden tylko należy do naszej fauny, opisany przez Ślo-sarskiego we „Wszechświecie*: E. pomiformis. Czarna to osa, pokryta centkami źółtemi złocisto; nogi zaś ma barwy pomarańczowej; długość jej wynosi około 14 mm. Od lipca do października dość pospolita na kwiatach. Buduje sobie z gliny w murach i w szparach pomiędzy balami budynków jednokomorowe, małe, kuliste komórki, w kształcie jabłuszek, — zamknięte, z chropowatą powierzchnią.

Eumenes z Kardyi, rządzca Kappadocyi i Pa-flagonii z czasów Dyadoehów (* 361—f 316). Był narodowości greckiej; miasto jego rodzinne, Kardya, leżało na zachodnim brzegu Ch9rsunezu Trackiego. Dzięki stosunkom, jakie łączyły ojca jego, Hieronima, z Filipem II Macedońskim, zoBtał E. w 20-m roku życia sekretarzem tego króla. Aleksandrowi W. towarzyszył w wyprawie do Azyi, kreśląc dzień nik wypadków p. t. ’ Ecpep,spŁ§eę ’AXs£dv5poo. Do wodził również oddziałem wojska, zwanym hetery ą. Jak wy soko cenił Aleksander E a, widać stąd, że ożenił go z Artonisą, siostrą żony swej, Barsyny.

Rolę polityczną odegrał E. dopiero po śmierci Aleksandra (323). Pragnął utrzymania całości monarchii i dla tego był wiernym obrońcą rodziny królewskiej. Regent państwa, Perdykkas, mianował E a satrapą Kappadocyi i Paflagonii, które wszakże należało dopiero zdobyć. Wynikła stąd wojna dała powód do zatargu pomiędzy Perdykkasem i E-em z jednej strony, a rządzcami Prygii Wielkiej i Małej, Antygonom i Leonnatesem, z drugiej. Perdykkas polecił tym ostatnim, aby pomogli E-owi w zdobyoiu przeznaczonej mu satrapii. Antygon nie usłuchał tego rozkazu; Leonnates przybył wprawdzie do obozu E a, wkrótce wszakże, za namową Hekateusza, tyrana Kardyi, powziął ambitny plan ożenienia się z siostrą Aleksandra W., Kleopatrą, obalenia Antypatra, namiestnika Maoedonii i Greoyi, wreszcie zagarnięcia tych prowincyj w,swe ręce, z czego zwierzył się E-owi. Ten udawał, że to pochwala, następnie wszakże wymknął się w nocy z obozu i z małym orszakiem, ale znaczną summą pieniędzy (5 000 talentów złota), udał się do Perdykkasa, aby mu odkryć zamiary Leonnatesa. Perdykkas pośpieszył z wojskiem do Kappadocyi (322) i zajął się przedewszystkiem podbiciem tego kraju dla E a. W morderczej bitwie, w której zginęło 4 000 Kappadocyan, a 6 000 dostało się do niewoli, władzca Kappadocyi, stary, dzielny Aryar-tes, został zwyciężony, a następnie ukrzyżowany wraz z rodziną. Zapewniwszy E-owi rządy Kappa docyi, postanowił Perdykkas ukarać nieposłusznych namiestników. W tym ozasie Leonnates zginął w bitwie z Grekami, przeciwko którym wyruszył wprawdzie na wezwanie Antypatra, ale z zamiarem przeprowadzenia swych ambitnych planów. Perdykkas mógł więo z całą energią zwrócić się przeciwko Antygenowi. Ale po stronie ostatniego stanęli Autypater i Ptolemeusz, władzca Egiptu. Walkę z Antypatrem i Antygonom powierzył Perdykkas E owi, którego zamianował namiestnikiem całej Azyi Mniejszej na północ od gór Taurus, sam zaś pośpieszył do Egiptu. E. w walce z przeciwnikami okazał niezwykłą pomysłowość i świetny talent wojenny. Trudność jego położenia polegała na tern, że Macedończycy, stanowiący znaczną część jego wojska, niechętnie ulegali mu, jako Grekowi; nieraz też szkodziła mu zdrada i wreszcie doprowadziła do zguby. Zaraz na poozątku wojny zdradziły załogi, któremi poobsadzał twierdze nad brzegiem Hellespontu, i Autypater wraz z zięciem swym i współrządzcą, Kraterem, wkroczył do Azyi. Zaraz też i Neoptolemos, satrapa Armenii, przeszedł na ich stronę. E. pobił go na głowę i odrzucił ponętne propozycye Antypatra. Wówczas Antypater posunął się ku Cylicyi dla zagrodzenia drogi Perdykkasowi, Krater zaś skierował się do Kappadocyi przeciwko E-owi. Kraterowi towarzyszył Neoptolemos, który, po doznanej klęsce, Bzukał schronienia w obozie sprzymierzeńców. E. zwyciężył ich w krwawej bitwie (321), w której polegli Krater i Neoptolemos; ten drugi w pojedynku z E-em. Tragicznym momentem w tej bitwie było to, że Krater był serdecznym przyjacielem E-a. Wyprawił mu też E. wspaniały pogrzeb. Tymoza*

R. S.

K S.

sem Perdykkas zginął w Egipcie pod ciosami zbuntowanych żołnierzy. Giy regentem został Antypa-ter (321 r.), nastąpił nowy podział namiestnictw w Triparadisu8 (321), na mocy którego pozbawiano E-a Kappadooyi na rzecz Nikanora. Antygon został upoważniony do wykonania decyzyi. W sku tek zdrady jednego ze swych dowódzców, Apollc-nidesa, przegrał E. bitwę z Antygenem pod Orkynia (320). Wojsko jego rozproszyło się lub przeszło na stronę zwycięzcy i E. z kilkuset jeźdźcami zamknął się w niedostępnej twierdzy górskiej Nora (w połnd. Kappadocyi), i wytrzymał oblężenie przeszło pół roku. Tymczasem położenie rzeczy zmieniło się w skutek śmieroi Autypatra, który regencyę państwa przekazał Polispórchontowi. Prze ciwko temu rozrządzeniu powstał Kassander, syn Antypatra, podburzająo przeciwko Polysperchontowi Antygona i Ptolemeusza. Teraz Antygon i Poli-sperchon starali się pozyskać E-a, każdy dla siebie. E. przyjął pozornie warunki Antygona, ale, uzyskawszy od niego zdjęcie oblężenia, śpiesznie opuśoił Norę, zgromadził swych dawnych żołnierzy i otwarcie stanął po stronie Polisperchonta i rodziny królewskiej, o której Antygon, dążący do samodzielnego panowania w Azyi, wcale w swych układach nie był wspominał. Polisperehon mianował E-a naczelnym wodzem na całą Azyę. Stosownie do tego urzędu, E. pośpieszył do Cylicyi, aby objąć dowództwo nad gwardyą macedońską, czyli t. zw. argyraspidami, którzy pod wodzą Antygenesa i Teutamasa strzegli w twierdzy Kyinda skarbów, przywiezionych z Suzy i przeznaczonych na gotującą Bię wojnę. Zauważywszy, że ci niechętnie mu ulegają, potrafił ich zjednać za pomocą rozmaitych ceremonij, mających okazać, że właściwym dowódzcą jest duch zmarłego Aleksandra W. E. za-jąwszy Fenioyę, myślał o przeprawieniu się morzem do Enropy, ale przeszkodził mu w tern Antygon. Wówczas przez Syryę uda! się do Suzya-ny dla połączenia się z Peucestesem, satrapą Per-syi, i kilku innymi sprzymierzonymi rządzcami prowincyj wschodnich. Aby zapewnić sobie wierność satrapów, pożyczył u nich znacznych summ, wiedząc, że nie opuszczą jego sprawy, dopóki im ich nie zwróci. Z Antygonom stoczył Eumenes korzystną potyczkę nad rzeką Kopratas (niedaleko Suzy), a następnie dwie nierozstrzygnięte bitwy w krainach Gabiene i Gadamarta. W drugiej z nich Antygon zabrał należące do argyraspidów bagaże, oraz ich żony idzieci. Aby je odzyskać, zgodzili się gwardziści stosownie do propozycyi Autygona, wydać mu E-a; Antygon, po pewnem wahaniu się, skazał go na śmierć głodową. Dwa dni nie dawano mu pożywienia, trzeciego zaś go zamordowano (316 r.). E. zginął w 45-m r. życia.—Biografię E-a napisali Cornelius Nepos i Plutarch.—Por. J. G. Droysen „Geschichte des Hellenismus”.

Eumenes I, władzca Pergamu (263 — 241 przed Cbr.), synowiec i następca bezdzietnego Pilotera, założyciela państwa Pergameńskiego. Toczył wojnę z królem Syryi, Antyochem I So terem (ob.), którego zwyciężył w bitwie pod Sardami. Dzięki temu zwycięstwu, przyłączył do Pergamu wybrzeże pomiędzy miastami Elaia i Adramyttion. Znany jest również jako opiekun nauk i sztuk pięknych. Następcą jego był Attal I (ob.), który zaczął używać tytułu królewskiego.

Eumenes II, król Pergamu (197 — 159 przed Chr,), syn i następca Attala I. Głównym wypadkiem jego panowania jest znaczne rozszerzenie granic państwa, dzięki Rzymianom, którym zasłużył się w walce ich z Antyochem III Wielkim, królem Syryi. Ponieważ Rzymianie, przed podbiciem Macedonii i Grecyi, nie pragnęli zdobyczy w Azyi, odstąpili mu więc (189 r ) większą część odebranych od Antyooha posiadłości. W Azyi otrzymał E. Frygię nad Hellespoutem, Lidyę, północną część Karyi do rzeki Meandru z miastami: Tralles i Magnezyą, Frygię Wielką, Likaonię wraz z częścią Cylicyi, Miliadę (pomiędzy Frygią i Li-cyą) i port Tölminos; w Europie zaś—Chersones Tracki wraz z Lizymachią. E. prowadził także wojny a Prusyasem, królem Bitynii, którego wspierał radą Hannibal (183), i z Farnacesem I, królem Pontu. Ten podburzył podległych mu Galatów, ale Eumenes powstanie ich stłumił. W wojnie z Perseuszem, królem Macedońskim, E. oddał również wsźne usługi Rzymianom. Przybywszy osobiście do Rzymu (172) ze skargami na Perseusza, dał im upragniony pozór do rozpoczęcia z nim wojny. Powracając a Rzymu, E, został napadnięty pod Delfami i niebezpiecznie raniony kamieniami, w skutek czego dłuższy czas leczył się na w. Eginie. Podobno napastnicy byli nasłani przez Perseusza. W Azyi rozeszła się wieść, że E. zginął, i brat jego, Attal, zamyślał już zająć tron i ożenić się z jego żoną, Stratoniką. Ten ostatni zamiar podobno nawet doprowadził do skutku (Por. Köpp „Rheinisches Museum“ XLVIII, str. 154), W drugim roku wojny z Perseuszem (170), E., obawiając się, aby Rzymianie, przez podbicie Macedonii, nie zostali jego sąsiadami, rozpoczął z nim układy, proponując mu pośrednictwo w zawarciu pokoju za wynagrodzenie pieniężne. Układy rozbiły się o skąpstwo Perseusza, który nie zgodził się na żądaną przez E a summę. Rzymianie dowiedzieli się o tych układach i odtąd zaczęli okazywać E-owi swą niełaskę. Namawiali, chociaż bezskutecznie, brata jego, Attala, aby żądał podziału państwa i władzy królewskiej nad Bwoją częścią. E. pośpieszył do Rzymu dla usprawiedliwienia się, ale w Brundisium zawiadomiono go, że, na mocy uchwały senatu, wstęp królom do Rzymu jest wzbroniony. Nadto senat podburzył przeciwko E-owi Galatów, ale król potrafił ich poskromić. Prusias, naśladując postępowanie E-a względem Perseusza, zaczął zanosić na E-a skargi do Rzymu o gwałty, o nieprzestrzeganie uchwał senatn i łączenie się z Antyochem Epifanesem. Attaiowi, którego E posłał był do Rzymu w celu pojednania się z senatem, oddawano tendencyjnie królewskie honory, aby tern sprawić przykrość E-owi. Do nawiązania dawnych stosunków nie mieli Rzymianie ochoty. Z tak trudnego położenia wybawiła E-a śmierć (159 r.). E. popierał gorliwie nauki i sztuki. Pomnożył znacznie założoną przez ojca w Pergamie

bibliotekę. Na pamiątkę zwycięstwa nad Galatami wzniósł na cześć Ateny i Zeusa wspaniały ołtarz, z fryzem, wyobrażającym walkę bogów z Gigantami. Fryz ten, odnaleziony przez Karola Human-na, przechowuje się obecnie w Muzeum berliń-skiem. Po E ie panował biat jego, Attal II.—Por. Meischke „Symbolae ad Eumenis régis histo-riam“ (Lipsk 1892); „Der Giganteufries zu Pergamon, herausg. von der Generalverwaltung der K.

R. S.

S. M.

(Halla 1885).

Museen“ (Berlin 1887).

Eumenia. Rodzaj to robaków z typu pier-ściennic, z gromady sutoszczetych (Polychaeta), zaliczany obecnie wraz z rodzajem Scalibregma do rodziny Scalibregmidae, zresztą w systematyce nie ma jeszcze miejsca dostatecznie ustalonego. Ciało ma walcowate, złożone z segmentów, z których każdy składa się z 3 — 4 obrączek i zaopatrzony jest dwoma wyrostkami kończynowemi, 3 zaś do 4 szczecinek widlastych osadzonych w nóżkach, są główną cechą tego rodzaju. Są to drobne żyjątka, mające krew czerwoną. E. crassa Oersted, żyje w ra. Północnem; skrzelowe gałązki osadzone są u niego na sześciu przednich segmentach. Inny gatunek E. superstes, którego osobliwa anatomia i fizyologia zbadane zostały przez A. Girarda, rozmnożony jóst bardzo w cieśninie Kaletań-skiej. Jest to mały robaczek ciemno - czerwonej barwy, 15 — 20 mm. długości. Ciało jego złożone jest z 40 Begmentów, z których 14 przednich tworzą część bardziej rozrosłą. Każdy zaś segment złożony z 4 obrączek.

Eumenidy, ob. Furye.

Eumenius, mówca rzymski, urodził się w m. gallijskiem Augustodunum w r. 250, umarł w roku 311 po Chr. Dziad jego Glaukos, Ateńczyk rodem, był nauczycielem wymowy w Rzymie, a następnie w Augustodunum. E. przeniósł się stąd do Rzymu i tam został nauczycielem, a później sekretarzem prywatnym (magiBter sacrae memoriae) Kon-staneyusza Chlorusa, któremu towarzyszył w wyprawach wojennych. Ostatnie lata życia spędził w mieście rodzinnem, ponieważ Konstancyusz, pragnąc przywrócić dawną świetność szkołom retoryki w Augustodunum, odnowił je i postawił na ich czele E sa, który na ten cel ofiarował wspaniałomyślnie połowę swej rocznej płacy. E-sa zaliczają do panegirystów łacińskich i przypisują mu następne doszłe do nas mowy: 1) „Oratio pro instaurandis scholis“, dotycząca przywrócenia szkół w Augustodunum, a wygłoszona w roku 297; 2) „Panegyricus Constantio Caesari dietus“—w tym samym roku z powodu podbicia przez K. Brytanii; 3) „Gratiarum actio Constantino Augusto Flaviônsium nomine“, wygłoszona w roku 311, a wyrażająca wdzięczność mieszkańców Augustodunum za zwolnienie od podatków; 4) „Panegyricus Constantino“, wygłoszony w Trewirze w rocznicę założenia tego miasta. Mowy te odznaczają się wytwornym językiem i umiarkowaniem w pochwałach, z wyjątkiem ostatniego panegiryku, zawierającego przesadne pochlebstwa, co zniewoliło niektórych uczonych do przypuszczenia, iż nie napisał go E.— Wszystkie te utwory znajdują się w zbiorze „Duo-decim panegyrici veterss“; najlepsze wydanie tych panegiryków jest Bährensa (Lipsk 1874). —B. Killian „Der Panegyrist Eumenius“ (Münnerstadt, 1869); S. Brandt „Eumenius und die ihm zugeschriebeuen Rêlen“ (Freiburg 1882); H. Sachs „De IV pane-

gyricis qui ab Eumenio soripti esse dicuntur“

j. u.

Emnetrya (z grec.), stosunek, proporcya, stąd eumetrycany, według miary, według pro-porcyi dokonany, pro por oy onalny.

Eumolpidzi (Eumolpidai). Rodzina kapłańska z Eteuzy, pochodząca od Eumolpa, dziedzicznie przeznaczona do obsługiwania Demetery. Według podania, Eumolpos jest to król Eleuzy, miejscowy lub przybyły z Traeyi, a Atenami, wyobraźauemi przez Erechteusa (ob.) prowadzący wielką walkę, z której wynikła ścisła jedność obu miast, polityczna i religijna. Raz podają go za syna, lub wyebowańca, śpiewaka Mu-zeusa; to znowu, w samej Eleuzie uchodzi za krajowca, ojcem mając Poseidona, matką Chionę, córkę Boreasza i nimfy Orytyi; niektórzy zasię mienią go synem Ceryksa, innego bohatera eleu-zyjskiego, przodka rodu Ceryksów, dzielącego z E-mi kapłaństwo Demetery. Ale podług tradycyi najbardziej upowszechnionej, Ceryks jest jego synem, tak, iż Eumolp staje się ostatecznie jedynym przodkiem, który od samego początku z ręki Demetery otrzymuje kierunek i straż nad świętemi tajemnicami. W każdym razie rody Ceryksów i Eumolpidów ściś e łączą się z sobą, jako słudzy bóstw eleuzyiskich. Hymn Homeryczny wymienia Eumolpa, wspólnie z Tryptolemem, Dyokle em i Celeusem, w aławnym ustępie, gdzie poeta ukazuje boginię, ustanawiającą swój kult i głoszącą doskonałość swyoh tajemnic („Hymu do Demetry“ 473 naBt., przytoczony przez Pauzan. II, 14, 3). W chronologicznem wymienieniu eponimicznych bohaterów Attyki, marmury Paryjskie dają Eumolpa za następcę Erechteusa, z tą uwagą, że ou pierwszy objawił tajemnice w Eleuzie i zapoznał z pieśniami ojca swego, Muzajosa („Corp. inscr. graec.“ II, str. 300). Od Suidasa zaś dowiadujemy się, że doznawał kultu, przynajmniej ze strony potomków, E ów i Ceryksów.

Imię jego oraz imię rodowe, etymologicznie zestawiają się z so ^XusaO-ai (pięknie śpiewać); zatem E. (tak samo jak Homerydzi), nasuwają na myśl tych pierwotnych piewców—wieszczów, którzy, jako wtajemniczeni w rzeczy boskie, uspo-łeozniali ludy. W czasach już historycznych, wciąż E. usprawiedliwiają swe miano tem, że sprawa ich główna podczas święcenia tajemnic polega na dodawaniu im blasku śpiewem harmonijnym. Pau-zaniańz napomyka o pewnym rodzaju poezyi, zwanym Eumolpia, którego początek ma Bię odnosić do Muzajosa, i do tego też rodzaju czyni al-luzyę kronika Parjjska (Pauz X, 5, 6.—„Corp. inscr. graec.“ 2374). Nauka śpiewu liturgicznego, nawet za cesarstwa Rzymskiego stanowi dziedziczną właściwość E-ów. Oni-to, łącznie z Ceryksa-mi, przewodniczą, wtajemniczanie; przechowują formuły liturgiczne używane przy obrzędach; oni są

K. K.

brunatne;

biet.

ich tytułowymi tł6maczami (i£if]Yï]i:a(): dziedziczne zaś znamin tej funkoyi wynika z wyrażenia: èÉ'ïjYYj'rijç è£ Eo^oXtüiôwv, napotykanego zarówno w tekstach, jako i napisach.

E. nadto, wspólnie z Ceryksami, należą do zarządu materyalnemi sprawami kultn Eleuzyjskiego; prawem dziedzictwa zaliozają się oni do grona epimeletów (ob.) tajemnic. Jeden ozłmek rodu należał zawsze do składu, pod przewodnictwem ar-ohonta - króla, sądzącego spory i sprawy dyscyplinarne z zakresu świątyni. Innymi sędziami są dwaj obywatele ateńscy, wybrani przez lud, tudzież jeden ozłonek rodu Ceryksów. Przed tym trybunałem składano ooroczuie raohunki, zapewne po wielkiem święcie tajemnic; a odpowiedzialność oiążyła solidarnie na rodach kapłańskich (Esohines „Ctesiph.* 18, wyraża się co do tego:.... „oó p.ovov lS(a aXka xal xotvfj ta yśvY)‘).

Zdaje się, iż do ozasów Póry kiesa E. władzę sądową wykonywali tylko w zakresie drobnych wykroczeń i regulowania zatargów finansowych z okazyi kultu. Od Peryklesa zaś trybunał, w którego skład oni wchodzą, sądzi też sprawy o bezbożność (Lys. „Contra Andoo.“ VI, 10). Prawo Dyopita „rcepi t&v p.oar/jpuov*, nakazujące szanować wyroki dwóch bogiń, stosowane było przez trybunał, w którym zasiadali E (Bergk „Reliq, comoe. att. ant.“ 171; — por. wiersz 376 Os Arystof.). Najdotykalniejszym tego dowodem jest oskarżenie o bezbożność Alcybiadesa, a następnie jego rehabi-litaoya, pod przymusem ludu dokonana z udziałem kapłanów Eleuzyjskich (ob. Plut. „Alcyb.“ 22.— Dyodor Syo. XIII, 69, 2).—E. wciąż jeszcne, jako Członkowie sądu w sprawach o bezbożność, figurują w dokumentach po Aleksandrze W.; ułamek nieznanego pisarza, zapewne Eliana (ob. Ael. „Fragm.* wyd. Didota), „przewrotną i zniewieśoia-łą mądrość nauczań filozoficznych“ (prawdopodobnie epikurejskich), przeciwstawia błogosławionym (tà aepivà), zasadom E-ów, Ceryksów i innych rodów kapłańskich, przyjazoych bogom. Jeżali przeoieź znaczenie E-ów, jako sędziów, z czasem maleje, za to powaga ich, jako tłómaczów religii Eleuzyjskiej, aż po panowanie Rzymian pozostaje niewzruszoną. Tacyt (Hist. IV, 83) oznajmia nam, że Ptolemeusz Soter, zamierzając zjednoczyć reli-gię greoką z egipską, sprowadził do Aleksandryi niejakiego Tymoteusza z Aten, kapłana eleuzyjskiego z rodu E-ów, by mu w tern przedsięwzięciu pomagał. Wobec króla i kapłanów egipskich, Tymoteusz spełniał dziedziczny swój urząd świętego egzegety (wyraz ten oddaje Tacyt przez a n t i s t e s). — Ob. Eleuzyjskie tajemnice.

Emnolpus Kugel. Szczerotka Now. Rodzaj to owadów chrząszczowatycb z rodziny s ł o t k ó w (Ghrysomelidae), pokrewnej Kozioro-gom, do której też należy sławny chrząszczyk Kolorado (Doryphora decemlineata), niszczyoiel kartofli. Szczerotka odznaoza się długiemi rożkami, wynoBzącemi więcej niż połowę długości ciała. Ooay owalne. Tarcza tułowia o większej cokolwiek szerokości niż długości, moouo sklepiona

Kacyki. Povr«z Ilustr. Zesx. 156 T. 80-ty.

z piaskiem przedkarczem, oraz wypukłem śródkar-czem i zakarozem. Pokrywy obie razem są dwa razy tak szerokie, jak tarcza tułowia; trochę też tylko większa ’’eh długość niż szerokość. Do naszej fauny należy E, vitis: ciemny, nieco błyszczący, kropkowany, pokryty szarym, delikatnym puszkiem; pierwsze 4 członki rożków ma koloru pomarańczowego; pokrywy i nogi ciemno - czerwono długość jego wynosi 4 mm. W winnicach psuje młode pędy na wiosnę. Zawędrował też i do A-meryki. Amerykańskie gatunki tego rodzaju (E. ignitus Fabr. i E, surimmensis Fabr.), i zbliżonego do niego rodzaju Colasposoma, odznaczają się wielkością i błyszczą pięknie barwami metalicz-nemi; użyteczne są też jako ozdoby dla ko-

S. M.

Eunapios (* w Sardes, w drugiej połowie w. IV po Chr.), za pierwszego mistrza miał krewnego, Chryzanta, który, razem z zamiłowaniem do literatury i filozofii, wszczepił mu gorące przywiązanie do politeizmu W 16-ym r. życia udał się do Aten, aby tam słuchać wykładów sofisty Proerezyu-Bia, do którego szkoły uczęszczała wszystka młodzież pogańska z Grecy i i Azy i. Po pięciu latach powrócił do Lidyjskiej swej ojczyzny i tam już stale przebywał do śmierci. Musiał on posiadać i umiejętność lekarską; sam bowiem opowiada, że dokonał operacyi na osobie Chryzanta, podczas gdy Bławny lekarz miejscowy, Orybanos, zbyt długo dał na się czekać. E. napisał, jako dalszy Ciąg Hi-storyi, wydanej przez Deksyppa (ob. D e x i p p o s), roczniki polityczne, p. t. Xpovixï] Totopta p.sta AéÇwcicoo, w 14 księgach, od czasów ces. Klaudyu-sza II aż po wiek Honoryusza i Arkadyusza, czyli do roku 404, których szozątki pozostały, wydane przez Bekkera i Niebuhra, w r. 1829 oraz przez Dindorfa „Hist. Gr. minor.“ I, str. 205 nast. Ale czas zaoszczędził dla ddejów filozofii nieobojętne dzieło jego, p. t. Biot cptXooorpwv xai ootptoiwv, czyli Życiorysy, których wydanie umiejętnie opracował Boissonnade w r. 1822, z przypisami Wyttenbacha (w Amsterdamie, tomów 2). Dzieło to, napisane z insynuacyi Chryzanta, mieśsi życiorysy nietylko filozofów, ale retorów, lekarzy î po większej części wszystkich, którzy pozyskali imię w nauce lub literaturze od początku III do końca IV wieku u.

e.; wogóle mężów 23, w znacznej części w dobie dzisiejszej zapomnianych. Tylko E. w biografiach tych nie dotrzymuje miary, odpowiedaiośoi rozmiaru do znaczenia osoby opisywanej. Piotynowinp. poświęca mało co więcej nad jedną stronicę, nieco wię-oej rozpisuje się o Porfirze i Jamblichu; obszerniej dopiero traktuje spółczesnych sobie filozofów i retorów, tych zwłaszcza, z którymi był w osobistych stosunkach, jak Chryzantos i Proerezyusz. Cała wreszcie jego traktowanie nosi cechy namiętności i przesądów czasu, równie jak szkoły. Wróg chrze-ściańBtwa, zabobonny jest, jak wszyscy w tej epoce aleksandryjczycy, a fanatycznie do religii pogańskiej przywiązany. Nie jest to zatem pisarz, na którego bezstronności w sądzie możnaby zawsze polegać; pomimo wszakże, a raczej z powodu tych wad, dzieło jego stanowi jaden z naj-

96

K. K.

S. M.

S. M.

K. J.

(ob.).

S. M

Euuics, plaaetoida 185-ta, odkryta przez Petersa d. 1 marea 1878; obieg jej dokoła słońca trwa doi 1654, średnia odległość od słońca wynosi 2.74 promienia drogi ziemskiej.

Eunice Quatre!. Rozwątrzyca Now. Rodzaj to robaków z typu pierściennic (Annelides), przedstawiciel zaś rodziny Rozwątrzyc (Euniceae). Rodzaj ten pozbawiony jest dwóch głaszczek czołowych; ślad tylko po nich pozostał w kształoie nabrzmiałych poduszeezek; głowa zaś Bkłada się z dwóch pierścieni. Pierwsza i druga obrączka pozbawione są wioBeł; skrzele nitkowate, albo grzebieniaste. Rozróżniono około 130 gatunków tego rodzaju; z tych 20 żyje w morzu Śródziem-nem; między niemi zaś znajdują się najdłuższe ze wszystkich pierściennic, dochodzące l¹/* m. długości i przeszło 2 cm. grubości. Bardziej znane są: E. norvegica, E, torquata, E. sanguinea i in.

S. M.

K. J.

S. K.

K. K.

ciekawszych pomników epoki mało znanej, której on odzwierciedla strony i wielkie, i nędzne. Oprócz wydania Boissonnade’a, por. Cousin’a „Fragm. de la phil. ancienne*.

Eunectes Wagi., Anakonda Wrześ., Kor-baoz Now. Jeden* z rodzajów wężów dusicieli, do rodziny Boidae należących. Gatunki jego przewyższają jednak węża boa i rozmiarami swojemi, i okropnością. Pokryte są łuską gładką; dołków wargowych, podobnie jak wąż boa, nie posiadają. Otwory jednak nozdrzowe są tu z wierzchu na wzniesieniu paszczy górnej, umieszczone pomiędzy

3-ma tarczkami, i mogą się zamykać. Głowa w przedniej połowie pokryta tarczkami, a dalej łuską. Liczne gatunki tego rodzaju żyją w Ameryce podzwrotnikowej. Z tych znany najlepiej E. murinus Wagi. Mysz o wiec, Korb a oz, Anakonda (Boa murina). Z wierzchu pokryty jest dwoma, równociągnącemi się przez całą długość, rzędami okrągłych czarnych plam na tle bru-natnem; po bokach ciągną się również dwa rzędy czarniawych plam oczystych, żółtawych pośrodku; na spodzie barwę ma jasno - żółtą, czarniawemi plamami upstrzoną. Długość jego dochodzi do 8, a nawet do 10 metrów. Największy to z wężów amerykańskiob; tylko Pyton, wąż wschodnio - indyjski (Python reticulatus) przenosi go może długością. Anakonda żyje w Brazylii i w Gujanie; obyczjaje zaś ma ziemnowodne: często przebywa na dnie wody koło brzegów rzek i jezior, czatując na zwierzęta, pić przychodzące. Rzuca Bię niekiedy i na człowieka; zresztą łatwo się daje zabić. Mięso jego jest jadane przez krajowców; skóra i tłuszcz użyteczne.

Eunectes Erichs. Jest to również nazwa rodzajowa owadu z rzędu tęgopokrywych, z rodziny zaś Dytiscidów; pokrewny więc z pływakiem (Dytiscus). Cechuje się tern, że tylny członek jego macek szczękowych jest dłuższy, niż trzy inne razem wzięte. Główny gatunek E. sticticus L., pospolity we Francyi, w Algieryi i Tunetanii, w wodach stojących.

Eunema (paleont.). Nazwą tą odróżniają kopalne gatunki mięczaka zawojka {Turbo), różniące się skrętami kanciastemi i kątowatym otworem skorupy, a występujące obficie w pokładach jurajskich, jak E. {Turbo) subduplicatus d’Orb. i E. {Turbo) capitaneus Miiost., skamieniałości charakterystyczne dla najniższych warst jury brunatnej w Europie Środkowej; E. {Turbo) ornatus Sow. z górnych warstw tejże jury tamże.

Eunemertes. Rodzaj to robaków płaskich, czyli Płazińców {Plaihelminłes), należący do gromady Wstęźników {Nemertini s. Bhynchocoela), ustanowiony przez Hu brechta w 1885 roku

dla rozdzielenia dawnego rodzaju Nemertes

s. M.

Euaepłtrops. Rodzaj ten skorupiaków dziesię-cionogich, łażących, ustanowiony przez Sidneya 1885 r., złowiony został w zatoce Darien. Pokrewny on jest z rodzajami: Nephrops, Nephrop-sis Homar, i wśród nich tworzący zasługującą na uwagę formę przejśoiową.

S M.

Euniceae, Rozwątrzyce (Szczękorobaki). Rodzina to robaków morskich, z typu pieściennic, z rzędu sutoszczetyoh {Polychaeta). Robaki tu należące, podobnie jak w rodzinie N e r e i d ó w, mają ciało bardzo wydłużone, składające się z mnóstwa krótkich obrączek (segmentów). Płat głowowy mają wyraźny z rożkami i głaszczkami, albo bez nich, opatrzony zwykle dwojgiem oczu; pierwszy zaś segment, lub obydwa pierwsze segmenty są bez wioseł; górna szczęka złożona jest z wielu cząstek, dolna zaś z dwóch płatków, ściśle zestawionych. Robaki tu należące są bardzo żywe, bardzo długie, barwę zaś mają miedzianą, albo mięsistą. Niektóre (np. z rodzaju Onuphris) budują sobie rurki. Znanych jest z tej rodziny około 25 rodzajów, liczących przeszło 250 ga tuaków, z których 50 żyje w morzu Śródziemuem. Główniejsze rodzaj Eunica Diopatra, Onuphris, Halla, Lumbriconereis, Staurocephalus.

Eunoclea (paleont.). Pod tą nazwą Lesque-reux opisał i odrysował szczątki kopalne dziś jeszcze żyjącej w północnej Ameryce paproci: Oenodea sensibilis K., znalezione w pokładach mio cenowych zachodnioh terrytoryów Stanów Zjednoczonych.

Eunomia, planetoida 15 ta, odkryta 29 lipca 1851 przez De Gasparisa; drogę dokoła słońca odbywa w ciągu 825.46 dnia.

Eunomia. 1) Jedna z Hor (ob.). Imię jej, równie jak Euklei, ukazuje się na wielu gańcach malowanych, między towarzyszkami Afrodyty. — 2) Uosobienie porządku i prawa, jak wskazuje napis w teatrze Bacha, ustanawiający miejsce dla Euklei i E-ii. (Pottier „Monum. greca„ 1889 —90, str. 18.—„Corp. insor. attit “ III, I, nr. 217).

Eunómianie, ob. Eunomiusz.

Eunomiusz (f 398 r.), herezyarcha IV w. głowa krańcowego Aryanizmu. Był synem wiejskiego nauczyciela, rodem z Kappadocyi. Uczył się w Konstantynopolu retoryki, i początkowo był pedagogiem domowym, a potem, z biedy, krawcem. Przeniósłszy się do Antyochii, słuchał nauk Aëcyu-sza, zasłynął krasomówstwem i został wyświęcony na dyakona, a potem na biskupa Cyzyku. Za

cesarza Walensa wystąpił jawnie jako herezyarcha, a błędy jego wykazali dowodnie Bazyli W. i Grzegorz Nicejski. Nauka jego stanowczo potępiona została za Teodozyusza W, a on sam na wygnanie Bkazany. Pozostało po nim jedyne dzieło „Aôyoç àîco^oXYjTtxôç*. Przyznając wbrew Aryanowi, źe rozum ludzki może mieć dokładne pojęcie o naturze bóstwa, E. istotę natury tej zasadzał na pier-wotności i dowodził, źe bóstwo nie może być po-chodnem i urodzonem; stąd wyprowadzał wniosek, źe druga osoba Trójcy, jako urodzona, nie może mieć w sobie boskości, źe więc natura Syna nietylko nie jest taka sama, jak natura Ojca, lecz przeciwnie, jest wcale niepodobna do niej (àvô{j.oioç, stąd Anomeja-nie). Chcąc być w zgodzie z w.łasną nauką, E. unikał nawet terminów Ojciec i Syn, jako wskazujących jedność natury, i kazał chrzcić tylko w imię Niezrodzonego. Za jedyny związek między ludźmi a Bogiem uważał on rozum, czyli wiarę, opartą na rozumowaniu. Eunomianie byli szczególnie liczni w Antyoohii i Konstantynopolu, a rekrutowali się przeważnie z klas wyższych.

ważną rolę odegrywali, stając się ulubieńcami ce-sarzów, tak, iż nazwa E. przybrała nieledwie znaczenie dygnitarza dworskiego, niby szambelana. Mahometanizm, pozwalający na wieloźeństwo, skutkiem którego weszły w zwyczaj haremy, w miarę rozrostu ich, wzmógł potrzebę rzezańców, których Turcy» otrzymuje z Egiptu i drogo za nich płaci, gdyż U dwie nie połowa ich umiera skutkiem tej operacyi, odbywanej tam w sposób okrutny, wcale nie chirurgiczny. W haremie padyszacha, główny E. mający dozór nad innymi, ma tytuł Kizlar-agasi. t. j. naczelnik dziewcząt. Historya całego Wschodu przepełniona jeBt opowiadaniami o intrygach E-ów, o ich wielkim wpływie u dworu,' co łatwo im przychodzi przy pomocy seraju—(Porów. Staro-wolski „Dwór cesarza tureckiego” W Bibliotece Turowskiego 1858 r.). W Persyi rzezańcy dostępują niekiedy ważnych urzędów państwowych, odznaczają się pospolicie chciwośćią, skąpstwem i okrucieństwem. Niektórzy wszakże zapisali w dziejach swoje imiona, jak np. filozof Faforyn, wódz Justyniana Narses, wódz Ptolemeusza Arystonikos, Ali, wezyr Solimana II, a pamiętny jest także Eunuch Sporus, zaślubiony przez Nerona. Eunuchami bywają pospolicie murzyni, trafiają się wreszcie i biali. I wśród chrześcian, mimo, że

Sekta ich kwitła osobliwie pod cesarzem Walen-sem, lecz jeszcze za życia założyciela postradała swoje znaczenie. — Klose .Geschichte und Lehre des Eunom." (Kiel 1833); Neuman „The Arians of the IV century“ (Oksfoid 1834); Harnack .Dogmege- Kościół rzymsko-katolicki od czasów najdawniej-8Cbiohte“ (część I 1890)    * szych nader często potępiał rzezaûstwo, nieraz je

we Włoszech, dla zyskania dobrych śpiewaków, szczególniej altów i sopranów, pod wpływem bowiem tej operacyi zachodzą w męskim organizmie zmiany fizyo-logiczne, do których rzędu, obok płci delikatnej oraz braku zarostu, należy takie czystość i dźwięczność głosu o wysokiej skali. Słynnym był taki śpiewak, zmarły 1728, Carlo Broschi (Farinelli). Nadużycie to zakradło się było i pomiędzy śpiewaków kaplicy 8-katyńskiej w Watykanie, ale papież Klemens XIV zabronił go pod groźbą klątwy na sprawców i obrońców tej zbrodni. Z fanatyzmu religijnego w Rossyi powstała sekta Skopeów (ob.), do dziś dnia jeszcze istniejąca, pomimo wszelkich usiłowań rządu, zmierzających do jej stłumie-

Eunuch (po grecku sovoü^oç, od sôvf) = łoże praktykowano, a dopuszczali się go szczególniej i I)(5{v=tmieć, trzymać, a więc stróż łoża), kastrat, zagorzali asceci dla uwolnienia się od żądz nieczy-rzezaniec, trzebieniec. E ami wogóle zwani są ludzie stych, czego około r. 250 nauczał filozof z Arabii w sposób baibarzyński pozbawieni męskości, w szoae- Walezyusz i znalazł licznych zwolenników. Sobór gólności zaś rzezańoy-niewolnicy, używani na Wscho- ] nicejski r. 325 postanowił, źe ktoby samego siebie dzie przeważnie do Btrzeźenia haremów monarszych okalecz)ł w ten sposób, ten nie będzie mógł być i magnackich (stąd nazwa E.). Na Wschodzie przypuszczony do żadnych święceń, ani korzystać też, a najpierwej w Azyi Mniejszej, powstał ten z dawniej otrzymanych. Oprócz fanatyzmu religij-ohydny zwyczaj trzebienia, który się upowszechnił nego, kastracya Bpełnianą nieraz bywała, zwłaszcza i w Persyi, i w Egipcie. Sięga on czasów bardzo dawnych, a jak sądzą niektórzy, pierwotną pobudką do niego b)ł fanatyzm religijny, panujący w kulcie syryjskim Cybeli, której kapłani byli rzezańcami, prawdopodobnie z tego powodu, że myt ten utożsamiano z Agdistą, którą ziemia, czy góra Agdos, porodziła jako istotę dwupłciową, a bogowie, brzydząc się takim potworem, pozbawili ją męskości. Herodot zaś podaje, że na Wschodzie był także zwyozaj kaleczenia w taki sposób jeńców wojennych. W Siarym Testamencie czytamy, że Putyfar, który kupił od lzmaelitów Józefa, był trzebieńcem Faraona, lubo miał żonę; trzebieńcami też są nazwani piekarz i podczaszy, którym Józef wtrącony do jednego z nimi więzienia, sny ich wy- nia. W końcu, nie od rzeczy tu będzie wspomnieć,

kładał. Zakon Mojżeszowy zakazywał rzezaństwa nie tylko ludzi, ale nawet i zwierząt; pierwszym zabraniał WBtępu do kościoła Pańskiego, drugich zaś nie pozwalał składać na ofiarę. W Grecyi starożytnej i w Rzymie posługiwano się także eunuchami, ale trzebiono ch na Wschodzie. Według podania, Peryander, tyran korynoki, wysłał był w tym celu do króla lidyjBkiego Aliattesa 300 chłopców. Dwór monarszy w Bizancyum, ukształtowawszy się pod wpływem Wschodu, zapożyczył stamtąd i E-ów, którzy na nim częstokroć bardzo

źe w Wiekaoh Średnich niekiedy przez kastracyą wymierzano karę doraźną lub wywierano zemstę, której ofiarą stał się i znakomity Abeilard, za sprawą wuja Heloizy, kanonika Fulberta.—Teofil Raynaud „Eunuchi nati, facti, mystici, ex sacra et huma-na literatura illustrati“ (Divion 1655); C. d’Ollican .Traité des Eunuques“ (Trévoux 1707).    *

EumiS, wódz powstania niewolników w Sycylii (139 — 132 prz, Chr.), pochodził z Apamei syryjskiej, skąd, sprzedany jako niewolnik, dostał się do Enny w Sycylii. Jako zręczny kuglarz i czarodziej, zyskał

ma

cza

A. Pol.

B. M.

Eupatorya, ross. Jewpatoria, tur. Ge-slawei Guslow, skąd powstała zruszczona i dawniej używana, a dziś zaniechana, nazwa K o-z ł ó w, miasto powiatowe w rossyjskiej gubernii Tauryckiej, na zachodniem wybrzeżu półwyspu Krymskiego. — Są domysły, że już za czasów Herodota istniała tu osada pod nazwą K o r o n i-t i s, a następnie, że na kilkadziesiąt lat przed N. Chr., niejaki Diofantes, dowódzca wojsk Mitrydata Eupatora, zbudował warownię i na cześć monarchy nazwał ją E ą. — W końcu Wieków Średnioh istnieje już miasto Geslawe, czyli Kozłów, jako czasowa rezydencya chanów krymskich i jako jedna z najbardziej kwitnących tu osad. — Rossy a w dążeniu swem ku morzu Czarnemu dwukrotnie zajmowała E-ę na czas krótki, a mianowicie w r. 1736 przez feldm. Miinicha i w r. 1771 przez Dołgorukiego, aż wreszcie ostatecznie przyłąozyła ją w r. 1783, zmieniła nazwę dawnego Kozłowa na obecną i ustanowiła tu władze powiatowe. — W r. 1854 wojska związkowe angielsko - francuskie zajęły miasto i trzymały je w swem posiadaniu aż do ukońozenia kampanii; wówćzas-to Omer-pasza obwarował silnie E-ę i skuteoznie

przeważny wpływ na swych spółtowarzyszy, pod-źegł ich do powstania i, okrzyknięty przez nich królem, nazwał się Antyochem. Zdobył Ennę, poraził kilkakrotnie Rzymian, i stojąc na czele około 200 000 powstańców, śród których, oprócz niewolników, znajdowali się także uciskani przez patry-cyuszów wieśniacy, założył swój obóz wojenny w Tauiomenium i opanował prawie całą Syoylię. Wreszcie r. 133 pobity przez konsula Calpurniusa Pisona pod Tauromenium, a w 132 oblężony przez Publiusa Rupiliusa Lupusa w Eunie, próbował przebić się pnez zastępy rzymskie, ale się dostał do niewoli i umarł, wprzód, nim zwycięzca miał czas uprowadzić go w tryumfie do Rzymu.

Euö (Eu o i, Eu an, Evoë), okrzyk radosny baohantek.

Euophrys c. L. Koch,, Drobnik Now. Rodzaj pająków właściwych (Âraneina), należący do rodziny Attidow (ob. Epibleinum). Odwłok owalny. Z paru gatunków tego rodzaju głównym jest E. retimlatus BI. Siatecznik Now., długi 3 mm. Wierzch tułowia od przodu ma czarny; odwłok zaś przeważnie żółty, z jasnemi kanciaste mi plamami na wierzchu. Dość to pospolity pająk w całej Europie środkowej, zwłasz-w miejscach zacienionych między mchem i kamieniami. Niekiedy skacze, nie tak jednak często, jak to widzimy w rodzaju Attus (Pająk skaczący).    M

Euosmit Giimbel (mineral.). Pewien gatunek kopalnej żywicy ziemnej, występującej w węglu brunatnym w Thumsenreuth pod Erbendoifem w Bawaryi. Tworzy ona częścią proszkowato, częścią stałe masy w szczelinach pni lignitowych skamieniałego drzewnego gatunku Cvpressinoxy-lon &ubaeąuale-, odłam ma muszlowy, jest krucha i łatwo się rozsypuje. C. wł. 1.2 — 1.3; tw. 1.5; barwy brunatno - żółtej; przez potarcie silnie elektryzuje się dodatnio; woń ma przyjemną. Zawiera 81.89 węgla, 11.73 wodoru i 6.38 tlenu; topi się przy 77°C i płonie silnym płomieniem, wydając woń nader przyjemną; w eterze i wyBkobu rozpuszcza się całkowicie.    K- J*

Euouae (Evovae), wyraz często spotykany w pieśniach clórainych liturgicinych, kościoła rzymskokatolickiego (w psalmach, antyfonach, responso-ryach, introitach). Powstał z zestawienia sześciu samogłosek, wchodzących w skład dwóch ostatnich wyrazów dcxologii mniejszej: .Gloria Patri et Fi lio“ eto., to jest wyrazów aeculorum amen. JeBt więc używany jako skrócenie dość długiego wiersza, a oznatza, za pomocą nut, pod któremi jest położony (każda samogłoska ma swą nutę, lub grupę nut), modulacyę, którą się ma dany chóiał zakończyć, by bezpośrednie przejście do drugiego chórału. znajdującego się w innej tonacyi, było gładkie i łatwe dla śpiewaka.

Eupator (grec., ze szlachetuegoojca) przydomek wielu królów syryjskich i ponckich, jak np. Antyoch V, Mitrydates Wielki i in. *

Eupatorium Tournf., sadziec, św. Kunegundy trank, upatrek, wątrobne ziele, rodzaj z rodziny Compositae (złożone), rz. aggregatae (skupieńce), odznacza się kielichem podłużnym, dachówkowatym, osadnikiem nagim, dołkami oznaczonym. Szyjka bardzo długa, wysunięta, głęboko dwudzielna. Puoh beztrzoneczkowy, włosisty, szorstki. Ziarna podłużne. Około 150 gatunków, właśoi-wych Ameryce Południowej. Dla naszej flory Waga podaje jeden gatunek: E. cannabinum, S. konopiowaty, konopnica, rzepnik, ziele św. Kunegundy, upatrek konopnica; ma łodygę do 4 lub 5 stóp często wysoką, prawie walcowatą, gałęzistą, brózdowaną, omszoną, niekiedy brudno purpurową. Liście krótkoogonkowe, z ogonkiem u dołu rozszerzonym, przeciwległe, złożone z 3-ch, a czasem z 5-u klapek, czyli mniejszych lancetowatych, szpiczasto przedłużonych, na brzegu odlegle i djść foremnie piłkowanych listków; górna ich powierzchnia cokolwiek szorstka, dolna trochę omszona. Główki kwiatowe liczne, drobne, blado czerwonawe lub cieliste w baldaszkogron obszerny, wiechowaty, wierzohołkowy zebrane. Wszystkie jego gałęzie i szypulki znacznie są omszone i mają małe, równowązko lancetowate, rzęsowate przysadki. Łuski kielicha lancetowate, tępe, całe, na brze gu suche, niekiedy czerwonawe. Kwiatki drobne, purpurowe lub cieliste, odznaczają się szyjką nader długą, rozdwojoną. Ziarna równowązkie, u dołu szpiczaste, żeber ko wate, gładkie, gdzieniegdzie tylko bardzo drobnym włosem okryte, brudno oliwkowe, puchem białym równym uwieńczone. Roślina ma smak ostry i zapach mocny; żadne bydlę jej nie tyka. Rośaie w miejscach wilgotnych, nad brzegami rowów, sadzawek, strumieni, na łąkach mokryob. Kwitnie w lipcu i sierpniu. Z innych gatunków na uwagę zasługują: E. tinctorium i indigo fer urn Pohl., w Brazylii, dostarczają niebieskiego barwnika; E. chileme Mol. w Chile. Korzenie zawierają wiele garbniira, mają więc zastosowanie w garbarstwie. Roślina ta dostarcza także żółtego barwniku.

And. S.

tek.

K. K.

bronił jej przeciw Rossyanom, którzy po zawarciu pokoju paryskiego (30 marca 1856) znowu ją odzyskali. — Miasto leży na piaszczystym przesmyku, oblane z południa wodami m. Czarnego, a od wschodu wodami Zgniłego jeziora Słonego (Maj-nockiego), ma niezłą i ożywioną przystań, która zostaje w parostatkowej komunikacyi z innemi portami m. Czarnego; odległe jest od Petersburga 2 018 w., od Moskwy 1 420 w., a od gubernialoe-go miasta Symferopola 63 w., — liczy około 20 000 m-ców, przeważnie mahometańskich Tatarów i Żydów Karaimów. — Jest tu komora celna, progimnazyum męskie, konsulaty: turecki, hiszpański, franouski i angielski; towar z. wzajemnego kredytu, kasa oszczędności, filia banku międzynarodowego mosk., kilka nieznacznych fabryk. — W liczbie świątyń przemagsją mahometańskie meczety, między któremi zasługuje na uwagę meczet Chan - Dźami, zbudowany w r. 1550; — są też dość liczne szkoły muzułmańskie, czyli medressy. — Rybołówstwo znaczne; handel wywozowy prowadzony głównie zbożem, wełną, skórami, łojem, solą i masłem, — przywozowy zaś towarami kolonialnemi, tytoniem, drzewem, smołą, dziegciem. — Wody do picia brak, dostarcza jej tylko studnia artezyjska, 140 m. głęboka. — We wspomnianem jeziorze urządzone są kąpiele iima-nowe i błotne, a nad morzem morskie, jedne z najlepszyoh w Krymie. — Powiat E-yjski, zajmuje północno - zachodnią część półwyspu Krymskiego na przestrzeni 5 040 w. □, i liczy około 55 000 m-ców, t. j. zaledwie 11 na 1 km. — Przyczyną tego jest mało urodzajny grunt, przesycony solą i podziurawiony, zwłaszcza na wybrzeżu, mnóstwem jezior. — Powierzchnia na północy i na południu przedstawia obszerną płaszczyznę nizinną; środkiem jednak przesuwa się pasmo wyniosłości, które w okolicach Symferopola odrywa się od grzbietu Tauryckiego, wkracza w granice powiatu i przebiega od wschodu na zaohód, kończąc się kamienistym przylądkiem Tar-chan - Kut; wyniosłość ta nigdzie nie przekracza 120 sążni nad p. m. — Lasów brak zupełny, równie jak i wód bieżących; o wodę do picia trudno, gdyż studnie kopać trzeba do znaoznych głębokości; za to obfitość jezior słonych, z których wydobywają sól w dosyć znacznej ilośoi. Grunt nad morzem błotnisty, w głębi kraju gliniasty, przejęty słoni-skami.—Wybrzeże mało rozwinięte i ważniejszych zatok, próoz E-yjskiej albo Kalamiokiej, nie posiada. Ludność (bez miasta powiat.) wynosi około 35 000 głów i składa się głównie z Tatarów. — Stepowy charakter powiatu zniewala ludność do hodowli zwierząt domowych, a zwłaszcza owiec; rolnictwo, ogrodnictwo i sadownictwo (bakcze) w zaniedbaniu; gdzieniegdzie jednak trafiają się niezłe planta-cye tytoniu i uprawa wina.—Rybołówstwo bez znaczenia, równie jak przemysł i handel. Z osad najważniejsze Ak-Meczet i Saki; druga z nich nad jeziorem t. n. ze słynnemi kąpielami błotnemi.

Tutejsze kąpielisko morskie, w okolicy stepowej, pozbawionej roślinności i dobrej wody do picia, ma lato upalne, częste wschodnie i południowo • wschodnie wiatry, które podnoszą tumany kurzu.—Woda morska, o temperaturze dochodzącej do 25° R., z powodu braku wpadających tu rzek, zawiera więcej chlorku sodu, niż w innych kąpieliskach półwyspu; fala słaba, dno morskie równe, piaszczyste; urządzenia kąpielowe liche; pobyt nie drogi, wygód niema wcale. Od Symferopola 62 wiorsty; do Odessy trzy razy tygodniowo parosta-

Dr A. P.

Eupatoryści. Na pięknym kraterze bronzowym, znalezionym w Antium. a obecnie znajdującym się w muz. Kapitolińskiem (Boeckh „Corp. inscr. graec.* 2278), wyryty jest napis: BaatXsóę Mcfipi-dAvyjg E07C<ätü>p to tę <4tto too 'pp.vaatoo EórraTO-ptotatę; i z tego też jedynego napisu mamy wiadomość o istnieniu E ów. Ze wszystkich wyjaśnień najprawdopodobniejszem jest, iż b>ło to stowarzyszenie dawnych uczniów gimnazyum na wyspie Delos, zostające pod patronatem Mitrydatesa Eu-patora; co zdają się popierać inne, rozmaite napisy, wzmiankujące o dobrodziejstwach tego króla, jako też ojca jego, M. Ewergótesa, świadczonych gimnazyum Deloskiemu.

Eupatrydzi (po grecku sÓTrałKpÓTję, znaczy a dobrego ojca v. dobrze urodzony), jest to nazwa warstwy szlacheckiej w najdawniejszem państwie attyckiem. Według wiadomości pisarzy greckich (głównie Arystotelesa: „Politika* i „Atenaion politeia") państwo to powstało przez zjednoczenie drobnyob okręgów politycznych, którego miał dokonać Tezeusz (ob.). R>dy naczelne, które doówczas dzierżyły w tych okręgach władzę, przesiedliły się do Aten, zostały dopuszczone do współudziału w sądach i utworzyły w ten sposób patrycy at ateński, czyli warstwę ,eupatrydówM. Reszta wolnej ludności w Attyce oddawała się, bądź-to rękodzielnictwu („demiur-goi"), bądź też pracowała na roli, („geomoroi“). w charakterze drobnych, ale osobiście nie zawisłych, właścicieli. Szczegóły bliższe, dotyczące tego podziała społecznego, są w nauce bardzo sporne; zwłaszcza zaś od czasu odkrycia fragmentów Pohtei Arystotelesa spór się ożywił. (Obacz Edw. Meyera „Gesch. des Althert “ II B oraz Wilamowitz-Moellendorf „Aristoteles und athen.“ 1893, 2 tomy). Eupatrydzi zajmowali w dwojakim kierunku stanowisko dominujące: w politycznym i ekonomicznym. Państwo attyckie podzielone było pod względem administracyjnym na 4 file to znaczy obwody, posiadające znaczny samorząd. Naczelnictwo nad obwodami spoczywało w ręku eupatrydów; z pomiędzy nich był, na przykład, wybierany filobasi-leus, t. j. naczelnik, który w czasach późniejszych posiada tylko fiinkcye sakralne, pierwotnie jednak musiał mieć, jak się zdaje, władzę bardzo szeroką. Oprócz tego, mieli E-i deoydująoy wpływ na wykonywanie władzy centralnej, pozostającej właściwie w rękach królewskich. Eupatrydowie strzegli zazdrośnie, aby władza królewska nie urosła zbytnio kosztem ograniczenia ich współudziału w rządzie. Historya tego antagonizmu jest dziś przysłoniona legendą; ale nauka nowsza w drodze analogii ze stosunkami innych państw klasycznych dość dokładnie ją odtwarza (oh. np. Fustel de Coulanges

(a-r).

S. H

S. M.

S. M.

„La cité antique“ wyd. oat. z r. 1897, w rozdziale IV). Śmierć Kodrusa i zaprowadzenie archontatu należy najprawdopodobniej uważać jako pozbawienie władzy król. funkcyj politycznych na rzecz arystokracyi ateńskiej. W ręku eupatrydów skupioną była także wielka własność ziemska: dobra swoje uprawiali zaś oni za pomocą pracy najemnej („thetes“). Pomiędzy eupatrydami a resztą ludności wybucha w początku w. VII zatarg ekonomiczny, stojący w związku z przejściem od gospodarstwa naturalnego do zamiennego, jakie się w tym Czasie w Grecyi dokonywa. Drobny właściciel i producent upada powoli w obeo konku-renoyi producenta na wielką skalę; w razie jakiejkolwiek klęski gospodarczej niema odpowiednich zasobów do jej przetrzymania; przez to zmuszony jest zadłużyć się, a surowość pierwotnego prawa dłuźniczego pozbawia go ostatków mienia i wolności. Grożącą katastrofę agrarną zażegnywają dopiero reformy Solona (ob.), zwłaszcza t. zw. seisaohteja. W czasach po-solono wy ch dawny podział na stany traci zupełnie swe znaczenie, nawet nazwa eupatrydów znika całkowicie z użycia, a natomiast występują nowe warstwy społeczne i inne dla nioh nazwy. [Inskrypcye świeżo odszukane (Hermes 1893, str. o21) dowodzą jednak, iż w późniejszych czasaob jeden z rodów ateńskich (genos) nosi nazwisko Eupatridai],

Eupen, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Reńskiej, regencyi Akwizgrańskiej (Aachen), w pięknej dolinie przy zlaniu się rzek Helle i Wezery, w pobliżu granicy belgijskiej, 256 m. nad p. m., przeszło 15 000 m-ców.—Sąd powiatowy, izba handlowa, progimnazyum realne; komora celna, urząd leśny, szkoła rzemieślnicza, trzy kościoły katolickie, jeden protestancki zbór, klasztor francisakanów, niedawno otwarty.—Przemysł znaczny: wyrób sukna, syberyny, materyałów z wełny czesankowej, far-biarnie, fabryki machin dla przemysłu tkackiego, mydlarnie, garbarnie, młyny, oegielnie it. p. — Wzrost swój, znaoaenie i dobrobyt rozpoczyna miasto od osiedlenia się w niem emigrantów francuskich po odwołaniu edyktu Nantejskiego. Do pokoju Lunewilskiego w r. 1801 naieżało do Limbur-ga; Napoleon I wcielił je do franc, departamentu Ourthe; od kongresu Wiedeńskiego należy do Prus. Powiat E. ma 176 km. □ i 28 500 m-ców— prawie wyłącznie katolików.—Lasy zajmują blizko połowę ogólnej przestrzeni, rolnictwo muiej rozwinięte; za to kwitnie hodowla zwierząt domowych i hutnictwo. And- s- —W E. istnieje prywatny zakład dla obłąkanych pod kierunkiem d-ra C. Kiip-pera i opieką Szarytek.    Dr l- p-

Eupepsia (medyoyna), z greek, dobre trawienie.

Eupetes Temm., Pieszak Tyz. Rodzaj to przedzwrotnikowych ptaków wróblowatych, należą-oy do rodziny Timelliidae, którego gatunki są wielkości naszego kosa, lub nieco mniejsze. Dziób mają prosty, wydłużony; skrzydła zaś krótkie, zaokrąglone. Upierzenie tych ptaków jest kasztanowato - brunatne, popielate, lub też rude, z większą lub mniejszą domieszką koloru białego.

Gatunki: E. coerulescens Temm., E. casłanonitus Salv., E macrurus Temm., E. ająx Temm., żyją w Nowej Gwinei, na półwyspie Malakka i na Sumatrze.

EuphausU Dana, Szczątek Now. Przedstawiciel to rodziny skorupiaków, należącej do rzędu skorupiaków ustonogich (Stomatopoda). Ostatoie dwie pary nóg piersiowych ma rudy mentalne, ze skrzelami jednak dobrze rozwiniętemi. Inne nogi piersiowe bez rozdwojenia na końcach, 8 ma punktów czerwonych po obu stronach wzdłuż piersi i odwłoku, z których 4 pary leżą przy osadzie 2 ej i 7 ej pary nóg piersiowych, drugie zaś 4 pary przy osadzie pierwszych czterech par nóg odwłoku. Bardzo jest wiele gatunków tego rodzaju. Z tych znany najlepiej E. Mülleri Cl. z długim dziobem czołowym, ściśnięty z boków, czerwonawy od spodu, długości 1.7 decymetra. Pospolity w morzu koło Messyny. Mniejszy od tego, E. splendens, dziób czołowy ma krótszy, zresztą podobny do poprzedniego. Żyje w oceanie Atlantyckim.

Euphema. Rodzaj to drobnych papużek, którego najbardziej znanym gatunkiem i najbardziej rozpowszechnionym przez handlarzy ptaków, jest E. pulchella L. (Papużka Edwardsa). Są to papugi mniejsze od rodzaju Plałycercus, odznaczają się jaskrawem upierzeniem jasno - zielonej, niebiaskiej, czerwonej i żółtej barwy.

Euphon, Euphonia, ob. Eu fon, Eu fon i a.

Euphonia Desm, Organista. Rodzaj drobnych ptaków wróblowatych (Passeres), z rodziny amerykańskiej Tanagridów. Wyróżnia się dziobem z krawędzią piłkowaną, dziób zaś krótki, gruby, pałąkowaty; skrzydła długie, ogon krótki. Poznano 32 gatunki tego rodzaju w Boliwii, w Brazylii, na wyspach Antylskich i w Meksyku. Z tych najsławniejszy jest E. musica Gray., Organista. Z wierzchu ma barwę ciemno - niebieską, czub zaś głowy i kark jasno - niebieskie; czoło barwy pomarańczowej, piersi i brzuch pomarańczowo-źółte; ogon czarny. Tak wygląda samiec, samica zaś jest ciemno - zielonawa. Żyją na wyspie S. Domingo i na Kubie, żywią się owocami i życie też przeważnie na drzewach przepędzają.

Euphorbia - Euphorbioides - Euphorbiophyllum

(paleont,). Kopalne szczątki z rodziny ostromle-czowatych (Euphorbiaceae), występują według paleontologów w postaoi liści, kwiatów lub owoców. Szczątki liści odnoszone bywają do różnych dzisiejszych zwrotnikowych lub zazwrotuikowych rodzajów tej rodziny—kwiatów zaś i owoców do rodzaju Euphorbia. Tak Heer, w swojej Florze trzeciorzędowej Szwajcaryi, pod nazwą E. amissa, opisał dwa kopalne owalne listki, z jajowatym, na długiej szypułce osadzonym owocem, który zresztą żadnego nie ma podobieństwa do owocu dzisiejszych ostromleczów. Inny szczątek, stanowiący wierzchotkę rozpierzchłą (Cyma), z pokładów oligo-cenowych w Bott pod Bonn, Wessel i Weber opisali pod nazwą Euphorbioides prisca, o której sami autorowie mówią, że jest niewyraźna, a

K. 3

iii

]\

i,

kwiatki wyglądają jak drobne punkciki. — Z tych tedy szozątków bynajmniej wnioskować nie można o istnieniu ostromleczów w okresie trzeciorzędowym. Toż samo powiedzieć należy i o szczątkach liści, opisywanych przez Ettingshausena jako Euphorbiophyllum, — chocicż możliwą jest rzeczą, że ostromlecze, które dziś rosną w Europie, mogły tu iBtnieć i w pierwszej połowie okresu trzeciorzędowego.

Euphorbia, czartowe mleko, euforbia, mlecz, miecznik, opatek, ostromlecz, psie mleko, psi mlecz, romanek, romanowe ziele, sosnka, sucze mleko, świeozki, świetleć, czosnycza, zubnik—rodzaj z rodziny eu-phorbiaceae (wilczomleczowate). Wilczomlecze matą kwiaty w baldaszek ułożone; męskich we wspólnej okrywie bywa 10 do 12 lub więcej, w nasadzie okrywy umocowanych; każdy na szypułeczce osadzony i składa się z jednego pręcika, mającego nitkę wstawowatą, pylnik zdwojony, o komórkach prawie kulistych. Żeński kwiat pojedyńozy (samotny) podobnież na szypułeczce wsparty i niemają-cy własnego, okrycia. Torebka okrągława, z 3-ch guziczków dwuściennych, grzbietem pękających. Rodzaj ten jest typem całej rodziny, zawiera gatunki nader rozmaitej powierzchowności: niektóre mają łodygę mięsistą, kanciastą, uzbrojoną cierniem, i z postaci do opuncyj zą podobne. Gatunki: E. antiquemm, canariensis, offidnarum, abyssy-nica, dostarczają, za nacięciem, soku żywicznego, który gwałtownie przeczyszcza i używa się na zewnątrz jako środek wezykatoryjny. Inne, mające łodygę i liście zwyczajne, łagodniej rozwalniają; do takich należą i nasze gatunki. Niektórych gatunków (E. parviflora i hirta, tudzież gatunku amerykańskiego E linearis, używano ze skutkiem przy leczeniu syfilisu, nim zaczęto w tym celu używać merku-ryuszu. Inne wzbudzają womity. Mleczny sok euforbii balsamicznej (E. balsamifera) Ait., rosnącej na wyspach Kanaryjskich, ma być tak łagodny, że krajowcy otrzymują z niego przez gotowanie galaretę pożywną; przeoiwnie sok z gatunku E. cotinifolia L. ma być do tego stopnia zjadliwym, że Karaibowie zatruwają nim swoje strzały. Osobliwa jest E. fosforyczna (E. phosphorea Mart.) rosnąca w lasach dziewiczych brazylijskioh i opisana przez P. Martiusa, której łodyga wydaje sok, fosforycznem światłem błyszczący. U nas najpospolitsze gatunki są: 1) e. exigua wilczomlecz mały — najmniejszy gatunek 5—6 cali, a często znacznie niższy. Korzeń ma pojedyńozy, pionowy. Łodygę pojedyńczą lub zaraz od nasady gałęzistą, o gałęziach Bkrzywiono-podnoszących się, walcowatych. Liście liczne, rozrzucone, równo-wązkie, w wierzchołku tępe lub słabo-spiczaste. Przysadki podobnież są równowązkie, czasem lancetowate, mniej więcej spiczaste, w nasadzie rozszerzone. Baldaszek zwykle o trzech dwudzielnych promieniach. Przyrostki miodnikowe księźy-cowate, żółtawe. Torebka gładka. Ziarna prawie trójgraniaste, wielkości makowych, brunatne lub białawe, brodaweczkami pięknie okryte. Na polach między zbożem kwitnie w sierpniu, wrześniu.— 2) E. peplus W. okrągłoliściowy, dorasta od Va do 1-ej stopy wysokości. Ma korzeń włóknisty, łodygę pojedynczą lub gałęzistą, walcowatą. Liście ogonkowe, naprzemiauległe; dolne są mniejsze, okrągławo-odwrotnie-jajowate, w wierzchołku często nieznacznie wycięte; wyższe zaś większe, odwrotnie jajowate, wszystkie tępe i zupełnie całe. Baldaszek składa się z 3-oh dwudzielnych promieni. Przyrostki kwiatowe zielonawo-iółte, o dwóch długich róźkach. Torebka jest gładka, i każdy jej guziczek małym, podłużnym, wystającym grzebyczkiem na grzbiecie opatrzony. Ziarna drobne, podłużne, niemal walcowate, tępe, szare lub białawe, dołeczkami na powierzchni oznaozone. Kwi-

IÉÉ

ifiS

'U

³M

Fig 206. Euphorbia belioscopa 1. Roślina w kwiecie. 2. Kwiatostan (powiększony). 3. Podłużne przecięcie kwiatostanu (powiększone).

4) owoc (powiększony), b) Nasięn:e (powiększone).

tnie w sierpniu, wrześniu.—3) E helioscopa W. pikowany, korzeń ma włóknisty, łodygę prosto-stojącą, zazwyczaj pojedyńczą, w środku gębczastą, gładką lub włosem delikatnym mniej więcej porosłą, od V9 do 1 stopy wysoką. Liście są rozrzucone, krótko ogonkowe, przewrotnie jajowo-podłuźne, ku nasadzie klinowato-zwężające się, w wierzchołku tępo zaokrąglone i drobno piłkowane, czasem sła-bo-wyoięte, z obudwu stron gładkie. Przysadki są większe nieco od liści, bezogonkowe, podobnież przewrotnie jajowate i do liści podobne. BaldaBzki pięoio - promieniste, o promieniaoh rozwartych, w górze 2- lub 3- dzielnych, włosem rzadkim porosłych. Niekiedy z pomiędzy promieni kwiat po-jedyńczy, płonny, wyrasta. Przyrostki są eliptyczne, całe, tępe, żółtawo zielonawe. Szyjek zwykle

3, czasem 4. Torebki gładkie. Ziarna prawie jajo-wo-kuliste, szaro brunatne, z całą powierzchnią zmarszczkami siatkowato okrytą. Rośnie w ogrodach pomiędzy warzywem, na polach, przy drogach, koło wsi, bardzo pospolity. Kwitnie w lipcu, sierpniu.—4) E. cyparissias, W. szczupłoliściowy ma korzeń niemal drzewiasty; łodygę od kilku cali do lVa Btopy wysoką, pojedyńozą, walcowatą, baldaszkiem kwiatowym, liczno promienistym, zakończoną. W czasie kwitnienia wyrastają poniżej baldaszka płonne gałązki, częstokroć od baldaszka dłuższe. Liście na łodydze rozrzucone, równowąz-kie, rozłożyste, na cal lub lł/a długie, a Va—1 lin. szerokie, ku nasadzie szczuplejsze, niemal tępe; na gałązkach płonnych są wąziutkie, gęsto-skupione, prawie szczeciniaste, gładkie jak i tamte. Przysadki parzyste, prawie okrągławo sercowate, nieco spiczaste, gładkie, zielono - żółte, później zwykle mniej więcej purpurowe. Przyrostki księźycowate, brunatno-żółte. Torebki są gładkie, na grzbiecie cokolwiek chropawe. Ziarna prawie kuliste, zupełnie gładkie, bez połysku, po dojrzeniu szare. Korzenia tego wilczomleczu używano dawniej w medycynie pod nazwą: radix Esulae mi noris. Dolną powierzchnię liści okrywa często drobny, pasorzytny, pomarańczowo - żółty, grzybek (Aecidium Euphorbiae Pers,, v. TJredo Cyparissiae Spreng) w takiem mnóstwie, że postać całej rośliny i jej kolor zmienia. Osobniki tą chorobą dotknięte wcale nie kwitną. Dawniej uważano je, pod nazwiskiem E. degener, za osobny gatunek. Wyrasta na polach suchych, piaszczystych, koło dróg, w lasach i gajach. Kwitnie w końcu maja i w czerwcu.—5) E. esula W. lancetowaty podobny nieco do poprzedzającego, lec* wyższy, dora sta do 2 i więcej stóp. Korzeń ma twardy, drzewiasty, łodygę pojedyńozą lub mniej więcej gałę-zistą, walcowatą, gładką, licznemi okrytą liściami; te są szersze i dłuższe niż u poprzedzającego, lancetowate lub prawie równowązkie, w nasadzie szczuplejsze, niemal tępe i często króciutkim sztyletem zakończone, z obudwu stron gładkie, pod spodem 1-nerwowe. Przysadki parzyste, rozszerzo-no-sercowate, lub trójkątno - jajowate, spiczaste, żółtawe. Baldaszek składa się z 6 do 14 promieni, niekiedy cokolwiek omszonych. Prócz tego poniżej baldaszka wyrastają pojedyńczo z kątów liści boczne 1- lub 2-kwiatowe gałązki. Przyrostki brudno żółtawe, w górze w półksiężyc wycięte. Torebki na kantach chropawe, a ich ziarna okrągło jajowate, po dojrzeniu brunatne, z powierzchnią zupełnie gładką i równą. Ostrym sokiem tego gatunku brodawki na ciele wygubiać można. Rośnie na ugorach, koło dróg, szczególniej na gruncie twardym, gliniastym. Kwitnie w czerwcu, lipcu.—6) E. falcata W. sier po waty, dorasta pół stopy lub nieco więcej. Korzeń ma pojedyńczy, pionowy; łodygę pojedyńozą albo cokolwiek gałęzistą, walcowatą, zupełnie jak i inne części gładką. Liście rozrzucone, podłużne, bezogonkowe, ku nasadzie szczuplejsze lub prawie łopatkowate, ostrokończy-ste. Przysadki okrągławo - jajowate, cokolwiek w nasadzie ser co wato-wcięte, w wierzchołku szty-letem miękkim, około ćwierć linii długim, zakończone. BaldaBzek składa się zwykle z trzech dwudzielnych promieni, a poniżej jego wyrastają czasem inne, krótsze gałązki kwiatowe, podobnież dwudzielne. Przyrostki niemal półksiężycowe, o rożkach krótkich, brunatno-źółtawe. Torebki całkiem gładkie. Ziarna po dojrzeniu szare, podłużne, nieoo przygniecione, prawie 4-graniaste, a każda z czterech śoian poprzeoznemi rowkami pięknie oznaczona; po tym charakterze z pewnością ten gatunek odróżnić można. Kwitnie w lipcu i sierpniu.—7) E. angulata,W. kątowaty, dorasta pół stopy, albo trochę więcej. Przy korzeniu znajdują się maleńkie, skupione, okrągławe, brunatno-żółte bulwki. Łodyga delikatna, podnosząca się, u dołu waloowata, zwykle czerwonawa, w górze kanciasta, pojedyncza lub nieoo gałęzista, gładka. Liście rzadkie, rozrzucone, przewrotnie podłużno-jajowate, bezogonkowe lub na bardzo krótkioh ogonkach; w wierzchołku zwykle tępo zaokrąglone i drobniutko nieregularnie piłkowane, ku nasadzie szczuplejsze, z obudwu stron gładkie, pod spodem sino-zielonawe. Liści pod baldaszkiem osadzonych zwykle 4, prawie eliptycznych, bezogonkowych, spiczastych, zresztą tamtym podobnych. Przysadki są parzyste, prawie romboidalno-jajowate, nieoo sercowate, drobniutko piłkowane i trochę spiczaste. Baldaszek o 8—5 promieniach dwudzielnyoh, rozwartych. Przyrostki okrągławo-eliptyozne, całe. Torebki brodaweczkami okryte. Kwitnie w czerwcu.-—8) E. platyphylla W. Szerokoliściowy ma korzeń pojedyńczy, nieco włóknisty. Łodyga prosto stojąca, pojedyńcza, ¹/t—1% stopy wysoka. Liście naprzemianległe, około pół oala długie, tro chę na dół schylone, bezogonkowe, lancetowate, ku dołowi nieznacznie szczuplejsze i nasadą cokolwiek pręt obejmujące, w wierzchołku słabo śpi-czaste, niewyraźnie piłkowane, z wierzchu gładkie, pod spodem, mianowicie przy obwodzie, delikatnym, rzadkim, białym włosem okryte. Przysadki podwójne lub potrójne, niemal romboidalno-jajowate, sercowate, podobnież pod spodem omszone i drobniutko piłkowane. Baldaszek składa się z 3 lub 5 promieni dwu lub 8- dzielnyoh, a poniżej jego wyrastają z kątów liści pojedyńcze, krótkie kwiatowe gałązki. Przyrostki okrągławe, całkowite, żółte. Torebki prawie kuliste, drobnemi broda-weozkami okryte. Ziarna jajowate, nieco przygniecione, z obudwu stron trochę wypukłe, po bokach płaskawe, szaro brunatne, zupełnie gładkie i lśniące. Kwitnie w lipcu, sierpniu.—9) E. palustris, W. błotny, największy « naszych tego rodzaju gatunków, bo czasem przeszło dwa łokcie wysoki. Na pierwszy rzut oka ma niby do małej wierzby podobieństwo. Korzeń gruby, gałęzisty, twardy, niemal drzewiasty, brunatny; wypuszcza pospolicie kilka łudyg walcowatych, gładkich, grubości prawie małego palca, pojedyńczych, w środku wydrążonych, w górze dość gęsto liściami okrytych, u dołu brunatnawyoh i bliznami po opadłych liściach oznaczonyoh. Liście rozrzucone, bezogonkowe, lancetowate lub jaj o wo-lancetowate, cokolwiek spiczaste lub prawie tępe, zupełnie gładkie,

B. M.

B. M.

Dr J. P.

około 3 lub 4 oali długie, a V₂—1 if₂ cala szerokie, z wierzchu oiemno-zielone lub żółtawe, pod spodem bledsze, żeberkiem środkowem, podłużuem, i poprzeczuemi żyłkami oznaczone. Z kątów liéoi wyrastają w górze gałęzie, pod ostrym kątem rozwarte, zwykle bezkwiatowe, szozuplejszym i krótszym liściem osadzone. Baldaszek 6—10- promienisty. Przysadki dolne są jajowato podłużne lub eliptyczne, tępe, do liści podobne; szyjki widełko-watorozdwojone, o bliznach pałeczkowato-zgrubia-łych. Główki pyłkowe są modro-zielonawej barwy, a ich pyłek złocisto lśniący. Torebka wielka, po dojrzeniu drobniutkiemi brodawkami okryta. Ziarna niemal waloowate, zupełnie gładkie i równe.

Euphorbiaceae R Br., ostromlecze, ostro-mleczowate, wilczomleczowate, liczna rodzina roślin z rz. tricoccae (trojsiemne), licząca do

fi

Fig, 206. Oitromlecz lekarski (Euphorbia oiflcinarum L,).

3 500 gatunków stref gorących i umiarkowanych. Należą tu zioła, krzewy lub drzewa, niekiedy o pniu kaktusowatym, bezlistnym, prawie zawsze z sokiem mlecznym. Liście zwykle naprzemianległe z przy-listkami lub częściej bez nich. Kwiaty w rozmaitych ukwitnięciach, niekiedy kilka kwiatów pręcikowych i jeden słupkowy, otoczone wspólną okrywą, przeto pozornie podobne do kwiatu doskonałego. Kielich irosło-działkowy, zazwyczaj trójmier-ny lub 5-mierny, o działkach równych lub nierównych, całobrzegich lub ząbkowanych, albo porozcinanych. Korona wielopłatkowa, bardzo rzadko zrosłopłatkowa, pod zawiązkiem lub koło zawiązka umocowana (czasem jej brak), co do liczby swych części, barwy i przedkwitnienia, tak jak i kielioh, bardzo rozmaita. Płatki naprzemianległe z działkami kielicha. Pręciki w różnej liczbie (od 1 do wielu); pylniki zazwyczaj obrągławe, wolne

Eacykl. Powsi. Ulustr. Zefzyt 166 T 20-ty.

lub zrosłe, otwierające się podłużnie. Owoc rozmaity, zazwyczaj torebkowaty (suchy), pękający na trzy (czasem na 2 lub wiele) guziczki, zwykle dwuśoienne. Ziarna wiszące, bardzo często po-włóczką lub grzebyczkiem opatrzone. Wilczo-mieczowate mają większe lub mniejsze powinowactwo z ślazowatemi, pokrzywowatemi i in. Połowa prawie gatunków tej rodziny zamieszkuje Amerykę zwrotnikową, rzadsze są w okolicach poza-zwrotnikowych. Co do gatunków dawnego świata, te częściej trafiają się w krainach nadśródziemno-morekich i w Azyi umiarkowanej, aniżeli w okolicach międzyzwrotnikowych. Najliczniejszy tej rodziny rodzaj, wilczomlecz czyli OBtromlecz (Euphorbia) (ob. t. w.), rozpostarty jest po całej kuli ziemskiej, wyjąwszy może zbyt wyniosłe i zimne okolice. U nas właśoiwie dwa tylko z tej rodziny znajdują się rodzaje, to jest: Wilczomlecz i Siczyr (Mercurialis),

Euphorbos, Grek, był lekarzem nadwornym Juby II, króla numidyjskiego (w pierwszej połowie wieku I-go ery naszej), podobno roślinie odkrytej i opisanej przez niego król ów, sam w naukach biegły, nadał, chcąc go uczcić, nazwę euphorbia (ostromlecz).

Euphrasia, ptaszę oczka, świeczki, świetleć, świetlik, świetnik, rodzaj z rodź. rliinan-theae, rzędu laUatiflorae,odznacza się kielichem walcowatym, 4 razy wciętym. Korona rurkowata,

2- wargowa (lub ząbkowana), dolna 3- klapkowa, o klapkach równych. Główki pyłkowe u dołu sztyletowate czyli delikatnemi szczecinkami zakończone. Torebka podłużna lub jajowata spłaszczona, 2 komórkowa, 2-ścienna. Ziarna do środkowej przegrody przyczepione. Dla naszej flory Waga podaje: 1) E officinalis L., kurzyniec świetleć, świetnik lekarski, o łodydze pojedynczej, często nader gałęzistej, prawie waloowatej, na kilka cali lub stupę wysokiej. Liście bezogonkowe, naprzeciw- i na-przemianległe, jajowate, głęboko i ostro-piłkowane, zazwyczaj gładkie. Kwiaty w górze łodygi i gałązek w kątach liści umieszczone, prawie bezszy-pułkowe. Kielichy gładkie lub drobniutkiemi włosami okryte, o wcięciach spiczastych. Korona większa lub mniejsza, biała, a dolna jej warga w otworze plamą żółtą i liniami fioletowo-czerwo-nemi oznaczona, 3-klapkowa, o klapkach cokolwiek wyciętych, górna niepodzielona, drobno-ząbkowana. Pręciki od korony krótsze. Główki pyłkowe u dołu kosmate, dwudzielne, a każdy dział krótkim kończy się sztyletem. Blizna prawie kulista, zwisła. Torebka podłużna, nieco kosmata, w wierzchołku tępa i króciutkim uzbrojona sztyletem. Bardzo pospolita, na łąkach suchych, pastwiskach, w gajach i zaroślach: Kwitnie w lecie i w jesieni.— 2) E odontides, Ś wietnik czerwony, ma łodygę najczęściej b. gałęzistą, tępo-kanciastą, omszoną, prosto stojącą, na stopę, półtory lub więcej wysoką. Liście bezogonkowe, przeciwległe, równowązko lan-cetowate, mniejsze, lub większe, szorstkie i odlegle nierówno piłkowane. Kwiaty tworzą grona wierzchołkowe, jednostronne, liściaste. Kielich czerwona, wy, omszony, o wcięciach jajowo-lanc9towatychs

Ö6

śpiczastych. Korona różowo-czerwonawa, zewnątrz drobnemi włoskami porosła; górna jej warga prawie cała, dolna o trzech wcięciach, równych, tępych, zupełnie oałych. Pręciki cokolwiek wysunięte, o główkach gładkioh, sztyletowatych. Blizna główkowata, nieco sohylona. Torebki przewrotnie jajo-wo-podłuźne, trochę omszone. Pospolita na pastwiskach i łąkaoh. Kwitnie od czerwca do jesie-lub bez porządku rozrzucone; na brzegu zupełnie całe, najniższe tylko mniej więcej piłkowane, na obudwu powierzchniach i na obwodzie króciutkim, szorstkim włosem okryte. Kwiaty zebrane w kłosy na wierzchołku łodygi i gałązek, krótko szy-pułkowe, naprzemianległe, mniej więcej ku jednej stronie skierowane, przysadkami lanoetowatemi lub równowązkiemi opatrzone. Kielichy od szypułek

[i

ï«

esc

i;

mm

BS

rail

mmmmmÈ

fl, 1' CTflCąW W® i

IglÄlpliil

Kina

Cii

rfl

jT

TM

ivj

jwrsy

'i

»'i

mii

'■i

3'mmmm

li

iw

?r

|V:,

! -v

Hlsi

mm

WĘmm

r-J

Fig. 207. Drzewo wilczomlecz australijski (bb. art. Euphorbiaceae na str. poprzedniej).

ni.— 3) E. lutea, Ś. żółty—na stopę lub półtory wysoki. Ma łodygę proBto stojącą, prawie walcowatą lub niewyraźnie kanciastą, u dołu pojedynczą, w górze gałęzistą, o gałęziach przeciwległych, rozwartych, które, tak, jak i łodyga, są^brudno-purpu-rowe i bardzo krótkiemi, białemi włoskami omszone. Liście równowąskie, około ¹/₂ lin. szerokie, lub mało co szersze, przy samej nasadzie cokolwiek niby w krótki ogonek zwężone, przeciwległe dłuższe, nieoo omszone, o wcięciach podłużnych w nasadzie rozszerzonych, prawie tępych. Korona pięknej, prawie pomarańczowo-źółtej barwy, włoskami krótkiemi porosła. Pręoiki sobie równe, lecz od korony dłuższe, o główkach gładkioh, żółtych, krótko-Bztyletowatych, szyjka u dołu kosmata. Blizna drobna, kulista. Cała roślina po zasuszeniu czernieje, wyjąwszy kwiat zawsze żółty. Rośnie w Lubelskiem koło Kazimierza, na wyniosłem

B. M.

S. M.

S. M.

Euplectella O w., Koronkowiec Now. Rodzaj zoologiczny, należący do rzędu tak zwanych gąbek szklistych, czyli sześoiopromiónnych (Hexadinellidae), do grupy zwanej Lysakina, do rodziny wieloszpilkowych (PollaJcidae). E. aspergillum Ow., (Koronkowiec) jest najbardziej znaną i najwspanialszą formą tej grupy gąbek. Cała kolonia osobników tworzy tu sieć rurkowatą, jednociągłą, zakrzywioną nakształt rogu. Krzemionkowy skielet całej takiej kolonii jest zbudowany bardzo misternie, jak koronka, twardy, łatwo tłukący się; długość jego dochodzi 4 dcm., — szerokość 4 cm. Znajdują się około wysp Filipińskich, zwykle na znacznej głębokości — około 100 stóp. Wewnątrz rurek często żyją skorupiaki pasorzytne z rodzaju Palemon i Aega.

-li

IBP

wzgórzu przy wieży okrągłej; tudzież między Zawichostem i Sandomierzem. Kwitnie w sierpniu i wrześniu. (Waga „Flora polska“ t. 2).

Euphrosyne Sav. Rodzaj to pierśeiennic (An-nelides), należący do rzędu sutoszczetyoh (Poli-chaeta), do rodziny zaś Amphinomidów. Podobnie jak rodzaj Chloëia, ma dwoje oczu, podczas gdy pokrewny z niemi rodzaj Amphinome posiada czworo oczu. Eufrozyua ciało ma owalne, nogi słabo rozwinięte, dwugałęziste; gałązki rozwidlone; skrzele mniej lab więcej rozgałęzione. Z sześciu znanych gatunków tego rodzaju dwa żyją w m. Śródziemnem. Z tych: E. Audouinii Clap. \=me-diterranea Qr.) posiada 23 — 36 obrączek (segmentów); na przodzie głowy dwa rożki krótkie, grube; głowa z nabrzmieniem ściśniętem z boków, przed niem zaś jeden rożek nitkowaty. Długość E-ufrozyny wynosi 2 cm.

Eupitheola Curt., Grotnik Now. Rodzaj motyli, należący do rodziny Miernikowatych (Oeome-tridae), do grupy Drsewomiernych (Phytometridae). Cechy tego rodzaju są następujące: przedni brzeg skrzydeł równie długi, jak zewnętrzny; skrzydła tylne, od 4-tej żyłki aż do końca, skrócone cokolwiek; 5-ta zaś żyłka skrzydeł tylnych wychodzi z przedniej części żyłki poprzecznej; kąty zewnętrzne skrzydeł tylnych są zaokrąglone. Około 80 gatunków tego rodzaju żyje w Europie, z tych zaś około 60 należy do naszej fauny. Najpospolitsze: E. sałyrała Hiibn., skrzydła ma barwy szaro - czerwonej, przednie z małym czarnym punkcikiem pośrodku; szerokość 22 mm.; gąsienica zie-lonawa z czarnemi plamkami na grzbiecie, w lipcu żyje na przytulii (Galium), na goryozce (Gentiana ciliata) i in. roślinach. E. plumbeolata Now.: szerokość 18 mm., skrzydła ma szare; gąsienica żółtawa, lub zielonawa, żyje na pszeńcu gajonym i łąkowym (Melampyrum nemorosum i M. pratense), E. nanata Hüön., szerokość 2 cm.; tylne skrzydła ma szare, przednie zaś szaro « brunatne; gąsienica różowa; od czerwca do października żyje w gajach. E indigata Hiibn, czerwonawy; E. pusillata Curt, żółtawy; E. stroUlata Bkh—szary; E. redan-gulata L. (Grotnik) zielony; gąsienica jego również zielona, z czerwonemi plamkami, żyje w maju na kwiatach gruszkowych. Są to motyle bardzo pospolite.

S. M.

Euplectes Swains., Tkacz. Rodzaj to ptaków wróblowatyoh {Passeres), należący do bardzo osobliwej, przeważnie afrykańskiej rodziny Wikła-czów (Ploceidae), które towarzysko budują sobie na drzewaoh kunsztowne bardzo gniazda, gęsto ułożone i ^pokrytej dachem wspólnym. Eupledes

Jssfc;

ê

sp.

-m*

Wmm\

W

ii/

ii

JHL

mm

W

Fig. 208. Euplectella aspergillum.

wyróżnia się dziobem krótkim, słabo zakrzywionym ; skrzydła ma średniej długości; pierwsza ich lotka rudymentarna, druga zaś, do 5 ej włącznie, są najdłuższe. Wierzchnie sterówki ogonowe u samców w okresie godowym przedłużają się niezwykle. Gatunek E. frandscana: upierzenie wo-

S. M

czer-

S. M.

S. M.

S. M.

S. M.

góle ma szare, jak u wróbli szarych; samce jednak podczas godów zmieniają pióra: wierzch głowy, piersi i brzuch przybierają u nich barwę aksamitno - czarną. Długość 12 cm. Niszczą zasiewy.

Euplexia Stepb., Pawłooznica Now. Rodzaj motyli z nieprzeliczonej rodziny n o c ó w e k iNoctwdae), którego jedynym gatunkiem jest E, lu cip ar a L, — Skrzydła ma szerokie, krótkie, ząbkowane, szczoteczki zaś na przednich nogach. Skrzydła przednie barwy jasno - miedziano - czerwonej, z wązką plamą na dole ciemno - brunatną, w górze zaś mają szlak jasno - żółty, z ciemną linijką pośrodku; skrzydła ich tylne są barwy jasno - żółtej, z brzegiem szaro - brunatnym. Pospolity to motyl u nas w maju, czerwcu i lifcu. Szerokość przeszło 3 cm. Gąsienica jego szara z dwoma białemi punktami na 11-ej, zgrubiałej cokolwiek obrączce; w sierpniu i we wrześniu żyje na czernicach, jeżynach, malinach, pokrzywie i in. roślinach. Pcerzwarka jej błyszcząca, wodo - brunatna.

Euplocamus Temm., Ki ściec Ty z. Rodzaj podzwrotnikowych ptaków kurowatych (Easores), zbliżony do bażantów, wyróżniający Bię zaś czu-

■fi HIP

t ig. 209. Euplocamus.

hem (kiścią) na głowie, który się może podnosić. E. Yieilloti Gr,, żyją na Sumatrze i na półwyspie Malakka. E, albocristatus Vig,, E. melanotus BI., E. lineatus Lath., E, nyethemerus L,, żyją w Chinach podzwrotnikowych i wschodnich (ob. Bażant).

Eliplotes Ehrbg. Rodzaj to wymoczków rzęsowe tych (Cyliata), z rzędu dolno-włosych {Ey-potricha), przedstawiciel zaś rodziny Euplotidów. Ciało mają one krótkie, owalne, opancerzone; z wierzchu sklepione wypukło, od spodu płaskie. Z przodu i w części od spodu po lewej stronie ciała znajduje się szeroko otwierające się gębowe przecięcie, otoczone rzęsami od przodu i z zewnątrz; pod spodem znajdują się mocne haczykowate rzęsy, spód jednak nie jest wokoło gęste-mi rzęsami otoczony. Z dziewięciu gatunków tej rodziny, podzielonych na trzy rodzaje, większość żyje w morzu, w wodach zaś śłodkich tylko parę gatunków, należących właśnie do rodzaju Euplołes. Od spodu na tylnej stronie znajduje się tu 5 tylnych rzęs haczykowatych, 9 — 10 rzęB podobnych brzusznych i 4 nadbrzeżne. E. patella Ehrbg. — Długość wynosi około 0.12 mm., 9 ma rzęs brzusznych. Pospolity to wymoczek w wodach stojących i wolno płynących. Porusza się szybko, co chwila się zatrzymując, — E. Charon Ehrbg. ciało ma stosunkowo nieco krótsze od poprzedniego, z przodu przecięcie łukowate, a 10 rzęs brzusznych. Długość 0.18 mm. Należy on do najpospolitszych wymoczków, żyje zaś na powierzchni wód stojących. Żywe jego rnchy, kopulacye, przewężanie się i rozmnażanie łatwo pod mikroskopem można obserwować.

Eupncë (medycyna), z greek, lekie oddychanie.

Eiipodes (Kr as o nóżka). Rodzaj to drobnych żyjątek pająkowatych, należący do rzędu roztoczy czyli molików (Acarina), utworzony przez Kocha 1842 roku. Przedstawiciel rodziny Eupo-didae, którą dawûiej łączono niewłaściwie z rodziną Lądzieniów (Trombididae). Należą tu rodzaj ► : Linopodes (Koch), Notophallus (Canestr.), Noerneria (Can ), Scyphiodes (Karpelles), Eiipodes. Penthalaeus (Koch), Pronematus (Can ), Ereynetes (Berbr ), Tydeus (Koch), Ealotydeus (Beri.) i Na-norchestes (Topeent i Trt.), Eupodes, przez Kocha opisany, kształt ma podługowaty, nogi dłu*-gie. E. voriegatus (Koch), jest cały brunatny, albo płowy z nogami czerwonemi, źywemi bardzo. Znaleźć go można pod kamieniami wilgotnemi, zaraz z początku wiosny.

Enpodotis, ob. Drop’.

Eupolis (EoîtoXtç), komedyopisarz ateński, przed stawioiel tak z w. „komedyi starej*, urodził się w Atenach, z ojca Sosipolisa około 449 r. przed Chr. Pierwszą komedyę wystawił na scenie, mając lat 17; początkowo pozostawał w stosunkach śoisłfcj przyjaźni z Arystofanesem i nawet dopomagał mu w napisaniu ljfrmedyi „Rycerze“, lecz później z nim się poróżnił. Umarł pod koniec wojny peloponeskiej, prawdopodobnie poległ w bitwie pod „Kynossema“ w 411 r. lub przy „Aigos po-tamoi* w 405 r.; według innych umarł l pochowany został na wyspie Eginie lub też w mieście Sykionfe. E. napisał około 20 komedyj i 7 razy otrzymał pierwszą nagrodę na konkursach dramatycznych, lecz wszystkie jego utwory zaginęły; pozostało tylko 14 tytułów i dość liczne ułamki. Wielka, względnie do ogólnej ilości napisanych komedyj, liczba nagród świadczy, jak wysoko ceniła publiczność ateńska talent E sa, tern więcej, iż pośród spółzawodnicząoych poetów byli pisarze tej miary, jak Kratynos i Arystofanes. Dążnością komedjj o charakterzó przeważnie politycznym, świetnością stylu i siłą talentu, E. był najwięcej zbl żonym do swego wielkiego Bpółzawodnika. Również jak Arystofanes, powstaje on przeciwko spółczeBuej mu demokracyi ateńskiej i jej prze-wódzcom; chłoszcze swą zgryźliwą satyrą Sokratesa; ośmiesza nie tylko ludzi, zajmujących wybitne stanowiska, leoz takie osobiste ści, jak np. Autoli-

rum fragm.“ (Lipsk 1880).

Eupompos z Sycyonu, malarz grecki,, założyciel szkoły, zw. Sycyońską, kwitnącej między końcem wojny Peloponezkiej a nadejściem Aleksandra Macedońskiego, której główna zasługa polega na Wysokiem udokładnieniu ścisłości rysunkowej oraz na umiejętnem przeprowadzeniu tematów.— Por. Brunn „Gesch. der Griechischen Künstler“ II,

K. K.

K. J.

kosa, znanego tylko ze swej piękności i z tego, iż cieszył się względami bogacza Kalliasa; nie szczędzi nawet umarłych, jak np. Cymona. Krytycy starożytni podziwiają w E sie dowcip, wdzięk wysłowienia, pewną gracyę w śmiałych napaściach osobistych, niepozbawionych jednak zjadliwości, siłę wyobraźni, oraz nadzwyosajną pomysłowe ść w wybo-rze tematu i jego opracowaniu: dzięki też tym zaletom umiał on wyzyskać dla komedyi nawet takie tematy, które się właściwie dla niej nie nadawały. Kraty nos zarzuca Arystofanesowi, iż przyswoił sobie wiele pomysłów E-sa. Do najcelniejszych komedyj E-sa należały: 1) „Marikas“, imię niewolnika, pod którem poeta wyszyd»ił w tej komedyi demagoga Hyperbolosa; 2) „Pochlebcy“, skierowana przeciwko bogaczowi Kalliasowi i jego pieczemarzoin—sofistom; 3) „Baptai“, jedna z naj-zgryźliwszych komedyj E-sa, często cytowana w starożytności, a skierowana przeciwko Alcybiadesowi i jego przyjaciołom, przeciwko pogardzie i niepo-Bzanowaniu względem uświęconych wiekami oby-cz&jów i wierzeń religijnyob, oraz uwielbieniu dla mistycznych kultów wschodnich; 4) „Demoi*; w tej komedyi Nicyasz i Mironides, nie będąc sami zdolni podźwignąć ojczyzny z opłakanego stanu, wywołują w tym celu z Hadesu Solona, Milcyadesa, Arystydesa i Peryklesa, którzy surowo ganią obecne położenie państwa i nieudolność jego przewódz-ców, oraz dają wskazówki na przyszłość; 5) „Miasta*, w której autor powstaje przeciwko ciemiężę niu przez Ateńczyków państw sprzymierzonych i t. d.—A. Meineke „Fragmenta oomicorum Grae-corum" (Berlin 1839), w pięciu tomach (t. I Historia critica comicorum Graec.); Kook „Comic, attico-

j. u.

str. 3—316),

Eupraksya, żona Teodora, ks. rjazańskiego (XIII wiek), słynęła ze swej piębnośoi. Chan Baty podczas napadu na Rjazeń (1237) zapragnął, ją ujrzeć. Ks. Fedor nie chciał przyprowadzić swej żony do obozu chana, za oo został okazany na śmierć. Dowiedziawszy się o losie męża, E. z małem dzieckiem na ręku, rzuciła się z wysokiego okna na ziemię, i w ten sposób odebrała sobie życie.—Karamzin „Hct. Tocy^;. Foccincicaro* (t. III, rozdz. VIII, przyp. 292).

Eupraksya, żona ks. Jarosława Włodaimie-rzowicza Pskowskiego, córka ks. litewskiego Rog-wołoda. Założyła w Pskowie klasztor św. Jana. Umarła w r. 1243 śmiercią męczeńską. Pamięć jej obchodzą w Rossyi 16 października. — Karamzin ,Hct rocyÆ PoccificKaro“ (t. III, rozda. VIII. przyp. 278).

Eupraksya, żona w. ks. Symeona Dumnego, córka es. smoleńskiego Fedora Światosławicza. Wyszła za mąż w roku 1345, następnego zaś roku wielki książę odesłał ją do ojca, który wydał ją później za ks. Fedora Krasnego.—„Pyccic. Ohęukji. CjiOBapi»*.

Eupraksya, córka Wszewołoda, w. ks. kijowskiego, ob Prakseda.

Euprepia, ob. Arotia.

Eupyrchroit Emmons (mineral.). Minerał z Ham-mondsville w hrabstwie Essex (Nowy Jork), dobywany dla gospodarczych celów, jako środek u-żyzniający rolę, występuje w kłębach okrągłych o budowie włóknistej, a jest nieczystym fosforytem (fosforanem wapnia).

Eurazyanie (z ang. Europ-asians), nazwa nadawana w Indyi przedgangesowej mieszańcom z ojców Europejczyków i matek Indyanek. Nazwa ta pochodzi z czasów gubernatora Indyj Wschodnich, margrabiego Hastingsa (1813 — 1823); obecnie częściej zamiast niej używa się E a s t -1 n d i a n, lub Vepery-Brahmiues. E. wobec prawa postawieni są narówni z Europejczykami, co po-winnoby się przyczyniać do wzmożenia krwi eu-ropejsk ej w pośród Hiudów; jednak postęp w tej mierze jest dotychczas bardzo powolny. Europejczycy bowiem, z wyjątkiem jodynie klas niższych, związków małżeńskich z Indyankami unikają. Hin-dowie, którzy E-n, zaiówno jak Europejczyków, uważają za kastę nieozystą, dają im pogardliwe przezwiska: Czatikary, alboCzi-czi. Płeć E-n nosi rozmaite odcienie barwy brunatnej, stosownie do plemienia, z którego pochodzą; kobiety odznaczają się pięknością. Powstali oni głównie w pierwszych czasach osiedlenia się Europejczyków w Indyach, przeważnie i ojców Francuzów i Portugalczyków; są jednak i potomkowie Hol-łendrów, Duńczyków, Hiszpanów i Anglików. U-bierają się po europejsku, a mówią zwykle po angielsku; wszelakoż ani w stroju, ani też w mowie nie mogą pozbyć się znamion nieeuropejskiego swego pochodzenia. E. zajmują dosyć korzystne stanowiska w administracyl, przy kolejach żelaznych, w handlu i t. p., ale prawie zawsze podrzędne; brak im bowiem energii, inieyatywy i zdolności do kierownictwa. Liczba ich wynosi 120 000 głów, z których 20 000 na Cejlonie, gdzie noszą nazwę Burghers. Wielu z tych, co przyznają sobie krew portugalską, pochodzi wprost z tubylców ochrzczonych, albo też z niewolników dygnitarzy portugalskich.    *

Elire, jeden z najważniejszych lewych dopływów Sekwany; bierze początek z wyniosłości Perche w departamencie Orne, gdzie powstaje z połączenia odpływów kilku jezior; po 10- kolometro-wym biegu wkracza w granice departamentu E. et Loir, płynąc stale ku południo-wschodowi, jakby pragnął przedrzeć się do Loary, lecz pod Thi-vars zatacza silny łuk i zwraca się ku północy, który to kierunek, przy uwzględnieniu mniej lub więcej znacznych serpentyn, zachowuje aż do ośuia. Pod Chartres wchodzi w dolinę wysłaną wapieniem kredowym i ciągnącą się aż do Sekwany; poniżej Dreux, na przestrzeni 3 mil, stanowi granicę dep. E. et Loir od dep. E., poczem wchodzi do tego ostatniego i pod osadą Les Damps wpada do

dwie 3ł/*% powierzchni departamentu a pola orne 62%. W r. 1890 departament liczył koni 47 616, bydła rogatego 139 492, owiec 305 604, świń 37 831. Bogactwo mineralne bez znaczenia; za to godne są uwagi obszerne łomy kamienia budowlanego i mnóstwo źródeł mineralnych, zwłaszcza szczawy żelezistej. Pszemysł ma dla kraju takie samo niemal znaczenie, jak i rolnictwo, i zatrudnia czwartą część ludności; główne gałęzie jego, sku-

Sekwany. Ogólna długość biegu 226 km.; brzegi wogóle malownicze, gęsto wioskami obsiadło; zapas wody dosyć znaczny i Btały. Z dopływów ważniejsze: Voise, Drouette i Vesgre, z prawej strony, oraz Blaise, Avre i Iton z lewej. Avre jest prawie równa ilością wody rzece głównej, czyni ją też żeglowną, lecz żegluga wogóle mało jest ożywiona; wyjątek stanowi tylko przestrzeń między miastem Bouviers a uśńem E. Od rzeki E. mają

nazwę dwa departamenty franouskie: E. i E. et j pione po większych miastach, są: wyrób przedmio-

Aod. S.

Loir.

w r. 1888 liczono analfabetów około 10%. Pod względem sądowym departament należy do sądu apellacyjnego w Rouen, pod względem szkolnictwa do akademii w Caen, pod względem wyznań biskupstwo w Evreux podlega arcy biskupstw u w Rouen, a pod względem wojskowym należy E. do 3-0 korpusu armii, mającego sztab główny również w Rouen. Administracyjnie dzieli się na 5 okręgów: Les Andelys, Bernay, Evreux, Louviers i Pont-Audemer; te zaś na 36 kantonów i 700 gmin.

Ând. S.

j tów z miedzi, cynku, żelaza i mosiądzu; przemysł Eure, departament francuski po obu brzegach przędzalnicio-tkaoki, tak wełniany i bawełniany, dolnej Sekwany, graniczy na półnoo z depart, jak i jedwabny; oukrownie, garbarnie, młyny, tar-Niźszej Sekwany, na wschód z dep. Oise, Sekwa- taki, gorzelnie. Handel wewnętrzny bardzo oży-ny i Seine et Oise, na południe z dep. E. et Loir, wiony, dzięki równomiernie rozłożonej sieci dróg na zachód a dep. Orne i Calvados; kanału La żelaznych i obfitości gościńców bityoh; pierwszych, Manche nie dosięga, gdyż kranieo północno-zacho- wszelkiego typu, było w r. 1891—788 km., drugich dni zbiega się z samem uściem Sekwany. Utwo- około 3 300 km. Ludność wynosiła w roku 1891 rzony w r. 1789; dwie trzecie jego powierzchni niespełna 350 000 głów i, poozynając od r. 1841 są częścią dawnej Normandyi, jedna trzecia hrab- | statecznie się zmniejsza; przypisują to rozpowszech-stwem Evrenx, które należało niegdyś do dzielnicy ! nionemu w tych okolicach systemowi dwudzie-Perche. Ogólna przestrzeń wynosi 6 037 km. □, j tnych małżeństw; zmniejszanie się to w równej mie-z tego na lewy brzeg Sekwany przypada przeszło ! rze dotyczy miast i wsi. Oświata Btoi wysoko; %. Kraj przedstawia nizinę mocno sfałdowaną pagórkami, które na południo-zaohodzie dosięgają 240 m; wyniosłości te szczególnie są widoczne w dolinach rzecznych: Sekwany, E, i Risle, wy żłobionych przez erozyę. Geologicznie przeważają starsze utwory trzeciorzędowe: oligoceniczne i eo-ceniczne, lecz część za Sekwaną położona, równie jak doliny rzek: Eure, Iton, Risle, Avre i samej Sekwany, należą do epoki kredowej. Wszystkie wody uprowadza Sekwana przez prawe dopływy

Elire et Loir, departament francuski, w dorzeczu Sekwany i Loary, graniczy na północ z dep. Eure, na wschód z dep. Seine et Oise, na południe s dep. Loiret i Loir et Cher, na zachód z dep. Sarthe i Orne. Departament E. et L. został utworzony w r. 1790 z części Normandyi i prowiocyi Orleańskiej, a mianowicie z pierwszej przyłąozono dzielnice Thimerais i Drouais, zaś z drugiej dzielnice Béauce i Dunois. Ogólna prze-strztń wynosi 5 874 km. □. Powierzchnia jest przeważnie płaszczyzną, z pośród której podnoszą się ku zachodowi wyniosłości, które na południo-zaohód od m. Nogent le Rotrou dosięgają największego wzniesienia 285 m. Z wyniosłości tej spływają najważniejsze rzeki departamentu, a mia-

Sekwany, i Loir z dopływami Ozanne, i Yóres do systematu Loary. — Loir otrzymuje i ze wschodu znaczny zasiłek w dopływie Conie; zaś najbardziej zachodnią część odwadnia na niewielkiej przestrzeni Huisne, należąca także do systematu Loary. — Najstarszą formacyą geologiczną jest kreda, występująca głównie w dolinach systematu rzeki Eure, oraz w dolinie Loiru; pozostałą i przeważną część departamentu wypełniają starsze utwory trzeciorzędowe, t. j. eoceniczne i oligoceniczne. — Klimat umiarkowany, łagodzony wpływem oceanu, od którego nie oddziela kraju żadna większa wyniosłość; średnia temperatura roczna w Char-

Epte i Andelle, oraz lewe E. (ob.), Risle i Morelle; Stolicą jest Evreux. drobną cząstkę departamentu odwadnia pobrzeźny strumień Touques przez prawy swój dopływ Calon-ne. Klimat łagodny, prawie morski; brak większych wzniesień i blizkość Oceanu sprawiają, że średnia roczna temperatura, pomimo bardziej północnego położenia kraju, jest tu wyższa, niż w Paryżu, i wynosi 10. ₉°C.; średnia lata 19°, najwyższa 26°; średnia zimy 3¹/₂°, najniższa, i to nader rzadko—9°; deszcze głównie w jesieni; roczny opad 65 cm.; wiatr zachodni sprowadza deszcze, południowy burzę. Grunt jest żyzny i starannie uprawny w środku depart. (Néubourg), na wschodzie za Sekwaną (Vexin) i na południo-wschodzie (płaszczyzna St. André); natomiast część południowo-zachodnia (Oucbe) jest płonna, a na samym zachodzie (Lieuvin) podatna głównie na łąki i pa- I nowioie: Eure, z dopływami Blaise i Avre, do stwiska. Sieją głównie pszenicę i owies, a z traw pastewnych koniczynę, lucernę i esparcetę; z roślin fabrycznych zasługują na uwagę: len, buraki cukrowe i rzepak. Szczególnie ważnem jest sadownictwo, skierowane do hodowli jabłoni (pommes à cidre) oraz śliw; winnice nieznaozne, zajmują tylko 367 ha. Zresztą wino to nieszczególnego gatunku i ludność za napój używa ulubionego jabłecznika (cidre). Lasy zajmują 18% ogólnej przestrzeni; największe leżą w dorzeczu Risle i Iton (forêt de Breteuil, de Conches, de Beaumont, d’ Evreux).

Wartcść produkcyi pszenicy oceniają na 40 mil. fr. a jabłek na 7 mil. Nieużytki stanowią żale-

And. S.

tartaki, handel drzewem, latarnia morska, 7 501 m-ców.—2) E., miasto w Stanach Zjedn. Ameryki Pn., w stanie Newada, na wyżynie 6 184 stóp nad p. m., u stóp wyniosłości Diamond Range, połączone za pomocą bocznicy kolejowej z główną linią Cantralno-Pacyficzną; bogate kopalnie srebra, 5 000 m-ców.—3) E. Springs, osada lecznicza w Stanach Zjed. Ameryki Pn., w stanie Arkansas, w pobliżu granicy ze stanem Missouri; źródła mineralne, dość uczęszczane, piły parowe; około 5 000 m-ców.

trós równa śię paryskiej i wyno8i 10l/₂° C., opad roczny 54 cm.; warunki zdrowotne bardzo dobre, z wyjątkiem okolicy rzeki Conie, gdzie obfitość wód stojący oh powoduje febry. — Gleba w południowo - wschodniej części żyzna, lecz mało ma wody i lasów; na północo - zachodzie bardziej podatna na pastwiska.—Wogóle jednak departament należy do rzędu rolniczych i dostarcza głównie pszenicy i owsa, a następnie jęczmienia i tatarki.—Ważne miejsce zajmuje uprawa traw i buraków pastewnych, a także roślin fabrycznych, zwłaszcza buraków cukrowych. Wartość produkoyi pszenicy oceniają na 59, a owsa na 42 mil. fr.; pod względem wydajności zboża z hektaru, departament E. et. L. stoi najwyżej w całej Francyi. — Hodowla drzew owocowych, zwłaszcza jabłoni (słynny jabłecznik) stoi wysoko; winnice zajmują 1237 ha. i dostarczają przeszło 11 000 kl. winogron. — Z ogólnej przestrzeni przypada 83°/o na pola orne i łąki sztuczne, 9°/₀ na lasy, które rozciągają się głównie na zachodzie i północy, 3l/a°/o na Pa~ stwiska, V2% na nieużytki, około 4°/₀ na winnice i ogrody. W r. 1890 liczono w departamencie 43 300 koni, 107 678 sztuk bydła rogatego, 604 528 owiec, 23 672 świń, 19 900 uli pszczelnych, które dostarczyły 270 000 kg. miodu i 34 000 kg. wo sku. — Ówiat mineralny ubogi; znajduje się żelazo, lecz mało jest eksploatowane; węgla kamiennego niema wcale; za to obfitość gliny i kamieniołomów. — Przemysł wobec rolnictwa ma znaczenie drugorzędne; wszakże są tu fabryki przę-dzalniczo - tkackie, dla wyrobu tkanin wełnianych i bawełnianych, fabryki wyrobów z miedzi, fabryki kapeluszy, wstążek, Bkór i t. p., — młyny, papiernie, cukrownie. Handel żywo się rozwija; prowadzą go głównie artykułami miejscowej pro-dukcyi rolnej, która w bardzo znacznej ilości idzie na wywóz, tak za granicę, jak i do innych departamentów. Kommunikacya bardzo ułatwiona: dróg żelaznych wszelkich typów ’było w r. 1893—695 km., gościńców bitych , państwowych i departamentalnych około 2 000 km. — Ludność wykazuje stateczne zmniejszanie się zarówno w miastach, jak i po wsiach; nawet stolica departamentu nie czyni pod tym względem wyjątku. W r. 1891 liczono 284 600 m ców, t. j. zaledwie 48 na 1 km. □. — Oświata ludowa Btoi na wysokim stopniu, gdyż w r. 1893 analfabetów było tylko 5¹/₃%. Departament ma 1 liceum, 2 kollegia, 1 seminaryum nauczycielskie i 708 szkół ludowych. — Pod względem szkolnictwa departament zoata je w zaleźnośoi od Paryża, pod względem religijnym tworzy biskupstwo w Chartres, zależne od arcybiskupa paryskiego, pod względem sądowym należy do sądu apellacyjnego w Paryżu, a pod względem wojskowym, do 4 go korpusu armii, mającego sztab w Le Mans. Administracyjnie dzieli Bię na 4 okręgi: Cnartres, Châteaudun, Dreux i Nogent - le - Rotrou, te zaś na 24 kantony i 426 gmin.—Stolicą jest Chartres.

Eureka, 1) E., miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Kalifornii, w głębi bezpiecznej zatoki Humboldta, pod 40° 48' bz. pn.,

And S.

Europa, planeta 52 ga, odkryta przez Gold-schmidta 4 lutego 1868 r., drogę dokoła Błońca odbywa w ciągu 651.5 dni.

Europa (mitologiczna).—Mit, jeden z najciekawszych w zakreäie religii i sztuki starożytnej, łączący się z uroczystościami zw. Hellotia, spoty-kanemi i na Krecie, f na lądzie greckim. E-ę zna już Homer (II. XIV, 321). jako córkę Feniksa, mającą dwóch synów: Minosa i Radamantesa, do których trzeciego, Sarpedona, dodaje Hezyod (Fiagm. 39). Inne podania ojcem jej mienią Agenora, ojca zarazem Feniksa. W obu razach E. jest pochodzenia Tyryjskiego, i razem z Feniksem, Cyliksem, Tazosem i Kadmosem, wchodzi w grupę ubożysz-czonych przodków rasy fenickiej, przeniesionej do świata helleńskiego. Odmiany dotyczące imienia jej matki liczne są, i odnoszą się już raczej do mitologii czystej. Wypadkiem w podaniu najwydatniejszym jest porwanie E-y przez Zeusa, który, zdjęty miłością, podszedł ją na wybrzeżach Ty-ru lub Sydonu, i przemieniony w tura, uniósł, według jednych na Kretę, gdzie się dokonał ich związek (Moschus „Idyl.“ II), według drugich do Beo-cyi, w sąsiedztwo Teb, miasta zawdzięczającego początek swój Kadmusowi, bratu bohaterki (Pauzan. IX, 19, 1). Inna wersya, napotykana u poetów Aleksandryjskich, uwzględniając dostojeństwo Zeusa, nie każe mu się przemieniać w tura, tylko na rozkaz jego unosi ją sam tur kieteński, ów, z którym kiedyś ma bój stoczyć Herakles, i który z różnych okoliczności figuruje w bójce o Pazyfaę. W tej wersyi Zeus oczekuje na ukochaną, którą mu przyprowadza sam tur, lub pod przewodem Hermesa. Tę rozmaitość wersyi illustruje spora ilość utworów sztuki dekoracyjnej z róźnyoh okresów starożytności, dotąd po muzeach dochowanych, i według nich też, według miejscowości i czasu, w których były wykonane, wnosić można o znaczeniu mitu, jako też o jego rozmaitych przemianach. Maiatura, zdjęta z wazy, zamieszczona w zbiorze Lenormanta i Witte („Elite des monom, céram. I tabl. 25), przedstawia tura unoszącego Europę ponad szczyty gór i wody, jak wskazują ryby; za niemi pędzi powietrzem Eros z przepaską miłości; kiedy przypatrujący się tej jeździe męźozyzna wydaje się ^byó raczej Agenorem, niż Zeusem. Te rozmaite utwory artystyczne, dowodzące niezwykłej popularności mitu, mają tę właściwość, iż wydzierają się poniekąd z miejscowości, w których E. była szczególnym przedmiotem kultu, ale traktują mit jako powszedni motyw dekoracyjny. Inne, lecz nierównie mniej Home, zo-

K. K.

stają w widocznym związku z miejscowemi kullami Gortyny na Krecie, a może i Teumessu w Beocyi. Co do samego znaczenia, od czasu zwłaszoza znakomitej rozprawy w przedmiocie tym Welckera, E., córka Telefaessy, kochanka Zeusa-Tura, a ostatecznie małżonka Asteryona, króla Kreteńskiego, narówni z Saleną, Autyopą, Argą, Ijoną i Kalistą, Btanowi uosobienie księżyca, a bajka o jej porwaniu jest mitem słonecznym (zob. Gerhardt »Griech. Myth.“ § 219, 711 i 720. Preller „Griech. Myth.* II, 111 uast.—Decharme »Mythologie....* str. 617), E. więc byłaby obrazem księżyca porywanego co-rano przez słonecznego tura, i ukazuje się też ona na wieczornem niebie, kędy ten ją uniósł poprzez fale morskie. Pod tym domyfcłem, za gwiazdy też uważano ozdoby na tunice E-y, ukazujące się na niektórych malowidłach wazowych. Ale Overbeck, w swem sławnem dziele »Griech. Kanstmyth. Zeus“ Atlas VI, 8, nie bez słuszności uważa, iż temi ozdobami mogą też być kwiaty; na podstawie czego, zarówno z Jahnem, w E-e Kreteńskiej widzieć on chce bóstwo ziemne, łączące się z Zeusem pod osłoną wiecznie zielonego jaworu Gortyny albo w grocie Teumessu, związkiem świętym (ispoę Y<4{jLop), związkiem, którego pamięć odnawiano corok w obchodach, zw. Hell o ti a (Overbeck, w »Pamięta. król. Ak. S»Bkiej* z r. 1861, t. IV, str. 109). Jakoż legenda opowiadała, że Agenor, po porwaniu, wysłał swych czterech Bynów na poszukiwanie córki; a pościg tego rodzaju., nie mówiąc już o Demeterze i Korze (zob. Demeter), odnosi się do mitu Harmonii, Ijony, Hery Samijskiej, Artemidy Tauropolos, oraz Anny Perenny w Italii; w zwyczajach ludowych pościg ten odpowiada porywaniu narzeczonej przez przyszłego męża. Znaleziona, związuje się węzłem symbolicznym, z w. lygos, agnus castus,—długa, 20-łokciowa girlanda, używana przy obchodach Hellotii; Kadmus z braćmi, uganiający się po lądaoh i morzach za tropem E-y; żywioły smutku, objawiające się u początków uroczystości, następnie radosny ślub Zeusa z E ą u stóp jaworu świętego: wszystkie te szczegóły nasuwają myśl teogamii, w której niebo łączy się z ziemią, przenikając ją na wiosnę nową siłą po odrętwiałości zimowej. Taką też interpretacyę mitu zdają się potwierdzać niektóre monety kre-teńskie, oraz malowana waza z Apulii, dziś znajdująca się w Luwrze.

Z tem wszystkiem, czy E. jest mitem księżycowym, czy ziemnym, dla ścierających się zbyt ostro za i przeciw argumentów, rozstrzygać nie możemy, tembardziej, że uwzględniać też tu należy imię jej, nadane całej części ziemi. Preller (i c II, 116 nast.) mniema, że poszło to z okolic Teb i zatoki Malijskiej. Ale wypada też posłuchać Hesychiusa, który E-ę nazywa „krajem zamrooza i ciemności*. Hymn do Apollona Pityjskiego także do tego pojęcia przywiązuje znaczenie mroku. Wypadałoby to na korzyść tych, co w micie widzą bóstwo księżycowe; ale etymologia wcale nie upoważnia do tego wniosku; eu rope nie mieści w sobie pojęcia ciemności, a powoływanie się mitologów, obstających za bóstwem księżycowem, na identyczność wyrazu europe z euryfaëssa (do-słownie== î d a 1 a świecąca), jest zbyt naciągnię-tem żeby mogło wzięte być w rachubę; księżyc równie zdała świeci jak słońce i inne gwiazdy. Jeżeli Grecy E-ę nazywają krajem ciemnośoi, oznaczyć przez to chcą raczej kierunek topograficzny, cały świat leżący w sferze, gdzie dla nich słońce zachodzi: tylko dla czego właśnie nazwali E-ą ten świat zachodu? jaki w tej nazwie zachodzi stosunek do treści mitologicznej? na to odpowiedzi stanowczej nie znajdujemy. Moneta, pochodząca z Gar-tyny kreteńskiej, przedstawia z jednej strony boskiego tura, z drugiej E-ę, siedzącą w cieniu konarów jaworowych, z głową opuszczoną na rękę, w postawie zamyślonej i melancholijnej.

Europa—I. Def/n/cya, nazwa, położenie, rozmiary, granice. E, część, świata po Australii najmniejsza, ale kulturalnie najwyżej ze wszystkich stojąca, zajmuje północno-wschodaią część wielkiego wschodaiego kontynentu (»starego świata”), czyli mniejszą, zaohodnią część Eurazyi, której większą, wschodnią część stanowi Azya. Nazwa E y, o której Herodot twierdsił naiwnie, iż nikt ze śmiertelnych nie zdoła nigdy docieo jej znaczenia, powstała tam, gdsie zrodiiła się najstaroźy-tniejsza cywilizacya tej ozęści świata, to jest na gróckim połudaio-wschodrie: Grecy wzięli tę nazwę od Fenicyan, w których języku, wogóle w językach semickich, ereb znaczy ciemność, zachód tw przeciwieństwie do azi—wschód). Nazwa E-y jest więc analogiczna do włoskiej ponente (w przeciwieństwie d) levante), greckiej Hespe-ryi, (początkowo—Italii, później—Hiszpanii), arabskiej Maghreb (Afryka północno-zachodnia), amerykańskiej Far West (równiny na zachód Missi-ssipi) i t. d. Nazwy: „ereb” i ,azi”, oznaczające kierunki zostały przeniesione na dwa lądy zbliżające się do siebie w okolioy morza Egejskiego i cieśnin. Nazwa E-y stosowała Bię pierwiastko-wo tylko do krain nadśródziemnomorskich (północnych) leżących na zachód Azyi Mniejszej, po tej stronie (na zachód) morza Egejskiego i cieśnin, a więc zupełnie oddzielonyoh, zatem wybitnie odgraniczonych od Azyi, (tylko co do licznych wysp morza Egejskiego miały zachodzić pewne wątpliwości graniczne). Z biegiem czasu jednak, gdy poznano północ i wschód tej »krainę zachodu” i gdy okazało się, iż zrasta się ona z »krainą wschodu*, to jest Azyą, na bardzo znacznej przestrzeni, powstała wątpliwość co do wscho dniej granicy E y, a nawet co do jej stanowiska jako ozęśoi świata, morfologicznie bowiem rzecz biorąc, E. stanowi półwysep Azyi. U Herodota, tego „ojca historyi“, a zarazem geografii opisowej, wschodaia granica Ey jest jeszcze nieokreślona; jednakże niektórzy już za jego czasu uważali Tanais (Don) za taką granicę; zapatrywanie się to zostało później poparte przez Erato-stenesa. Wyobrażano sobie w owe czasy, że morze Azowskie rozciąga się daleko na północ, tak, iż między niem i morzem północno-europejskiem istnieje tylko niezbyt szeroki przesmyk, łączący E-ę z Azyą podobnie jak przesmyk Succhi — Afrykę i Azyą (ob. Hahn „Zur Geschichte der Grenze zwischen Europa u. Asien“ w „Mitheilucgen d. Vereins für Erdkunde“, Lipsk 1882 str. 86 i nasi). Przez ciąg Wieków Średnich i Nowych do w. XVIII Don wraz z linią cd jego źrćdeł do morza Białego przetrwał jako granica, nie będąc zbyt niepokojonym przez takie projekty, jak np. cofnięcie granicy na linię Dniepr Łowaf-Wcłcbow—jeziora—morze Białe, lub posunięcie jej naprzód do rzek Jaiku (Uralu) i Obi Należy tu zauważyć dziwny fakt, że łańcuch gór Uralskioh długo nie znajdował uznania jako granicznik: jeszcze w wieku XVIII-ym i później, pomimo, że już w r. 1730 Strahlenberg poprowadzi granicę wzdłuż gór Uralskich (jednak tylko do równoleżnika 54°, dalej zaś wzdłuż wysokiego prawego brzegu Wcłgi i do dolnego Donu), podawano projekty granic zupełuie pomijające łańcuch Uralski, mianowicie: do Jeniseja (Gmelin 1747), Obi (Wysocki 1879), a nawet, zmuszając geografię do rnłog polityce, chciano cofnąć granicę E-y zuów na linię Dniepru i Dźwiny, odmawiając jednocześnie wszelkiego znaczenia górom Uralskim (Duchiński 1858, a nawet 1875) (Por. W. Nałkowski „O geograficznych, łłędach Duohińskie-goM 1881, oraz C. Hiekisch „Das System des Urals" 1882). Nawet w najnowszych, bardzo poważnych dziełach geograficznych, spotykamy przynajmniej częściowe pominięcie Uralu jako granicy: jedni (Guthe-Wagner „Lehrbuch der Geogr.“ II 1883 str. 24) przyjmują granicę Strahlenberga (która, jak wiadomo, ped 54° szer. opuszcza Ural i skręca się wzdłuż Obszczego Syrtu), modyfikując ją na podstawie uwag Wojejkowa, t. j. prowadząc ją cd uścia Sarpy wzdłuż krawędzi wyżyny Ergeni, która ma stromy spadek, a będąc lepiej nawednioną i źyzniejszą, różni się cd suchych, bezpłodnych stepów depressyi Kaspijskiej. Inni (Kirch-hoff w „Unser Wissen von der Erde“ II 1886 str. 12), ulegając względom praktycznym (dokładnego obliczenia powierzchni i ludności E-y), trzymają się poprostu granicy administracyjnej, wytkniętej przez rząd rossyjski i przekraczającej za Ural środkowy. Tej niepewności z jednej strony, a oportunizmu geograficznego z drugiej, uniknąć można, przywracając Uralowi jego znaczenie graniczne, i to nietyl-ko częściowo, ale w całej rozciągłości od wybrzeża zatoki Karskiej do doliny Usboja (Ust’ Urt) (ob. W. Nałkowski „O geograficznych błędach DuchiÓ8kiego“ 1881 i „Wschcdaia Granica Europy“ 1887); wprawdzie morfologicznie E. stanowi, jak wspomnieliśmy, półwysep Azyi, a półwysep ten wyrasta z lądowego pnia na linii, [łączącej morze Białe z Azowskiem; ponieważ jednak wzdłuż tej linii nie ma źsdnej naturalnej granicy, więc do tej czysto półwyspowej E-y włączamy jeszcze część kontynentalną (podobnie jak w Indyach Przedgan-gesowych i Włoszech—Bengalię i Lombardyę) na WFchćd tej linii do orograficznych granic—Uralu i Kaukazu, które, wraz z morzami, Kaspijskiem i Czarnem, oddzielają Europę od reszty Eurazyi

t. j. cd Azyi. Takis rozszerzenie półwyspowego pojęcia Europy znajduje poparcie i w geologicznej przeszłości: we wczesnej epoce trzeciorzędowej

Encykl. Powsł T’u»tr. Zew. 157 T. 20-ty.

ocean Lodowaty wzdłuż wschodnich stóp Uralu łą-ozył się z morzem Kaspijskiem, dzieląc od Azyi te stare góry, i obecnie wzniesienie morza tylko na 150 m. przywróciłoby te stosunki. Wprawdzie Penck „Morphologie der Erdoberfläche“ (I 1894 str. 113) zarzuca temu argumentowi, że i po zachodniej stronie Uralu morze trzeciorzędowe sięgało wpoprzek lądu z południo-wschodu na północo-zachód, ale ten zarzut nie ma znaczenia, albowiem można uważać Europę jako półwysep, powstały ze zrośnięcia się dwóch (a nawet wraz z półwyspom Pirenejskim—trzech) wysp, podobnie jak np. półw. Jutlandzki. Prócz tego morze Kaspijskie łączyło się później wzdłuż północnych stóp Kaukazu (doliny Manyczu) z Czarnem (Azowskiem), dzieląc te góry od E y. Tym sposobem możemy granice E-y posunąć do wschodnich stóp Uralu, który cały należy do E-y, i do północnych stóp * Kaukazu, który cały należy do Azyi. W świeżem i wybornem dziele o Europie (w wydawnictwie Sieversa „Allgemeine Landeskunde, Europa“ 1894) Philippson zalicza Ural do Azyi, a Kaukaz do E-y,

(a więc odwrotnie, niż my to czynimy), jednak bez dobrej racyi. Tak rozszerzona E., z powodu swego szerokiego zrośnięcia się z Azyą (4 300 km. od m. Lodowatego do Kaspijskiego) staje się już właściwie nie półwyspom, lecz krajem końcowym Azyi, podobnie jak np. Patagonia jest krajem końcowym Ameryki, z tą tylko różnicą, źe Ural wyznacza granicę tego klina, a bogate rozczłonkowani nadaje mu cechę indywidualną. Mimo tego charakteru półwyspowego klinowego, mimo szerokiego zrośnięcia z Azyą, po części nie wyraźnej z nią granicy (południowa część Uralu bardzo się obniża i prawie gubi śród stepów, pozostawiając na północ m. Kaspijskiego swobodne przejście z równin E-y do Azyi, tak zwaną bramę Narodów), mimo to, źe góry Ey są tektonicznie dalszym ciągiem gór Azyi, a przerwa między niemi jest nieznaczna (oieśnina Kerczeńska),

E. musi być uważana za samodzielną część świata, a to nie tylko dla tego, źe pod względem wielkości zajmuje stanowisko wyjątkowe pośród półwyspów Azyi (2V₃ razy większa od Indostanu) i stanowi blizko V* całego lądu Azyi (przeszło 10 000 000 km.

□ ), ale głównie dla tego, źe przedstawia bogaty zbiór wybitnych, choć drobnych (w porównaniu z olbrzymią Azyą), krain, które są siedliskami oddzielnych narodów, a dzięki korzystnym warunkom geograficznym wpływały tak dodatnio na rozwój kulturalny, iż E. stała się siedliskiem najwyższej kultury i przy jej pomocy zapanowała, mimo swej małości, nad pozostałemi częściami świata: po części podbiła je siłą oręża, po części postawiła w zależności ekonomicznej, po części zeuropeizowała, t. j. zassymilowała kulturalnie. Tak więc E., będąca morfologicznie tylko półwyspom Azyi, jest fizyologicznie częścią świata, i to częścią świata najważniejszą, to jest taką, gdzie kulturalne życie Ludzkości pulsuje najsilniej.

E. leży we środku półkuli lądowej, to jest we środku świata zamieszkanego (oikumene = mie-szkalnia), więc ma łatwą komunikacyę z innemi częściami świata; choć zresztą niegościnny ocean Pół-

97

nocny zmniejsza korzj ści tego położenia: próby zaprowadzenia kommunikaeyi przezeń nie przyniosły dodatnich rezultatów, jakkolwiek przepływy półnoe-no-zaohodni i północno - wschodni zostały odkryte. Wielkie wydłużenia lądów ku południowi, mianowicie Afryki i Ameryki Południowej, tworzą też kom-munikacyjne przeszkody, ale przebicie kanału Su-ezkiego usunęło pierwszą, a przebicie Panamek ego usunie z czasem i drugą.

Zrośnięta z Azyą, E. od sąsiedniej Afryki oddzielona jest morzem Śródziemnem, które zwęża się w dwóch miejscach (cieśnina Gibraltarska i Sycylijska), pozwalająo na zbliżenie się obu części świata; istnieje nawet jeszcze trzecie, choó mniej znaczne, zbliżenie: między Peloponetem (Matapan) i Barką (dawna Cyrenaika), a jest ono jeszcze zwiększone Krętą. Od dalszej Ameryki oddziela E ę ocean . Atlantycki, który zwęża się między Irlandyą i New Foundlandem, a jeszese bardziej między Skandynawią i Grenlandyą, gdzie znajduje się przytem ogniwo łączne, Islandya, i gdzie oc. Atlantycki prze chodzi w Lodowaty, oblew* jący E ę z północy. Powyżej wymienione zbliżenia E-y z innemi częściami świata posłużyły za drogi wędrówek, wogóle miały ważne znaczenie kommunikacyjne, równie jak zbliżenie i połączenie z Azyą.

Jakkolwiek morza tworzą granice ściślej określone, to jednak i tutaj powstają wątpliwości graniczne, w razie znajdowania się licznych wysp, które nieraz ciągną się od danego lądu do sąsiedniego, tak, iż powstaje kwestya, jak podzielić te wyspy między sąsiadujące lądy, gdzie przeprowadzić granice śród morza. W rozstrzygaię eiu tej kwestyi weżną podstawę daje głębsze geologiczne pojęcie granicy lądu i morza: ląd w tern pojęciu nie kończy się tam, gdzie zanurza się ła godnie pod wodę, tworząc mieliznę nadbrzeżną, lecz tam dopiero, gdzie mielizna ta (zwykle od linii 200 m. głębokości) spada nagle ku snacznym głębokościom; otóż wyspy leżące na takiej mieliźnie, stanowiącej podwodne przedłużenie danego lądu, muszą być zaliczone do tego lądu.

W morzach oblewających E-ę z północy i półno-co-zachodu mielizna ta ma znaczne rozprzestrzenienie, izobata 200 - metrowa czyli izohipsa 200 m. oddala się tu znacznie od kartograficznie wyznaczonej linii brzegowej czyli od izohipsy (izobaty) O m,; więc tu i wyspy europejskie sięgają daleko w morze od linii brzegowej. Gdyby ląd E y wzniósł się o te 200 m. lub morze o tyleż zniżyło, to wyspy: Wajgacs, Nowa Ziemia, Kałgujew, wyspy Bałtyckie, Brytańskie z Szetlandzkiemi (a naturalnie, i liczne drobne wyspy nadbrzeżne) połączyłyby się z lądem.

Po za tą linią 200-metrową ocean Lodowaty na północ E-y nie posiada wielkiej głębokości, manie większą nad 1000 m. Z tego obszaru wodnego wynurzają się wyspy: Niedźwiedzia, Szpicberg i kraj Franciszka Józefa. Ten drugi taras podwodny spada na zachód do głębokiej kotliny morza Norweskiego (między Norwegią i Grenlandyą), sięgającej wgłąb przeszło na 3 000 m. Z tego głębokiego morza Bterczy wyspa Jan Mayen, stanowiąca już

niewątpliwie wyspę oceaniczną, najpćłnocuiejszy znany wulkan na ziemi (Sievers-Philippson „Europa“

1894), Wyspa ta nie należy więc do E-y, a co do trzech poprzednich, mało zresztą zbadanych (szczególniej co do kraju Franciszka Józefa, który rozciąga się po za 88° w nieznane okolice polarne), rozstrzygnięcie jest trudne; to też często wyspy te bywają traktowane, wraz z innemi h żącemi na północ Ameryki i Aiyi, jako oddzielny świat polarny („Arktis“ Ratzla). Co do wysp Faroer i Islaudyi, to te bywsją zaliczane do Europy, jako leżące na ławicy płytszej po większej części niż 700 m., która ciągnie s ę od północnej okolicy W. Brytanii do Grenlandyi i dzieli morfologicznie ocean Lodowaty od Atlantyckiego (granica konwencyonalna prowadzona bywa, jak wiadomo, wzdłuż koła biegunowego). Ławica ta jest zapewne śladem dawnego (trzeciorzędowego) połączenia B y z Ameryką, albowiem na Irlaudyi, Faroer, Islandyi i Grenlandyi znajdują się jednakie warstwy ze śladami roślin trzeciorzędowych; połączenie to zostało przerwane zapewne dopiero w miocenie. Zresztą co do Islandyi, to z czysto fizyczno-geograficznego stanowiska powinna-by ona byó zaliczoną do Ameryki, gdyż leży bliżej tej ostatniej; jednakże trudna kommunikacya z Ameryką przez zapchaną lodami cieśninę Danemark i względy kulturalne przemawiają za przyłączeniem tej wyspy do E-y (ob. niżej).

Na południe od wyżej wspomnianej ławicy rozciąga się północny Atlantyk, mielizna nadbrzeżna 200 m. zwęża się tutaj, spada w niewielkiej odległości od brzegów E-y (już w zatoce Biskajskiej), do wielkich głębin wschodu, europejskiej, brózdy Atlantyku (oddzielonej od brózdy zachodniej, amerykańskiej, środkową ławicą Delfina), dalej ocean jest prawie wolny od wysp; wątpliwości więc co do granic byó tu nie może, a jeżeli oceaniczne wyspy Azorskie, leżące ne szerokości Lizbony, na ławicy Delfina, a zatem poza brózdą europejską, bywają zaliczane do E-y, to jedynie pod względem politycznym; geografia umiejętna nie może tego brać w rachubę. Za to k* estya granic E-y r (przynależy tcści wysp) na południu, nad morzem Sródziem-nem jest znów zawibłana: na morzu Śródziemnem m elima nadbrzeżna prawie znika (wyjąwszy Adrya-tyk), w pobliżu brzegu występują zwykle odrazu znaczne głębiny; morze to, będące produktem świeżych (trzecio- a nawet potrzeciorzędnych) zapadnęć lądu, które oddzieliły E ę od Afryki i Àzyi (Mniejszej), składa się z szeregu głębokich kotlin, rozdzielonych płytszemi progami, które niedawno jeszcze stanowiły połączenia lądowe trzech sąsiednich części świata. Na tych płytkich progach, podwodnych przesmykach, leży większa częśó wysp śródziemnomorskich, które Btanowią pozostałe na miejscu szczątki („Horste* Suessa) zapadłego lądu. Dwie takie ławice, które jeszcze w póź iym trzeciorzędzie były lądem, biegną w poprzek morza Śródziemnego od E-y do Afryki; są to mianowicie: 320 m. głęboka i 14 km. szeroka w cieśninie Gi-braltarskiej, oraz 324 m. głęboka i 140 szeroka w cieśninie Sycylijskiej. Podniesienie lądu na 330 m. oddzieliłoby morze Śródziemne od oceanu i od

szer.

morza Czarnego, oraz podzieliło na dwa wodozbiory.

W cieśninie Gibraltarskiej niema wysp, któreby nasuwały wątpliwości, za to w Sycylijskiej leżą Pan-tellaria, Lrnosa, Lampedusa i grupa Malty. Wszystkie one politycznie są zaliczane do E-y, ale tylko ostatnia leży na mieliźnie 200-metrowej, wybiegającej na południe Sycylii, należy więc niewątpliwie do E-y; pomieniona zaś Lampedusa leży na mieliźnie wybiegającej na wschód od Tunisu, należy więc do Afryki; dwie wreszcie pozostałe: Pantellaria i Linosa, leżą na głębszej nieco brózdzie, dzielącej te mielizny, są wulkanami (dotąd zdarzają się w tych okolicach wybuchy podwodne, powstaje i znikają wyspy; stąd wychodzą trzęsienia ziemi, nawiedzające południowy brzeg Sycylii) i przynależność ich jest wątpliwa. Zresztą wszystkie wyspy właściwego morza Śródziemnego (prócz drobnych nadbrzsźnych afrykańskich) są śc:śle związane z E-ą lub Azyą.

Lecz na morzu Egejskiem, tern najświeźszem (dilu-wialnem) z zapadnięć śródziemnych, usianem gęsto wyspami, znów zaczynają się wątpliwości graniczne między E-ą i Azyą. Na szczęście, zapadnięcie morza Egejskiego nie wszędzie odbyło się z jedna ką siłą: najgłębsze ciągnie się jako wolna od wysp brózdaprzekątna z półn.-zachodu na poładnio.-wsohód i dzieli obszary płytsze, usiane wyspami, na dwie części, oddzielając północne Sporady, z sąsiednią z nimi Eubeą, i Cyklady do Europy, właściwe Sporady zaś—do Azy i. Gęsty łańcuch wysp, ograniczających morze Egejskie z południa (od Krety do Rhodosu), który stanowił niegdyś ogniwo łączące Auatolski systemat Taurusu z systematem Dynar -skim, brózda przecina między wyspami Karpa-thos (do E-y) i Rhodos (do Azyi). W północnym płaskim kącie morza Egejskiego wyspy Thasos i Simothraki, złożone ze starych skał krystalicznych, jakie występują na sąsiednim lądzie Tracyi, należą do E-y; ale zaliczanie też do niej wysp Im-bros i Lemnos, zł )ź mych ze skał wulkanicznych, nie jest dość uzasadnione; obie one leżą na mieliźnie, stanowiącej wspólny dalszy ciąg zarówno europejskiego półwyspu Trackiego, jak i azyatyckie go wybrzeża Trojańskiego.

Dalej przez cieśniny, morze Marmara i pozbawione wysp morze Czarne z Azowskiem idzie już niewątpliwa granica morska do opisanej wyżej granicy lądowej z Kaukazem i Uralem, przerwanej tylko na krótko granicą morską (jeziorną) z morzem Kaspijikiem.

Obszar Ey w tych granicach wraz z wyspa-mi (wyjąwszy wątpliwe polarne) wynosi okrągło przeszło 10 000 000 km. □ (czyli przeszło 180 000 mil □ ). Wagner w swem najświeźszem dziele („Lehrbuch der Geographie* 189Ô) podaje następujące liczby w milionach kilometrów kwadratowych: obszar lądu E-y=9.22, obszar wysp= 0.79, obszar lądu z wyBpami=10.01, obszar półwyspów=2.70, tak, iż na rozczłonkowanie wypada razem 3.49, a więc na pień lądowy 6.52. Stosunek rozczłonkowania do całości =35#/₀=¹/₃ Długość linii brze-gowej=37 2)0 km. (a mianowicie więcej od podanej w artykule „Azya": obliczenia te są niepewne, zależą bardzo od skali mapy, na której zostały wykonane). Średnia odległość brzegowa ==. 340 kilometrów.

Co do geograficznych współrzędnych, to najpółuocniejszy punkt E-y, przylądek Nordkap, sięga 71° 12' (na nadbrzeżnej wysepoe Magerö, na samym zaś lądzie Nordryn —71° 8'). Najpołn-dniowszy punkt, Taryfa—36° szer. pn., a prawie tak samo daleko sięga południowy kraniec Sycylii (86° 40') i Matapan (36° 23'). Jeżeli zaś weźmiemy pod uwagę wyspy, to otrzymamy większą rozcią głość południkową: Nowa Zemla sięga làl/₂0 pn. a Kreta—35° szer. pn. (Milta przechodzi tylko nieznacznie na południe 36°j. Najwachodniejszy punkt E-y w północnym Uralu sięga 65° dług. wsoh. Greenw., najzachodniejszy, przylądek La Ro-ca—9V₂° dług. zach. Gr. (zachodni kraniec Irian* dyi, wysepka Valentia sięga jeszcze dalej na zachód, blizko o 1°).

II. Ukształtowanie poziome. Pod względem kształtu poziomego Europa odznacza się, podobnie jak Azya, rozmaitością, z tą jeduak ważną różnicą, że pień lądowy nie posiada tutaj tak wielkiej przewagi nad rozczłonkowaniami, nie stanowi oddzielnego, zamkniętego w sobie świata: żywioł lądowy i morski w E-e tak się wzajemnie przenikają, że na właściwy pień lądowy nie pozostaje wiele obszaru: obszar ten, jakeśmy widzieli, nie o wióle przenosi obszar półwyspowych i wyspowych rozczłonkowań. Przenikanie to zwiększa się coraz bardziej ku zachodowi, to jest w miarę od dalania Bię od lądowej masy Azyi: i tak, gdy na wschodzie, wzdłuż Uralu, odległość mórz wynosi, jak wiadomo, 4 300 km., to na zachodzie wzdłuż niziny, u północnych stóp Pirenejów, tylko 370 km. Tym sposobem niewielki pień lądowy E-y zwęź \ się silnie ku zachodowi i przyjmuje kształt trójkąta prostokątnego, którego kąt prosty znaj luje się na północnem wybrzeżu morza Kaspijskiego, a dwa pozostałe wierzchołki w zatoce Biskajskiej i zatoce Karskiej; koniec zachodni stanowi Prancya, która, gdyby nie późiiejsze przyrośnięcie pół wyspu Piróaej skiego, byłaby morfologicznie takim „krajem końcowym’’ E-y, jak Patagonia Ameryki, Kaplandya Afryki i t. p. Oba morskie boki tego trójkąta, południowy i północno-zachodni, posiadają bogate półwyspowe i wyspowe rozczłonkowania. Bok południowy ma najbogatsze rozczłonkowania, uwarunkowane głównie przez liczne świeże zapadnięcia, które, jak wiemy, wytworzyły morze Śródziemne. Morze to wdziera się we wnętrze lądu Wschodniego, „od skały przepołowionej przez Herkubsa (Gibraltar), do skały, na której cierpiał Prometeusz (Kaukaz)“, to jest na Vs równoleżnikowej rozciągłości lądu Wschodniego. Południowe, afrykańskie wybrzeża tego morza są jednostajne (tylko zatoka Obu Syrt); północne, europejskie—przeciwnie: morze Śródziemne wdziera się w ląd E-y licznemi ramionami i tworzy trzy południowe półwyspy (Bałkański, Apeniński, Pirenejski) odpowiadające trzem południowym półwyspom Azyi; tylko bardziej północuem położeniem, większem wzajemnem zbliżeniem i dro-bniejszemi rozmiarami trzy połud. półwyspy europej-

kową i wschodnią jest niepewnak (nizina Polsa jest krainą przejściową); można tu obrać między zatokami Ryską i Odeską linię Dźwiny i Dniepru, biegnącą w pobliżu wyżej wymienionej granicy umysłowej (30° południk), lub linię Niemna, Bugu i Karpat Siedmiogrodzkich, biegnącą w pobliżu granicy buku.

skie różnią się od azyatyckich. Zresztą analogia ta jest czysto zewnętrzna i nie znajduje uzasadnienia w dziejach utworzenia się tych półwyspów. Bok północno-zachodni europejskiego trójkąta posiada rozgałęzienia uwarunkowane przez świeży zalew morski nizkiego lądu, czyli przez tak zwaną trans-gresy ę (wyżej opisana mielizna), oraz przez gotową plastykę lądu, jaką zalew tu napotkał. Bok ten oblewają oceany: Atlantycki i Północny; pierwszy wdziera się tu kilku zatokami i morzami: otwarta zatoka Biskajska, kanał La Manche, skrajne morze Północne (Niemieckie) i śródziemne (Bałtyckie), z kilku zatokami (Botnicka i Fińska), Wdzierające się od oc. Północnego m. Białe, z powodu swego północnego położenia (lodów), nie ma wielkiego znaczenia dla żeglarzy, choć ma większe niż analogiczne zatoki innych części świata (zat. Obska i Hudsońska). Rozczłonkowaniu morza towarzyszy rozczłonkowanie lądu: półw. Skandynawski, Jutlandzki (z archipel. Duńskim) i wyspy W. Brytanii. Na oc. Północnym, obok rozczłonkowań półwyspowych (Koła, Kauin) spotykamy liczne wyspowe (Nowa Ziemia, ziemia Franciszka Józefa, Szpicberg), które wprawdzie swoją przyrodą stanowią, wraz z Jan Mayenern i Islandyą, oraz z wyspami na północy Ameryki i Azyi, świat oddzielny, polarny, ale morfologicznie zapewne należą do Europy, a nawet, lubo bezludne, kulturalnie są w sferze jej interesów (sta-cya ratunkowa w Nowej Ziemi, dawna OBada hollen-derska Smerenburg na Szpicbergu, obecnie zaś naj-północniejszy hotel).

Co zaś do Islandyi, to ta, dzięki południowemu położeniu na przejściu do Atlantyku i dzięki Golf-stromowi, jest nie tylko zaludniona, lecz jest naj-północni ej szym kulturowym krajem na ziemi. Ma daleko łatwiejszą kommunikacyę z E-ą i z niej też została skolonizowana (naprzód przez Celtów, później przez Normanów); kulturalnie należy do Europy (ob. W. Nałkowski Islandya „Wszechświat* r. 1893, nra 10, 11. 12).

Przypatrując się rozkładowi rozczłonkowań E y, łatwo dostrzegamy, że wyżej zaznaczo ne mnożenie się ich ku zachodowi, nie odbywa się stopniowo, lecz występuje nagle, począwszy od pewnej linii. Linia ta idzie od Warangerfiordu do uścia Dunaju, wzdłnż południka 30° (na wschód od Greenw.) i dzieli E-ę na dwie różne części: rozczłonkowaną część zachodnią (E. zachodnia), z trzema rozgałęzieniami południowemi i trzema północnemi (jej trójkątna część lądowa, otoczona rozczłonkowaniami, zowie się Europą środkową), i nierozczłonkowaną (rozczłonkowania jej: Koła, Kanin, Krym nikną w porównaniu z o-gromem obszaru czysto lądowego) część wschodnią (Europa Wschodnia). Ta druga ma kształt prawie foremnego prostokąta, który swym charakterem kontynentalnym zdradza blizkość Azyi; tylko w tej części E-y (a nie w środkowej) znajdują się punkta, leżące dalej niż na 100 mil od morza, tutaj więc, mianowicie nad górnym biegiem rzeki Uralu (Wierchnie - Uralsk) znajduje Bię punkt najbardziej oddalony od morza (nie licząc Kaspijskiego, jako jeziora). Granica między E ą śród

Porównywając pod względem kształtu poziomego E-ę z innemi częściami świata, przekonywamy się, że jeżeli części świata południowe: Ameryka Południowa, Afryka i Australia, są pniami bez gałęzi, korpusami bez członków; jeżeli Azya jest olbrzymim pniem z ol Drży mierni konarami, to E. (a pod tym względem najbliższa jej jest Ameryka Północna) jest gałęzistym krzewem, w którym pień niknie prawie, jest kompleksem półwyspów, spojonych z sobą, otoczonych wyspami; jest cała otwarta wpływowi morza, najdostępniejsza. Cecha ta jednak stosuje się głównie do E-y zachodniej; ona jest najbardziej „europejską", Europa zaś wschodnia jest już nawpół-azyatycką.

Trzeba przytem dodać, że obok rozczłonkowań na wielką skalę, które zmieniają kierunek linii brzegowej, brzegi E-y posiadają mnóstwo rozgałęzień drobnych, drobnych zatok, które, nie zmieniając ogólnego kierunku linii brzegowej, tworzą w niej liczne karby, strzępy, drobne zazębieuia (np. fiordowe wybrzeże zachodniej Skandynawii, podobnież Szkocyi, riasowe wybrzeże Galicyi, fordy wschodn. Jutlandyi, i t. d.), stanowiące dogodne przystanie dla okrętów; wybrzeża prosto-linijne, diunowe, bez przystani, niedostępne, rzadko się zdarzają (południowe brzegi Bałtyku, zachodniej Jutlandyi, okolice uścia Skaldy, Landy), a i te bywają często przerywane przez uścia rzeczne, stanowiące przystanie (np. hafify na południowym Bałtyku, limany nad morzem Czarnem), lub fale rozrywają diuny na szereg wysp, wdzierają się za nie (szereg wysp hol-lendersko-fryzyjskich) i tym sposobem tworzy się za wybrzeżem jednostajnem drugie, urozmaicone; jeszcze rzadziej zdarzają się wybrzeża jednostajne, spadające stromo, jak ściana pozbawiona przerw (np. wybrzeża Normandyi—Falaises, Estonii—Klint).

III Ukształtowanie pionowe (stosunki hipso-metryczne i orograficzne). Pod względem ukształtowania powierzchni ceohuje E ę ta sama rozmaitość, jaką widzieliśmy w ukształtowaniu poziomem. Niema tu również tej wielkiej azyatyckiej przewagi jednej formy nad innemi, niema silnych azya-tyokich kontrastów; we wszystkiem harmonia i miara. Wszystkie formy powierzchni: góry, wyżyny i niziny, przenikają się tu, przeplatają wzajemnie; przytem niema tych niezmiernych wysokości, jakie spotykamy w Azyi: szczyty najwyższych w E-e gór, Alp, sięgają wysokości tylko przejść himalajskicb; przejścia zaś alpejskie są tak nizkie, iż w wielu miejscach można przebyć wpo-przek te góry, nie wznosząo się ponad krainę pól uprawnych. Wyżyny E-y (Podalpejßka, Iberyjska) żale iwie przekraczają ponad granicę nizin.

W tej rozmaitości form forma niziny (poniżej 200 m.) przeważa nieco nad innemi: wynosi blizko 60% powierzchni, ponad 4 000 m. wznosi się Baled wo O.l⁰/₀ powierzchni, a żaden punkt nie dosięga 5 000 m. wysokości. Średnia wysokość E-y, 300 m , jeBt przeszło trzy razy mniejsza niż Azyi.

Forma nizinna zajmuje przeważnie pas średni równoleżnikowy, więc E. da się pod względem ukształtowania pionowego podzielić na trzy pasy: dwa górskie i jeden nizinny. Pas górski północny, Brytańsko-Skandynawski, z charakterem wyży nowym, zajmuje północno zachodnie rozczłonkowania, wyjąwszy Diziaową Jutlandyę i nizinowe południowe części W. Brytanii i Skandynawii. Pas górski południowy, Nadśródziemnomor-ski, zajmuje południową część pnia lądowego i trzy południowe półwyspy. Te dwa pasy górskie są rozdzielone pasem środkowym głównej Europejskiej Niziny, która zajmuje północną część lądowego pnia od Pirenejów do Uralu (jej gałęziami są wyżej wspomniane niziny na północnych rozgałęzieniach, po części oddzielone przez bardzo płytkie morza). Prócz tego nizina w kilku miejscach, idąc w górę dolin rzeoznych, wkraoza zatokowato w obszar górski południowy, tak wzdłuż Renu wkracza zatoką Kolońską (a dalej kotliną Moguncką), wzdłuż Elby i Saali—zatoką Saską, wzdłuż Odry — zatoką Szlązką, wzdłuż Wisły—za toką Galicyjską (w widłach Wisły i Sanu). Nizina rzadko gdzie przedstawia zupełnie jednostajną równinę, jak np. na wybrzeżu Hollandyi i na stepach Rossyi południowej; tutaj też tylko, w dwóch miejscach, zniża się pod poziom morza, stanowi depressyę: jest to mianowicie depressya Kaspijska na przejściu do Azyi i depressya hollender-ska nadbrzeżna, powstała z ziemi, wydartej morzu i rzekom przez otamowanie. Jest to kraj sztuczny, »kraj, gdzie rzeki płyną po nad głowami mieszkańców“. Gdy pas górski północny rozpada się na dwie (a nawet trzy, licząc Irlandyę), grupy, rozdzielone morzami, to pas Nadśródziemno-morski przedstawia w części swej na półnoo trzech południowych półwyspów, dość zwartą równoleżnikową wyniosłość; jest to zachodnia część górskiej równoleżnikowej osi, lub tak zwanego »pacierzowego grzbietu" Eurazyi. Tą zachodnia, europejska część, jest węższa i niższa od azyatyo-kiej, posiada przy tern dwie przerwy, dwie szerokie bramy, któremi główna europejska nizina wychodzi na wybrzeże śródziemnomorskie (i czarnomorskie), i które łączą germańsko - słowiańską północ E-y z nadśródziemnorskim łacińsko greckim południem; a mianowicie: bramę Liońską między Pirenejami i Alpami (nizina Prowansalska), oraz bramę Czarnomorską między Karpatami i Kaukazem, nie licząc niezupełnej przerwy w bramie Morawskiej, między Sudetami i Karpatami, i w bramie Burgundzkiej, między Jurą i Wogezami, które drogami nieco okolnemi, doliną Dunaju i Rodanu, prowadzą, pierwsza do przerwy Czarnomorskiej, druga—do Liońskiej. Ta ostatnia prowadzi drogą mniej okolną, tak, iż można uważać, że przerwa Liońska dzieli się na dwie gałęzie: główną, Garońską, i uboczną, Rodano-Reńską (Burgundzką), Morawska za to korzysta a obniżenia i urwania Alp wschodnich i znajduje krótszą drogę wprost do Adryatyku. Tym sposobem w E e stosunki półnooy z południem są daleko łatwiejsze, niż w Azyi; odbywały się wciąż w sposób stały, normalny, a nie w formie chwilowych nawałnic etniczych, pę lżących z północy na południe, jak w Azyi.

Główne jądro górskie w tej równoleżnikowej górskiej osi E-y stanowią Alpy, ciągnące się łukowato na półnoo półwyspu Apenińskiego (niziny Lombardzkiej) i łączące się tak z górami tego półwyspu (Apenińskiemi), jak i Bałkańskiego (systemat lliryjsko-Grecki lub Dynarski, który niegdyś sięgał, priez Kretę, do Azyi Mniejszej, Taurus); przeciwnie, góry trzeciego półwyspu, Pi-renejskiego, stoją oddzielnie (choć południowy sy-stemat tego półwyspu, Betycki, miał niegdyś związek z Apenińskim (przez Atlas). Po stronie zewnętrznej, to jest północnej, Alpejskiego łuku, rozciągnęły się wieńcem góry średnie: Francuskie, Niemieckie i Karpackie; te ostatnie zresztą stanowią tylko zniżone nieco przedłużenie Alp, przerwane wyłomem Dunaju pod Preszburgiem, i, podobnie jak Alpy, łukowato skręcone; skręt Karpat jest silniejszy niż Alp; przyjmuje kształt gotyckiego D i zamyka (wraz i Alpami) nizinę Węgierską. Przy końcu Karpaty, znów po przerwie, wytworzonej przez wyłom Dunaju w Żelaznej bramie, łączą się z górami wschodniej części półw. Bałkańskiego (Bałkanem), zamykając wraz z nim zatokę niziny Wsohodnio-Europejskiej—nizinę Wołoską. Bałkan urywa Bię na morzu Czarnem, ale niegdyś łączył się z górami Krymu i Kaukazu (podobnie jak na zachodzie Alpy łączyły się z Pirenejami). Wypełnione tym sposobem górami trzy południowe półwyspy posiadają tylko bardzo podrzędne niziny, które na półwyspie Pirenejskim mają kształt trójkątny, po części zatok (nizina Andaluzyi), po części kotlin (n i z i u a Ar a go nil); na półwyspie zaś Bałkańskim mają charakter okrągławych kotlin (Tessalial). Niziny rozrzucone śród południowego pasa górzystego nie mają,naturalnie, ciągłośoi takiej, jak główna nizina, nie stanowią pasa; ale tworzą jednak pewien szereg, łańcuch nizin, ciągnący się głównie po południowej stronie gór fałdowych lub w ich poprzecznych przerwach (nizina Aragońska, Prowansalska, Lombaidzka, Wołoska z Węgierską); szereg ten przedłużają niziny na południu Kaukazu (nizina Kolchidy i Gruzyi). Z tego orograficznego przeglądu E-y widzimy, że tylko część jej zachodnia obfituje w góry, które wzmacniają tu jeszcze indywidualizacyę, wywołaną rozczłonkowaniem poziomem; tak odgraniczają one półwyspy południowe od lądu (Pireneje, Alpy, Siedmiogrodzkie Karpatj), a na pniu lądowym, gdzie indywiduali-zacya pozioma ustaje, same wywołują indywidualizacyę: wydzielają one końcową Francyę z całej masy lądowej (obok Pirenejów, Alpy zachodnie, Jura Szwajcarska, Wogezy, Ardenny), a przez wyżynę Centralno - Francuską, będącą węzłem hi~ drograficznym, nadają temu krajowi jednolitość, niby jądro krystalizacyjne. Niemcy są wydzielone przez Alpy, jako kraj stopniowy, zstępujący ku m. Niemieckiemu i Bałtykowi przez stopnie gór

dnostajną równą powierzchnię, ale oraz jednostaj-ność formacyi (głównie najmłodsze, najwyżej leżące), a przez to ubóstwo skarbów mineralnych, które występują tam głównie dopiero na górach granioznyob, na Uralu, gdzie siły tektoniczne znów wydźwiguęły z głębi starsze formacye. Właściwie jednostaj uośó formacyi odnosi się do całej niziny Europejskiej, pokrytej w znacznej części utworami diluwialnemi, lodowcowemi (wyjąwszy południo-zachód francuski, gdzie, przy braku pokrycia lodowcowego, występują na jaw starsze formacye koncentryoznemi pasami—kotlina Paryska), ale tylko we Wschodniej E-e forma niziny nabiera przewagi, a nawet wyłącznie panuje, więc też jej cecha— jednostajność, staje się zarazem cechą wschodniej E-y. Wprawdzie i tu część południowa, a głównie południowo-wschodnia, nie posiada również (jak południo-zaohód francuski) osadów lodowcowych, ale w każdym razie czwartorzędowe, po części wietrzane (loss), po części morskie (kaspijskie).

Przypatrzmy się jednak bardziej szczegółowo dyslokaoyom Europy, głównie pod przewodnictwem Saessa (E. Suess „Ueber die Struotur Europas* 1890). Suess rozróżnia pod względem budowy wewnętrznej, warunkującej w znacznej ozęści i budowę zewnętrzną, to jest kształt powierzchni, w E e kilka pasów. Pierwszy paB, na północy, złożony ze skał najstarszych, archaiozyoh, gnejsu fundamentalnego, tworzy Hebrydy i Lofoty, z naj-bliższemi okolicami iob sąsiednich wybrzeży; linia graniczna idzie przez północno-zachodnie krańce Szkoeyi, dalej po zachodniej stronie wysp Or-kadzkich i Szetlandzkich, następnie przechodzi na północ Skandynawii od Westfiordu do Mageroe. Na południe od tej linii ciągaie się drugi pas, daleko większy; jest to pas dawnych sfałdowań, z rozciągiem NO., które, zgładzone przez abrozyę czy denudacyę wód lądowych, przyjęły formę prawie równą («Peneplain* geologów amerykańs.); następnie popękały i pozapadały się tak, iż w miejsce dawnych gór fałdowych powstał kraj, który niemieccy geologowie zwą Bchollenland t. j. kraj skibowy (części popękane kraju zowią się schollen=skiby, które przytem mogą być uwarstwione poziomo — Tafelscholle, pochyło — Keil schölle, lub, jak w danym razie, byó sfałdowanemi — Pal tensch o Ile). Skiby, które w tym procesie pozostały na miejscu, gdy okoliczne pozapadały się, Suess nazywa Horste; w północnej Irlandyi pozostały dwie takie Horsty, które ciągną się dalej przez Szkooyę północną i zachodnią Norwegię, a zapewne i na Sjpicbergu (ob. Philipp son «Die europäischen Polarläader* w wydawnictwie Sieversa „E.“ 1894), Philippson sądzi, że obfity w skały wulkaniczne Franz Joseph Land tutaj należy; lecz może on byó też dalszym ciągiem Nowej Ziemi—Uralu (Neymayr - Uhlig „Erdgeschichte“ 1895 II, str. 526). Do tego systematu należą jeszcze trzy «Horsty*: we wschodniej Irlandyi, północnej Walii i południowej Szkoeyi. Cały ten system obejmują pod nazwą gór Kaledońskich. W Szkoeyi horsty zostały rozdzielone przez dwa zapadnięcia fosowate: w Szkoeyi północnej doli-

Niemieckich. Karpaty swemi północnemi stokami ku Bałtykowi wyznaczają nizinę Polską, jako kraj przejściowy do E y Wschodniej, a na południu wewnątrz swego łuku zamykają Węgry. Na pniu lądowym zachodniej E-y formy nizin i gór znajdują się w równowadze, na rozczłonkowanych przeważa droga, wyjąwszy Jutlandyę, która po Hollandyi, leżącej w części poniżej poziomu morza, jo3t najniższym krajem w E e zachodniej.

W E e wschodniej, gdzie wskutek łukowatego skręcenia Karpat na południe i symctrycznego skręcenia Bałtyku na północ, główna nizina Europejska nagle się rozszerza, sięgając od oceanu Północnego do morza Czarnego i Kaspijskiego, panuje jednostajna forma niziny z górami tylko na krańcach (Ural, Kaukaz—Wschodnie Karpaty, Finlan-dya). Wprawdzie wpoprzek tej niziny ciągną się dwa, niskie zresztą, pasma wyźynowe (morenowo-jezior-ne — Uralsko - Bałtyckie i lössowo-stepowe, czarnoziemne— Uralsko Karpackie), połączone z sobą wyżyną Centralną, wkraczające też da lej na nizinę E y zachodniej, gdzie, zbliżając się do siebie, wytwarzają mię Izy sobą brózdę (kraina Wielkich dolin), i wznoszą się (pasmo południowe w górach Kielecko- Sandom.) do 600 m . ale w Europie wschodniej są one tak poprzerywane szerokiemi poprzecznemi zagłębieniami, iż nawet ich istnienie jako pasm jest zakwestyonowane. Przytem powierzchnie tych wyniosłości są płaskie, tak, iż tylko u wybrzeży (głównie prawych) niektórych rzek, głębiej werzniętych, forma powierschni, pokrajana głębokiemi wąwozami, przedstawia pewne urozmaicenia („Nagornyj bereg* —Ponary nad Wilią, Liwońika Szwajcarya nad Dźwiną, Worobjewskie góry nad Moskwą, góry Wołźańskie, Donieckij kriaż nad Dońcem i t. d.).

Gdjby poziom mórz, oblewających E ę, podniósł się tylko o 200 m,, to cała nizina Europejska, s wyjątkiem kilku płaskich wyniosłości na owych pasmach wyżyn, zostałaby zalana. Góry na północno - zachodnich rozgałęzieniach utworzyłyby jedną wielką (Skandynawską) i kilka drobnych wysp (Brytańskich). Z gór zaś pasa śródziemnomorskiego powstałyby dwie wyspy: jedna wielka z Alp i ich gór sąsiednich, oraz jedna mniejsza—z półwyspu Pirenejskiego. Nizina Węgier utworzyłaby wielkie nadbrzeżne jezioro, podobnież—nizina Aragońska, zaś niziny Lombardzka, Wołoska, Andaluzyjska i jeszcze parę drobnych nadbrzeźaych nizin morza Śródziemnego—otwarte zatoki.

IV- Stosunki tektoniczne i genetyczno ■ geologiczne. Siły wnętrza ziemi (siły tektoniczne), które spiętrzyły, zróżniczkowały powierzchnię E y zachodniej przez dyslokacyę warBtw, wydźwi-gnęły tam na jaw starsze, pierwiastko wo głęboko leżące, formacye geologiczne. Stąd E. zachodnia, urozmaicona pod względem plastyki, odznacza się też rozmaitością formacyi, i co za tem idzie, rozmaitością i obfitością skarbów mineralnych; ale zarazem cierpi od groźnych zjawisk wulkanicznych i trzęsień ziemi; podczas gdy E. Wschodnia, ciesząca się większym geologicznym spokojem, posiada dla tego uie tylko je

Młodsze, poziomo leżące warstwy, zostały spłókane i usunię’e po większej części z wy niosłcśoi, ale w częściach zapadniętych warstwy te się utrzymały, i tak: nizina Irlandyi została wypełniona wapieniem węglowym, a zapadnięcie Szkocyi środkowej, prósz dewonu (old red), otrzymało warstwy formacyi węglowej, śród których znajduje się tu węgiel produkcyjny (rozwój przemysłu szkockiego).

na Glenmore z podłuźnemi jeziorami i kanałem Ka-ledońskim, a południo zachodu na północo-wschód; w Szkocyi środkowej drugie takież zapadnięcie w najwęższej części wyspy, od zatoki Clyde do Forth. Podobnież przez zapadnięcia w różnych czasach powstała nizina Irlandyi i Anglii, oraz płytkie morze Niemieckie i Bałtyckie. Zapadnięcia, szpary, dały sposobność do wylania się skał wybuchowych— „niby krwi z ran*. Sfałdowanie systematu Kale-dońskiego odbyło się bardzo dawno, albowiem warstwy dewońskie leżą na tych horstach poziomo, gdy syluryjskie są tfałdowane; sfałdowanie więo miało miejsce w czasie między sylurem i dewonem.

Sfałdowanie kaledońskie kończy s?ę na południu wzdłuż linii, która idzie od południowo-zachodniej Irlandyi (na południe uścia rz. Shanon), odcina południowy rąbek Walii, przechodzi przez wschodni róg zatoki Brystolskiej; bieg jej przez południe An-gli nie jest zupełnie pewny, lecz daje się znów obserwować między Boulogne i Calais i w belgijskich pokładach węg’a; dalej znów jest tylko do-mjślny (występuje pod Ostrawą w Morawii). Tutaj bowiem ciągnie się wielkie zapadnięcie środkowe (nizina), wypełnione po części (na północy) jłytkie-mi morzami (Niemieckie, Bałtyckie), po części osa darni przyniesionemi przez łączne działanie dawnych lodowców, posuwających się z północy, i rzek, płynących z południa (Prawisła). Nizina ta da s ę podzielić na dwie części Elbą. W części leżącej na zachód Elby, z wybrzeżami poszarpanemi przez burzliwe, podległe przypływom, morze Niemieckie (szereg wysp diunowych), nie Bięgało najświeższe zlodowacenie, charakter więc morenowy został tu całkowicie zatarty osadami rzeczuemi, piaszczystemi (G86Bt Lüneburger Heide), które w wyższych częściach są pokryte wrzosem, w niższych torfowiskami; na samym zaś brzegu morza rozciągają się źyzue mar

sze. Na wschód od Elby, gdzie spokojne morze wytworzyło tylko hafly po za diunami (mierzejami), możemy rozróżnić trzy równoległe pasy, ciągnące się współśrodkowo z południowym brzegiem Bałtyku, oddzielone odeń tylko we wsohodn ej części przez żyzne żuławy rzeczne (Wisły, Pregla, Niemna): 1) pas północny, pas najświeższego zlodowacenia—to wyżyna morenowo-jeziorna (Bałtyckie Pojezierze), 2) pas środkowy, to kraina wielkich dolin, gdzie rzeki płyną w dolinach nieproporcyo-nalnych do ich dzisiejszego stanu („niby mysz w klatce, z której lew uciekł“). Doliny są wypełnione piaskiem, bagnami i lasami, wyniosłości zaś między niemi posiadają żyzną glinę lodowcową (np. Kujawy), 3) pas południowy, pasmo Graniczne, składa się ze wzgórzy piaszczystych (wzgórza Trzebnickie, Flaming, który za Elbą przechodzi w Lüae-lürger Heide). Wszystkie te osady diluwialne i allu-wialne spoczywają na podkładzie (kreda, trzeciorzęd.) nierównym, który po części uwarunkował plastykę (np. morenowa wyżyna Bałtycka spoczywa na wyższym postumencie), a tu i owdzie zjawia się na powierzchni lub w jej pobliżu (wapień pod Rüdersdorf, sól na wyż/nie Luueburskiej, kreda na brzegach Rugii i wyspach Duńskich, jura na wyspie Wolin, piaskowiec pstry na Helgolandzie, trzeciorzęd z bursztynem w Sambii, granit na w. Bornholm). Wszystko to, wraz z otworami świdrowemi dowodzi, że nizina ta została uh żona na podkładzie nierównym, silnie zdyslokowanym; gdzie obniżenie było najsilniejszem, tam rozlewa się Bałtyk.—Na południe od wyżej wspomnianej południowej granicy sfałdowania kaledońskiego rozpościera się systemat, który zwykle nazywają masowemi górami E y środkowej, lub górami średniemi Francuskiemi i N e-mieckiemi od wyżyny Centralno - Francuskiej do wyżyn Czesko-Morawskich; prócz tego należą tu Bretonia i Cornwall, a nawet zdała leżące wyżyny Iberyjskie (Meseta). System ten składa się znów ze starych popękanych i pozapadanych gór fałdowych, stanowi znów kraj skibowy z horstami (Moivan, Schwarzwald, Wogezy, Harz, Las Turycgeński, g. Kruszcowe, Sudety) i zapadlinami, które się wypełniły osadami młodszemi: kotlina Paryska, wypełniona osadami coraz młodszemi ku środkowi, niby serya talerzy coraz mniejszych, ułożonych jeden na drugim, spadających na zewnątrz stromemi krawędziami, przecięta następnie kanałem La Manche, (w zachodniej crę^ci produkt zapadnięcia, we wschodniej, cieśnina Calais, p odukt erozyi morskiej). Podobnież kotlina średniego R.nu, która oddzieliła, prłączone dawniej, Wogezy i Schwarzwald i t. d. W związku z zapadli-nami były wylewy skał wybuchowych (stare wulkany Owernii, Eifelu, Vogelu itd ). Rozciąg fałd jest tu dwojaki: w części zachodniej NO, we wschodniej NW. Jak góry Kaledońskie na swej granicy półn., na linii zetknięcia z gcejsem Hebrydów przedstawiają najintensywniej zjawisko sfałdowania (warstwy są postawione a nawet przewrócone tak, iż utwory starsza leżą na młodszyob), tak podobnież i ten drugi system sfał-dowań—na linii zetknięcia z kaledońskim (np. w belgijskich pokładach węgla). Ten drugi system sfał-dowań w zachodniej części nazwał Suess Armory-bańskim, od dawnych celtyckich mieszkańców Bretonii, gdzie dosięgał on największego rozwoju; tu znajdowały się zapewne najwyższe góry. We wschodniej części system ten nazwał Suess W a r y-skijskim, od ludu Warysków, którzy niegdyś zamieszkiwali Vogtland, gdzie znajduje się jądro tych gór staryoh. W obu tych częśoiaob, tak ar-morykańskiej, jak waryskijakiej, sfałdowanie zajęło już nie tylko warstwy syluryjskie, jak w systema-cie poprzednim, ale i dalsze, paleozoiczne, od dewouu aż do średniego węgla, tak, iż wspomniane wyżej pokłady węglowe belgijskie uległy także sfał-dowaniu (zostały poprzewracane). System ten jest więc młodszy od poprzedniego; fałdowanie jednak ukończyło się już przed górnym węglem, gdyż ten wraz z permem leży poziomo na fałdach armory-kańskich i waryskijskich. Tylko wyjątkowo lokalnie zdarzały się tu i późniejsze fałdowania. Tak np. w Sudetach uległa ffałdowaniu kreda, podobnie jak w górach Kielecko-Sandomierskich (Michalski), które stanowią forpocztę utworów fałdowych, wysuniętą na wschód ku nienaruszonej prawie dyslo-kacyami tafii wschodnio-europejskiej.

Cały powyżej opisany system horstów jest na południu znów ściśle ograniczony linią, która ujawnia się wybitnie w plastyce powierzchni; jest to północny skrtj trzeciego i najmłodszego sy-stematu gór europejskich, do którego, oprócz Alp, należą Karpaty i kilka Bystematów na trzech południowych półwyspach.

Ta linia graniczna idzie wzdłuż północnego stoku Pirenejów, zachodnich podnoży Alp, Jury szwajcarskiej, północnych podnoży Alp, oraz Karpat, dalej wzdłuż wschodnich podnoży Karpat; następnie skręca silnie) esowato przez Żelazne Wrota wzdłuż Bałkanu i urywa się orograficznie na morzu Czarnem, ale znajduje dalszy ciąg geologiczny w górach Krymskich i dalej przez Kaukaz przechodzi do Azy i. W obrębie tym znajdują się też, różne tektonicznie, stare skiby (Iberyjska, Tracka i zapadła już Tyrreńska), ale te grają tu rolę podrzędną (Ob. Th. Fischer w Petermana „Mitt.“ 1897, I, 193 i nast.).

Ten system sfałdowań nosi miano alpejskiego, gdyż Alpy są jego najpotężniejszym przedsta-widelem. Systemat alpejski jest daleko młodszy od poprzednich: sfałdowaniom uległy nio tylko warstwy mesozoiczne, ale oraz większa część warstw trzeciorzędowych. Fałdy Alpejskie są daleko wyraźniejsze od poprzednich i mają orograficzną ciągłość, gdyż, jako młodsze, nie uległy w tym stopniu, co tamte, niszozącej sile spłókania, a prócz tego spękania i zapadnięcia nie były tu tak liczne i doniosłe. Fałdowanie Alp, wywołane parciem tan-gencyalnem z południa, natrafiło na opór w starych horstach północnych i wskutek tego (Suess) przybrało formy łukowate. Alpy oparły się na wyżynie Centralne - Francuskiej, Szwarzwaldzie i masywie Czeskim;—podobnież Karpaty—na Sudetach (i wyżynie Podolskiej); łuki te są otwartością zwrócone na południe, a więc odwrotnie niż w górach fałdowych Azyi.

Do systematu alpejskiego, prócz Karpat, należą Apeniny, ciągnące się też łukowato wzdłuż półwyspu tego nazwiska. Góry te za zapadnięciem Mes-Byńekiem przez Sycylię przechodzą do Afryki na Atlas, a ten znów poza zapadnięciem Gibraltaru znajduje przedłożenie w systemacie Betyckim, w górach Sierra Nevada, które oparły Bię o masyw Iberyjski, podobnie jak Alpy—o Czeski. Atlas z górami Sierra Nevada tworzy taką samą półelipsę, jak Karpaty g Bałkanem i Alpy z północnemi Apeninami; tylko w dwóch ostatnich wnętrze półelipsy zostało wypełnione osadami i utworzyło niziny (Wołoska, Lombardzka), gdy w pierwszej tworzy morską zatokę. Do systematn alpejskiego niektórzy zaliczają systemat Dynarski, ciągnący się w zachodniej części półwyspu Bsłkańskiogo; łukten, jak wiadomo, przechodzi przez Kretę i Cypr na

syBtemat Tauryjski w Azyi Mniejsżej. Łuk Dynarski jest zresztą zwrócony otwartością ku północy, jak w górach azyatyckich. Wreszcie i Pireneje, jakkolwiek w nich fałdowanie skończyło się nieco wcześniej (miocen leży poziomo) niż w Alpach, należą też, jak się zdaje, do systemu Alpejskiego; od Alp zachodnich, zostały one oddzielone kotlinowatem zapadnięciem zatoki Liońskiej, podobnie jak Karpaty od Alp Wschodnich—zapadnięciem kotliny wiedeńskiej. (E. de Margerie, cytowany w Neymayr-Uhlig «Erdgeschichte“ II, 1895 str. 485). Południowa granica tego południowo europejskiego pasa sfałdowań (z tafią indo-afrykańską, ob. „Azya“), bieguie na południe Atlasu (który tektonicznie należy do Europy) przez południowo-wschodnią Sycylię i dalej na południe łuku Dynarßkiego (Kreta, Cypr), odoinająo południowo - wschodni róg Sycylii wraz z Maltą (które znowu tektonicznie stanowią część tafli Indo-Afrykańskiej).

Z powyższego szkicu tektonicznego E-y widzimy, że fałdowanie z biegiem czasu posuwało się ku południowi: im dalej na południe, tern później się zaczynało, tern młodsze warstwy zostały przez ten proces dotknięte (po archaicznych górach Hebry-dówl Lofotów, syluryjskie góry Kaledońskie, następnie węglowe — Amerykańsko - Waryskijskie, wreszcie trzeciorzędowe—Alpejskie; przyczem w Apeninach uległy sfałdowaniu warstwy trzeciorzędowe, najmłodsze).

Ale już i w tych najmłodszyoh, alpejskich, południowo europejskich, albo śródziemnomorskich górach zaczęło się burzenie przez zapadnięcia z objawami wulkanicznemi oraz spłukiwanie. Zapadnięciom uległa głównie wewrętrz-na strona łuków fałdowyob, która po części zajęta została przez morze Śródziemne, po części tworzy niziny; takiem zapadnięciem jest nizina Lombar-dyi wewnątrz łuku Alp i nizina Węgierska wewnątrz Karpat. Po wewnętrznej stronie Apenin, t. j, na zachodnim brzegu Włoch, spotykamy zapadnięcie morza Tyreńskiego i cały szereg drobnych kotli-nowatych zapadnięć, ograniczonych, każde, przez dwa pozostałe słupy (horsty); zalew tych zapadnięć, prócz morza Tyreńskiego, utworzył łukowate zatoki (Neapolitańska i t. d.). Podobnem zapadnięciem jest zatoka Liońska i kotlina Wiedeńska (jak wyżej już wspomniano). Ząpadnięo a te w różnych stopniach naruszyły pierwotną budowę gór: bądź zapadły się tjlko warstwy młodsze po stronie wewnętrznej (np. w Alpach, na wschód jeziora Lago Msggiore), bądź i wewnętrzne jądro krystaliczne, pozostawiając tylko resztki, jak Tatry w Karpatach, Kalabrya w A-peninach, Na liniach zapadnięć spotykamy tu liczne wulkany: po wewnętrznej stronie Alp, na nizinie Lombardy i—Euganeje, w kotlinie Wiedeńskiej —źródła gorące, po wewnętrznej stronie Karpat—uwieńczone winnicami wzgórza Tokajskie i inne; po wewnętrznej stronie Apeninów—malownicze góry Albańskie z okrągłemi jeziorami wulkanicznemi, Wezuwiusz nad zatoką Neapolitańską i t. d. Młodość gór śródziemnomorskich objawia się tern, że wulkany ich są po części jeszcze dotąd czynne (Wezuwiusz, Etna, Stromboli), i że występują tu częste trzęsienia ziemi, dowodzące, że proces górotwórczy jeszcze się tu nie ukończył.

Prócz sił wewnętrznych, wpływ burząoy wywierają siły zewnętrzne, atmosfery i wody (wietrzenie, erozya i spłókiwanie albo denudacya): zbocza grzbietów fałdowych zostały poźłobione przez potoki w głębokie brózdy, wiele jeziór, stanowiących „wdzięk młodości gór", spłynęło (up. w starszych Pirenejach), warstwy młodsze z rozkruszonych grzbietów fałd zostały zniesione, grzbiety te, niby „odarte ze skóry", odsłoniły swe wewnętrzne stare krystaliczne jądro, obramowane symetrycznie po obu stronach warstwami młodszemi, jeszcze po-zostałemi od Bpłókania. Ważny wpływ wywarła woda w stanie stałym, to jest w stanie lodu lodowcowego; ten ostatni wpływ, który w punktach wyjścia lodowców, w obszarze centralnym, działa wygładzająoo i wyprzątająco (usuwa rumowiska), przy końcu działa osadzająco, gromadząco (moreny). Wpływ ten w epoce lodowej był naturalnie spotęgowany, rozciągał się nie tylko na obszary górskie, ale i na okolice podgórskie, a nawet niziny; ślady tego działania widoczne są dotąd w Alpach, Pirenejach, Karpatach, a głównie na Brytańsko-Skandynawskiej północy; dalej w krainach morenowych, rozciągających się przez północną część nizin E-y (Bałtyckie Pojezierze), w południowej zaś części moreny zostały zatarte przez osady rzeczne. Lodowce wygładziły skały Brytańsko-Skandynawskie (Roches moutonnées), a chroniąc doliny od zamulenia, uwarunkowały charakterystyczne dla tych okolic fiordy, wodospady i jeziora (oraz bagna); te ostatnie leżą też licznie w nierówno nagromadzonych more nach, stanowiąc „przewodnią skamieniałość epoki lodowej" (Böhm „Die Bodengestaltenden Wirkungen der Eiszeit").

Dotąd omawialiśmy stosunki tektoniczne E-y zachód.; całkiem inny charakter noszą one w wschodu,:

W Europie wschodniej, na wschód od zachodniej c?ęści półwyspu Skandynawskiego («fałdowanie paleozoiczne Kaledońskie) i wschodnich Karpat oraz Sanu (krainy podkarpackiej), na obszarze zwanym Rossyjsko-skandynawską taflą, od najdawniejszych czasów, bo od epoki feam-bryjskiej włącznie, fałdowanie nie miało miejsca, wyjąwszy góry graniczne (Ural, Kaukaz, Karpaty) i bardzo nieliczne miejscowości wnętrza, np. nad Dońcem (warstwy węglowe) i w Ergeni (warstwy trzeciorzędowe). Tutaj na sfałdowanym i zestrycho-wanym (abrazya) fundamancie archaicznym (który występuje na jaw na półnooo-zachodzie w Finlan-dyi i na południo-zachodzie w dolinach Dniepru i Bohu, a we wnętrzu był stwierdzony przez otwory świdrowe) spoozywają nienaruszone warstwy paleozoiczne. Położenie ich jest lekko pochylone ku środkowi równiny; tworzą one. podobnie jak warstwy mesozoiczne w kotlinie Paryskiej, jakby szereg talerzy coraz mniejszych, połoźonyoh jeden na drugim: na powierzchnię więc występują pasami koncentrycznemi; im bliżej ku środkowi, tem młodsze formacye. Występowanie to nie jest tu jednak tak prawidłowe, jak w kotlinie Paryskiej, gdyż niektóre młodsze formacye przekraczają poza

Ziejki Pows*. lllułtr. Zesi. 167. T, 20-tj.

starsze. Prócz tego prawidłowość jest naruszona przez wielką transgressyę epoki mesozoicznej: jura i kreda nie przystosowują się do kotlinowego następstwa warstw starszych, lecz pokrywają znaczny obszar bez względu na granice pod niemi ltżąoyoh starszych formacyj. Te górne warstwy mesozoioz-ne zostały po części spłókane, tak, iż występują tylko tu i owdzie nieregularnie, strzępami. Stąd widać, że osadzanie się warstw było tu przerywane peryodami lądowemi; po nich następowały nowe transgressye (np. na dalekiej północy, bardzo niedawno, bo w okresie czwartorzędowej polodowej, transgressya borealna). Tafia rossyjska, sama prawie nie posiadając dyslokaoyi, jest ograniczona, jak wspomnieliśmy, górami fałdowemi (w których aż archaiczny fundament został wy-dźwigniony do najwyższych szczytów), a w lukach między niemi—zapadnięciami, które zostały zajęte po części przez morza, po części przez młode o-sady.

Wobec wyżej wspomnianej nieprawidłowości w rozkładzie formaoyi w tej kotlinie, musimy przypatrzyć mu Bię nieco bliżej (ob. Neymayr-Ublig „Erdgeschichte" II, str. 534 i nast.; Sievers-Philip-pson „Europa" str. 228 i nast.).

W Skandynawii z Finlandyą (do linii Wielkich jezior i rzeki Onegi) warstwy osadowe zostały po większej części usunięte przez spłókanie z podkładu archaicznego, który tym sposobem wyszedł na jaw. W tej krystalicznej masie, tak zwanej przez Suessa „Tarczy Bałtyckiej* (Der Baltis ohe Schild) warstwy archaiczne są silnie zdyslokowa-ne, ale powierzobnia wyrównana; według jednych (Richthofen „Führer für Forschungsreisende”) przez abrazyę, według innych (Lapparent „Leçon de géogr. physique") przez spłókanie. Pokrywa kam-bryjsko syluryjska utrzymała się tu tylko w poje-dyńczych strzępaoh, ale zachowała, równie jak i we wnętrzu kotliny, pierwotne swe położenie (dopiero na zachodzie Norwegii, w górach KaledońBkich uległa sfaldowaniu, ale i tu powieizcbnia została zrównana). Dopiero na południe linii zatoki Fińskiej archaiczny fundament znika całkowicie pod warstwami osadowemi: naprzód występują warstwy kambryjskie i syluryjskie (wapienie, piaskowce, gliny plastyczne), które największego rozwinięcia dosięgają w Estonii i stąd ciągną się na wschód, wzdłuż południowych brzegów Ładogi, a na zachód przez wyspy Dago, 0<?sal, Gotland, Oaland do Szwecyi południowej, w okolicach jezior Wener i Wetter. Nieprzerwane prawdopodobnie niegdyś warstwy straciły ciągłość przez zniżenie się morza Bałtyckiego. Ku południu warstwy syluryjskie znikają pod dewoń8kiemi (margle, piaskowce, wapienie), które nieprzerwaną masą ciągną się przez Inflanty, Kurlandyę i gubernie sąsiednie od wschodu, do wyżyny Wałdajskiej (porogi wapienne na Dźwinie, wysokie brzegi na rzece Wielikiej); Btąd biegnie jeden pas na półnooo-wscbód do morza Białego, a drugi na południo wsohód przez Smoleńsk i Oreł do Donu pod Woroneżem Ku połu-dnio-zachodowi dewon znika pod grubą pokrywą osadów diluwialnych obszaru górnego Dniepru i Niem-

98

Europa (geograîia).

na i zjawia się dopiero wraz z sylurem daleko na południu w pobliżu Karpat, we wschodniej Galicyi, Bukowinie i na sąsiedniem Podolu rossyjBkiem; gdzie rzeki Dniestr, Prut i ich dopływy werznęły się głęboko w powierzchnię wyżyny Podolskiej, tam pod pokryciem diluwialnem leży naprzód górna kreda, czasami górna jura, a pod tern dewon i wreszcie sylur także poziomo (po drugiej stronie Wisły utwory te występują już sfałdowane w górach Kielecko Sandomierskich). Daltj zaś na wschód, w dolinie Bohu, Teterewa i Dniepru (porohy), został znów, jak wiadomo, odsłoniony podkład archaiczny. Na WBchód od wyżej oznaczonych osadów dewońskich północnych, we wnętrzu Rossyi, rozciągają się na wielkich obszarach osady formacyi węglowej, przeważnie facyesu morskiego (wapień fusulinowy); for-macya ta występuje szczególniej około Moskwy, skąd ciągnie się jej pas na północ aż do morza Białego (uście Mezeni), na południu zaś formacya węglowa znika pod kredą i zjawia się znowu na powierzchni nad Dońcem w postaci facyesu lądowego, węgla produkcyjnego. Wielki obszar między for-macyą węglową i Uralem zajmuje formacya perm-ska, zawierająca utwory po części lądowe, po czę-śoi morskie (wapienie, piaskowce, konglomeraty, margle); w formacyi tej u stóp Uralu występują pokłady soli. Górne warstwy, pozbawione skamieniałości, uważają niektórzy jako należące już do tryasu; jeżeli ten pogląd się nie sprawdzi, to na całym olbrzymim obszarze E-y wschodniej (na wschód Wiały) jedynym przedstawicielem osadów tryasowych byłby tylko Wielki Bogdo, zupełnie odosobniony pagórek, sterczący wpośród niezmierzonych stepowych równin Astrachańskich, na wschód dolnej Wołgi. Ponieważ na wsohód od osadów permskich, na Uralu, starsze formacye: węglowa, dewońska i syluryjska, ujawnione sfałdowaniem Uralu, znów występują na jaw równoległemi po-łudnikowemi wstęgami, więc musimy wnosić, że warstwy te stanowią fundament pod całą równiną KoBByjską. Na wszystkich warstwach pale-ozoicznych leży przekraczająco górna jura i ściśle z nią złączona dolna kreda; zajmują one znaczne obszary' w Rossyi środkowej i północno-wschodniej, pcjedyńczemi zaś strzępami (ooalałemi od spłó-kania) rozciągają się dalej na południe do Kijowa, a na zachód do Smoleńska. W południowej zaś Rossyi występuje kreda górna z Lubelskiego i Wołynia przez Don do dolnej Wołgi.

Na pcłudnie od utworów górnej kredy oiągnie się wyżej wspomniany pas archaiczny granitowy, ujawniający Bię w dolinach rzek (Bohu, Teterewa i Dniepru); na południo-wschód kończy on się nad morzem Azowskiem, na zachód zaś ku Dniestrowi znika pod znanemi już nam warstwami syluru, de-wonu, jury i kredy (wyżyna Podolska), które pochylają się zlekka ku zachodowi, naciśnięte ku dołowi przez [fałdy karpackie (stąd kierunek rzek, Dniestru, Prutu, równoległy do Karpat), tak, iż wreszcie i kreda znika pod warstwami górnego trzeciorzędu; na tern wszystkiem zaś leży wietrzany utwór diluwialny, loss.

Na południe od pasa granitowego do mórz Czarnego i Kaspijskiego rozciąga się pas formacyi trzeciorzędowej; na spodzie miocen; piętro śródziemne, wkraczające tntaj z zachodu wzdłuż północnych i wschodnich stoków Karpat; na tern piętro sar-maokie, wreszcie pliocen (piętro pontyjskie). Prócz tego na połuduio-wschodzie występują młode osady Kaspijskie, gdyż morze to sięgało w epoce lodowej na północ aż do uścia Kamy. Utwory przed-trzeciorzędowe występują dopiero sfałdowane w górach Krymskich i w wyżej wspomnianem Bogdo. Wyżej opisane starsze formacye rzadko jednak pojawiają się bezpośrednio na powierzchni (wyjąwszy doliny rzek); zwykle są one pokryte luźnemi utworami czwartorzędowemi, które z powodu równinowej formy powierzchni nie uległy spłókaniu. Według natury tych powierzchownych utworów możemy rozróżnić dwa główne obszary na równinie Rossyjskiej: północny i południowy. Obszar północny jest pokryty grubą masą osadów lodowcowyoh skandynawskich . Osady te w postaci pojedyńozych głazów erratycznych sięgają aż do północnych podnóży Karpat, a dalej—do linii biegnącej przez Lwów, Tułę, górną Kamę do Uralu; w dwóch miejscach linia ta wybiega daleko na południe, mianowicie wzdłuż Dniepru do 49° szer. (Kremen-czugj i wzdłuż Donu (i Chopra) do 60°. W części południowej i wschodniej OBady lodowcowe zostały zatarte przez spłókanie i pokryte osadami rzeczne-mi; w części zaś północno-wschodniej —przez świeże osady morza Lodowatego (znana już transgressya borealna); typowo występująt ylko w części półnoone-zachodniej na południo - wschód Bałtyku, na przejściu do Pruskiego Pojezierza (moreny, jeziora). Dalej, w pobliżu skandynawek ego centrum, skąd wyszło zlodowacenie, gdzie działanie lodowców było, nie osadzające, lecz raczej wyprzątające, a po części erozyjne, heblujące, spotykamy, zamiast moren, o-szlifowania i porysowania skał, które często przyjmują kształt zaokrąglony, wygładzony od strony, skąd płynęły lodowce, a chropowaty po stronie przeciwnej (baranie łby, roches moutonnées). Osady lodowcowe (glina z głazami erratycznemi) są mało przepuszczalne: dla tego spotykamy tu liczne jeziora i bagna, a przytem stanowią grunt, sprzyjający wzrostowi laBÓw.

Obszar południowy, ciągnący się na południe wyżej wymienionej linii granicznej dla osadów lodowcowych, jest pokryty osadami eolicznemi (wietrzanemi), głównie żółtym pyłem gliniastym, albo lössem. Obszar ten dzieli się też na dwie części: w części północnej loss został pokryty żyzną próchnicą, ozarnoziemem; w ozęści południowej zaś występ uje bezpośrednio na powierzchni, przerywany obszarami piaszczystemi. Południo-wschód tego obszaru jest, jak już wiemy, pokryty czwartorzędowemi utworami morskiemi, Kaspijskie-mi: słonemi glinami i piaskami, które zresztą też uległy już władzy Eola.

Wschodnie ograniczenie tafli Rossyjskiej stanowi Ural. Za początek jego na południu zwykle uważają podwójny łańcuch Mugodżarów, złożony ze skał paleozoicznyob; ule można systemat ten rozciągnąć jeszcze dalej ku południu na kredową wyżynę Uet’-Urt (porównaj wyżej), pokrytą w części warstwami sarmackiemi; albowiem strzępki usf-urckiej kredy leżą płasko i niezgodnie na grzbiecie Mugo-dżarów, co pokazuje, że grzbiet ten zoBtał przez denudaoyę niejako wyłaBkany z poziomych warstw Ust’-urckioh, które go niegdyś pokrywały (Suess „Das Antlitz der Erde“ str. 774). Na północ Mugodźarów ciągnie się Ural właściwy, góry fałdowe stare (kreda, a nawet jura nie uległy sfałdowaniu), asymetryczne: po stronie wschodniej nastąpiło zapadnięcie; tutaj grzbiet archaiczny spada bezpośrednio stromo, ku niezmierzonym równinom zachodniej Sy-beryi, gdy przeciwnie ku zachodowi fałdy jpaleozo-iczne wygasają powoli, przechodząc w położenie poziome warstw tafli Rossyjskiej. Za pomocą gałęzi Timańskiej Ural sięga do zatoki Czeskiej, a za nią na półwysep Kanin; za pomocą zaś gałęzi Paechoj —na Wajgacz i południową część Nowej Zemli; część zaś północna tej wyspy jest przedłużeniem właściwego Uralu (Czernyszew w „H3BÊCTia P.

P. 06m.“ XXXII, 1896).

Na podstawie powyższych danych tektonicznych i stratygraficznych można odtworzyć ge o logi czną genezę Europy (ob. A Penck „Das Deutsohe Reich.“; Neymayr-Uhlig „Erdgeschichte“). Jeżeli obecne Btosunki ukształtowania poziomego i pionowego, a po części i stosunki tektoniczne, mogliśmy w tym ogólnym rzucie oka na E- ę traktować bardzo krótko, gdyż znajdą one obszerniejsze uwzględnienie w artykułach, traktujących poszczególne krainy, to co się tycze genezy E-y, geologicznych jej dziejów alba jej paleogeografii, nie możemy zachować tej samej proporcyi: jak w dziejach politycznych dawne ustosunkowanie państw było inne, niż dzisiejsze, tak w daleko wyższym jeszcze stopniu w dziejach geologicznych, inne było dawne ustosunkowanie krain naturalnych niż obecne: wiele krain, obecnie oddzielnych, wyindywidualizowanyoh, stanowiło jedną całość, żyło żyoiem wspólnem. Z dziejów więc poszczególnych dzisiejszych krain naturalnych trudno jest odtworzyć sobie całość dzisiejszą Europy i odwrotnie: dzieje poszczególnych krain dzisiejszych, które były i będą w „Encyklo-pedyi“ traktowane, wtedy tylko staną się jasnemi, gdy znajdą swój punkt oparcia, swe tło w dziejach E y jako oałości. Dla tego też dzieje te musimy traktować bardziej szczegółowo, niż inne kategorye geograficzne.

Z poprzedniego rozpatrywania poznaliśmy różnice tektoniczne między zdyslokowaną E ą zachodnią i nienaruszoną wschodnią, a w pierwszej różnicę między sfałdowaną (świeżo) południową (śródziemną, alpejską) i uskokową (sfałdowanie było tu paleozoiczne) północną. Gdy w Europie południowej, wskutek wciąż trwającego procesu fałdowania, powstawały nieustannie znaczne różnice poziomu na nieznacznych odległościach, tak, iż w morzu znaczne głębie powstawały obok mielizn i znowu znikały, to E .północna przedstawiała powierzchnię stalszą, która wprawdzie dostawała się nieraz pod wodę, ale zalew morski był zawsze płytki. Wskutek tego dzieje geologiczne obu części przedstawiają Bię odmiennie. Południe było zawsze zajmowane przez takie morze, które przedstawiało podobnie urozmaicone stosunki głębokości, jak obeonie morze Śródziemne, gdzie zachodzi ścisłe wzajemne przenikanie się lądu i wody—intergres* By a. Na północ zaś Alp rozlewały się takie morza, jakiemi obecnie są : Niemieckie i Bałtyckie, to jest skrajne zalewy wyniosłości lądowej, tak zwane transgressye (wielka nieraz grubość tutejszych formacyj nie przeczy temu, gdyż najgrubsze warstwy mogą się OBadzać w morzu płytkiem, jeżeli dno morskie zniża się w miarę gromadzenia się osadów). Morze głębokie południowo-europejskie Btanowiło tylko część wielkiego równoleżnikowego oceanu TethyB, który rozoiągał się od najdawniejszych czasów długiem pasmem od Ameryki do Azyi, zlewając się tam z oceanem Wielkim. Czasami wkraczał on dalej na północ, np. do Czech (gdzie sylur i dewon są podobnie rozwinięte, jak w E e południowej), a jeszcze bardziej w E-e wschodniej, gdzie osady węglowe są głębokowodne (wapień lusulinowy), i dopiero w czasie permu zaozyna Bię tam, wskutek wzniesienia się Uralu, wysłodzenie tej gałęzi oceanu i wreszcie peryod lądowy. Wskutek powyższych stosunków formacye osadowe południowo europejskie (śródziemne, alpejskie) różnią się znacznie od półitocno-europejskich, przeważnie płytkowodnych.

Zresztą ta różnica w dziejach obu części E-y występuje wyraźniej głównie dopiero z początkiem epoki mesozoicznej, z peryodem tryasowym, po fazie lądowej, która nastąpiła przy końcu epoki paleozoicznej. Dawniejsze jeszcze ich losy są trudne do rozjaśnienia: warstwy syluryjakie i de-wońskie mają wszędzie w E-e charakter morski, a jakkolwiek tu i owdzie natrafiają się w nioh ławice otoczaków i piaskowców, wskazujące na bliskość lądu (Old Red w W. Brytanii i wschodniej Galicyi); to jednak wybrzeża tych lądów nie dają się nigdzie ściśle oznaczyć. Z całego charakteru obu tych formacyj można wywnioskować tylko, że podczas tych peryodów w miejscu E-y rozciągało się przeważnie płytkie, prawdopodobnie obfite w wyspy, morze. Stosunki te nie uległy wielkiej zmianie aż do środka peryodu węglowego. Wtedy dopiero zaczęło się ogólne wynurzanie lądu i na tym świeżym błotnistym gruncie rozwinęła się bujna roślinność leśna, podobna do dzisiejszych dżungli lub lasów mangrowiowych. Szozątki tej roślinności spoczywają obecnie w pokładach węgla, rozrzuconych po całej E-e, bądź wielkiemi masami, jak w Anglii północno-zachodniej, Belgii południowo-wschodniej (Ardenny), Westfalii (północna krawędź wyżyny Reńskiej), na SzląBku górnym i w pogranicznych okolicach Galicyi i Król. Polskiego (między górną Odrą, górną Wisłą i źródłami Warty); bądź mniejszemi, jak w Król. Baskiem (północne stoki gór Kruszcowych), w Czechach północnych, w Szwarewaldzie i Wogezach, jako też w wyżynie Centralno-Fraucuskiej. Nawet w Alpach znajdują się pokłady węgla, jakkolwiek nieopłacająue eksploatacyi. Wszystkie te utwory okazują wielkie podobieństwo flary, co każe przypuszczać bardzo jednostajne warunki geograficzne, szczególniej klimatyczne. Przed osadzeniem się tych uWorów węgłowych rozpoc* ęło się w E-e bardzo energiczne działanie sił górotwórczych, one to, jak nam wiadomo, w czasie między uylurem i dewonem sfałdo-wały góry Kaledońskie, a następuje Armorykań-skie i Variskijskidi, któryoh fałdowanie trwało do końoa peryodu węglowego, a miejscami nawet do dolnego dyasu (permu). Następnie ustało ono w Europie północnej, a zaczęło się w południowej i odtąd dzieje obu części Europy nie wiele już mają wspólności. Wzniesienie się gór w peryo dzie węglowym wywołałj w następnym, perm-skim (dyas), energiczne działanie erozyi i dénuda-cyi: wyniosłości zostały zniesione, a materyał zburzenia—osadzony w odosobnionych zagłębieniach (Rotliegendes). Podczas osadzania się tych u-tworów lądowych trwały tu i owdzie dalej stosunki przyjazne dla wzrostu bujnej rośliunośoi, i dlate go pokłady węgla produkcyjnego występują miejscami i w tej formaeyi. Równocześnie z energicz-nem działaniem sił zewnętrznych w peryodzie tym wystąpiły siły wewnętrzne: powznosiły się stożki wulkaniczne, a olbrzymie strumienie law porfirowych i melafirowych zalały wielkie obszary. Od tego czasu, to jest od dyasu, zaczynają się pewniejsze geologiczne dzieje E y, mianowioie na pół-nooy Alp; co zaś do E y południowej, to tego nie można twierdzić w równej mierze: nie tylko bowiem, z powodu wyżej wymienionej róźnioy w sposobie powstawania osadów, nie zawsze można spa-ralelizować warstwy alpejskie z niealpejskiemi, ale prócz tego zachodzi tu okoliczność, że warstwy alpejskie, z powodu Bfałlowauia, nie leżą w tych samych miejscach, na których zostały osadzone. Według Heima warstwy A*p Szwajcarskich od czasu dyasu uległy ścieśnieniu, zwężeniu o 120 km.; z czego wyn'ka, że warstwy, leżące obecnie stosunkowo blizko E-y środkowej, zostały osadzone o 120 km. dalej na południe. Ta zmiana położenia warstw, wywołana ^fałdowaniem, uniemożliwia poznanie dziejów systematu alpejskiego, i wogóle E-y południowej podczas epoki mesozoioznej; dopiero od czasów nowsayoh, od trzeoiorzędu, gdy budowa Alp już po części była gotowa, można rozpatrywać dzieje Ey południowej na równi z północną. Zresztą i dzieje E-y połnocuej nie dadzą się tak łatwo wyprowadzić z badania warstw tam zalegających, albowiem warstwy te, jak nam już wiadomo, uległy licznym dyslokaoyom uskokowym oraz bardzo znacznej denudacyi. Wskutek tego nieraz z całego systemu pozostały tylko strzępki i trzeba z trudem, nieraz tylko hypotetycznie, pierwotny ich związek odbudowywać. Mianowicie utwory nadbrzeżne dawnych mórz zostały przeważnie zniszczone, tak, iż bardzo rzadko można rozpoznać bezpośrednio dawny rozkład lądu i wody; jeszcze w wyższym stopniu stosuje się to do krain śródziemnomorskich.

Tak więc dzieje geologiczne E-y (nawet środkowej) mogą być skreślone tylko w bardzo grubych zarysach.

Po dyasowym peryodzie lądowym (Rot li eg endos), podczas którego osady rzeczne i jeziorne osadzone zostały t}lko lokalnie i w bardzo różnej miąższości, znaczna część Europy północnej pogrążyła się w morzu, w którem został osadzony zechst ein (morski faoyes dyasu). Brzegi tego morza ciągnęły się od Yorkshire w Anglii na południo-wschód, sięgały najdalej na południe w oktlioy dzisiejszego Odenwaldu, i stąd na północo-wschód do Kurlandyi; morze to obejmowało więc głównie dzisiejsze Niemcy północne, gdzie pozostawiło pokłady łupku miedzianego (Mansfeld), gipsu i soli (Stassfurt). Podczas następującego try as u morze rozszerzało się, szczególniej na zachód, obejmując oałą prawie Anglię i Francyę; tylko dwie wyspy sterczały tu z tego morza; południowo - wschodni róg Anglii wraz z Belgią oraz wyżyna Centralno Francuska. W Niemczech posunęło się morze dalej na południe Odenwaldu zalewając Niemcy południowo-zachodnie, jak się zdaje, do linii biegnąoej równolegle z północno-wschodnim biegiem Dunaju (do Ratysbony), nieco na południe odeń. Liczne oznaki świadczą tu o bliskości znaoznej masy lądowej: mianowicie dolny oddział tryasu, piaskowiec pstry, składa się tu z grubych warstw piaskowca i konglomeratu, dalej zaś na północ składa się z marglu; ten piaskowiec i konglomerat zostały osadzone przez wielką rzekę, płynącą z południa, która się tu wlewała do zatoki morza try-asowego. Toż samo stosuje się do górnego oddziału tryasu—kajpru: i on w południowo-zachodnich Niemczech składa się z piaskowca, gdzieindziej zaś występuje zwykle w formie marglu; i tu piaskowiec jest też osadem rzecznym. Uście owej rzeki leżało prawdopodobnie na zachodniej pó-chyłości dzisiejszej kotliny czeskiej, rzeka zaś płynęła z południo wschodu lub wschodu.

Z tego wszystkiego należy wnosić, że w czasie peryodu tryasowego na wschodzie i południu dzisiejszych Niemiec południowo - zachodnich istniał znaczny ląd, oddzielający morze tryasowe północno-europejskie od alpejskiego, którego osady występują szczególniej w Alpach niemieckich, ale zostały osadzone prawdopodobnie (jak to powyżej już wzmiankowano) znacznie dalej na południe od miejsca swego obecnego występowania. I w Anglii kajper też występuje w postaci piaskowca; materyału doń dostarczyła prawdopodobnie rzeka, płynąca od zachodu, a zatem z obszaru dzisiejszego oceanu Atlantyckiego. Morze tryasowe rozciągało się daleko na wschód: półnoone jego brzegi znajdują się w Schonen, południowe—na północnych stokach kotliny czeskiej; dalej morze to zalewało dzisiejszą Polskę, gdzie w południowo-zachodniej częśoi i w sąsiednim Siląsku osady jego występują w tyoh samych oddziałach, co i w Niemczech (piaskowiec pstry, wapień muszlowy i kajper). Są to osady morza płytkiego i bardzo słonego, które, podobnie jak morze zechsteinowe, pozostawiło wiele pokładów soli w Niemczech i Anglii. Średni oddział tryasu, wapień muszlowy, występuje dość lokalnie: w Niemczech i Polsce, brak go zaś w Anglii oraz we Francyi, wyjąwszy wązki pas, którym z Niemiec sięga na południe wzdłuż Rodanu aż do jego

uścia; wskazuje to na cieśninę, za pomocą której morze tryasowe północno-europejskie łączyło się zapewne z południowo-europejskiem. W tern ostat-tniem osadziły się głównie wapienie o innym charakterze, niż warstwy tryasowe półnoono-europej-skie; ale w górnyoh piętrach oba otwory przedstawiają pewne podobieństwo, z czego należy wnosić, źe przy końcu peryodu tryasowego, w czasie retyckim, musiało nastąpić szerokie połączenie obu mórz. Na początku peryodu jurajskiego, którego warstwy po większej części pokrywają jednostajnie warstwy tryasowe, powyższe połączenie mórz południowo - i pół ucno -europejskiego zyskuje jeszcze na szerokości. Potężnie rozwinięte w Alpach warstwy jurajskie okazują wielkie podobieństwo do południowo-francuskich. Alpy już istniały wówczas w zawiązku: w peryodzie tryasowym na ioh miejscu leżał na morzu połuduiowem (Śródziemnem) archipelag, który w czasie peryodu jurajskiego zrósł się w długą górzystą wyspę, podobaą do Saehali-nu. Morze jurajskie północne na zaobodzie miało początkowo taką samą rozciągłość, jak tryasowe, na wschód zaś nie rozciągało się tak daleko: sięgało tylko do okolic Odry; lecz później, ku środkowi peryodu jurajskiego, w doggerze (jura brunatna), a szczególnie w malmie (jura biała), morze jurajskie rozszerzyło Bię stopniowo na wschód daleko aż do serca Rossyi, a nawet dalej na Syberyę (Ural był wyspą), albowiem wszędzie, gdzie rzeki się tam głębiej werznęły, natrafiły na jurę. W czasie zaś dolnej albo czarnej jury (li a su) w miejscowościach Polski i Rossyi rozciągał się wielki ląd, i dla tego, gdy w Niemczech spotykamy wszystkie trzy oddziały jury, w Pol-Ece niema liasu, tylko jura brunatna i biała (okolice Krakowa i Częstochowy), a dalej na wschód tylko biała; tak np. już nad Dniestrem w okolicy Niżniowa górna jura leży bezpośrednio na osadach paleozoicznych. Stosunki te, mianowicie posuwanie się zalewu morskiego ku wschodowi, tłómaczą, dla czego jura dolna i średnia składają się z glin i piasków, a górna z wapieni: podczas dwóch pierwszych istniał na wschodzie wielki ląd, którego rzeki przyniosły morzu dolnej i średniej jury materyał osadowy; w jurze górnej ląd zniknął i wtedy osadził się utwór czysto - morski—wapień. Warstwy średniej jury obfitują w sól (Kołobrzeg, Inowrocław) oraz żelazo. Jak między jurą południową i środkowoeuropejską istnieją różnice, tak również między tą ostatnią i wschodnio-europejską, moskiewską; tu już różnice te wzrastają w miarę zbliżania się do końca białej jury; w jej piętrze kellowaj-skiem istnieje jeszcze podobieństwo między utwo- Adersbachski); dalej zaś od brzegu osadził się u-rami środkowo- i wschodnio - europejskiemi, ale już twór głębokowodny, kreda pisząca (senońska; stro-w piętrze oksfordzkiem występują w Rossyi me skały Doweru, wysp Duńskich i Rugii, waretwy typy różne od środkowoeuropejskich, jeszcze bar- kredowe Lubelsko-Galicyjskie i południowej Rossyi), dziej zaś w młodszych warstwach z pirisphinctes Ale północna Rossya, która w czasie górnej jury virgatus i aucella mosguenńs. W piętrze tern była zalana morzem, w czasie górnej kredy stano-(„piętro wołźańskie"), sięgająoem do dolnej wiła ląd: na północ od linii Wilno - Mohilew -Kału-kredy, fauna tak mało przedstawia punktów po- ga-Moekwa-Samara-Symbirsk niema osadów górnej równania z jurą środkowoeuropejską, źe spaialeli- . kredy.

wem, gdyby kolonia zachodnio europejskich ammo-nitów nad dolną Wołgą (zapewne z Kaukazu) nie ułatwiała oryentowania się. Ten wzrost róźnio od kellowaju do końca jury doprowadza do wniosku, źe istaiejące z początku połączenie morza zachodnio-europejskiego ze wschodnio-europejskim zostało przerwane i fauny obu mórz rozwijały się niezależnie od siebie. Można nawet wskazać linie, wzdłuż których w czasie kellowaju morze środkowo - europejskie łączyło się z raoskiewskiem: jedną z tych linij wskazują strzępy jury w Kurlan-dyi i Litwie; drugą pewue formy Jury Krakowskiej przypominające Moskiewską; trzeoią wreszcie, ze wsohoiniej części Rossyi do Kaukazu, wskazują wyżej wspomniane kolonie ammonitów nad dolną Wołgą, a ponieważ formy zachodnio • europejskie występują tu w warstwach młodszych, w których około Moskwy ich brak, więo połączenie to musiało przetrwać do końca czasu himmerydzkiego. Na początku czasu piętra wolźańskiego i połączenie przez Polskę musiało się przynajmniej chwilowo utrzymać, albowiem p. Michalski znalazł w okolicach Kielc warstwy virgatowe o typie moskiewskim, które rozprzestrzeniły się tu ku południowi, prawdopodobnie pod wpływem zimnego prądu morskiego. Przy końcu peryodu jurajskiego E. północna wynurzyła się z morza, z którego pozostała tylko mała część między Londynem i Hannowerem.

Morze zaś połndniowo-europejskie istniało dalej (piętro tithońskie); zawierająo tylko wyspy, zalewało znaczną część półwyspu Bałkańskiego, Włoch, połuduiowej Pranoyi i wschoduiej Hiszpanii. Toż samo—morze wschodnio-europejskie (piętro wołźańskie). Na początku kredy stosunki te utrzymały się; tylko wyżej wspomniana część morza między południową Anglią i Hannowerem zaczęła się wysładzać i wypełniać osadami wielkich rzek do niej wpadających, zamieniła się w bagno z bujną roślinnością, która pozostawiła pokłady węgla (Weald en t. j. for mac y a leśna).

Ląd, który wystąpił między jurę i kredę, był krótkotrwały. Już w czasie starszej kredy, w czasie średniego neokomu, wkracza tu morze, jedno z południa, drugie z półaooo - wschodu, mieszają swe fauny i rozszerzają się coraz bardziej w czasie średniej kredy—cenomanu—i górnej — turonu i senonu. Na południu morze to osadziło wielkie pokłady wapienia rudyatów (hi-purytów), które uwaruakowały zjawiska karatowe (szczególniej północna i wschodnia okolica Adrya-tyku). Na północy fale, uderzająo w stary krystaliczny ląd czeski i bucząc go, osadziły utwór nadbrzeżny, piaskowiec (Saska Szwajcarya, labirynt

zowanie poszczególnych utworów byłoby niemożli- Na morzu południowem wyspa Alpejska, ule-

gająe fałdowaniu, zajmowała częśoi morza, oblewającego ją z północy, które, wkraczając w górskie doliny, w czaBie górnej kredy, tworzyło zatoki i pozostawiło tam swe osady ("warstwy Gosau).

Wielki zalew morski czyli transgressya górnej kredy była zarówno nietrwała,jak ttansgressya górnej jury: nigdzie prawie w E-e niema nieprzerwanego przejścia od morskich warstw kredowych do trzeciorzędowych, więc pr»y końcu peryodu kredowego i początku trzeciorzędowego morze znów ustępuje, wynurza się wielka masa lądu. Ta wielka rozciągłość lądu przypomina stosunki między peryodem węglowym i dyasem i w wielu względach da się przeprowadzić parallela między lądem staro - dyasowym i staro-trzeciorzędowym: w pierwszym i drugim wystąpiły energicznie zjawiska wulkaniczne w towarzystwie licznych dyslo-kacyj (których w dyasie możemy się zresztą tylko domyślać).

Ląd trzeciorzędowy stanowi już zarys dzisiejszych stosunków, stanowi grunt dzisiejszej Europy. Nie należy jednak sądzić, że obecny rozkład lądu i wody w E-e odpowiada zapełnię ściśle staro - trzeciorzędowemu (e o ce niez nem u): już istnienie wówczas morza, rozciągającego się pasem od Francyi południowej, wzdłuż północnej krawędzi Alp, przez kraje karpackie z Węgrami do Azyi, przedstawia znaczną różnicę; prócz tego kotliny Londyńska i Paryska z Belgią i większa część E y południowej były pod wodą. Nie można również twierdzić, aby w dalszym ciągu trzeciorzędu odbywał się stale proces zbliżania się do stosunków obecnych, albowiem, pominąwszy wahania lokalne, już w drugim oddziale trzeciorzędu, w o li g o cenie, morze, przynajmniej w E-e środkowej, zyskało znaczenie na obszarze, zalało nawet takie okolice, które, jak kotlina Migunoka, od czasów jury były suchym lądem. Więcej jednak podobieństwa do stosunków dzisiejszych znajdujemy, gdy weźmiemy na uwagę, nie rozciągłość, lecz głębokość morza trzeciorzędowego na obszarach, stanowiących dzisiejszy ląd E-y; mianowicie nie spotykamy tu prawie osadów morza głębokiego (pelagicznych), lecz przeważnie gliny i piaski, t. j. osady nadbrzeżne (litoralne), jakie ciągną się zwykle pasem w pobliżu lądu; napotykane wapienie (nnliporowe, koralowe, numulitowe), są też utworami nadbrzeżnemi, tak, iż nieznaczne bardzo ruchy poziomu wystarczyłyby, ażeby obszary mórz trzeciorzędowych zmieniły się na ląd. Z drugiej za to strony w trzeciorzędzie istniały znaczne masy lądowe, których miejsce zajmują obeonie morza; ląd taki łączył wówczas północno-zachodnią E-ę z A-meryką północną, a resztką jego są zapewne wyspy Faroer i Islandya. W trzeciorzędzie, jak wspomnieliśmy, miały miejsce liczne i silne dyslokacye warstw, które wywołały powstanie licznych systematów górskich: w górnej kredzie występowały dopiero początki fałdowania, w trzeciorzędzie (aż do pliocenu) budowy zaczęte osiągnęły wykończenie; tym Bposobem powstały Pireneje, Alpy, Karpaty, Apeniny, góry Illiryjsko-Greckie, Kaukaz. W północnej E-e, zamiast fałdowań, występowały uskoki, tworzyły się kotliny ! góry uskokowe, przy-czem byłi róźaica mię Izy Niemcami południowemi i północnemi: pierwsze uległy wogóle podniesieniu, drugie obniżeniu; utworzyły się już zarysy dzisiejszej niziny Niemieckiej. Równocześnie nastąpiły liczne wylewy skał wulkanicznych (trachitycznych i bazaltowych) u południowych stoków Karpat, Alp, Apeninów, w centralnej wyżynie Francuskiej, w Niemczech od Eifelu do Czech (dolina Egeru) i Szląs-ka, w Irlandyi północnej (Antrim, grobla Olbrzymów), na wyspie Staffa (grota Fingala), na wyspach Faroer i Islandyi i t. d. Co do stosunków klimatycznych, to przez czas trzeciorzędu następowało oz;ębienie, tak, iż przy końcu tej epoki klimat był nie o wiele cieplejszy, niż obecnie, a wreszcie na początku czwartorzędu (pleisto-cenu) w diluvium nastąpiła epoka lodowa, o której powiemy niżej; teraz zaś musimy się przypatrzyć bliżej stosunkom trzeciorzędu, podczas jego czterech głównych działów: eocenu, oligocenu, miocenu i pliocenu.

W e o ce nie morze, jak wiadomo, zajmowało daleko mniejszą przestrzeń, niż przy końcu poprzedzającej kredy (co stosuje się do całej ziemi), pozostały jednak trzy morskie obszary; jeden obejmował kotlinę Paryską i Londyńską, Bólgię, część niziny Niemieckiej, półwyspu Jutlandzkiego i Skandynawskiego (Schonen); drugi—całą E-ę południową z południową Francyą, Alpami, Karpatami i Kaukazem; trzeci—Rossyę południową; ten ostatni łączył się wzdłuż wschodnich stóp Uralu (jak już wiadomo) z morzem Lodowatem.

W oligocenie morze z pewnemi wahaniami ustąpiło z kotliny Londyńskiej, a po częśoi i z Paryskiej (zostawiając tu niewielką słoną kałużę, w której osadził s ę gips z Montmartre, ze szczątkami bogatej fauny lądowej, które zasłynęły badaniami Cuviera). W Ee środkowej przeciwnie: morze zyskało na obszarze: z Niemiec północnych wysłało ono trzy zatoki na południe: Szląską, Saską, Turyogeńską i dolno-Reńską (Kolońską). I tu jednak granice morza wahały się, a z czasów jego ustępowania pozostały pokłady węgla brunatnego, głównie z dolnego oligocenu. W oligocenie średnim, przeciwnie, morze posunęło się dalej na południe, wdarło się do kotliny Mogunckiej i między Szwarcwaldem i Wogezami połącz)ło się z morzem poładniowem; kotlina Paryska została też napowrót zalana. W górnym oligocenie morze znów ustępuje z kotliny Paryskiej, a w Niemczech się zmniejsza (jednak połączenie z morzem poludniowem utrzymało się). W morzu oligocenowem osadził się bursztyn (w Sambii), spłókany i zniesiony do morza, jako żywica z lasów iglastych Skandynawii i Fin-landyi. Z pierwotnego swego położenia, z warstw oligocenicznych, bursztyn, często wypłókiwany, został osadzony w warstwach młodszych wielu okolic Bałtyku (u nas koło Ostrołęki).

W E-e południowej podczas starego trzeciorzędu (eocenu i oligocenu) morze (z którego osadził się wapień numulitowy) miało, jak i w dawniejszych epokach, stalszy charakter: od najdawniejszych czasów, jak wiem?, rozciągało się tu z zachodu na wschód długie morze, sięgające od Ameryki środkowej przez dzisiejszy ocean Atlantycki, przez południową E ę, a dalej przez wyżynę Azyi zachodniej aż do Indyj, gdzie w zatoce Bengalskiej łączyło się z otwartym oceanem. To stare centralne morze Śródziemne, albo ooean T’e-thys, przetrwało, przynajmniej w swej europejskiej części, przez epokę kredową i trzeciorzędową (zdaje się, iż przy końcu oligocenu związek jego z morzami azyatyckiemi został przerwany) i po wielu zmianach utworzyło wreszcie obeone morze Śródziemne. W eocenie to numulitowe morze Śródziemne sięgało ku północy na obszar Alpejsko-Karpac-ki, ku południowi zaś—na północną Saharę i Egipt. Prócz tego na północy do tego morza przypierały odnogi, wkraczające w ląd E-y, w których jednak, odpowiednio do hardzi ] północnego położenia, nie żyły już numulity (eocen równin Rossyi Południowej). Z drugiej strony nie cały obszar centralnego morza śródziemnego był zajęty przez wodę: zawierał on wielkie wyspy w miejscach centralnych Pirenejów, Alp, Karpat i Apeninów. W wielu okolicach, szczególniej w krajach karpackich, obecności lądu w eocenie dowodzą pokłady węgla brunatnego. Ląd ten wzrastał z biegiem czasu już po osadzeniu się wapienia numulitowego, albowiem warstwy tego ostatniego sfałdowane wchodzą w skład gór, wzniesione na tysiące metrów. Obok wapienia osadził się inny iacyes: piaskowiec (Flysch albo macigno), którego osadzanie się sięga jeszcze czasu kredowego i który stanowi północny rąbek Alp, a szczególniej Karpat, gdzie dosięga największego rozwoju. Piaskowiec ten zawiera w sobie otoczaki, które tylko po części pochodzą ze zburzenia powstających podówczas Alp i Karpat, po części zaś noszą zupełnie obcy tym górom charakter; (pochodzą one prawdopodobnie z gór, rozciągających się wtedy po północnej stronie morza flyschowego: rzeczywiście bowiem, np. w Karpatach zachodnich, flysch zawiera głazy takie, jakie jeszcze dziś tworzą góry na północ Karpat, mianowicie wapień jurajski i węglowy oraz piaskowiec węglowy). Flysch występuje również we Włoszech, na półw. Bałkańskim, Azyi Mniejszej i Kaukazie. Oddzielenie flyschu eocenicznego od oligocenicznego jest trudne. Podobnież i normalne morBkie osady (wapień numu-litowy) eoceniozne przechodzą bezpośrednio w oli-goceniczne, co dowodzi trwałości morza; tylko z A-fryki północnej morze w uolnym oligocenie ustąpiło nieco, w górnym zaś zaczęło się już cofać i w Europie południowej: potwi rzyły się tam wodozbiory słonawe, a nawet słodkowodne, oraz pokłady węgla brunatnego (piętro akwitańskie). Osady te ciągną się na północ pasa flyschu alpejskiego, tworząc pagórkowaty pas molasowy.

Na początku miocenu nastąpiły znaczne zmiany w rozkładzie mórz: na półnooy morze zmalało, na południu rozszerzyło się. W Niemczech północnych rozciągało się tylko od okolic Wismaru, na zachód i południo - zachód, do Hol-landyi i małej części Belgii. Zatoka Moguncka stała się jeziorem, zpoczątku słonawem, wreszcie słodkowodnem. Inaczej na południu E-y, na po-brzeźacb dzisiejszego Atlantyku i morza Śródziemnego: przy brzegach Franoyi morze wdarło się głęboko w ląd, tworząc zatoki w dorzeczu Loary i Girondy; w tern drugiem osady morskie wkraczają tak daleko w ląd, iż przypuszczano kanał, łączący podówczas ocean Atlantycki z morzem Śród-ziemnem; jednakże na dziale wodnym między obu morzami występują osady słodkowodne. Na wybrzeżu Portugalii, w Hiszpanii południowo - zachodniej i w Marokku, występują osady mioceaiezne morskie. Wkraczają one głęboko w dolinę Gwa-dalkwiwiru i przekraczają dział wodny między tą rzeką i morzem Śródziemnem, tak, iż na tej linii w mioceuie ocean Atlantycki łączył się z morzem Śródziemnem; dodać trzeba, że obecne połączenie, cieśnina Gibraltarska, było wtedy jeszcze zamknięte. Morze Śródziemne było w miocenie jeszcze nie tak ukształtowane, jak obecnie: wkraczało ono na półnoo w dolinę Rodanu; wzdłuż zachodnich i północnych stóp Alp, przez wyżyny Szwajcarską, Bawarską i Austryacką, sięgało okolic Wiednia (Alpy stanowiły długą górzystą wyspę). Tutaj ten wązki i długi pas morza łączył się z obszernym wodozbiorem, a zarazem morze ulegało podziałowi przez drugą, podłużną, podobną; do Alpejskiej, wyspę Karpacką: jeino ramię morza roz-oiągało się od Wiednia przez Morawię, Szląsk górny, Galicyę i Rumunię; drugie, większe ramię, wkraczało do kotliny Pannońskiej, która sięgała do Siedmiogrodu i półnoonej Bośnii. Niższe części Włoch i cała prawie Sycylia były pokryte morzem, Malta zaś składała się wyłącznie z morskich osadów mioceoicznycb. Wzdłuż wschodnich brzegów Włoch wązki pas morza ciągnął się na północ, wkraczał w nizinę Po i w południowe doliny Alp, zr63ztą dzisiejszó morze Adryatyckie było lądem, na którym (wraz z Dalmacyą, południową Bośnią i Hercogowiną), rozciągały się jeziora słodkowodne. Dopiero na południe morza Adryatyc-kiego, w Albanii, morze mioceniczne dosięgało dzisiejszego wybrzeża. Na wsohód morze rozciągało się do Azyi Mniejszej, omijając dzisiejsze morze Egejskie. Położenie warßtw dolnego miocenu w okolicach Wiednia poucza nas o procesie górotwórczym owego czasu: tutaj Alpy zapadły się i powstała kotlina Wiedeńska; otóż w kotlinie tej leżą w obfitośoi warstwy trzeciorzędowe młodsze, a dolnego miocenu brak; to pokazuje, iż zapadnięcie musiało nastąpić po osadzeniu Bię dolnego miocenu, a przed osadzeniem się górnego. Ale położenie warstw dolnego miocenu pouoza nas o czemś więcej jeszcze, mianowicie o czasie powstania Alp wogó-le: gdzie tylko te warstwy stykają się z Alpami, tam są zdyslokowane; przeciwnie, warstwy górnego miocenu leżą poziomo, nawet tam, gdzie bezpośrednio stykają się z krawędzią Alp. To pokazuje, że proces górotwórczy Alp ukończył się z końcem dolnego miocenu. Ostatnie warstwy, które uległy dyalokacyi (Schlier) zawierają w wielu miejscach gips i sól; warstwy te od północnego podnóża Alp ciągną się dalej wzdłuż północnego podnóża Karpat (Bochnia, Wieliczka, Kałusz i t. d.).

W rozkładzie lądu i wody miocen górny różni się w wielu razaoh od dolnego; w obszarze Loary i Girondy morze wkraoza głębiej. W obszarze morza Śródziemnego różnice są znaczniejsze: morze wkracza wprawdzie jeszcze w dolinę Rodanu, ale nie zajmuje już tego długiego pasa, jaki sięgał stąd wzdłuż północnego podnóża Alp do oko lic Wiednia: zamiast osadów morskich występują tu słodkowodne, a górno - mioceuiczne morze kotliny Wiedeńskiej i Pannońskiej tą drogą nie miało połączenia z innemi morzami. Jeżeli na północy Alp nastąpiło uszczuplenie morza, to gdzieindziej zyskało ono na obszarze, mianowicie: na północ Karpat—wkracza morze to do Szląska Pruskiego, przez Galicyę, Bukowinę i Mołdawię dociera do Rossyi południowej, aż do morza A-zowskiego; nie dosięga jednak nigdzie południowych wybrzeży morza Czarnego, które, równie jak i Egejskie, powstało dopiero znacznie później przez zapadnięcie. I w kotlinie Pannońskiej morze górno - mioceniczne powiększyło swe rozmiary: wkroczyło w dolinę Morawy, daleko w głąb Serbii, oraz na wschód, do Bulgaryi, gdzie osady górnego miocenu tworzą grunt pola bitwy pod Ple-wną. Przez dolinę Morawy morze to łączyło się zapewne (przez Albanię) ze Srôdziemnêm (lub też sięgało do niego z południowej Rossyi przez Armenię).

Podozas, gdy w obszarze dzisiejszego morza Śródziemnego (i Atlantyku) morska fauna mioce-niczna rozwijała się normalnie, to w poznanem wyżej morzu wewnętrznem wschodni o-europejskiem (które, jak wiadomo, obejmowało kotlinę Wiedeńską, Pannońską, pas na północ Karpat i morza Czarnego), nastąpiły pewne zmiany: po osadach piętra śródziemnego z bogatą fauną nastąpiły w najwyższym mi ocenie OBady, tak zwanego piętra sarmackiego, z *fauną ubogą, wskazujące istnienie wodozbioru nie słonego, lecz słonawego, widocznie wyśledzanego przez wielkie rzeki. To wewnętrzne morze Sarmackie rozciągało się od Wiednia przez Węgry, nizinę dolnego Dunaju, przez Rossyę południową i dzisiejsze morze Czarne, a stąd sięgało ku połu dniowi na obszar morza Egejskiego. Najdalej na południe sięgające osady sarmackie znajdują się pod Troją i na półwyspie Chalcydyjskim; ale południowej części morza Egejskiego morze Sarmackie nie zajmowało, albowiem tutaj na wybrzeżaoh wysp występują osady słodkowodne tego samego wieku. Za to sięgało ono od morza Czarnego na wschód do Kaspijskiego (na górach Kaukaskich, osady te wznoszą się do 2 000    m., dowodząc

młodości tych gór) i dalej do Aralu (osady te leżą na wyżynie Ust’ - Urt).

Z końcem miocenu a początkiem p 1 i o c e n u nastąpiły wielkie zmiany w rozkładzie lądu i wody: wszędzie w E-e morze ustępuje, nigdzie prawie nie spotykamy osadów morskich z owego ozasu, tylko lądowe, znacznej rozciągłości i grubości. Te dolno - plioceniczne osady lądowe, ze szozątkami bogatej fauny (ssące), znane są pod nazwą piętra pontyjskiego. Fauna ówczesna nosiła afrykański charakter (antylopy, żyrafy), nie dowodzi to jednak koniecznie ówczesnego połączenia E-y z Afryką, albowiem w owym czasie jednostajna prawie fauna była rozpowszechniona od oceanu Atlantyckiego, przez E-ę i znaczną część Azyi, aż do Chin i Indyj, tak, iż zawędrowanie tej fauny do Afryki mogło się odbyć od wschodu z Azyi przez Arabię i obszar nieistniejącego jeszcze podówczas morza Czerwonego. Ze zwierząt niższych piętra pontyjskiego ważne znaczenie mają liczne ślimaki wód słodkich lub słonawych. Siedliskiem tych zwierząt były olbrzymie jeziora, które rozlewały się podówczas w E-e wschodniej i Azyi zachodniej. Wielki wodozbiór Sarmacki, który przy końcu miocenu rozciągał się, jak wiadomo, od okolic Wiednia, wzdłuż doliny Dunaju, oraz wzdłuż północnego i wschodniego stoku Karpat, przez obecne morze Czarne i Rossyę południową, do Aralu, i miał dość wą-zkie połączenie z oceanem w miejscu trudnem do oznaozenia, został na początku czasu pontyjskiego pozbawiony i tego połączenia. Po pewnych oscyllacyaoh (fałdowanie Kaukazu) na obszarze tym powstało kilka wielkich jezior, których rzeki nie zdołały całkowicie wysłodzić. Rozległości i granice tych wodozbiorów nie dadzą się ściśle wyznaozyć. Zachodnim krańcem ich rozpostarcia był, jak i morza Sarmackiego, Wiedeń; od tego miejsca ciągnęły się one przez nizinę Węgierską, nizinę rzeki Sawy, Siedmiogród, Banat, Rumunię, oraz okolice morza Czarnego i Kaspijskiego. Z mięczaków, żyjących w tych jeziorach, najważniejsze miejsce zajmują różne Kongerye, od których osady ówczesne o-trzymały swą nazwę (warstwy kongery owe) Kongerye pokrewne pontyjskim żyją dotąd w morzu Kaspijskiem i w jeiiorach okolic morza Czarnego. Szczątki zwierząt ssących z owych czasów utrzymały się szczególniej w odtoczysku rzecsnem kotliny Wiedeńskiej, spoczywającem na piętrze kongeryj (piętro belwederskie). Odto-cayeko to zostało osadzone przez wielką rzekę, która płynęła z Czech i wpadała pod Wiedniem do jeziora Pontyjskiego.

Na początku średniego pliocenu morze znowu zyskuje na obszarze, zalewa część dzisiejszego lądu, ale nie w takich rozmiarach, jak w czasie miocenu. Plioceniczne osady morskie zajmują tylko rąbki lądu nad obecnem morzem Śródziemnem i jedynie wzdłuż niektórych doMu rzecznych morze wkraczało głębiej w ląd (dolina Po i Rodanu). Z drogiej strony znaczne obszary śródziemnomorskie, które obecnie są zalane morzem, stanowiły podówczas wysoki, prawdopodobnie górzysty, ląd. Połączenie ówczesnego morza Śródziemnego z Atlantykiem miało miejsce i wtedy za pomocą doliny Gwadalkwiwiru.

Drugi obszar E-y z osadami morskiemi plioce nicznemi spotykamy na północy: w Anglii południowej, Francyi północnej i Belgii (osady zwane crag).

Wielkie jeziora pontyjskie w średnim pliocenie ulegają znacznemu zmniejszeniu, ale za to powstają jeziora w ty eh miejscach, które w czasie pon-

ty jskim jezior nie posiadały: w Albanii, Macedonii,

wiąoej „03trogę“ włoskiego „buta*, żyją ślimaki różne od apeuińskioh, a podobne do dalmaokich; to prowadzi do wniosku, źe w pliooenie wielka część dzisiejszego morza Adryatyckiego była częścią lądu dalmackiego, który sięgał aź do góry Gargano i źe ówczesne morze Adryatyckie między tą górą i Apeninami sięgało na północ (Th. Fischer przemawia jednak świeżo za przynależnością góry Gargano do Apeninów. Ob. Petermana „Mittheilungen“ 1897, str.221). Podobnież morze Tyrreńskie obecne Btanowiło podówczas w części ląd, którego pozostałościami są wyspy Sardynia i Korsyka.

W górnym pliooenie nastąpiło większe jesz cze zbliżenie się do stanu czasów obecnych; klimat też wciąż się oziębiał, aż nastąpiło diluvium z epoką lodową. Rozkład lądu i wody w górnym pliooenie nie był jeszcze taki Barn, jak obecnie. Południowa Hiszpania, Malta i Sycylia należą jeszoze do Afryki: połączenie między zachodnią i wschodnią częścią morza Śródziemnego przypadało na północ Sycylii. Wschodnia część Adryatyku, jak wiemy, była lądem. We wschodniej częśoi morze Śródziemne posunęło się na północ, ale nie dosięgnęło jeszcze swych dzisiejszych rozmiarów. Wkroczyło ono do południowej częśoi morza Egejskiego, gdzie znajdują się jego osady na wyspach Rodos i Kos. Ale na północ od łańcucha Cyklad, ciągnącego się ukośnie od Attyki i Eubei ku Azyi Mniejszej, nie znaleziono dotąd ani śladu morskich osadów z owego czasu: widocznie północna część morza Egejskiego dopiero później uległa zapadnięoiu, a Cyklady tworzyły wówczas łańcuch gór nadbrzeżnych, o które rozbi

Grecyi i na obszarze dzisiejszego morza Egejskiego. Woda tych jezior została wysłodzona przez rzeki przepływające. Ze słonawych jezior pontyj-skich utrzymało się w średnim pliocenie tylko wielkie jezioro, obejmujące dzisiejsze morza, Czarne i Kaspijskie, z ich okolicami, oraz okolicą między niemi na północ Kaukazu (osady lewantyńskie).

mnego, a także osadów mio- i pliocenicznych z jego okolic, nie posiada żadnego podobieństwa do fauny tak blizkiego morza Czerwonego. Co do miocenu, to ta różnica jest zupełnie zrozumiała: morze Czerwone nie istniało jeszcze podówczas; inna rzecz co się tyczy pliocenu. W ciągu tego czasu mianowicie powstało wielkie fosowate zapadnięcie erytrejskie; woda z oceanu Indyjskiego wlała się w nie, a osady plioceniczne tego morza znaleziono pod Suezem i Kairem, na wysokości przeszło 60 m. nad obecnym poziomem morza. Ponieważ zaś przesmyk sueski wznosi się, co najwyżej, na 18 m. a przytem składa się z młodych, diluwialnych napływów, więc nie mógł on w pliocenie mieć znaczenia baryery, dzielącej oba morza przy stanie wody wyższym o 60 m. Jeżeli więo fauny obu mórz nie połączyły się, to musiała być inna przeszkoda; przeszkody tej szukać należy w lądzie, który musiał się rozciągać dalej na północ od Suezu i Kairu. Na czas krótki, około początku górnego pliocenu, oba morza, jak się zdaje, przekroczyły tę przeszkodę i połączyły się, gdyż w bardzo młodych osadach morza Czerwonego, pod Suezem, znaleziono niektóre okazy fauny śródziemnomorskiej. Jak po zapadnięciu się dawnej, bardziej północnej, baryery lądowej utworzył się przesmyk Sueski, nie zostało jeszcze należycie zbadane: morze musiało w tern miejscu być bardzo płytkie,

Położenie jezior czasu lewantyńskiego pozwala nam poznać rozkład lądu i morza ówczesnego. Ważne-mi są pod tym względem wskazówki, znalezione na morzu Egejskiem (wyspach) i w jego okolicy: osady morskie średniego pliocenu występują w Peloponezie, a brak ich w całym Archipelagu Greckim i tylko pod Atenami występują znowu. Stąd możemy wnosić, iż w owe czasy zatoka morska między Krętą i Peloponezem sięgała na północ do południowej Attyki; zresztą cały obszar dzisiejszego morza Egejskiego był podówczas lądem, który łączył Azyę Mniejszą s Greoyą i zawierał kilka wyżej wspomnianych jezior. Osady tych jezior, osady lewantyńskie, w położeniu poziomem lub lekko pochylonem, spotykamy na zwróconych ku otwartemu morzu Śródziemnemu brzegach Rodosu i Krety, które spadają prawie bezpośrednio ku dnu, na kilka tysięcy stóp pod poziom morza zapadłemu; podobne stosunki zdają się zachodzić na południowem wybrzeżu Azyi Mniejszej. Południowych wybrzeży tych pliocenowycb jezior nie znajdujemy; widocznie więc nie tylko morze Egejskie było lądem: musiał on rozciągać się też na południe Krety, Rodosu i Azyi Mniejszej i później zapadł się w morskie głębiny. Ani w Azyi Mniejszej, ani na wybrzeżach jały się fale morskie. W okolicach Syryl i Egiptu Syryi, aDi w Afryce północnej, na wschód Tunisu, morze ówozesne także nie dosięgnęło swyoh brze-nie spotykamy osadów morskich pliocenicznyob, a gów obecnych. Fauna obecnego morza Śródzie-więc morze nie zalewało tych okolic. Ponieważ jednak osady morskie tego czasu występują na Cyprze, koniecznem więc jest przypuszczenie, źe wąski paB morza musiał się rozciągać na wschód aź dotąd, nie dosięgając ani Azyi MnUjszej, ani Afryki północnej. Azya Mniejsza tedy wraz z Krętą musiała sięgać podówczas dalej na południe, Afryka—-dalej na północ. Bardziej na zachód leżące, Malta i Sycylia, stanowiły też podówczas część Afryki (zawierają bowiem kości Błonia afrykańskiego). Podo-bneź stosunki napotykamy w okolicach Adryatyku: aui na wybrzeżach Dalmacyi, ani na przyległych im wyspach (z wyjątkiem najdalej na południo-za-chód wysuniętych) nie spotykamy OBadów morza pliocenowego, kiedy na przeciwległych wybrzeżach Włoch występują one obficie. A więc brzeg wschodni ówczesnego Adryatyku leżał dalej na zachód niż dzisiaj, tak, iż znaczny obszar lądu musiał się tutaj zapaść. To przypuszczenie znajduje poparcie w wielu innych faktach, mianowicie w kościach wielkich zwierząt diluwialnych, znajdowanych na drobnych wyspach dalmaokich: na drobnych wyspach zwierzęta te źyć-by nie mogły, musiał tu więc być znaczny ląd już w czasie diluvium; na jednej z wysepek znajdujemy też osady znacznej rzeki, której obecnie niema i która-by płynąć na drobnej wyspie nie mogła. Dodajmy do tego, źe na odosobnionej górze Gargano, stano-

99

Encjkl. Futrn. Illułtr. Zeizyt 167. T. 20-ty.

Co do nieprzerwanego całunu lodowego E-y diluwialnej, to punktem jego wyjścia był* Skandynawia, a w czasie największego swego rozpostarcia sięgał on (jak pokazują głazy erratyczne) południowo - wschodniej Anglii (gdzie się łączył z lodowcami miejsoowemi gór tamtejszych), uścia Renu, stóp gór Kruszcowych, gór Olbrzymich (jednak nie Btykał się z ich miejscowe -mi lodowcami), przedgórzy Karpat, mianowicie o-kolio Krakowa i Przemyśla; przyczem pokrywał nasze góry Kieleoko - Sandomierskie (jednak o-

albowiém osady mrocénic*ne sięgają tu prawie do poziomu morza. Północna część przesmyku składa się z młodych osadów śródziemnomorskich, południowa—z takcbźj czerwono - morskich; ś odek zaś—z osadów rzecznych, nilowych. Stąd widzimy, źe ramię Nilu musiało się tu zwracać (co jest zrozumiałe wobec zbaczania każdego ruchu na półkuli północnej w prawo) i pozostawiać osady w czasie, gdy poziom morza stał o kilkanaśc e metrów wyżej niż dzisiaj. Gly zaś morze obniżyło się do dzisiejszego swego poziomi, osady nilowe i obu poblizkich mórz utworzyły przesmyk. Słodka woda nilowa stanowiła w braku lądu pewną bary erę, dzie’ą:ą fauny obu mórz. Tym sposobem wschodnia część obs3aru morza ts .ódziemnego wraz z morzem Czarnem jeszcre w młodszym pliocenie przedstawiała znaczne różnice od dzisiejszego rozkładu lądu i wody; dopiero w diluvium, w skutek stopniowo zwiększających się zapadnięć, nastąpił dzisiejszy stan rzeczy. Równie świeżą zmianą w zachodniej części morza Ś ódziemnego jest oddzielenie Gibraltaru od Afryki. Trudniejszym do oznaczenia jest czas powstania Atlantyku północ nego, czyli zapadnięcia się lądu, który w trzeciorzędzie łączył E ę północno-zachodnią z Ameryką północną, i którego zapadnięcie się miało za skutek wielkie wylewy bazaltu (Irlandya północna, Hebrydy, Faroer, Islandya).

W epoca czwartorzędowej, w jej pierwszym peryodzie, di lu wiał nym, rozkład lądu i wody nie wiele się już różni od peryoduobecnego allu-wialnego. Inna okoliczność nadała naszej części świata w peryodzie dilluwialnym oblioze odmienne od dzisiejszego: była to mianowicie zmiana klimatu na chłodniejszy (przy znaczniejszej niż obecnie wilgotności). Z jakich przyczyn zmiana ta nastąpiła: z kosmicznyob, tellurycznych, oz/ z komfcina-cyi obu, nie wiadomo napewno. Wiadomo za to, jak wielkie zmiany wywołała ona w całej przyrodzie naszej części świata przez zlodowacenie znacznych jej obszarów (epoka lodowa). Zlodowacenie to, to jest wielkie roipostarcie lodowców, które możemy odtworzyć na podstawie opisanych wyżej osadów lodowcowych (moren i głazów erratycznych), obejmowało nie tylko góry, posiadające i dziś lodowce, które są zwyrodniałymi epigonami dawnych, ale i wiele taki oh gór, które obecnie lodowców wcale nie posiadają. Prócz tych odosobnionych centrów zlodowacenia, pokrywało ono całą Skandynawsko Brytańską północ E-y oraz prawie całą nizinę Niemiecko-Polską i większą część Rossyjskiej nieprzerwanym całunem lodowym, jaki w miniaturze możemy dziś obserwować w Grenlandyi.

Co do odosobnionych centrów, to największe zlodowacenie posiadały, naturalnie, Alpy. Lodowce ówczesne nie tylko wypełniały wszystkie doliny górskie, ale przelewały się nawet nieoo po za obręb Alp, na otaczające równiny; szczególniej na północy, gdzie końce pojedynczych lodowców zlewały się w nieprzerwany pas lodowy, obrębiający podnożó Alp. Taki typ lodowców (Piedemont-Gletscher) można dzjś obserwować u stóp góry św.

Eliasza w Ameryce Półu. Zlodowacenio to zmniejszali się, jak i obecnie, ku wschodowi. Najpotężniejszy lodowieo wypełniał dolinę górnego Rodanu (Wallis), sięgająo jednem ramieniem na południo-zachód aż po za Lion, drugiem zaś —na północ doliną Aaru prawie do Renu, Lodowiec Rmski sięgał po za jezioro Bodeńskie. Lndowieo Innu, zasilany przez liczne lodowce dolin pobocznych, nie mógł się pomieścić w swej dolinie: wypełnił ją całkowicie i przelał się na północ poza Alpy wapienne, niosąc na wyź/nę Bawarską głasy krystaliczne z Alp centralnych aż w okolicę Monachium i t. d. Jożeli zechcemy, mówi Neymayr, odtworzyć sobie, na podstawie powyższego, ówczesny stan Alp, to otrzymany obraz osobliwie zabarwiony. Ciemne lasy iglaste nie pokrywały podówczas zboczy gór, świeża zieleń hal n'e rozściełała się na nich, szerokie dna dolin nie posiadały bujnej roślinność. Wszystkie wyniosłości pokryte były biał* oponą wieczny oh śniegów, z których tylko tu i owdzie wysterczały ciemne strome ściany skaliste; z kotlin górskich, obficie wypełnionych firnem, spływały dolinami olbrzymie lodowce, których grubość przenosiła częito 1000 m. Tylko w niższej, wschodniej części Alp, oraz na stokach południowych, niższe przedgórza były przez pewną część roku wolne od pokryoia śnieżnego, a zewnętrzne części niektórych dolin—od zlodowacenia. Ale i tutaj roślinność nie była bogatsza od dzisiejszej polarnej poza granicą lasów, gdzie jedynemi przedstawicielkami roślinności drzewnej są karłowate wierzby i brzozy. Północny skraj Alp od Francy i południowej do Au stryi Wyższej stanowił pustynię lodową, do 70 km. szeroką, a przypierająca do niej z północy równina nosiła charakter dzisiejszej tundry sybirskiej. Podozas lata z krawędzi lodowej wypływał/ niezliozone strumienie, tocząc masy mułu, piasku i odtoczyska, które poniżej osadzały. Lidowce reszty gór europejskich (z wyjątkiem skandynawsko-brytańskioh) nie mogły się mierzyć i alpejskiemi, nie wychodziły nigdzie prawie po za obręb właściwyoh gór. Ślady ich spotykamy w Sierra Nevada, Sierra Gua-darrama i Estrella; w Pirenejach, gdzie lodowiec cyrku Gavarnie dosięgał przedgórzy, w Apeninach, w Szar Dagu i Rilo Dagu; na wyżynie Centralno-Francuskiej, w górach średnich Niemieckich (Szwarc wald, Wogezy, Harz, Las Czeski, góry Olbrzymie), w Karpatach, gdzie zlodowacone były, obfite w jeziora, Tatry (moreny pod Zakopanem, ślad pasa lodowego na 4 km. szerokiego po stronie południowej), Czarnohora i Alpy Transylwańskie.

strokanciaste rumowisko kwarcytowe tyćh gór uie jest jego moreną, jak błędnie sądzi p. Siemiradzki, lecz produktem zwietrzenia. (Ob. W. Małkowski „Geografiozny rzut oka na dawną Polskę). Dalej krawędź zlodowacenia przeohodziła około Lwowa; doliną Dniepru sięgała poniżej Kijowa, doliną Wołgi do Nowogrcdu Niżnego; stąd biegła ku źródłom Peczory, gdzie zlodowacenie skandynawskie zlewało się z północno - uraLkiem. Zlodowacenie to zajmowało obsiar 6 milionów km. □ i miało po większej części przeszło 1000 m. g.u-bości. Rozprzestrzenienie tej lodowej skorupy /jako też mniejszych zlodowaceń odosobnionych) w ciągu epoki lodowej ulegało wahaniom, jak to mcżaa wywnioskować z charakteru osadów tej e-poki. Najniższy poziom t. ch osadów sLłada się z uwarstwionych piasków i glin; zostały one osadzone przez te wody, które wypływały z posuwającej E'ę naprzód krawędzi lodow j, zalewając obszary jeszcze nie pokryte lodami. Na tych dolnych piaskach spoczywają osady moreny dennej: wapienna niebieska dolna glina lodowcowa z głazami erratycznemi; na niej znów potężna warstwa piasków, osadzonych przez wody, spływające z ustępującej krawędzi lodowej. Śród tej warstwy tu i owdz e zdarzają się osady torfowe. Na tej warstwie spoczywa druga morena denna: gó. na żółta glina lodowcowa z głazrmi erratycznemi; ta druga morena zajmuje daleko mniejszy obszar niż pierwsza, nie sięga tak daleko na południe. Na tej moreuie 1 źy znów pokrywa piaskowa, osadzona przez wody ustępującego lodowca. Z tego widać, że było dwa zlodowacenia, dwa p e r y o d y glacy aine, rozdzielone peryodem stosunkowo wolnym od lodów, cieplejszym (osadzenie torfu), peryodem interglacyalnym. Bardziej szczegółowe badanie osadów doprowadziło nawet wielu uczonych do wniosku, że było nie dwa, leoz kilka peryodów glacyalnych, rozdzielonych kilkoma interglacyalnemi. Obszary u krawędzi lodowych z charakterem tundrowym b,ły zamieszkane przez zwierzęta arktyez-ne (mamut, renifer); po znacznem cofnięciu sfę lodowców i osuszeniu tundr (przyczem osadził się loss), miejsce fauny arktyćznej zajęła Łtepowa (antylopy, gryzonie). Pośród tych wszystkioh zwierząt diluwialoych żył już ozłowiek, nie wiad mo czy jako produkt miejscowej ewolucyi, czy też jako przybysz zdaleka. Stopniowo peryod stepowy zaczął znikać pod wpływem nowej zmiany klrma tu—na wilgotniejszy, obszary stepowe zaozęły porastać lasami (wyjąwszy najsuchszą E ę p łudnio-wo - wschodnią,—Ro3syę południową), które zastała w E-e najdawDi jsza historya, (a które, w miarę jej pestępu, znów znikają pod wpływem działalności człowieka). Zwierzęta stepowe po części znikły z obszaru leśnego, po częśń przystosowały się do zmienionych warunków (np. znany nam chomik). Co do nieznacznych zmian w rozkładzie lądu i wody w epoce diluwialnej, to ji.ź po ozęśoi wspominaliśmy o tern. W początkach di’u-vium morze Kaspijskie miało wyższy poziom: na północ sięgało do uśoia Kamy, na zachód d l⁵ną

Manyczu łąozyło tię ż morzem Czarnem. Nieoo później, świeżo utworzone, morze Egejskie dostaje E ę przez Bosfor do morza Czarnego. Fauna tło-nowodna morza Egejskiego, przy pomocy Błoności wody, % ypiera słonawowodną faunę ozarnomorską w mniej słone uścia rzeczne i wysyła niektórych swych przedstawicieli, cierpliwszych na małą sło-nośó, do morza Kaspijskiego. Część fauny czarnomorskiej wymarła i, opadając na dno, dała początek wytworzemu się tam siarkowodoru, który zatruwa płębie obecnego morza Czarnego i nie dozwala tam na rozwój fauny ; tembardziej, że wskutek płytkości Bosforu do morza Czarnego wkroczyła z morza Śródziemnego tylko fauna płytkowodna, fauna z, ś głębokowedna czarnomorska, jak powiedzieliśmy, wymarła. Za zbliżeniem się do czasów dzisiejszych poziom wód uległ zniżeniu, morze Kaspijskie oddzieliło się od Czarnego, a następnie od Aralu, i cofnęło s?ę w swe obecne granice.—Co do ciekawej kwestyi północnych organizmów w morzu Kaspijskiem, to, jak wiadomo, egzysteneya kh służyła jako dov ód niedawnego połączeni morza Kaspijskiego z Lodowałem; lecz osady zachodniej Syberyi należą do trzeciorzędowych starszych —nie potwie; dzają więc tego. Istnienie północnych organizmów w mor:u Kaspijskiem tłómaczą więc jedni (R. Credner „Relictenseen*) zawędrowaniem rzekami, inni (Andrusow ,₍ÏÏ3BicTia Tyce. Jiorp. C6iu;.*) zawędrowaniem drogą okolną przez morze Śródziemne w ozasie epoki lodowej. O diluwial-nem utworzeniu się cieśniny Gibraltarskiej, jak również o chwilowem morzu Borealnem na północy Rossyi mówiliśmy już wyżej. Przy przejściu od e póki lodowej do obecnego geologioznego peryode, slluwialnego odbyła się w E e, w rozkładzie lądu i wody, jedna ważna zmiana, mianowicie: powstanie morza Bałtyckiego (ob. R. Credner ,Ueber die Entstehung der Ostsee*, w „Hettners Geographische Zeitschrift” 3 895, X, XI, str, L37). Wprawdzie na obszarze tym w dawnych epokach geologicznych bywało morze, ale istnienie jego było chwilowe, a w szczególności to dawniejsze morze było oddzielone cd świeżych diluwislnych zalewów peryodem lądowym drugiej połowy trzeciorzędu. Wprawdzie już nawet w epcce lodowej, w peryodach interglacyalnych, morze zalewało obszar dzisiejszego Bałtyku, wraz z przyległą okolicą Prus (jak to wskazują morskie osady między różnemi morenami), ale i te zalewy były krótkotrwałe, ograniczały się jedynie do cza-bów interglacyalnych. Każde nowe zlodowacenie wypierało te płytkie morza. Przytem każde z tych mórz interglacyalnych pokrywało grunt inaczej ukształtowany, niż grunt dzisiejszego zagłębia Bałtyckiego, które otrzymało swe ukształtowanie pod wpływem tak erozyjnego, jak »kku-mulaeyjnego działania ostatniego zlidowacenia, oraz pod wpływem zachodzących podówczas iu-chów tektonicznych. Dowód tych, tak młodych, dyslokaeyj, znajdujemy na stromyob kredowych brzegowiskach Rugii. Jak pokazuje jednostajne, zgodne poł żenie moreny dolnej na powierrchni tamtejszych rantw kredowych, dyłlokacye, dz ś tam napotykane, nie istniały jeszcze podozas pierwszego zlodowacenia: ówoiesna skorupa lodowa posuwała się tu po powierzchni równej, niezdyslokowanej. Dopiero górna morena, z ostatniego zlodowacenia, ułożyła się niejednostajnie, na podkładzie nierównym: dyslokaoye więc nastąpiły dopiero przed ostatniem zlodowaceniem; podobne stosunki spotykamy też i w innych okolicach Bałtyku, Dopiero więc po ustąpieniu ostatniego zlodowacenia została stworzona taka plastyka danego obszaru, iż przy niej mógł już nastąpić trwały zalew morski. Od tego-to tak niedawnego czasu datuje dopiero dzisiejsze zagłębie bałtyckie, ale jeszcze nie dzisiejsze morze Bałtyckie. Wprawdzie zaraz po ustąpieniu ostatniego zlodowacenia morze zalało część zagłębia bałtyckiego, ale morze to uległo później licznym jeszcze zmianom, przeszło liczne fazy, zanim uformował się z niego dzisiejszy Bałtyk. Z początku było to morze lodowate słone, z fauną polarną (Yoldia arctica) i ostrygami (odpadki kuchenne na wyspach duńskich); następnie jezioro z fauną słodkowodną (Ancylus)\ dalej morze słona-we z większą słonością niż Bałtyk dzisiejszy, i odpowiednią fauną (Litorina). Te wszystkie fazy były skutkiem zmian poziomu, podniesień i obniżeń gruntu w obszarze Skandynawsko - bałtyckim. Miały tu mianowioie miejsce dwa peryody obniżenia i dwa peryody podniesienia, z których c-statni przejawia się jeszcze obecnie na wybrzeżach Szwedzkich i F ńskich. Każde obniżanie prowadziło za sobą wdarcie się morza, każde podniesis-nie—jego częściowe wyparcie, oraz cięś^iowe wysiedzenie. Wielkość zmian morza była uwarunkowana wielkością zmian poziomu. Kiedy pierwsze znacz ne obniżenie przy końcu epoki lodowej, pociągnęło za sobą wlanie się prawdziwie morskiej wody Błonej i utworzenie morza lodowatego yoldiowego, to drugie, słabsze od tamtego, miało za skutek jedynie tylko powstanie morza słonawego litorynowe-go. Podobnież pierwsze, znaczniejsze podniesienie, zmieniło słone morze yoldiowe w zupełnie słodkowodne jezioro anoylusowe; drugie zaś, słabsze od tamtego, nie zdołało zupełnie wysłodzJć słonawe-go morza litorynowego, zmieniło je tylko w mniej Błonę, dzisiejsze Bałtyckie. Morze yoldiowe zajmowało tylko północną część dzisiejszego Bałtyku i miało połączenie z morzem ocwartem przez obniżenie południowrj Szweoyi, mianowicie wzdłuż linii, idącej od Sztokholmu przez jeziora Wetter i Wener, do Kategatu i Skagerraku. Co do drugiego połączenia: za pośrednictwem wielkich jezior newskich z morzem Białem, to badania faunistyczne przemawiają «a niem, ale geologiczne nie potwierdzają go (brak świeżych osadów morskich na linii tego połączenia). W następnej fazie powstałe jezioro anoylusowe leżało bardziej na południe (wskutek podniesienia się Skandynawii) i wylewało się na zewnątrz już przez Zund i Bełty.

W skutekjnowego obniżania powstałe morze litorynowe miało już zarysy podobne do dzisiejszego Bałtyku: Bełty i Zund z odpływów rzecznych zmieniły się w cieśniny morBkie; północna część tego morza litorynowego zajmowała, próoB dzfsiej-szego Bałtyku, pasy nadbrzeżne Szweoyi i Finlan-dyi. Przy nowem wzniesieniu Bełty i Zund straciły na głębokości, ilość napływającej przez nie dołem wody słonej zaczęła się zmniejszać, pasy nadbrzeżne Szweoyi i Finlandyi wynurzyły się zię z wody i Bałtyk otrzymał swe dzisiejsze kształty i własności. Słońsza woda na dnie głębszych miejsc dzisiejszego Bałtyku jest, według Crednera, pozostałością morza litorynowego (?). Wznoszenie Bię Skandynawii trwa dotąd, co zaś do południowych wybrzeży Bałtyku, to niedawno musiały one uledz obniżeniu, ponieważ Jentsch znalazł pod Piławą osady alluwialne słodkowodne na głębokości 30 m. pod dzisiejszym poziomem morza. Obecnie jednak zmiany poziomu nie dają się tu dostrzegać; jedynym czynnikiem zmiany linii brzegowej są fale morskie: w jednych miejscach burzą one wybrzeży nadając im malowniczą stromą postać (wybrzeża Rugii, Sambii); w innych, osadzając mate-ryał zburzenia, tworzą mierzeje, które odcinają dawne zatoki od morza (Bodden, Hafy) i ujednostajniają, urozmaiconą niegdyś, linię. Równie młodym utworem jak Bałtyk jest i sąsiednie morze Niemieckie (wyjąwszy jego głębszą część północno - wschodnią). Jeszcze w czasie epoki lodowej Anglia łączyła się z lądem E-y nie tylko dla tego, że cieśnina Kaletańska nie była jeszcze utworzoną, ale i dla tego, że południowo-zachodnia, płytka, część morza Niemieokiego, od połidniowej Szkacyi do Jutlandyi, była lądem. Dowodem tego są liczne kości zwierząt diluwialnych (mamuta, nosorożca, renifera, hyeny), wydostawane z dna tego morza przez sieci rybaków. Kości te są w tak dobrym stanie, iż nieprawdopodobną jest rzeozą, aby były tu zaniesione z obecnego lądu rzekami i prądami; muszą to więc być szczątki zwierząt, które żyły w epoce lodowej na tern samem miejscu, które podówczas było lądem (cb. A. Kirch-hoff »Länderkunde von Europa erster Theil“ 1886 str. 22,—oraz Lapparent »Leçons de Geogr. physique* 1896, str. *142). Ostatnim aktem w utworzeniu się morza Niemieckiego było przerwanie przesmyku Kaletańskiego, któ e zostało dokonane przez ero-zyę fal przypływu, bardzo wysokiego w tych okolicach. Erozyjuej genezy cieśniny Kaletańskiej dowodzi nienaruszone położenie warstw kredowych po obu jej stronach; jej zaś bardzo młodego wieku, mianowicie młodszego od epoki lodowej, dowodzi identyczność zwierząt nielatająoych i nie pływająoych, po obu stronaoh cieśniny: ponieważ bowiem całe życie organiczne W. Brytanii w epoce lodowej było zniszczone przez całun lodowy i obecna jej fl>ra i fauna zawędrowała z południa po epoce lodowej, więc zwierzęta nielatające i niepływające nie mogłyby się były dostać tam z lądu E y, gdyby cieśnina już wtedy istniała. Przez zalew morza Niemieckiego rzeki angielskie, płynące na wschód, a sąsiednie rzeki lądu, płynące na północ, zostały niejako poobcinane; obie grupy rzek utraciły z sobą dawną łączność, której śladem jest podobieństwo ich słodkowodnej fauny.

V. Wody. Wskutek małego obszaru pnia lądowego K-y, r z e k i jej nie odznaozają się wielkością; we wschodniej części, gdzie ląd się rozszerza, spotykamy wprawdzie większe rzeki, ale i tutaj największa europejska rzeka, Wcłga, dosięga zaledwie połowy długości Missouri * Mitsissipi, a więc uBtępuje również rzekom-olbrzymom innych części świata (wyjąwszy małą Australię), jak Amazonka, Nil, Jangtsekiang i to na długość 200—300 mil. Mimo jsdnak tej zewnętrznej niższości, rzeki E-y posiadają właściwe tej części świata zalety: mimo swych drobnych rozmiarów, są one dogodne do żeglugi i posiadają wyborny rozkład, rozchodząc s ę promienisto ze środkowych punktów. Głównym takim punktem centralnym, węzłem hidrograficznym dla E*y zachodniej, są Alpy (S\ Gctard), dla wschodniej — wyżyna Wałdajska (prócz tego są węzły podrzędne, jak wyżyna Centralno - Francuska, Fichtel i t. d.). Przytem są to środkowe p u n k t a, nie zaś tak wielkie (i to pustynne) obszary, jak w Azyi; więc źródła rzek, zmierzających w strony przeciwne, leżą blizko siebie, a że działy wodne nie są ibyt wysokie (szozególniej w E e Wschodniej), zatem łatwo było dawniej przenosić towary lub na wet łodzie z jednej rzeki na drugą (PortageB, Trageplätze, przewłoki, wołoki), a późaiej połączyć rzeki licznemi kanałami. Wskutek tego obecnie cały pień lądowy E y, nawet w jego szerokiej wschodniej części, można przepłynąć wpo-przek łodzią z jednego morza do drugiego.—Główny europejski dział wód biegnie z południo-zachodu na północo • wschód, od Gibraltaru do północnego Uralu, między źródłami Peczory i Kamy; w zachodniej E e biegnie on głównie po górach, we wschodniej (zstąpiwszy z Krrpat między źródłami Dniestru i Sanu)—po nizinie. Dział ten dzieli rzeki E-y na dwa stoki główne: północno-zachodni (do oceanu Atlantyckiego i Północnego), i południowo-wschodni (do morza Śródziemnego i Kaspijskiego). Wszystkie prawie rzeki E-y mają kierunek poprzeczny względem tego działu wodnego (wyjątkowo po dłuźnemi są: Po, Dunaj, górna Wołga) (Ob. H. Wagner „Lehrbuch der Geographie" 1896 str 399) Tylko w E-e wschodniej oba te stoki są dość har monijnie rozwinięte (z przewagą jednak polu dniowo - wschodniego), w Europie zaś zachodniej, wskutek zbliżenia się działu wodnego do morza Śródziemnego i górzyBtośoi wybrzeży tegoż, rzeki południowo-wschodniego stoku zajmują podrzędne stanowisko rzek nadbrzeżnych. Z nielicznych wyjątków, powstałych wskutek przyjęoia kierunku bardziej równoleżnikowego lub posunięcia źródeł poza góry nadbrzeżne (Dunaj, Rodan, Po, Ebro) szczególniej uderza Dunaj, który, choć bierze pc-czątek niezbyt daleko od morza (tak Śródziemnego, jak i Północnego), jednak, nie dążąc do niego drogą prostą, lecz okolną, ku wschodowi, podobnie jak Niger, dosięga znacznej długości (drugi po Wołdze), j stał się ważnym łącznikiem między Zachodem i Wschodem E-y. Drugim zasługującym na bliższą uwagę wyjątkiem jest, znacznie zresztą krótszy, Rodan, który w górnej części swego biegu płynie ku zachodowi. Obie te rzeki posuwają przytem zlewisko morza Śródziemnego daleko na północną stronę Alp i w okolicę rzek zlewiska atlantyckiego; tu systematy ich tak się zbliżają (Dunaj do Doubs), że ścieśniają zawarty między niemi pod Bazyleą systemat Renu prawie tylko do 10 mil sierokości. Porównywając tu znów E ę wschodnią z zachodnią, widzimy, że pierwsza wielkością rzek i nieznacznością działów wodnych (co wynagradza do pewnego stopnia, jak w Ameryce południowej, brak rozczłonkować brzegowych), ma przewagę nad drugą; mimo to inne względy dają i tutaj przewagę E-e zachodniej, wyjąwszy jej rozgałęzienia, których rzeki mają górski charakter; przytem rzeki trzech południowych półwyspów cierpią brak wody w czasie lata. Owe „inne względy" są następujące: rzeki E y zachodniej biorą początek z wysokich gór, posiadających wieczne śaiegi i lodowce, i wskutek tego są obfitsze w wodę od rzek E y wschodniej, biorących początek śród niziny. Rzeki E-y zachodniej, wskutek bardziej morskiego klimatu, w szczególności łagodniejszych zim, zamarzają na krótszy czas, niż rzeki E-y wschodniej. Wreszoie rzeki E-y zachodniej uchodzą w znacznej liczbie do o ceanu lub mórz, mających z nim szerokie połączenie, a więc, jak on, podlegająoych przypływom; wskutek tego bardzo nieznaczne nieraz rzeki nabierają tu pod względem żeglugi pierwszorzędnego znaczenia (np. Tamiza). Wprawdzie i niektóre * rzek E-y wschód niej uchodzą do oceanu, ale jest to mianowicie ocean Północny, mający, jako podbiegunowy, nie tylko zbyt słabe przypływy, ale przytem przez większą część roku okuty lodami. Reszta izek E-y wschodniej uchodzi albo do mórz śródziemnych, mających utrudnioną kommunikacyę z oceanem (z powodu cieśnin), albo nawet do morza zupełnie zamkniętego, to jest do jeziora Kaspijskiego. Kontynentalne rzeki tej południowo - wschodniej części E-y (Terek, Wołga, Ural) zdradzają już blizkość bezodpływowej Azyi.

Jak kształty poziome (rozkład lądu i morza), oraz plastyka powierzchni, tak również i wody lądowe mają swoją historyę, swoją genezę. Nie miejsce jednak w tym ogólnym rzucie oka na naszą część świata podawać genezę każdej poszozególnej rzeki; a zresztą nie zawsze to jest nawet moźebne przy dzisiejszym stanie nauki, wobec wielkiej zmienności losów, jakim rzeki w ciągu swego życia ulegają: niejedna dzisiejsza rzeka składa się z kawałków rzek różnych, które się z sobą połąozyły, i odwrotnie, kilka rzek obecnych są nieraz tylko częściami dawnej jednej rzeki, która się rozpadła na części. Poprzestaniemy tu więc głównie na tych rysach genetycznych, które nadają pewne piętno wszystkim rzekom E-y, lub pewDym ich grupom.

Ogólną cechą rzek europejskich jest ich prawie zupełna niezależność od Atlantyku (Lappa-rent „Loęons de Géographie Physique* str. 324): żadna znaczniejsza rzeka nie spływa po zachodniej pochyłości Skandynawii; t ź samo praw e można powiedzieć o Wielkiej Brytanii; z dwóch rzek francuskich, płyLących do Atlantyku, na zaohód, jedna, Loara, czyni to, jakby po poprzedniem usiłowaniu dostania się na północ do systematu Sekwany; zresztą przy końcu epoki trzeciorzędowej, samo morze wkroczyło tu ku wschodowi na spotkar. e Loary aż pod Bloia. Co do rzek półwyspu Iberyjskiego, to płyną one wprawdzie ku zaohodowi, ale, z wyjątkiem Gh adalkwiwiru, przedostają się do Atlantyku z trudnością, wodospadami, przez rązkie szczeliny skalne, których wyżłobienie nie jest zbyt dawnego pochodzenia. Tymczasem najznaczniejsze rzeki E-y, jak Ebro, Rodan, Po, Dunaj, Dniestr, Dniepr, Don, Wołga, nie zmierzają do Atlantyku, lecz do morza Śródziemnego i Kaspijskiego. Podobnież i półne cno - europejskie, Ar glo - Normań-skie morze śródziemne (Niemieckie z Baltyckiem), otrzymują znaczne rzeki (Tamiza, Moza, Reu, Wezera, Eiba, Odra, Wisła, Nkmen, Lźwina, Newa). Sprawia to takie wrażenie, jak gdyby wyjścia ku tym dwóm morzom istniały oddawna, a przeciwnie wyjście ku Atlantykowi dopiero od niedawna zo stało otwarte. I tak jest rzeczywiście: wiemy o tern z powyżej skreślonych stosunków genetyczno-geologicznych E-y, źe po stronie zachodniej wzno-Biły się góry (Kaledońskie i Aimorykańskie), których stara wyżyna Iberyjska, góry Bretonii, Korn-walii, Walii, Szkocyi, Skandynawii, są tylko ruinami; wiemy też, że północna część oceanu Atlantyckiego jest świeżej daty. Tymczasem w miejscu dzisiejszego morza Śródziemnego istniała przez wiele epok geologicznych głęboka brózda (Tethys). Ody zaś w trzeciorzędzie cały prawie pas nizin E-y wynurzał się z morza, morze to ustępowało ku półnecy i pozostało tam, z pewnemi, jakeśmy widzieli, wahaniami, do chwili obecnej. Nizina wynurzona w ten spjsób miała spadek ku północy, w tym kierunLu tJ musiały spływać wody rzek, przedłużających się w miarę ustępowania morza ku północy. Powstanie tektonicznej biózdy równoleżnikowej u stóp Bałtyckiego Pojezierza i| epoka lodowa sprawiły zaburzenie w tych stosunkach (lecz tylko chwilowe): wał Pojezierza i krawę 'ź lodowa zatamowały odpływ ku północy; wody, spływające z Karpat i gór Niemieckich ku północy, utworzyły wielką rzekę, Prawisłę, która płynęła w głębekiej bróździe u południowej krawędzi Bałtyckiego Pojezierza, ku półnoro • zachodowi; brała w siebie Odrę, Elbę, Wezerę, Ren i wpadała gdzieś daleko na północy, na obszarze dzisiejszego morza Niemieckiego, zabierając tam jeszcze i rzeki angielskie. Utworzenie się morza Niemieckiego skróciło tę rzekę i przerwało jej związek z rzekami Anglii oraz Renem i Wezerą, otworzenie zaś wyjść ku Bałtykowi, utorowanych zapewne przez potoki, suwające z ustępującej krawędzi lodowej, lub pr.ez tektoniczne pęknięcia, pozwoliło wodom Prawisły zwrócić się częściami wprost na północ; tym sposobem utworzyły Bię dzisiejsze dolne wyłomowe części Wisły i Odry, a dawna Prawisła rozłożyła się na trzy rzeki: dzisiejszą Wisłę, Odrę i Elbę. Jeszcze młedssemi są rzeki skalistej północy, szkockiej i skandynawsko-'fińskiej, skąd skorupa lodowa najpóźniej ustąpiła; młodość tych rzek, wobec skaliste śoi zheblcwanego przez lodowoe kraju, wyraża się w licznych wodospadach i jeziorach: rzeki nie miały tu jeszcze czasu wyżłobić sobie i wyrównać swych łożysk; są to rzeki jeszcze w stadyum embryonalnem. Łatwiejszą robotę miały rzeki Rossyi północnej i środkowej, płynące po miękkim obszarze lodowcowej akkumulacyi: przerżnęły one całą grubeśó osadów lodowcowych i, dopiero ped niemi napotkawszy skały wapienne paleozoiczne, utworzyły na nich drobne porogi (rźwioa Zachodnia, Wielika, Narowa, Msta i t. d). I gdy tak te rzeki obszaru lodowcowego, nierówno ułożonego, odznaczają się bezładne śolą układu, rzeki pozalodowcowe-go, czarnoziemnego południa Rossyi, przeciwnie, przedstawiają uderzającą równoległ.ść biegu z północo-zachodu na południo-wschód. Kierunek ten, w dług Lapparent’a, został wyznaczony przez system równoległych pęknięć, którym tt-fla Rossyjska uległa pod wpływem bocznego parcia wskutek fałdowania sfę łuku Karpackiego, i wzdłuż których rzeki południowej RoBsyi skierowały się ku ówczesnemu morzu Sarmackiemu. Ody później nastąpiło zapadnięcie się kotliny czarnomorskiej, która oddzieliła Bałkan od gór Taur^okich, wówczas niektóre rzeki zwióeiły się swemi dolnemi częściami nagle ku południo-wschodowi (Dniepr, Don). Wogóle rzeki południowego, śródziemnego stoku, uległy znacznym zmianom wskutek licznych sfadowań i zapadnięć, jakie się tu odbywały do k' ńca trzeciorzędu. Dunaj wydłużał s ę, tornjąc sobie drogę między Karpatami z jednej, a Alpami i Bałkanom z drugiej strony, i zapełniając swemi osadami kotlinę Węgierską, z której wody jeziorne spłynęły. Ren należał też dawniej do zlewiska śródziemiego (na zachód cd Bazylei spływał do rzek D ubs i Rodanu), póki nie zw ó cił się do kotliny średniego Renu, t órą również wypełnił swemi osadami, torując sotie drogę na północ przez malowniczy wyłom w wyżynie Łupkowej i t. d.

Jeziora w E-e zgromadziły się głównie w trzeoh miejscach: dokoła morza Bałtyckiego, w Wielkiej Brytanii i dokoła Alp, to jest na tych obszarach, które w epoce lodowej były najdłużej pokryte lodami. Ten związek rozprzestrzenienia jezior z dawnem rozprzestrzenieniem lodowców, tak ścisły, ź jeziora nazwano „przewodniemi skamieniałościami* epoki lodowej, wynka po części stąd, źe powierzchnia osadzonych przez lodowoe moren jest nierówna, składa się z wyniosłcśoi i zagłębień; w te ostatnie spłynęła woda i utworzyła jeziora (jeziora akkumulacyi); po ozęści stąd, źe moreny zatamowały doliny rzeczne i zmuLiły rzeki do rozlania s:ę za niemi w jeziora (jeziora tamowe); po części wreszcie stąd, że, jak się zdaje, lodowce posiadają, lubo w niewielkim stopnia, zdolność wyżłabian;a zagłębień, zwłaszcza w gruncie ziemistym lub zwietrzałym (jeziora erozyjne). Obok tego wpływu ozynnego lodowce miały jeszcze wpływ bierny ( konserwuj ąoy) na obecność jezior: wypełniając zagłębienia już istniejące przed tern, uchroniły je od zamulenia. Nadto wiele jc-

zior u poduoża Alp mogłj powstać z tego powodu, i puje, pozostawia po sobie też jeziora, nieraz barie Alpy po podniesieniu 'się uległy napowrót obniżę- dzo daleko od brzegu obecnego (jeziora Bzczątko-niu, tak, iż rzeki, spływające z nich, doznały we); jeziora takie w klimacie suchym, nie zamula-względnego zatamowania i rozlał / się w jeziora, ne przez liczne rzeki, mogą się długo utrzymać. Dwcdem tego jest pochylenie tarasów podłuź I te^o typu jeziora spotykamy w E e, mianowicie nych w kierunku przeciwnym biegowi rzek. W gó- już na przejściu do suchych obszarów Azyi, na rach niższych, których tylko najwyższe części były depressyi Kaspijskiej.

zlodowacone, spotykamy jeziora tylko śród szczy- VI klimat. Z oznaczonego wyżej położenia tów, w okrągławych dolinach, zwanych cyrk a- skrajnych punktów lądu E-y, na północy i połu-mi (Tatry, Sierra Eitrella i t. d.). Gdzie obszary dniu widać, że nasza część śviata tylko na nieca-jeziorne lodowcowe stykają się z wybrzeżem mor- łe 5° szerokości (blizko 70 mil) wkracza w pas skiem, a grunt jest skalisty, tam powstały wązkie zimny, a na blizko 13° szerokości (blizko 200 mil) i długie zatoki, zwane fiordami (zachodnie wy- oddalona jest od pasa gorącego; leży więc ona brzeie Norwegii i Szkocyi); są to bowiem jeziora prawie wyłącznie w pasie umiarkowanym zalane przez morze, które zoBtały uchronione od i jest jedyną częścią świata nie dosięgającą pasa zamulenia po części dzięki pokrywającym je nie- gorącego. Już samo to położenie nadaje E e kli-gdyś lodowcom, po części dzięki jeziornemu cha- mat umiarkowany i wyróżniają korzystnie od rakterowi rzek w nie wpadających: w jeziorach, innych części świata, doznających przykrości zimna powyżej fiordów leżących, rzeki pozostawiają znacz- polarnego lub upału zwrotnikowego. Prócz jednak ną część mułu. Oprócz trzech głównych obszarów położenia iatoieją jeszcze inne warunki, które jeziornych, spotykamy w Ee kilka podrzędnych, podnoszą jeizcze bardziej klimatyczną prze-zupełnie od lodowców niezależnych. Największy wagę E-y nad innemi częściami świata. Wi-z nich to obszar Karstu, na północnej i wschodniej runki te są: silne rozczłonkowanie E y, brak bar-stronie Adryatyku; istnienie jeaior tutejszych wy- dzo wysokich gór i wyżyn, oraz przewaga wiatrów nika stąd, że w tym wapiennym szczelinowatym zachodnich (mniej więcej) przy braku gór południ-gruncie rzeki są neliczne i znikają pod ziemią; kowyoh po stronie zachodniej, co wszystko uła⁴wia tym sposobem erozya naziemna zmienia się tu na wnikanie łagodzącego wpływu morza daleko we podziemną; w skutek braku erozyi naziemnej do- wnętrze lądu, — nadaje Ee klimat morski, liny tektoniczne, o dnie nierównem, nieckowatem, Nakoniec same morza europejskie, wskutek nie zostały wyrównane, nie otrzymały spadku cią- wyjątkowo ciepłej temperatury swych głego: stąd woda nie może z nich odpływać igro- wód, wywierają bardziej łagodzący wpływ nil mo-madzi się w zagłębieniach. Nie dość na tom; rza innych części świata. Mianowicie Atlantyk jest erozya podziemna, tworząc jaskinie, wywołuje za- wyjątkowo ciepły, dzięki ciepłemu prądowi, G cif-padnięcia, a stąd kotlinowate zagłębienia, w których streannwi, który oblewa północno-zachodnie wymogą powstawać jeziora. Zgodnie ze szczelinowa- brzeźa E-y i woiska się nawet do oceanu Lodo-tą naturą Karstu jeziora jego odznaczają się bardzo watego na północy Norwegii, sięgając najdalszemi niestałym poziomem wód (jezioro Cyrknickie). odgałęzieniami do Szpicbergu i Nowej Zemli. Nie Rzecz charakterystyczna, że gdzie Karst przypiera tylko nis dozwala on zamarzać morzu Norweskie-do morza, tam powstały zatoki o charakterze fior- mu, ale chroni E ę od lodów polarnych, płynącyoh dowym (wybrzeże Dalmacyi—zatoka Cattaro): rze- z północy. Dla tego - to naprzeciwko zapchanej ki uchodzące do tych zatok są nieliczne, przytem lodami Grenlandyi leżą fiordy norweskie, wolne od nie przynoszą wiele mułu, gdyż wapień rozpuszcza lodów. Morze Śródziemne jest wyjątkowo ciepłe, dzię-się w wodzie. Tak więc szczelinowaty grunt wa- ki płytkości cieśniny G'braltarskiej, która nie dopu-pienny sprowadza w pewnym względde ten sam Bzcza do niego dolnych zimnych wód oceanicznych: skutek, co pokrycie lodowcowe. Inne obszary je- właściwie nie sama cieśnina (dosięgająca 1000 m. ziorne, o jeziorach zresztą bardzo drobnych, spoty- głębokości) odznacza się płytkością, leoz zamykająca kamy w okolicach wulkanicznych: w Owernii, Eifelu, ją od zachodu mielizna (między przylądkami Tra-górach Albańskich (pod Rzymem), na Islandyi. Są falgar i Espartel), która wogóle nie przenosi 200 to jeziora bądź kraterowe (w kraterach usypanych), m. głębokości (wyjąwszy bardzo wązką brózdę o-bądź maary (w kraterach wybuchowych lub zapa- koło 400 metrów głęboką). Wskutek tej mielizny, dowych), bądź zatamowane przez zaBtygły potok cała, na parę kilometrów gruba, masa wody morza lawy, bądź wreszcie leżące w zapadlinach zasty- Śródziemnego, poniżej 2 )0 m., posiada jednakową głego potoku lawy: potok, zastygając daleko prę- i stałą temperaturę, blizko -f- 13°; w zimie tempe-dzej na powierzohni, utrącą swą głębszą zawartość, ratura ta sięga zwykle aż do powierzchni, gdyż przez wypływ niezastygłej jeszcze lawy; tworzy się średnia temperatura stycznia nad morzem Śródzie-tym sposobem skorupa, pokrywająca pusty tunel, mnem wynosi właśnie około + 13°. W lecie tempera-która może się zapaść. Na wybrzeżu mórz, wskutek tura wody powierzchownej podnosi się do 20° — odcięcia zatok przez pasy piaszczyste, osadzone 28°, tak, iż wtedy kraje ś ódziemnomorskie są przez prądy i rzeki, uchodzące do morza, powstają oblane morzem równie ciepłem, jak morza z wysp jeziora nadbrzeżne, jak haffy (na wybrzeżu Bałty- Antylskich lubMalajskie. W zimie zaś, wobec silniej -ku), étangs (na wybrzeżu Biskajskiem i Langwe- szego oziębienia się lądu niż wody, temperatura dockiem),laguny (na wybrzeżu lombardzkiem), 1 i- morza Śródziemnego przewyższa nieraz o 3°, a m an[y (aa wybrz. czarnomorskiem). Gdy morze ustę- nawet 4° temperaturę powietrza okolic nadbrze-

źnycb. Morze Śródziemne jest więc waż-nem źródłem ciepła dla Europy. Dawniej za takie źródło ciepła dla naszej częŚ3i świata u-waźano Saharę i z niej wyprowadzano föhn; stosownie też do tego objaśniano dawne zlodowacenie E-y dawnym, t. j. diluwialnym, morskim zalewem Sahary. Ale dziś gdy dowiedziono, że Sahara jest utworem lądowym wietrzanym (Zittel, Walter), oraz, że nie była zalana morzem od czasu kredowego (Roland); gdy wyjaśniono föhn osuszającym wpływem Alp (Hann), a zlodowaienie poznano jako zjawisko ogólne—twierdzenie powyższe, plączące się jeszcze tu i owdzie, nie tylko u nas, ale nawet w dziełach poważniejszych zagranicznych (np. V. de St. Martin „Nouveau Diction, de Géogr.w), powinno byé raz na zawsze schowane do archiwum.

Po tej ogólnej klimatyoznej charakterystyce E-y przypatrzmy Bię teraz bliżej różnym jej klimatycznym elementom. Co do stosunków temperatury, to E. leży między izotermami rocznemi: + 20° (której nie dosięga), i 0° (tylko nieznaczny róg Europy na północo • wschodzie leży po za izotermą 0° i posiada lód gruntowy). Izotermy te i pośrednie między niemi w innych częściach świata (Azyi i Améryce Północnej) zbliżają się daleko bardziej ku równikowi, co stwierdza, że klimat Europy jest cieplejszy, niż innych części świata na tych samyoh równoleżnikach. Powtóre, zbliżenie się izotermy 0° ku równikowi jest w innych częściach świata silniejsze, niż zbliżenie się izotermy 20°, a więc pas zawarty między izotermami 20° i 0° jest w E e szerszy, niż w innych Gzęśoiaoh świata; stąd widać, źe w Europie zmiany temperatury z północy ua południe odbywają się daleko powolniej, niż w innych częściach świata (albowiem Golf-stream ogrzewa północ E-y), a więc E. odznacza się klimatem nie tylko umiarkowanym, ale i j e-dnostajnym, to jest nie przedstawia silnych kontrastów klimatycznych (cechujących Azyę), nie tylko między różnemi porami roku (co jest skutkiem wyżej zaznaczonego klimatu morskiego), ale i między różnemi swemi krajami na północy i południu. Tak np. z mapy izoterm rocznych łatwo dostrzedz, że Irlandya południowa ma taką samą średnią temperaturę roczną (+ 10°), jak uście Dunaju, znacznie dalej na południe wysuuięte. Podobnież ta sama izoterma (+ 8°), przechodzi przez północną Szkocyę i okolicę Warszawy (nieco ku południowi), a nawet przez Lwów i porogi Dnieprowe. Tylko w pobliżu górskiej równoleżnikowej osi E-y spotykamy lokalne zbliżenie się izoterm, t. j. szybkie zmiany temperatury wzdłuż południków: przeszedłszy Alpy, Sewenny, Apeniny Liguryjskie lub południową krawędź Karstu i góry Tauryckie, znajdujemy się odrazu w zupełnie innym klimacie (Nizza, Abbazia, Jałta!). Jedno-stajność klimatyczna E-y północnej i południowej jeszcze wybitniej występuje w zimie: na mapie izoterm styczniowych, które z powodu Golfstreamu ciągną się w E-e z półnooy ua południe (zamiast z zachodu na WBohód), widać, źe uśc e Dunaju w zimie ma taką samą temperaturę jak Lofoty (0°), a uście Donu taką samą jak Nordkap (-— 5°), najpółuooniejszy, jak wiadomo, punkt E-y. Temperatura więc w zimie maleje w Europie nie tyle z południa na północ, ile z zachodu na wschód (stąd rzeki E-y wschodniej zamarzają na dłużej niż zachodniej). Zniżanie się to jest wyjątkowo szybkie na półwyspie Skandynawskim (gdzie izotermy styczniowe się zgęszczają), z powodu wyjątkowo występująoych tam gór południkowych. (Przytem izotermy biegną tam nie tylko »pionowo“, t. j. południkowo są »postawione*, ale nawet ulegają »przewróceniu", t. j. biegną na po-łudnio - zachód, tak, iż temperatura maleje tam ku południowi!). Dopiero nad morzem Śfódziemuem, które, oiągnąc się z zachodu na wschód, udziela n tym kierunku wszędzie jednakowego ciepła, i* zotermy styczniowe (jak i roczne) ciągną się zgodniej z równoleżnikami. W lecie rozkład temperatury w Europie jest prawidłowy: maleje ona z południa na północ, jednakże ku wschodowi izotermy lipca podnoszą się nieco ku biegunowi, co pokazuje, że lato w Europie wschodniej jest nieco cieplejsze, niż w zachodniej; a że zima, jak widzieliśmy, jest tam zimniejsza, więc stąd widać, źe w E-e wschodniej występują już silniejsze kontrasty temperatury między porami roku (roczne amplitudy), cechujące klimat Azyi. Jeszcze lepiej, bezpośrednio widać to na mapie i z o-a m p l i t u d, które w E-e ciągną się z północy na południe (tylko nad m. Śródziemnem mają bieg równoleżnikowy): i tak, gdy wzdłuż rąbka zachodniego wybrzeża E-y biegnie z nad morza Śródziemnego izoampli tuda tylko 15°, t. j. prawie zwrotnikowa, i ti sięgająca na północ do polarnej Islandyi i Nord-kapu (W. Brytania ma amplitudy mniejsze niż 15°, zwrotnikowe), to przez Berlin przechodzi izoampli-tuda 20°, przóz Warszawę 23°, a przez Moskwę 30°. Azyatycka izoamplituda 40° swem języko-watem wydłużeniem sięga tylko do Mugodźarów (ob. „A z y a"). Co do anomalii termicznej (zboczenie temperatury rzeczywistej od obliczonej średniej równoleżników), to E., tak w lecie jak i w zimie, ma anomalię dodatnią, co znaczy, źe jest cieplejsza niż z jej położenia względem równika wypada (wyjątek stanowią: W. Brytania, Islandya i zachodnie wybrzeża półwyspu Pirenejskiego, oraz peczorski północo - wschód w lecie, a kaspijski południo - wschód w zimie). Szczególniej znaczna jest anomalia zimowa: anomalia styczniowa na zachodniem wybrzeżu Norwegii jest najwyższa; wybrzeże to jest wtedy o 20° cieplejsze, niż to z szerokości geograficznej wynika (ob. Spitalera mapy izanomalj, w »Peterm. Mitt.“ 1889). Co do anomalii rocznej, to cała E. ma dodatnią, jest za ciepła, w przeciwieństwie do sąsiedniej Azyi, która jest za zimna, tak, iż termiczna normalna ciągnie się wzdłuż Uralu. Wogóle Europa jest częśoią świata, którejklimat rzeczywisty róźnisię najbardziej od astronomicznego, i to w kierunku dodatnim, dla organizmów pomyślnym. — Opały atmosferyczne są też jednostajniej w Ee rozłożone, niż w innych częściach świata: E. nie posiada wprawdzie tak obfitych deszczów, jak zenitalne lub musonowe; ale też nie posiada bezdeszczowych prawie pustyń, jak inne części świata. Wysokość opadów zwrotnikową, około 3000 mm., spotykamy tylko na górach nadbrzeżnych Atlantyku (Serra Estrella, góry W. Brytanii i Norwegii), oraz na południowych stokach Alp i zachodnioh Dalmacyi; a wysokość pustynną poniżej 200 mm., tylko na przejściu do Azyi nad morzem KaBpij-skiem (Astrachan); prawie taka sama występuje też lokalnie w środkowej Hiszpanii (w Salamance). Wo-góle w wysokości opadów widać ubytek ku wschodowi, a szczególniej południo - wschodowi. Większe różnice niż w wysokości zachodzą w porze opadów: i tak, gdy na wybrzeżu morza Śródziemnego panują opady zimowe, w reszcie Europy — są w każdej porze roku; przyczem na morskim zachodzie przemagają zimowe (jesienne), na kontynentalnym ws chodzie—letnie.

Co do f o r m y opadów, to cała E. leży wewnątrz granicy opadów śnieżnych przypadkowych (ob. H. Fischer „Die Aequatorial-grenze des Schneefalis“ 1888, oraz nasz artykuł ,Azy a*), która bieguie przez Afrykę północną; co zaś do granicy stałych opadów śnieżnych, to ta przeîhodzi przez E ę południową, odcinając wąakie jej rąbki, nieposiadające opadów śnieżnych stałych, lecz jedynie przypadkowe. Mianowicie granica ta, dosięgająca w zatoce Biskajskiej najwyższej (w Europie), szerokości geograficznej (przeszło 45°), skręca na południe, odcina południowo-zaohodnie wybrzeża Francyi (okolice Bordeaux); a dalej—rąbki nadbrzeżne półwyspu Pi-renejskiego, szczególniej południowo - zachodnie: w Lizbonie np. śnieg jest tak rzadki, że zowią go „białym deszczem*, a gdy raz spadł, sądzono, że nastąpi koniec świata i ciśnięto się z obawą do kościołów (ob. E. Reclus „Géographie Universalle*

T. I). Trójkątna dolina Ebro leży też zewnątrz granicy stałych opadów śnieżnych. Dalej granica ta odcina południowy rąbek Franoyi i rąbki półwyspu Apenińskiego właściwego (ale cała nizina Po leży wewnątrz tej granicy i laguna Wenecka czasami zamarza); rąbki te rozszerzają się ku południowi, a pas środkowy opadów stałych na półwyspie A-penińakim zwęża się, cofając coraz bardziej w góry Apenińskie. Rzym (a tembardaiej Neapol) leży poza granicą stałych opadów, jednakże bywają tam wypadki obfitych śniegów, a czasami nawet jeżdżą tam na łyżwach! Dalej granicâ stałych opadów odcina rąbek nadbrzeżny półwyspu Bałkańskiego (szczególniej zachodni), wyjąwszy wybrzeże czarnomorskie: już w Konstantynopolu, pod szerokością Neapolu i Oporto, nie tylko pada stale obfity śnieg, ale czasami zamarza Złoty Róg i Bosfor, tak, iż można przeobodzić po lodzie z E-y do Azyi. Przyczyną jest tu położenie o-twarte na mroźne wiatry północno - wschodnie, ze

Xncjklop. Poważ. Iluatr. Zeai. 167. T. 30-ty.

stepów Rossyi.—Opady atmosferyczne, tak ze względu na ilość, jako też porę i formę, wywierają wielki wpływ na stan wody w rzekach, a w szczególności na wielkość i porę ich wezbrań. Wojejkow („KjMMaTM 3eMHaro mapa* str. 102 i nast.), rozróżnia pod tym względem następujące typy rzek: A) rzeki otrzymujące wodę głównie z topnienia śniegów ua równinach; do rzek takich (występujących typowo w krajach arktycznych) należą w E e tylko rzeki Rossyi-północuej. B) rzeki otrzymujące wodę ze śniegów topniejących w górach; tu należą rzeki alpejskie w swyoh częściach górnych, np. Ren. G) rzeki otrzymujące wodę zdeszczów i mające najwyższy stan wody w lecie; rzeki tego typu, właściwe krajom zwrotnikowym i mussonowym, w E-e nie występują. D) rzeki o-trzymująoe znaczną część wody z deszczów, ale posiadające najwyższy stan na wiosnę z topniejących śniegów. Rzeki te płyną w okolicach z deszczami letniemi, ale nie tak obfitemi, jak zwrotnikowe (lub mussonowe), dla tego deszcze te nie mogą wywołać wylewów, tembardziej, że w porze letniej parowanie jest silae; tymczasem woda z topniejących śniegów przychodzi raptem, nie paruje tak, jak w lecie, i nie wsiąka, gdyż wtedy (na wiosnę) grunt jest jeszcze zmarznięty. Tu należą rzeki E-y wschodniej wraz z Wisłą i z rzekami wschodnio - nie-mieckiemi (Odrą, Eibą). E). Rzeki otrzymujące wodę z deszczów, a mające nieco wyższy stan wody w zimie przy wahaniach nieznacznych; tu należą rzeki E-y środkowej i zachodniej. Wyjątek stanowi wyżej już wspomnio-ny Reu, któremu topniejące śniegi i lody w górach dają najwyższy stan wody w lecie (typ B), ale tylko do Strassburga; dalej na północ Ren zbliża się coraz bardziej do typu E. Dalszemi wyjątkami są: Elba i Odra, które zbliżają się do typu D, gdyż tu już często śnieg leży na równinach. Co do Wisły, to ta, jak wspomnieliśmy, należy wraz z rzekami E y wschodniej do typu D, jednak s przymieszką typu B. F) rzeki otrzymujące wodę z deszczów, jak i typ poprzedni, ale posiadające stan zimowy daleko wyższy od letniego, w lecie czasami zupełnie wysychają; tu należą rzeki deszczów podzwrotnikowych, a więc krajów nadśródaiemno - morskich (Tyber, Arno, Garonna, dolny Rodan, rzeki Murcyi i t. d.)    6r) rzeki czasowe, krótkotrwałe, krajów

tak zwanych bezdeszczowych; rzeki takie, występujące typowo np. w Australii, napotykamy w Europie tylko na depressyi Kaspijskiej. Kraje takie mogą ozasami posiadać rzeki stałe, gdy te biorą początek w okolicach obfitych w wodę, tak, iż są w stanie pokonać ulatnianie się na pustyni i przebyć ją, nie będąc tu zasilane żadnym dopływem; klasycznym przykładem tego jest Nil. W E-e analogię doń przedstawia dolna Wołga poniżej uśoia Sarpy. — W związku ze stosunkami opadów jest jeszcze jedna bardzo ważna dla ekonomicznego życia człowieka okoliozność, mianowicie rozprzestrzenienie próchnicy, hu-

100

22).

„KjiHMaTBi 3eMHaro

musu, rodzajnej zwierzchniej warstwy gruntu. Występuje ona głównie w krajach z opadami w każdej porze roku, stąd nióma jej prawie w krajach nadśródziemnomorskich (wyjąwszy obszary nadrzeczne), gdzie suche lato nie jest w stanie wytworzyć znacznej ilości próchnicy, a silne deszcze zimowe ją spłókują. Dla tego góry tych krain świecą nagiemi skałami. Prócz tego nie spotykamy próchnicy na dalekiej skandynawsko - szkockiej północy, to jest na obszarze lodowcowego zbe-blowania: lodowce starły tam, zniosły próohnioę; i tam więc sterczą skały nagie, jak w krajach śródziemnomorskich. Tylko średni pas E-y obfituje w próchnicę (ob. Philippson „Europa“ Btr.

Różnice w opadach atmosferycznych, a po części i w innych klimatycznych właściwościach, objaśniają się głównie rozkładem panujących w i a t r ó w; dla tego wypada tu bliżej im się przypatrzyć (Hann „Klimatologie“, — Philippsohn „Europa“, Wojejkow mapa”). Rozkład wiatrów zależy, jak wiadomo, od rozkładu i z o b a r, t. j. linij jednakowego ciśnienia barometrycznego, a w szczególności — od położenia maximum i minimum ciśnienia, co znów ulega zmianom, stosownie do pory roku; w szozególności waha się między dwoma położeniami krańcowemi: styczniowem i lipcówem. W styczniu podzwrotnikowe maximum atlantyckie (między 22° i 35° szer. pn.) znajduje przedłużenie na północo - wschód przez lokalne maximum, powstające wtedy nad oziębioną wyżyną Iberyjską; to ostatnie zaś przytyka do najdalszej odnogi wielkiego maximum azyatyckiego, wywołanego silnem oziębieniem lądu północno - wschodniej Azyi. Odnoga ta wkracza językowato w ląd E y, jako tak zwana przez Wojejkowa „wielka oś (izobaryozna) kontynentu”, znrerzając przez Rossyę południową, okolicę Karpacką i Alpejską do gór południowej Francyi. Tym sposo bem w styczniu nad E-ą południową i przyległym Atlantykiem powstaje pas wysokiego ciśnienia (do 766 mm.), ciągnący się z południo - zachodu na połnoco • wschód. W przeciwieństwie do tego nad północnym Atlantykiem, ogrzewanym przez Golfstrea-mem, powstaje minimum ciśnienia, złożone z dwóch obszarów, o ciśnieniu poniżej 750 mm.: jeden w okolicy Islandyi, głównie na południo - zachód od niej (gdzie ciśnienie spada poniżej 740 mm.), drugi na północo - wschód od Islandyi na morzu Norweskiem. To drugie minimum wysyła na północo-wschód gałąź, jakkolwiek nieco osłabioną, do oceanu Lodowatego aż w okolice Szpicberga. Tym sposobem powstaje silna dążność powietrza (gradient) od osi maksymalnego ciśnienia na południu E y do północno - atlantyckiego minimum. Powietrze więc w styczniu płynie od „kontynentalnej osi* i od podzwrotnikowego maximum atlantyckiego ku minimum północno - atlantyckiemu; ponieważ zaś każdy ruch na jólnocuej półkuli pod wpływem wirowania ziemi zbacza na prawo, więc w północnej części E-y do Pirónejów, Alp, Karpat i Rossyi południowej, będą panowały w zimie

wiatry południowo - zachodnie i zachodnie, ciepłe i wilgotne. Na kierunek ten wpływa głównie wyżej wspomniane wydłużenie minimum ku Sapie-bergowi: gdyby tego wydłużenia nie było, gdyby istniało tylko minimum na południo - zachód Islan-dyi, to w E-e północno - zachodniej i północnej panowałyby w zimie wiatry, nie południowo - zachodnie, morskie, wilgotne i ciepłe, lecz południowo - wschodnie, lądowe, suche, zimne. Gdy więc wyżej wspomniane wydłużenie północno • atlantyckiego minimum zanika, to wówczas zima jest w E e surowa. Drugą przyczyną surowych zim bywa niekiedy wielki rozrost v>kontynentalnej osi”, która pokrywa czasami całą E ę środkową, odcinając ją od wpływu oceanicznego. To są jednak wypadki rzadkie; normalnie panują w E-e, jak powiedzieliśmy, wiatry południowo - zachodnie i zachodnie. Z największą siłą wieją one w zachodnio-europejskich krajach nadbrzeżnych, jak Wielka Brytania, albowiem tutaj, jako na granicy lądu i morza, gradient jest największy. Przytem w okolicach tych wiatry te są najcieplejsze i najwilgotniejsze; im dalej na wschód, tern więcej wiatry te tracą na cieple i wilgoci, a stąd klimat staje się w tym kierunku coraz bardziej kontynentalnym; podobnież — w kierunku południowo - wschodnim, w miarę zbliżania się do „kontynentalnej osi”. Panowanie wiatrów południowo-zachodnich i zachodnich w o-mawianej północnej części E y, znajduje prócz tego poparcie w minimach wędrownych, które wstępują na ląd E-y z Atlantyku i, ściągając ku sobie powietrze, wytwarzają cyklony. Minima te przebiegają róźnemi drogami, z których najczęściej używana prowadzi przez północno - zachodnie okolice W. Brytanii i Norwegii w kierunku z południo - zachodu na północo - wschód. W o-kolicach E-y, leźąoych na południu tej drogi, to jest po prawej i tylnej stronie wędrującego minimum, ruch cyklonalny wytwarza wiatry południowo - zachodnie i zachodnie. Im częściej w zimie minima te przebiegają, tern jest ona burzliwsza, dżdźystsza i cieplejsza. Druga droga minimów prowadzi wpoprzek W. Brytanii, południowej Szwe-cyi i Bałtyku do morza Białego. Niekiedy minima skręcają ku południowi z kanału La Manche, przez Francyę do Włoch. Po stronie przedniej miuimów, ciągnących przez E-ę, wieją wiatry południowo - wschodnie i południowe, a w miarę posuwania się minimum wiatry te przechodzą w południowo - zachodnie, zachodnie i północno • zachodnie. Tym sposobem wędrówka minimów (która odbywa się i w lecie) wpływa na zmienność pogody, właściwą E-e północno - zachodniej. Na południu od „osi kontynentalnej”, to jest w E-e śródziemnomorskiej i w południowej Rossyi, panuje w zimie zupełnie inny system wiatrów. Pas wysokiego olśnienia rozciąga się tutaj po stronie północnej; dalej po stronie zaohoduiej występuje, jak wiadomo, lokalne maximum na wyżynie Iberyjskiej, a jeszcze dalej maximum podzwrotnikowe, które z Atlantyku wkracza na wyżynę Ber-beryi; z drugiej strony wielkie azyatyckie maxi-, mum wysuwa odnogę ku Azyi Mniejszej. Po nad samem zaś morzem Śródziemnem, które, jak wiemy, wj zimie jest cieplejsze, niź otaczający je ląd, ciśnienie jest nizkie; tworzy się więc nad tern morzem wązki i długi pas niskiego ciśnienia, otoczony dokoła pasem ciśnienia wysokiego. Tym sposobem powietrze ze wszystkich stron dąży ku morzu Śródziemnemu, a więc (uwzględniając zboczenie na prawo) w północnej części obszaru nad-śródziemaomorskiego muszą panować wiatry północno-wschodnie, w połidniowej — południowo-zachodnie. Jednak wielokrotne wdzieranie się morza w ląd i lądu w morze wytwarza nad morzem Śródziemaem liczne podrzędne minima, po części stałe, po części wędrowne, co burzy powyższą prawidłowość i sprowadza zmienny chaos w stosunkach wiatrów: ciepłe i wilgotne wiatry zachodnie i południowo - zachodnie zmieniają się nagle w mroźne i suche wiatry półnoone i północno-wschodnie, które szczególniej gwałtownie występują tam, gdzie ściana górska, powstrzymująca nagromadzone za nią zimne powietrze, leży blizko ciepłego wybrzeża morskiego, jak Sewenny lub Karst: z pierwszych wieje mistral, z drugiego bora, któryoh siła wykoleja pociągi i których mroźny powiew niszczy południową roślinność wybrzeży. Po zachodniej stronie półwyspu Pirenej-skiego zimne i suche wiatry półnoone i północno wschodnie walczą z ciepłemi, wilgotnemi, połu-dniowemi i południowo - zachodniemi. Po stronie południowej i wschodniej panują wiatry północne i północno - zachodnie, wiejące z wnętrza półwyspu. Północna strona półwyspu, leżąca po północnej stronie maximum i mająca wiatry południowo - zachodnie, nie należy już do systemu śródziemnomorskiego, leoz do poprzedniego. Na wschodzie, w Rissyi południowej, panują wiatry wschodnie i północno - wschodnie, zimne i suche. W 1 i p c u panuje w E e zupełnie odmienny system wiatrów, albowiem zmienia się wtedy rozkład ciśnieaia: podzwrotnikowe maximum, idąc za rocznym ruchem słońca, przesunęło się na północ do 44° szer. pn.; maximum zaś azyatyckie (oraz iberyjskie), wskutek rozgrzania lądu, zmieniło się na minimum i przesunęło ku południowi, do Iranu i dorzecza Indu (zatem na południo-wschód E-y), podczas, gdy minimum północnoatlantyckie znacznie osłabło. Wskutek tego powietrze otrzymało główną dążność ku minimum asyatyckiemu: zamiast południowo - zachodnich wiatrów zimowych, panoją w lecie zachodnie i północno - zachodnie. Tylko w północno - zachodniej E e: w Brytanii oraz Skandynawii południowej, panują i w lecie wiatry południowo - zachodnie; prócz tego w Rossyi południowej, wskutek lokalnego maximum po nad morzem Czarnem, powstają niekiedy wiatry południowe i południowo - zaohodnie. Wiatry letnie północno - zachodnie w E e powstają już czasem w maju, wskutek wczesnej ciepłej wioBny na małośnieżnym stepowym południo-wschodzi® E-y i w Węgrzech; wiatry te sprowadzają znane majowe przymrozki, zgubne dla roślinności, zwłaszcza przy małej wilgotności powietrza (albowiem w razie znacznej wilgotności skroplenie, wydzielając cieplik, zmniejsza zimno). W obszarze śródziemnomorskim, wskutek silnie rozgrzanej Sahary, kierunek wiatrów jest przeważnie północny (Etezye starożytnych); te wiatry lądowe i biegunowe zarazem wywołują bezdeszczowość letnią krain śródziemnomorskich. W miarę posuwania się na południe wiatry te zyskują na trwaniu i stałości: w pasie między 40 i 45° szer. pn., wieją one tylko w czasie właściwego lata, ku południowi rozoiągają się na całe letnie półrocze od kwietnia do września, aź wreszcie przechodzą w stały passat, wiejący przez cały rok. Półwysep Pirenejski, z powodu wyżój wspomnianego lokalnego minimum letniego, zajmuje tu stanowisko wyjątkowe: powietrze dąży ze wszech stron ku rozgrzanemu wnętrzu tego półwyspu, szczególniej zaś z chłodniejszej północy; te wiatry północne (północno - zachodnie) nie są tu już lądowemi, jak w reszcie obszaru śródziemnomorskiego, lecz mor-skiemi (z Atlantyku), przynoszą one w lecie obfite deszcze północnemu i północno - zachodniemu wybrzeżu (Asturya, Galicya), które tym sposobem nie należą już do klimatycznego obszaru śródziemnomorskiego, i z powodu swych obfitych opadów otrzymały od Hiszpanów niezbyt grzeczny przydomek „El orinal de TEspań»”. Poznawszy elementy klimatyczne E-y, a pozostawiając klimatologię poszczególnych jej knin oddzielnym artykułom, musimy tu skreślić ogólny charakter głównych klimatycznych obszarów E-y, mianowicie E-y śródziemnomorskiej i pozaśródziemnomorskiej.

1) Europa śródziemnomorska, to jest obszar opadów zimowych, obejmuje w E-e trzy południowe półwyspy (z wyjątkiem ozęśei Pirenej-skiego na północ gór Kantabryjskich i części Bałkańskiego na północ Bałkanu, a na wschód gór Dy-narskich), oraz południowe wybrzeże Francyi, na południe Sewennów i Alp Morskich, i południowe wybrzeże Krymu, na południe gór Tauryokich. Główną charakterystyką klimatyczną tego obszar-jest susza letnia, rosnąca w siłę i trwanie ku południu, wraz z wiatrami północnemi. Susza ta wraz z wysoką temperaturą wywołuje wybitną różnicę tej częśń E y pod względem roślinności, charakteru krajobrazowego i sposobu życia mieszkańców, od reszty naszej części świata. Ilość o-padów atmosferycznych, jaką E. śródziemnomorska otrzymuje, nie jest bynajmniej mała; jest ona w każdym razie średnio większa, niż w E e środkowej, a jeżeli niektóre okolice, zasłonione od wiatrów morskich górami, jak wnętrze Hiszpanii i jej wschodnie wybrzeże, wschodnia Sycylia oraz wschodnia Grecya, otrzymują mniej deszczu, niź go spada u nas, t. j. mniej niź ¹fJ m. (trwałość greckich pomników marmurowych), to znów okolice po zachodnich strouaoh gór, jak Sierra Estrella, Apeniny i góry Dynarskie otrzymują około lVa m., a wyjątkowo przeszło dwa razy więcej [Sierra Estrella około 37₂ m„ południowy stok Alp prawie tyleż, a wybrzeże Dalmacyi nawet przeszło 4 m., (ob. Supan ,Physische Erdkunde“ 1896 s. 125). Wogóle ilość opadów maleje tu z północy

nia.

na południe, oraz z zachodu na wschód; przyozem jednak za każdym razem zachodnia strona danego półwyspu ma obfitsze opady, niż wschodnia. Z powyższego widzimy, że właściwa tej części E-y suchość nie jest wynikiem małej ilości deszczu (prócz środkowej Hiszpanii), lecz raczej ograniczenia opadów na jedną porę roku, i to zimową; polega ona na małej ilości deszczów w lecie, które przytem, jako gorące, warunkują silne parowanie. Bez-deszczowość lata wynika tu, jak wiadomo, « panowania wiatrów północnych, jako polarnych i zarazem lądowych: jako te drugie, są one ubogie w parę, a jako pierwsze, przychodząc do okolic coraz cieplejszych, oddalają się od punktu nasycenia. W kierunku południowym, wraz z maleniem rocznej ilośoi opadów, wzrasta długość pary bezdesz-czowej; przytem na południu pora ta jest rzeczywiście prawie lezdeszczową; im dalej zaś na północ, tern częściej i w tej porze zdarzają się deszcze, tak, iż istnieje stopniowe przejście do obszaru z deszczami w każdej porze roku. Widzimy to, porównywając Maltę z Tryestem: pierwsza w ciągu trzech miesięcy letnich otrzymuje tylko 0.4%, a drugi już 22,5% całorocznych opadów. Mimo przewagi deszczów zimowych w pasie nadśród-ziemnomorskim, nie należy sądzić, iż w tej porze panuje wciąż niepogoda, albowiem deszcze padają tu w postaci gwałtownych, ale krótkotrwałych u-lew, poczem niebo szybko się rozjaśnia. Dla tego-to śednie roczne zachmurzenie w pasie tym je3t bardzo nieznaczne (a tembardziej zachmurzenie letnie); szczególniej stosuje się to do wschodniego wybrzeża Hiszpanii, zwanego „najjaśniej-szem królestwem” (reino seienissimo). Z powodu suchości lata uprawa roślin w krajach nadś.ód-ziemnomorskieb możliwa jest tylko przy pomoey sztucznego nawadniania; woda jest tu więc skarbem tern drogoeenniejszym, że jest jej mało; dla tego - to wyraz rival, oznaczający mieszkańca brzegu rzeki, stał się synonimem wroga (Trolle „Das Italiäaische Volkstum“). Wskutek braku wody wiatraki stanowią tu cechę krajobrazu (jak w Hollaudyi, gdzie wody mają znów słaby spadek); tutaj też rycerz z pustynnej La Man-chy walczył z wiatrakami,—Co do temperatu-r y, to pas ten leży między izotermami roczne-mi +19° i +12°. Temperatura lipca waha się między 23° i 27°; wybrzeża wschodnie półwyspów są gorętsze niż zachodnie. Wobec pogodnego nieba i suchości działanie promieni słonecznych w lecie jest tu nadzwyczaj silne: piasek rozpala się przeszło na 70°, a temperatura w oieniu wznosi się przeszło do 40° (Ateny). W styczniu temperatura waha się w Bzemyoh granicach: od 0° do -j-12°; teraz wschodnie wybrzeża półwyspów są zimniejsze, niż zachodnie, tak regularnie, iż izotermy styczniowe, wznosząc się każdorazowo po zachodniej stronie półwyspu, a obniżając po wschodniej, przyjmują kształt zygzakowaty. Amplitudy roczne wynoszą od 14° do 19°; tylko oceaniczne zachodnie wybrzeże Portugalii ma mniejsze wahania; najbardziej zaś kontynentalnym krajem ’ęst nizina Po (Medyolan ma amplitudę

przeszło 24°), a to wskutek kotlinowatego ukształtowania, otoczenia wysokiemi górami, przez co mroźne powietrze zbiera się tu jako ciężkie na dole i sprowadza nizką temperaturę stycz-

Góry pasa nadśródziemnomorskiego różnią się znacznie pod względem klimatycznym od równin: temperatura w miarę wysokości spada szybko, opady zaś wzmagają się, a przytem wydarzają się i w leoie; na szczytach niektórych gór (Mulahacen, Gran-Saso, Etna, Olimp) utrzymuje się w zacienionych miejscach śnieg przez całe lato.

Co do wiatrów, to prócz wyżej wspomnianych wiatrów lokalnych zimnych (mistral, bora), należy wspomnieć jeszcze gorące i suche, mianowicie: scirocco w Sycylii, Kalabryi i Grecyi; zdarza się on każdego miesiąca, ale najczęściej w kwietniu; działa zabójczo na roślinność. Taki sam wiatr wieje w południowo - wschodniej Hiszpanii, gdzie go powszechnie sowią Leveohe (we Włoszech środkowych i południowych wiatr zupełnie inny, południowo-zachodni wilgotny, parny, nazywają też Scirocco). Wreszcie, charakteryzując klimat krain nadśródziemnomorskieb, nie można nie wspomnieć o właściwej im, a bardzo doniosłej dla źyoia tamtejszych mieszkańców m a 1 a r y i. Z europejskich krain nadśródziemno-morskich półwysep Pirenejski jest prawie wolny od malaryi, z wyjątkiem wybrzeża śródziemnomorskiego, i to w tych miejscach, gdzie, jak kcło jeziora Albufera pod Walencyą, malarya jest wytworzona sztucznie przez uprawę ryżu. Za to ni-zkie napływowe wybrzeże Langwedocyi jest silnie trapione przez malaryę; średnia długość źyoia, która w całej Francyi wynosi 36 lat, na wybrzeżu Langwedocyi spada do 15, a żyjący są przez znaczną część roku niezdolai do pracy. Wielce też rozprzestrzeniona jest malarya w Grecyi, szczególniej w Peloponezie: tutsj spotykamy po raz pierwszy pojedyńczo zjawisko, które w Azyi Mniejszej, szczególniej na wybrzeżu południowem, występuje ogólnie, mianowicie, że każda osada z powodu malaryi jest zbudowana podwójnie: zimowa na nizinie i letnia na górach. Według badań Philippsoua malarya w Greoyi od czasów starożytnych wzmogła się (to samo stosuje się do Azyi Mniejszej i Syryi). Ale klasyczną ziemią malaryi są dziś niezaprżeczenie Włochy; najbardziej cierpi od niej Kalabrya: pas febryczny nadbrzeżny oddziela ten krsj (pozbawiony zresztą portów i trapiony przez trzęsienia ziemi) od reszty świata. Podobne stosunki panują w Bazylikacie, Sycylii, Sardynii, oraz na wybrzeżu Toskanii i Lacyum, szczególniej na bagnach Pontyńskioh. Urzędnicy, pełaiący obowiązki w tych okolicaoh, udają się każdego wieczora do zdrowszych stacyi, a rano powracają na stanowiska. Z 69 piowin-cyi Włoch tylko 6 jest zupełaie wolnych od malaryi, mianowicie: Genua, Porto Maurizio, Massa Carrara, Florenoy a, Piacenza i Pesaro.j Przyczyną wielkiego rozpowszechnienia się malaryi we Włoszech jest ich budowa geologiczna; przeważają tu mianowicie warstwy gliniaste i marglowe, łatwo roz-

wegia; najpogodniejszemi stepy nadkaspijskie; jednak pod tym względem nie dorównywają one „najjaśniejszym” okolicom nadśródzieranomor-skim.

makające, a następnie ześlizgujące się z pochyłości, co wywołuje często zatamowanie odpływu wód, a stąd zabagnienie. Prowadzenie kolei żelaznych i, związane z niemi, roboty ziemne przyczyniły się tu w ostatnich dziesiątkach lat do wzmożenia malaryi (ob. Th. Fischer w „Petermann’s Mitteilungen” 1895).

2) Europa pozaśródziemnomorska jest to obszar opadów w każ lej porze roku. Ilość opadów wogóle zmniejsza się ku wschodowi, a głównie południo - wschodowi, wszędzie jednak, z wyjątkiem właśnie południowo - wschodniego obszaru stepowego, wystarcza ona (w przeciwieństwie do pasa poprzedniego) do rozwoju bujnej roślinności i utrzymania zieleni podczas lata. To ogólne zmniejszanie się ilości opadów ku wschodowi nie jest zupełnie jednostajne, leoz doznaje przerw na górach, przy ozem ich stoki zachodnie odznaczają Bię spotęgowaniem opadów, wschodnie zaś — zubożeniem. Na zachodnich stokach gór W. Brytanii ilość opadów dosięga wysokości rzadkiej, nawet między zwrotnikami, mianowicie przeszło 470 om., na wschodnich zaś stokach spada poniżej 60 cm. Dalej na zachodnich stokach gór Skandynawskich dosięga 200 cm., a może i więcej (zniżenie linii śnieżnej po tej stronie), na wschodnich spada znów poniżej 60 cm. Podobna, lecz znacznie łagodniejsza, różnica istnieje między zachodnią a wschodnią stroną półwyspu Jutlandzkiego, wzdłuż którego ciągnie się tylko nieznaczna wyniosłość. We Francyi Pireneje, zachodnie stoki Bretanii i wyżyny Centralnej, Alp zachodnich i Jury mają powyżej 100 cm., a reszta kraju poniżej 80 cm.; kotlina zaś Paryska we wschodniej części nawet poniżej 60 cm. (Szampania, wapienna kraina pyłu a zarazem wina). Podobne stosunki panują w Belgiii i Niemczech, gdzie zachodnie stoki gór mają powyżej 100 cm. (Brocken 170 cm.), a kotliny, jak średniego Renu, Czechy, Morawia, tylko około 50 cm. Alpy, jak z południowej (ob. wyżej), tak i z północnej strony mają obfite opady: około 200 cm. Ku wschodowi opady w Alpach maleją, a linia śnieżna podnosi się (szczególniej w środku gór). W Karpatach wysokość opadów zmniejsza się do połowy, t. j. wynosi około 100 cm., a na otoczonej górami nizinie węgierskiej spada do 50 centymetrów; podobnież na nizinie wołoskiej, otoczonej w pół elipsy górami. Na przejściu od niziny Niemieckiej do wschodnioeuropejskiej opady maleją: Warszawa ma jaszcze 58 cm., a dalej, po lokalnem wzmożeniu się opadów w Pińsku (61 om ), z powoda bagien i lasów Polesia, następuje stałe zniżenie: Moskwa z 55 cm. i Kazań z 44 cm. Dalej opady ubywają, nie tylko ku wschodowi, ale również w dwóch jeszcze kierunkach, ku północy i ku południowi: Archangelsk ma 41 cm., Odessa 40 cm., a na południo - wschodzie leżący Astrachań tylko 14 cm. Jest to najsuchsza okolica E-y, suchsza nawet od środkowej Hiszpanii. W tym samym kierunku, t. j. ku południo - wschodowi, ubywa w E*e zachmurzenie: najchmurniejszemi krajami są na pół-noco - zachodzie leżące: Faroer, W. Brytania i Nor-

Co do pory opadów, to jakkolwiek w tej części E y żadna pora roku nie jest ich pozbawiona, jednakże na zachodnim, nadatlantyckim rąbku, maximum opadów przypada na jesień (morze wtedy jest najcieplejsze, a ląd już się zaczął oziębiać), co stanowi oceaniczny typ klimatu; im dalej na wschód, tern bardziej maximum przenosi się na lato (albowiem wtedy powstają śród lądu silne prądy wstępujące), co stanowi typ kontynentalny; przytem należy zauważyć, że morze Bałtyckie, wkraczająo daleko w ląd ku wschodowi, rozprzestrzenia w tym kierunku typ oceaniczny, t. j. maximum jesienne. Na południo-wschodzie zaś maximum przesuwa się ze środka lata (lipca) ua początek (czerwca); przytem deszcze występują w formie gwałtownych ulew, użyczających gruntowi mało wilgoci; charakter ten jest wspólny południowej Rossy i, Wołoszczyźnie i Węgrom. Stąd najgorętsza część lata otrzymuje tu najmniej opadów, a słońce, „trzykroć promienne i ciepłe“, jak niegdyś na zaBtępy kniazia Igora, tak i obecnie „r uca żar nieczuły“, nadając tym krainom w tej porze charakter podobny do krain nadśródziemnomorskich; z tą różnicą, że w tych krainach zimowe opady są obfite, a tutaj i one są rkąpe. Stąd (oprócz innych przyczyn) charakter stepowy tego obszaru, od „bramy Narodów“ aż do bram Wiednia. Je3t to „światobura-ców droga“, odwieczna dziedzina ludów konnych, od Scytów czasu Herodota aż do dzisiejszych Kozaków i Czykosów.

Co do stosunków temperatury, to E. pozaśródziemnomorska leży między izotermami rocznemi -f- 14° i — 10° (Warszawa nieco na północ izotermy + 8°); wprawdzie przez najpół-eocniejszy punkt E-y przechodzi izoterma 0°, ale skrawek półnoouo - wschodni, choć dalej na południe leżący, jest zimniejszy; leży między izotermą O⁹, skręcającą ua południo - wschód (gdzie zniża się do 60° szerokości) i izotermy — 10°, przechodzącej przez cieśninę Wajgacką. Tutaj poza izotermą — 2°, zaczyna się już, według Wilda, obszar lodu gruntowego, obejmujący półwysep Kanin i dorzecze Peczory. Prawdopodobnie jednak lód gruntowy zaczyna się dopiero nieco dalej na półnoo: według Jaczewskiego granica loda gruntowego ciągnie się od zatoki Mezeńskiej wprost na wschód, obejmując północną tylko część dorzecza Peczory. Przyczyną posuwającą tu granicę lodu gruntowego daleko na północ, nie tylko po za izotermę 0°, ale i po za — 2°, jest grube pokrycie śnieżne, które chroni grunt od wielkiego oziębienia w zimie; w bezśnieżnej prawie Azyi środkowej granica lodu gruntowego wkracza, jak wiadomo, daleko na południe, nawet po za izotermę 0° (por. artyk. „Azy a“). Izotermy styczniowe biegną w tej części E-y, jak wiadomo, prawie w kierunku południkowym (izoterma Warszawy — 4°, przechodzi przez Lofoty i Odessę;)

Obie te

najcieplejszy jest wtedy południo - zachód z izotermą przeszło -f- 6° (Irlandya, Kornwalis, Bretania), najzimniejszy północo - wschód peozorski, przytykający do izotermy — 20°. Ogrzewający wpływ morza Bałtyckiego objawia się wygięciem izoterm ku wschodowi i północy, choć, naturalnie, nie tak silnem, jak na zachodnich wybrzeżach Norwegii. Izotermy lipca biegną prawidło-wiej, wznosząc się tylko nieco ku północy w miarę posuwania się na wschód; ta część E-y leży wtedy między izotermami -j- 24° i 10° (Warszawa ma izotermę -f- 19°), a tylko Islandya i wyżej wspomniany rąbek północno - wsobodni z lodem gruntowym sięga poza izotermę 10°. Morze Bałtyckie wpływa wtedy nieco oziębiająco, izotermy wyginają się tu lekko ku południowi. I z o ampli t u d y biegną w tej częśoi E-y, jak wiadomo, prawie w kierunku południkowym (zbliżająo się na półwyspie Skandynawskim), od izoamplitudy 10° w Irlandyi do 35° we wschodniej RoBsyi; morze Bałtyckie, jak wynika z poprzednich uwag o wpływie jego na izotermy stycznia i lipca, musi wpływać łagodząco na wahania temperatury, to jest wywołuje zatokowate wygięcie izoamplitud ku wschodowi; dla tego - to np. Libawa ma amplitudę tylko 20, kiedy, leżąca bardziej na południe i bardziej na zachód, Warszawa, ma, jak wiadomo, amplitudę 23, choć ze względu na swe położenie, powinna mieć mniejszą niż Libawa. Co do gór, to stosunki temperatury są w nich naturalnie bardzo urozmaioone, odpowiednio do wysokości i położenia względem słońca. Wskutek spadania temperatury w miarę wysokości na niektórych górach leżą wieczne śniegi, mianowicie, pomijając graniczące z Eą nadśródziemnomorską Pireneje i Alpy, wieczne śniegi leżą na górach Skandynawskich (Tatry posiadają tylko orograficzną linię śnieżną). Prócz tego spotykamy i inne właściwości klimatu: w głębokich kotlinowatych dolinach Alp zimne ciężkie powietrze zbiera się na ich dnie, tak, iż temperatura do pewnej wysokości przybywa wtedy, zamiast ubywać (kotlina Klagenfurtu). Prócz tego Alpy, odejmując wiatrom południowym wilgoć, wpływają na zjawisko föhn u, — suchego i gorącego wiatru na ich Btokach półnoonych; podobny wiatr w Tatrach nosi miano wiatru halnego. Z powyższego przeglądu E y pozaśródziemnomor-skfej widzimy, że da się ona jeszcze podzielić na dwie części: zachodnią, oceaniczną, i wschodnią, kontynentalną, części różnią się od siebie szczególniej w zimie: E. zachodnia ma zimy łagodne, na wybrzeżach nie surowsze od śródziemnomorskich (stąd sięgają tu niektóre rc śliny śródziemnomorskie daleko na północ: mirty, wawrzyny — do W. Brytanii); deszcze są tu częstsze niż śniegi, a śniegi znowu szybko topnieją po spadnięoiu; wody tylko na krótko lub całkiem nie zamarzają (fiordy Norwegii są wolne od lodów). E. wschodnia przeoiwnie odznacza się zimami surowemi, i to zarówno na tundrowej północy, jak i na stepowem południu. Temperatura ulega tu wprawdzie zmianom, ale zmiany te odbywają się przeważnie poniżej 0°, nie

wywołują odwilży; stąd zima odznacza się stałością. Cały wsohód E y, pokryty w zimie niezmierzoną oponą śnieżną, wygląda jak .biała karta". Śród tej białej opony tylko niekiedy błyszczą zwierciadła lodowe jezior, niby otwarte oczy trupa; a na północy szarzeją senne bory, przypruszone siwizną. Podczas gdy granica między E ą śródziemnomorską i pozaśródziemnomorską jest po większej części bardzo wybitna (przejście przez Alpy, góry Kantabryjskie, a poczęśoi Bałkan i góry Tau-ryckie przenosi nas do zupełnie innyoh klimatycznych śtosunków), to granica między dwiema częściami E-y pozaśródziemnomorskiej jest nieokreślona, przejście jest tu łagodne, z wyjątkiem półwyspu Skandynawskiego, gdzie przerzucenie się od oceanicznej Norwegii do kontynentalnej Szwecyi jest gwałtowne (zbliżenie izoamplitud). Drugie nagłe przejście, lecz o innym nieco charakterze, spotykamy między górskim klimatem Alp wschodnich i stepowym—niziny Węgierskiej.

VII. Flora / Fauna. Pod względem flory i fauny E. nie przedstawia takich wyłącznych właściwości i takich różnie w tym względzie między swemi poszczególnemu krajami, jak inne częśoi świata: jest na to zbyt mała, zbyt szeroko zrośnięta z Azyą i od niej pod tym względem zależna, zbyt jednostajna pod względem klimatycznym. Przytem człowiek wywarł w Europie przeważny wpływ na florę i faunę, przez niszczenie lasów i tępienie zwierząt dzikich, a uprawę roślin pożytecznych i hodowlę zwierząt domowych. Odpowiednio do znanego już nam klimatycznego podziału E-y można ją też podzielić i pod względem przyrody organicznej, przeważnie flory, na dwa główne obszary: nad śródziemnomorski z roślinnością o liściu wiecznie zielonym i p o z a ś r ód z i e m n o m o r s k i leśny (z drzewami i glastemi na północy, a liściaste mi na połulniu). Do tych dwóch głównych obszarów należy jednak dodać jeszcze dwa podrzędne: jeden na da'ekim mroźnym północo-wschodzie, drugi na dalekim suohym południo - wschodzie; pierwszy to obszar tundr, drugi to obszar stepów—oba ściśle złąozone i spokrewnione z sąsiednią Azyą.

Pierwotna roślinność leśna, pod wpływem uprawy coraz bardziej się przerzedza: szczególniej w B e nadśródziemnomorskiej i zachodniej lasy zostały bardzo wyniszczone (wyjąwszy góry); w E-e zaś wschodniej, rzadziej zaludnionej i kulturalnie młodszej, pozostały jeszcze wielkie obszary leśne: „zielona szata lasów, wyrzekł Aleksander Humboldt, dowodzi wyraźniej, niź pisana historya, młodzieńczości kultury człowieka". Tylko daleka północ i dalekie południe E-y wschodniej nie posiadają lasów, lecz jest to zjawisko pierwotne: w pierwszym razie z powodu nizkiej temperatury, w drugim z powodu suszy, oraz natury gruntu. Brak europejskiej wiewiórki w lasach Krymu uznano za dowód, że stepy południowej Rossyi nie były nigdy zalesione, a jeżeli w Krymie znajdują się inne zwierzęta leśne, jak sarna i jeleń, to pochodzą one z lasów Kaukazu i dostały się na półwysep po lodzie cieśniny Kerczeńskiej, która czasami zamarza (Koppen w „Ausland“). Co do góograficznego rozprzestrzenienia typów roślinności drzewnej (według Drudego), to najdalej na północ, do tundr, sięgają drzewa iglaste; mianowicie na zachód morza Białego—przeważnie sosna, a na wschód—jodła i modrzew. Wraz z temi drzewami iglaste mi sięga północnej granioy lasów brzoza; najdalej na północ brzoza wraz z sosną sięgają w Skandynawii, mianowicie po za 70°. Brzoza jest przy tern jedyną prawie reprezentantką roślinności le śnej na wyspie Islandyi. Na północnym wschodzie E-y modrzew wyśoiga brzozę w rozprzestrzenieniu ku północy. Rozprzestrzenienie świerku dowodzi jego zdolności przystosowania się do różnych klimatów: w Norwegii sięga on koła biegunowego, na północ zatoki Botnickiej wkracza do 69° szerokości pn. i stąd skręca na południo-wsohód ku dolnej Kamie; dalej granica jego oią-gnie się na południo - zachód, znajdując (wraz z sosną) tamę w pasie stepowym. Za Dniestrem granica biegnie prawie na południe, następnie wzdłuż granioy E-y nadśródziemnomorskiej do o-kolic Narbonny we Prancyi południowej, a stąd znów na półnoo na półwysep Skandynawski (pozostawiając Jutlandzki ku zachodowi).— Z drzew liściastych północna granica dębu biegnie w Szkooyi wzdłuż doliny kanału KaledońBkiego, następnie w Norwegii, w okolicy Drontheimu, sięga najdalej na północ (63° szerokości), stąd skręca na południo - wschód, w okolioy Petersburga przechodzi na południe 60° szerokości i wzdłuż południowego stoku Uwałów, przez średnią Kamę, dosięga południowego Uralu (55° szer.). Granica buku ani na północ, ani na wschód nie dosięga granicy dębu: pozostawiając na północ Islandyę, biegnie ona na północo - wschód przez północną Anglię i zatokę Portb; w Norwegii doBięga, jak i dąb, najpółnocniejszego punktu, ale tylko 60° szer. (pod Bergen), następnie skręca na południo-wschód, odcinając tylko południowe skrawki Norwegii i Szwecyi; dalej przez Pryszbaf wkracza do Prus, biegnie na południo - wschód przez wschodnią część Lubelskiego (gdzie lasy bukowe stały się podstawą fabrykaoyi mebli giętyoh), przez źródła Bugu, wzdłuż wschodniego podnoża Karpat (Bukowins!), grzbietu Bałkanu, przez góry Krymskie i Kaukazkie. Buk unika więc okolic zbyt zimnych i zbyt suchych; to ostatnie widocz-nem jest szczególniej z przebiegu południowej granicy buku, która odcina południową część pasa śródziemnomorskiego, uboższego w opady letnie; granica biegnie tu mianowicie przez północną Kastylię, wzdłuż południowego stoku Pirenejów, przez cif śninę św. Bonifacego, połowi w równoleżnikowym kierunku trójkąt Sycylii, a dalej odcina Ce-falonię, Helladę i Eubeę (wyjąwszy najpółnocniej-sze części dwóoh ostatnich) i przez północną część Archipelagu dosięga Azyi Maiejszej. Szczególniej bujnie rośnie buk na południowych wybrzeżach zachodniego Bałtyku i na tamtejszych wyspach;

lasy bukowe nadają tu właściwe piętno krajobrazowi; między innemi wieńczą strome kredowe brzegi Rugii i były tu w ozasach pogaństwa siedliskiem czci religijnej. W miarę znikania lasów rozpowszechniały się w Ee rośliny uprawne, mianowicie drzewa owocowe, rośliny zbożowe i rośliny techniozne, używane w przemyśle.

Co do drzew owocowych (ob. Neumann-Sievers „Europa“ 1894), to jabłoń i grusza, oraz czereśnia, są, być może, drzewami miejscowemi w europejskim obszarze leśnym; ale liczne SBla-chętniejsze gatunki owoców zostały do nas przeniesione z Azyi, przez obszar nadśródziemnomor-ski; do niob należą: brzoskwinie, morele, migdały, orzechy włoskie, kasztany słodkie,—drzewa, których głównym obszarem rozprzestrzenienia jest wprawdzie E. południowa, ale które wkroczyły i dalej na półnoo, szczególniej w E e zachodniej. Półnoona granica drzew owocowych zgadza się wogóle z granicą dębu; wiśnie na zachodnim brzegu Norwegii dosięgają prawie koła biegunowego, a orzechy włoskie kończą się nie o wiele dalej na południe. Kasztan słodki wkracza z obszaru nadśródziemnomorskiego na północ w dwóoh miejscach: we Francyi, gdzie północna jego granica ciągnie się z południowej Bretanii na wschód do Lotaryngii, a stąd na południo - wsohód do jeziora Genewskiego; w drugiem zaś miejscu na północ półwyspu Bałkańskiego, gdzie granica z Bałkanu przechodzi przez południowo - zachodnią Serbię na dolinę Drawy i wzdłuż niej dosięga Alp. Jednak i po za tą granicą, do której kasztan tworzy lasy. napotyka się go roałemi grupami, mianowicie w dolinie środkowego Renu (a nawet w południowej Anglii), i w Węgrzech do południowego stoku Karpat. W północnej części E-y, im dalej ku pót-nccy, tem bardziej miejsce drzew owocowych zajmują krzewy jagodowe (Rubus, Vacoinium), a w południowej części E-y drzewom owocowym towarzyszy krzew winny. Granica uprawy winorośli, w celu wytłaczania wina, biegnie od uśoia Loary przez Paryż do Renu, powyżej Kolonii;! stąd idzie dalej ku półaooo - wschodowi, dosięga swego najpółnocniejszego punktu na 52° szer., niedaleko Odry. Stąd skręca na południo-wsohód, wzdłuż południowych podnóży Tatr, następnie przechodzi na półaoo Karpat, wzdłuż wyjątkowo ciepłej (bo głębokiej i osłonionej wy-sokiemi brzegowiskami) doliny Dniestru do limanu Dnieprowego, a dalej na północo - wschód wzdłuż dolnego Donu, przez Wołgę pod Carycy-nem do uścia Uralu. Granica winorośli niegdyś Bięgała dalej na półnoo (tak np. mistrze krzyżaccy wytłaczali wino z winnic malborskich), ale stąd nie należy wnosić o zmianie klimatu: granica cofnęła się ku południowi wskutek udoskonalenia się środków komuaikacyi, wobec czego korzystniej jest sprowadzać wino z południa, niż wyrabiać je w okolicach chłodniejszych, gdzie owoo nie ma dostatecznej ilości cukru. Obecna granica oprawy zgadza się dość ściśle z izotermą wrześniową 15°.

Co do zbóż, to uprawa ich sięga na północ prawie tak daleko, jak granica lasów: na zachodnim brzegu Norwegii dosięga najpółnocniejszego punktu pod 70° szerokości, (w Ameryce zaś i w A-zyi ustaje już około 62° szerok.); stąd skręca na południo - wschód do północnego rogu zatoki Botnickiej; potem biegnie na wschód, obrębia od południa brzegi morsa Białego, zepchnięta ku południowi przez zimne mgły, unoszące się z tego morza. Od uśoia Dźwiny północnej granica zbóż zmierza na północo - wschód do łuku Peczory, a następnie, zepchnięta przez lód gruntowy tych okolic, skręca na południe w górę doliny Peczory i dosięga na południe okolicy jej źródeł pod 60° szer. Najdalej na północ sięga jęczmień. Do zbóż bardziej południowych należy kukurydza, a szczególniej ryż; oba głównie na nizinie Wołoskiej i Łombardzkiej; pszenica uprawiana jest też głównie na oieplejszem i suchszem południu.

jeszcze znieść krótkie obniżenie temperatury pod 0°; ozulszemi o wiele są pomarańcze i cytryny; dla tego ich północna granica ma położenie bardziej południowe, niż granica drzewa oliwnego. Granica ta biegnie tylko wzdłuż nadbrzeżnego rąbka Portugalii, wzdłuż południowego i wschodniego rąbka Hiszpanii (wkraczając tylko w dolinę Gwadalkwiwiru), dalej przeskakuje na Rivierę od Marsylii do Genui, przecina Włochy południowe od Terraoiny do Bari; stąd przeskakuje na wybrzeże Epiru, a dalej przez zatokę Arta, wzdłuż północnego wybrzeża zatoki Korynekiej i Egiń-skiej, przez wyspy TinoB i Samos, dosięga południowego wybrzeża Azyi Mniejszej. Do E-y nad-śródaiemnomorskiej wkracza nawet uprawa palmy daktylowej, która wraz z dziko rosnącą palmą karłowatą dosięga tu najpółnocniejszego punktu rozprzestrzenienia (4472° pod Genuą), i nadaje wielu okolicom E-y południowej afrykański wygląd. Granica palm ciągnie się wzdłuż południowych wybrzeży E-y, od Portugalii pod Koimbrą, do Monte Gargano, dalej wzdłuż wysp Dalmaokich do Cyklad. W niektórych miejscach granica ta wkracza nieco we wnętrze lądu, tak w Peloponezie, Włoszech południowych, Andaluzyi i Murcyi, gdzie, jako w ,najjaśniejszem królestwie“, znajduje się jedyny w E-e prawdziwy las palmowy pod Elch. Tutaj, oraz w paru miejscach Sycylii, doj-rzewają daktyle, gdzieindziej palma daktylowa jedynie ozdabia krajobraz. Charakterystyczną kulturowo-krajobrazową cechą krain nadśródziemno-morskioh jeBt połączenie uprawy drzew z uprawą zbóż: pola są tu obsadzone klonami, wiązami i topolami, po których od drzewa do drzewa wije się i zwiesza krzew winny. Obok tego rosną morwy dla jedwabników, szerokolistne figi i szarawo - zielone oliwki, przypominające nieco nasze wierzby; środek zajmują pofa, służące pod uprawę zboża. Wielkich obszarów leśnych w naszem znaczeniu niema już w krajach nadśródziemnomor-skich. Tylko na góraoh rosną gaje dęb6w wiecznie zielonych i kasztanów słodkich, dostarczających pożywienia bez pracy, podobnie jak drzewo chlebowe w Polinezyi. Częściej jednak w miejsce lasów występują w górach, charakterystyczne dla obszaru nadśródziemnomorskiego, wiecznie zielone zarośla, zwane maquis, przypominające obszary australijskiego s kr u bu. Obszary, ani

Z roślin technicznych w E e największe rozprzestrzenienie ma len (sięgający koła biegunowego), chmiel do piwa i buraki cukrowe.

Uprawa tytuniu, a szczególniej morw dla jedwabników, nie sięga daleko po za kraje nadśródziem-nomorskie.

Pas nadśródziemnomorski odznacza się od reszty E y głównie roślinnością o 1 i-ściuwiecznie zielonym, którego gruba skó ra utrudnia ulatnianie się wilgoci i tym sposobem czyni rośliny te zdolnemi do przetrwania posuchy letniej. Na zimno rośliny te są bardzo czułe, to też od stopnia zimna zależy tu północna granica poszczególnych roślin. Obok oleandru, mirtu, wawrzynu; obok różnych gatunków dębu, z których korkowy ma tu ważne znaczenie ekonomiczne (szczególniej na półwyspie Pirenejskim); obok dwóch właściwych temu pasowi drzew iglastych: piuii, kształtu otwartego parasola, i cyprysu, kształtu piramidalnego (drzewo smutku, sadzone na cmentarzach^), najbardziej ty po wem drzewem („prze-wodniem“) krain nadśródziemnomorskicb jest drze wo oliwne. Północna jego granica biegnie w Galicy i hiszpańskiej wzdłuż 43° szer., lecz wkrótce chłodna wyżyna Starej Kastylii spycha ją ku południowi prawie do Tagu; dopiero w dolinie Ebro powraca ona znowu na północ; wzdłuż wybrzeża Katalonii, przechodzi na dolinę dolnego Rodanu, gdzie sięga klinem prawie do 45° szer,; dalej idzie wzdłuż wybrzeża Liguryjskiego (a wyjątko- ! nie zajęte pod kulturę, ani nie porosłe krzakami, wo w zasłoninoych od północy dolinach jezior Lom- i przedstawiają bądź nagie, przeważnie wapienne, ska-bardzkioh). Na północ zatoki Tryesteńskiej, pod ! ły, bądź skąpe pastwiska, które w lecie wypalone Gorycyą, dosięga swego najpółnocniejszego punktu j od słońca przybierają charakter stepowy. Właściwy (46° szer.). Dalej skręca na południe wzdłuż wy- jednak obszar stepowy, do którego z po-brzeźa Iliryjskiego do okolic jeziora Skutari, a stąd wodu mroźnej zimy nie wkraczają rośliny wiecznie na wschód wzdłuż północnych wybrzeży morza zielone, a z powodu suszy oraz pewnych wa-Egejskiego. Wyjątkowo dalej na północy występu- iuuków gruntu, nie wkraczają lasy, rozciąga się, ją drzewa oliwne na południowem wybrzeżu Kry- jak wiadomo, na południo - wschodzie B y. Lasy mu, przeniesione tu, wraz z winoroślą, przez kolo- występują tu tylko wyjątkowo pasami, wzdłuż nizacyę grecką. Oliwki mają dla krain nadśród- podmokłych dolin rzecznych, zarówno Dunaju ziemnomorskich ważne znaczenie: zastępują ma- i Cissy, jako też Donu i Dniepru („pławni“), Po-sło, którego tu brak, albowiem z powodów klima- nieważ jednak prócz tego występują one też spo-tycznych niema tu prawie łąk, a stąd niema ; radyoznie na najwynioślejszyoh miejscach działów i gospodarstwa mlecznego. Drzewo oliwne moża ¹ wodnych, więc niektórzy (T a u f i 1 j e w) sądzą, że brak drzew jest tu wynikiem, nie tyle suchości, im dalej na południe, tern mniej we florze gór ile obecności róinycb soli w gruncie (które w doli- wysokich spotykamy podobieństwa do flory ark-nach i na wyniosłościach zostały wypłókane). tycznej.

dzikie, szczególniej drapieżne, tępione przez człowieka, znikły już (np. lew zniknął już z półwyspu Bałkańskiego), lub znikają, chroniąc się jeszcze tylko w niedostępnych górach (np. gemzy w Tatrach, Alpach i Pirenejach), lub w niewy-niszczonych jeszoze lasaoh wschodniej E y (żubry w puszczy Białowieskiej, bobry na Polesiu). Niedźwiedzie, dziki, wilki są wprawdzie bardziej rozpowszechnione od wyżej wymienionych (szczególniej w lesistych górach), ale i te w niektórych kraj ich zostały zupełnie wytępione (np. w W. Brytanii i Danii). Natomiast spotykamy w E-e wiele pożytecznych i dobrze nam znanych zwierząt domowych: chów bydła, koni, świń i owiec, rozpowszechniony jest prawie w całej Ee (owce np. stanowią podstawę bytu człowieka zarówno w Kastylii, jak w Islandyi!), choć naturalnie nie wszędzie w jednakowym stopniu. Mimo tego faunistycznego ujednostajnienia E-y, różne jej części posiadają jednak pewne też odrębności, które tu uwydatnić należy. I tak np. w E-e nadśródsiem-nomorskiej, na półwyspie Bałkańskim, spotykamy szakala, który rozprzestrzenił się aż na wyspy Dalmaokie i Węgry południowe. W oałej tej części E y, jako bezleśnej i posiadającej nadzwyczaj przezroczystą atmosferę, występują licznie ptaki drapieżne, gdyż tu (podobnie jak w górach powyżej granicy lasów i na stepach) łatwo im zda-leka dojrzeć zdobycz. Z powodu gorącego lata znajduje się też tutaj tarantula i skorpion, który sięga aż do Węgier, gdzie lato jest również bardzo gorące. Z powodu obfitości gór wapiennych, znajduje się w krajaoh śródziemnomorskich obfitość ślimaków, które stanowią tu pokarm ludowy (Kirchhoff »Unser Wissen von der Erde“ II, 62,

W południowo - wschodniej części stepów nad mo- Co do fauny, to pierwotne zwierzęta rzem Kaspijskiem ilość soli zwiększa się, roślinność, nawet trawiasta, ubożeje, step przybiera charakter pustyni; napotyka się tu tylko rośliny solne, które przez wciągnięcie soli w swe soki czynią je trudniejszemi do ulatniania się i przez to lepiej wytrzymują posuchę. Obszar tundr, gdzie bezleśność wynika z nizkiej temperatury, zajmuje, jak wiadomo, północno - wschodnią część E y, głównii obszar lodu gruntowego oraz północną połowę eliptycznego półwyspu Koła z rąbkiem wybrżeźa biało morskiego. Pod względem charakteru roślinności tundraL dzieli się na dwa typy: tundra wilgotna i sucha; na pierwszej, z powodu poziomego położenia, stoi lodowato-zimna woda z roztopionego śniegu, z drugiej zaś spływa z powoda pochyłego położenia powierzchni.

Powierzchnia tundry wilgotnej skłida się przeważnie z zielonego kobierca mchów, gatunku sphagnum, śród którego występują kałuże wodne i torfowiska. Tundra sucha składa się z porostów, których szaro - płowa barwa nadaje krajobrazowi wygląd ponury. Śród tych porostów jednak jeden, mianowioie reniferowy, ma ważne znaczenie, gdyż żywi on renifery, a tym sposobem i człowiekowi umożliwia pobyt w tych krainach polarnych.

W dolinach rzek, przerzynających tundrę, oiągną się zielone pasy łąk z karłuwatemi wierzbami i brzozami. Niezachodzące słońce półnoone sil-nem działaniem promieni wywołuje, podobnie jak na górach, nadzwyczaj żywe barwy kwiatów; tem-bardziej, źe przy nielicznych owadach, kwiaty tylko silną przynętą mogą zwabić ku sobie tych pośredników w zapładnianiu. Wreszcie i w E e północno - zachodniej, na wyspach Hebrydzkioh,

Faroer i Islandyi, spotykamy obszar bezleśny (na opał służą tam tłuste ptaki!), ale tam, nie nizka 63).

temperatura, lecz silne wichry są przyczyną bez- Co do zwierząt domowych, to w tej części E-y, leśności (podobnież bora na Karście). Flora z powodu braku ł *k, hodowla bydła i koni jeBt gór, jak wiadomo, ubożeje w miarę pionowego mniej rozwinięta, niż w innych jej częściach; wzniesienia, a im wyżej, tern silniejszy jest w niej miejsce pierwszego zajmują kozy i owce, miejsoe charakter flory północnej, tak, iż fiera gór al- drugich osły i muły, to jest takie zwierzęta, któ-pejskich jest podobna do polarnej. Podobieństwo rym wystarczają Bkąpe pastwiska na gruntach to, które tłómaczy się po części podobieństwem skalistych w klimacie suchym. Kozy, niszczące tu stosunków klimatycznych, po części tern, że, młode pędy drzew i pasące się wraz z owcami, w miarę ustępowania warunków epoki lodowej, na ruinach miast dawnych, lub zapadłych mo-flora glacyalna ustępowała po częśoi na północ, giłach bohaterów klasycznej starożytności, sta-po części w góry, nie jest jednak zupełne. Na- nowią, wraz z nawpół dzikimi pasterzami, jedy-przód bowiem stosunki klimatyczne wysokich gór ne oznaki życia śród martwych, spalonych od i dalekiej północy nie są zupełnie identyczne; słońca krajobrazów. Dzięki sąsiedztwu tego pasa dla tego - to np. podczas, gdy granica polarna z Aayą i Afryką, pojawiają się tu już wielbłądy: buku nie dosięga granicy dębu, to w górach dwugarbny na półwyspie Bałkańskim, jednogarbny buk sięga wyżej, niż dąb. Powtóre: flora wyso- na Pirenejskim. Stepowy południo - wschód E-y, kich gór, prócz glacyalnej, zawiera i inne [flory- kraina gryzoniów (z powodu rozwoju korzeni), któ-styczne elementy, mianowicie te, które zawędro- rą poznaliśmy jako granicę leśnej wiewiórki; krai-wały z otaczających równin już po epoce lodowej, na, gdzie hodowla bydła, koni i owiec jest bardzo oraz te, które pozostały tam z czasów trzeciorzę- rozwinięta, przypomina jednak w niektórych wzglę-dowych (albowiem w Ee południowej epoka lodo- dach obszar nadśródziemnomorski, mianowicie, ptaka-wa nie mogła wywrzeć na roślinność tak zabój- mi drapieźnemi, wielbłądem dwugarbnym na dalekim ozego wpływu, jak w północnej). Dla tego - to, wschodzie (a także szakalem), wresicie szarańczą,

101

EncyU. Pow»z Uatti. Z*«z. 157. Tom *0 ty

która, jako nielubiąoa wilgoci nawet w zimie, a . to jest s jednej strony wpływ przyrody na czło-znosząca mróz, jest tworem par excellence stępo- ; wieka, z drugiej odwrotnie: wpływ człowieka na wym; była też u nas synonimem Tatarów przyrodę; 2) wzajemny wpływ ludzi na siebie; i tu („zgniećmy szarańczę*!). Przy sprzyjających oko- znów w danym razie mamy do rozpatrzenia: wza-lioznościach (wielka susza i gorąco) szarańcza jemne oddziaływanie na siebie różnych grup naro-rozmnaża się na stepach miliardami, & wtedy, nie dowośoi w samej E-e, a powtóre oddziaływanie in-znajdując dostatecznego pożywienia, wędruje daleko nych ozęści świata na E-ę i E-y na inne cięści na zachód, w górę Dunaju oraz przez Bessarabię, świata, to jest—wszechświatowe stanowisko E-y. Galioyę do Szląska i Brandeburgii; w rzadkich Dla przekonania się o wpływie przyrody wypadkach nawet przez morze do W. Brytanii na człowieka w E-e rozpatrzmy z tego stanowi-i Szweoyi (przez Alpy jednak nie może się prze- ska różne jej kategorye fizyczno-geograficzne, dostać z południa), Ale na Bzczęście oceaniczny klimat północo - zachodu E-y niszczy wkrótce jej jaja; we wschodnich Niemczech jednak jaja wylęgają się niekiedy i to, rzecz godna uwagi, tak daleko na północ, jak sięga uprawa wina (A. Kirch-hoff „Unser Wissen von der Erde“ II, s. 01). Nie tylko jednak między stepową, ale i między całą E-ą wschodnią, jako bardziej kontynentalną, a E-ą zachodnią, jako oceaniczną, istnieją pewne różnice faunistyczne (jak i flory styczne, np. granica buku): jeleń i sarna w swem rozprzestrzenieniu ku wschodowi nie o wiele przechodzą po za linię buku: jeleń do linii Dźwiny i Dniepru, sarna nieco dalej (stepy zaś południowe powstrzymują je, podobnie jak wiewiórkę). Daleko większą jednak odrębnością od reszty E-y, pod względem fauny, odznacza się obszar polarny z białym niedźwiedziem, lisem polarnym, reniferem, licznem ptactwem i t. d.

Położenie w środku powierzchni półkuli lądowej ułatwiło E-e rozprzestrzenienie swej kultury na pozostałe częśoi świata. W szczególności wyżej wspomniane zetknięcia lub zbliżenia do innych części świata były drogami wędrówek i wpływów: przez cieśninę Gibraltarską dostali się prawdopodobnie Iberowie z Afryki na półwysep Pirenejski, później zaś tą Bamą drogą przeszli Maurowie (Arabowie z Berberami); wreszcie Hiszpanie opanowali, niektóre punkta za cieśniną (Presidios). Cieśnina Sycylijska była drogą stosunków wojennych między Rzymem i Kartaginą; później Arabowie rozprzestrzenili tędy swe panowanie z Afryki na Sycylię; w ostatnich czasach Włosi tą drogą licznie napływali do Tunisu i pragnęli go opanować (w caem ich ubiegli Francuzi z Algieru). Grecy z Peloponezu i Krety, zbliżonych do Afryki, zawiązali w starożytności stosunki z Deltą Nilową oran założyli kolonię w Barce (Cyrenaika); a w naszem stuleciu tędy Egipcyanie pod wodzą Ibrakima Paszy wtargnęli do Peloponezu. Przez zwężenie między Skandynawią i Grenlandią Normannowie, przy pomocy stacyi pośredniej — Islandyi, dopłynęli do Ameryki już w X w., a przez zbliżenie między Irian-dyą i New Foundlandem przeprowadzono w naszem stulecia linę telegrafii podwodnego. Przez cieśniny, dzielące E-ę od Azyi, i przez pomost wysp Archipelagu, przez przesmyk Kaukaski i przejścia w nizkim Uralu, dostawały się częsta ludy azyatyc-kie do E-y. Pominąwszy przedhistoryczne wędrówki ludów Aryjskich i Fińskich, wlswała się przez „Bramę Narodów* nawała tatarska do E-y, a później ruchem wsteoznym Rossyanie zaczęli napływać do Azyi. Przez cieśniny i wyspy morza Egejskiego Grecy skolonizowali Azyę Mniejszą, Persowie wtargnęli do Greeyi, Macedończycy a później Krzyżowcy — do Azyi. Wreszcie Turcy —

Niedźwiedź biały dostaje się na płynących lodach z morza Lodowatego na wybrzeże Islandyi i Kossyi półaocnej; od wybrzeży Norwegii jednak powstrzymuje go Golfstrom. Lis polarny znajduje się w takim stosunku do białego niedźwiedzia, jak szakal do lwa: jest jego towarzyszem, żyjącym resztkami biesiady; prócz tego poluje on na lemingi i ptaki polarne. Często powtarzane twierdzenie, że „niedźwiedź polarny nigdy nie ogląda lasu, a lis polarny — niwy zbożowej*, jest, jak mówi Kirchhofl, więcej poetyczne, niż prawdziwe; szczególniej oo do lisa polarnego, który w latach głodu zapuszcza się na południe do zatoki Fińskiej, a nawet bywał napotykany w Kurlandyi.

Charakterystyeznem zwierzęciem dla krajobrazu tundrowego jest renifer (tak dziki, jak oswojony); wzdłuż wyżyny Skandynawskiej sięga on na południe do 60® szer., a wzdłuż Uralu jeszcze dalej, tak, iż tu południowa jego granica styka się z północną granicą wielbłąda dwugarbnego. Ci- do Europy.

che, rzadko przez człowieka odwiedzane okolice! Silne rozczłonkowanie E-y, wdarcie się polarne, są dziedziną miryadów ptactwa (mewy, j głębokie w jej ląd licznych mórz i zatok, wpłynęło nurki, alki, kaczki i t. d.), które, gnieżdżąc się na ' na rozwój żeglugi, na łatwość kommunikowania

niedostępnych skałach (dla bezpieczeństwa od lisa), pokrywa je nieraz całkowicie („ptasie góry“), a spłoszone unos! się lakierni chmarami, że zaciemnia słońce. Nie dziw też, że na wyspach polarnych, gdzie przytem opady nie są obfite, nagromadziły się pokłady guana (A. Kirchhoff „Unser Wissen von der Erde* II, s. 53 i nast.),

VIII Stosunki antropogeograficzne. Stosunki antropogeograficzne, to jest związek człowieka z otoczeniem, moźaa podzielić na dwie główne cęzści: 1) wzajemny związek człowieka i przyrody,

się ludów z sobą, a stąd na wymianę towarów i idei, to jest wogóle na rozwój oywilizacyi. Najważniejszą rolę w tym względzie odegrały dawniej morza śródziemne: Romańskie a po częśoi i Anglo-Normańskie (Bałtyckie z Niemieokiem). Morze Srói-ziemne'(Romańskie) — w skutek bogactwa rozgałęzień, półwyspów, stanowiących pomosty od lądu do lądu cieśnin, ułatwiających przeprawę; w skutek obfitość dogodnych przystani, mnogości Wysp, leżących w po bliźu brzegów i ośmielających człowieka do żeglu gi; wreszcie w skutek swych trzech kommuuikacy -

nych przedłużeń, prowadzących daleko na wschód (przez Suez i morze Czerwone, przez zbliżony Eufrat i zatokę Perską, wreszcie przez m. Azowskie, Don, dolną Wołgę i morze Kaspijskie), morze Śródziemne wywarło doniosły wpływ na dzieje E-y, szczególniej starożytne i średniowieczne. Od najdawniejszych czasów ściągało ono ku sobie licznych osadników, różne narody osiedlały się dokoła brzegów tego morza, »jak żaby około bagnau, i dzięki łatwej żegludze, weszły z sobą w blizkie i częste stosunki; tym sposobem już w odległej starożytności morze Śródziemne stało się ogniskiem i motorem kultury. Penicyanie, Grecy, KartagińczyCy i Rzymianie ubiegali się tu z sobą w żegludze, handlu i zakładaniu kolonii; walczyli o panowanie nad wybrzeżami tego morza, szczególniej—nad licznemi cieśninami i- dogodnie połoźonemi wyspami. W Wiekach Średnich, w żegludze i handlu nad morzem Śródzie-mnem, zapanowały handlowe rzeczypospolite włoskie (Wenecya, Genua), które, przy pomocy wyżej wspomnianych trzech kommunikaoyjnych »przedłużeń* morza Śródziemnego, pośredniczyły w handlu między E-ą i Wschodem. Gdy jednak potęga ludów tureckich, które zawładnęły wschodniemi wybrzeżami morza Śródziemnego, ciągle wzrastając, utrudniała te stosunki, powstał pod parciem ekono-micznem prąd ku szukaniu nowych dróg handlowych; prąd ten doprowadził do odkrycia Ąmeryki oraz drogi morskiej do Indyj około przylądka Dobrej Nadziei i wywołał upadek handlowych republik włoskich, wogóle upadek znaczenia morza Śródziemnego. Wówczas żegluga, handel, wogóle ognisko kultury przeniosło się z morza Śródziemnego na szeroką widownię oceanu, na wybrzeża Atlantyku. Pośrednikiem tego zwrotu stał się półwysep Pi-renejski, zwrócony „twarzą“, t. j. pochyłością wyżyn i biegiem rzek, ku Atlantykowi, odwrócony tyłem do morza Śródziemnego i z tego powodu najmniej z trzech południowych półwyspów biorący udziału w hiBtoryi śródziemnomorskiej, której ognisko postępowało ze wschodu na zachód (Fenicya, Greoya, Rzym, Hiszpania), to jest w kierunku podłużnym morza Śródziemnego. Gdy tym sposobem dzieje ludów europejskich przeszły na początku wieków nowych w fazę oceaniczną, morze Śródziemne opustoszało. Dopiero w ostatnich czasach, wskutek przekopania przesmyku Sueskiego, osłabienia potęgi tureckiej oraz lepszego poznania, skolonizowania i »podziału* Afryki między państwa europejskie, morze Śródziemne nabiera nowego znaczenia, i to nie tylko dla ludów, mieszkających nad jego brzegami, ale i dla Anglików, jako leżące na drodze do Indyj; dla tego też ważniejsze punkty i wyspy tego morza zostały zajęte przez Anglików (Gibraltar, Malta, Cypr—wpływ angielski w Egipcie). Morze śródziemne Anglo - Normańskie, jako bardziej północne, mniejsze, mniej bogato rozczłonkowane, jako wreszcie wkraczające, nie między różne części świata, leCz między różne kraje tej samej części świata (nie »inter - kontynentalne“, lecz „intra kontynentalne“) nie ma, naturalnie, tak wielkiego znaczenia w dziejach, jak morze Śródziemne Romańskie; nie mniej jednak zasługuje

ono na uwagę przez swe znaczenie względne: wdzierając się w północną część Europy, umożliwiło ono (wraz z wpływem Golfstromu) posunięcie się tutaj kultury dalej na północ, niż w pozostałych północnych częściach świata, które albo nie mają takiego morza (Azya), albo jeżeli mają (Ameryka), to jest ono zaparte lodami (zatoka Hudsońska), nosi zupełnie polarny charakter i jest z tego powodu kulturalnie bezwartościowe. Kultura nadbałtycka nie sięga, naturalnie, tak odległych czasów, jak śródziemnomorska : miejsce starożytnych Fenicyan zajmują tu średniowieczni Normannowie, miejsce włoskich republik handlowych — miasta hanzeatyckie. Morze Bałtyckie posiada również kommunikacyjne linie przedłużenia: przez Newę i Wołgę oraz przez Dźwinę zachodnią i Dniepr; pierwsze posłużyło do stosunków z rze-cząpospolitą Nowogrodzką, a dalej z Azyą (światem arabskim); drugie—do stosunków ze światem bizantyjskim. W walce o wybrzeża tego morza ludy półwyspowe skandynawskie nie mogły (nawet mimo unii Kalmarskiej) odegrać takiej przeważnej roli, jak ludy półwyspów śródziemnomorskich; albowiem znaczna część brzegów Bałtyku należy do kontynentalnego pnia E-y, stąd wpływ ludów kontynentalnych: Prus, Rossyi, które odparły dążenia ludów półwyspowych. Rozwój żeglugi i tutaj popchnął żeglarzy za ocean: awanturniczych Normannów już przed Kolumbem; następnie na początku wieków nowych rolę pośredników wzięli na siebie Anglicy. Hanza upadła, jak republiki włoskie; w nowszych jednak czasach przekopanie kanału Północno - Niemieckiego, który, przecinając szyję półwyspu Jutlandzkiego, skraca kommunika-cyę i wiąże ściślej właściwy Bałtyk z morzem Nie-mieckiem, nada znów większe znaczenie półnoono-europejskiemu morzu śródziemnemu, z największą korzyścią dla Niemiec. Warto wreszoie wspomnieć, że nawet tak nieznaczne, tak daleko na północ wysunięte, morze, jak Białe, nie pozostało bez kulturalnego wpływu na jego Bąsiednie tundrowe kraje; wpływ ten miał szczególniej ważne znaczenie przed otworzeniem przez Rossyę drogi do Bałtyku.

Co do gór, to jak wiadomo, przez utrudnienie kommunikacyi, wywierają one wpływ podwójny: z jednej strony chronią narodowości (sekty i t. p.) od zdobywców, z drugiej utrudniają wymianę tak towarów, jak idei, wywołują zastój, barbarzyństwo. Przykłady chroniącego wpływu gór widzimy w E-e na Czarnogórzu, Szwajcaryi, Biskai, na Karpatach, w których ludność słowiańka znalazła schronienie przed zalewem stepowych Madiarów (podobny wpływ chroniący wywierają lasy: chroniły one Germanów przed Rzymianami, Litwę przed Krzyżakami, Serbów przed Turkami). Co do wpływu gór, tamującego stosunki, wpływu anty kulturalnego, to nie można wprawdzie powiedzieć, aby góry E-y, mimo Bwej stosunkowej dostępności, wpływu takiego nie wywierały; ale wpływ ten działa tylko na mieszkańców samych gór, na górali, którzy też pozostali przeważnie w stanie nawpół barbarzyńskim; a przykłady tego spotykamy nawet w krajach kultu-

ralnie najstarszych, a przytem i najgórzystszych, śródziemnomorskich, które aż do najnowszych czasów dostarczamy wielkich wojowników i wielkich bandytów, (Czarnogórcy, Albańczycy, Pomaki,

Mincio (walki Francuzów z Austryakami). Wa-żnem U ż jest strategiczne znaczenie błotnistych rzek systematu Narwi, rozłożonych wachlarzowato koło Nowogeorgiewska. Z tego względu niezmier nego znaczenia dosięgnęły liczne punkta przepraw przez rzeki, gdzie bądź woda jest płytsza, bądź brzegi wyjątkowo wynioślejsze i suchsze (liczne walki z Tatarami na brodach ożyli „perełazaoh“ rzek stepowych, bród Tawański na Dnieprze, znaczenie wielu miast nadrzecznych niziny Niemieckiej). Należy wreszcie wspomnieć o znaczeniu

Majnoci, pasterze Arkadyi, Abruzzów, Kalabryi, Sardynii, Korsyki i wielu okolic Hiszpanii). Dla kom-munikowania się jednak ludów, mieszkając) ch po przeciwnych stronach gór, góry E-y, jako posiadające dogodne przejścia i przerwy, nie stanowią wielkiej tamy, zwłaszcza w stosunkach pokojowych, handlowych: Alpy, Pireneje, Bałkan, stanowiły dla odpowiednich półwyspów tamy ochronne, rzek, jako motorów, wprawiających w ruch różne strategiczne, ale nie handlowe. Przez Alpy szcze- zakłady fabryczne; znaczenie to jest szczególniej gólniej, już w Wiekach Średnich, handlowe rzeczy- ważne w krajach górskich i ubogich w węgiel ka-pospolite włoskie prowadziły ożywiony handel (ob- mienny (Skandynawia, Alpy, Karpaty, Bulgarya). niźenie Brenner) z miastami południowej Bawaryi. Gdzie brak obu motorów, tam występują wiatraki Obecnie zaś góry, dzięki sztuce, to jest dzięki tune- (kraje śródziemnomorskie, Hollandya). lom i kolejom żelaznym, zyskały jeszcze na dostęp- Jeziora, dające człowiekowi podstawę bytu ności. Nie dcść na tern, góry E-y, jak wiadomo, w rybołówstwie, a zarazem pewne schronienie (zam-nie stanowią takiej zwartej i szerokiej ściany, dzie- ki na wyspach, półwyspach), wywierają wpływ sku-lącej północ i południe, jak w Azyi: nie tylko ła- piający ludność; dla tego nieraz biły one podsta-two je przejść, ale można obejść    niezbyt okólnemi    wą pierwszyoh    zawiązków państwowych, czego

drogami przez »bramy", dzielące    poszczególne sy-    przykładem są    w E-e:    Ilmen, Gopło, Jezioro

stematy gór. Ważny wpływ pod tym względem Czterech Kantonów. Jeziora, rozrzucone śród pa-wywarły dwie bramy: Liońska    i Czarnomorska,    górkowatej lub    górskiej    Okolicy, dodają jej wiele

któremi już od czasów starożytnych (Pytheas, He-    malowniczości i    nie tylko    przenośnie, lecz i realnie

Klimat E-y, jako umiarkowany, wolny od

ani tak rozleniwiającego wpływu, jak klimat zwrotnikowy, ani tak srogiego, zubożającego, zacieśniającego życie, jak klimat polarny, gdzie cały zasób energii człowieka musi się zażywać na zdobycie nędznych środków do iycia. Owszem umiarkowaną swą zmiennością pobudzał on do działalnośoi, do harmonijnego rozwoju wszystkich władz; a jeżeli wpływ ten dobroczynny nie zawsze ujawnia się w człowieku europejskim, to nie dla tego, by wpływ ten nie istniał i nie działał, lecz dla tego, że jest zmniejszany lub paraliżowany przez stosunki społeczne. Niewiele tylko okolic E-y odznacza się klimatem niezdrowym, jak to już wiemy z rozprzestrzenienia malaryi. Należy wreszcie wspomnieć, że różnice klimatyczne między różnemi częściami E-y, jakkolwiek są niewielkie,] wywołały jednak pewne różnice w sposobie życia i charakterze mieszkańców: klimat południa śródziemnomorskiego, jako ciepły i pogodny, wpłynął na to, że człowiek tamtejszy żyje życiem bardziej zewnętrznem; t. j. z jednej strony—pozadomowem (znaczenie rynków w miastach tamtejszych), s drugiej—zmysłowem; nawet religia tych ludów nosi zmysłowy charakter. Zupełnie inaczej przedstawia się życie ludów chłodniejszej

rodot) kommunikowały się z sobą ludy E-y; prócz stanowią „wdzięki młodośoi“ (ob. wyżej). To też tych dwóch bram głównych, są jeszcze dwie pod- z istnieniem jezior związanyoh jest wiele legend rzędne: brama Morawska, do której można się do- i utworów poetycznych: nad pięknemi jeziorami stać z południa doiiną Dunaju, oraz brama Bur- Kumberlandu powstała, znana w dziejach pcezyi gundzka, do której prowadzi dolina Kodanu—Sao- angielskiej, „szkoła jezior“, a nad uroczym Lema-ny. Wreszcie mniej wybitna brama istnieje jesz- nem zrodziła się również poetyczna idea cofnięcia cze między syBtematem Bałkanu i Dynarskim, uła- przecywilizowanej, cierpiącej ludzkości na kojące twiając drogę między systematem Dunaju (Mora- łono przyrody (Rousseau). Jeden z najpiękniejszych wy serbskiej) i wybrzeżem morza Egejskiego. Te utworów Lamartine’a poświęcony jest jezioru, wszystkie bramy i przejścia w poprzek osi górskiej a i u nas zasłynęło pod tym względem jezioro miały szczególniej ważne znaczenie przed wielkim Świteź, rozwojem żeglugi i zużytkowaniem cieśniny Gibral-tarskiej, ale w najnowszych czasach znów zyskują wszelkiej krańcowości, nie wywierał na człowieka na znaczeniu, dzięki kolejom żelaznym i kanałom (kanał Rodańsko-Reński, projekty kanałów między Dunajem (Morawą) i Odrą, Dniestrem i Sanem,

Dnieprem i Dźwiną zachodnią).

Rzeki, przeciwnie, niż góry, mają przeważnie wpływ łączący, ułatwiający kummunikacyę Szcze gólniejsze znaczenie miały pod tym względem rzeki E-y Wschodniej, gdzie wskutek przewagi obszaru lądowego „największemi wrogami są odległości“. Wpłynęły też one tam na stosunki północy z południem (znaczenie Dniepru dla wypraw Warago-ruskich), na usłowianienie plemion mongolskich i centralizacyę państwową. Z rzek E-y zachodniej największe znaczenie tego rodzaju miał Dunaj, ułatwiający stosunki między Zachodem i Wschodem, wiążący, niby nić, różnorodne części państwa Austro - Węgierskiego i nadający mu dążność do rozszerzania wpływu na półwysep Bałkański. Do pewnego stopnia jednak i rzeki mają znaczenie tam, utiudniających kommunikacye poprzeczne, szczególniej w tych razach, gdy brzegi ich są błotniste; dla tego niektóre rzeki zasłynęły w dziejach wojenuycb: Berezyna, Dunaj środkowy (pod Mohaczem) i dolny (walki Rossji z Turkami)

i chmurniejszej północy, gdzie „dom jest fortecą*, gdzie zrodził się surowy purytanizm, gdzie życie wewnętrzne, duchowe, ma wielką przewagę nad zewnętrsnem, zmysłowem („młoda Skandynawia”!). Co do roślin i zwierząt, to te uległy takim zmianom pod wpływem uprawy i hodowli, że mogą być przedmiotem rozważania raczej, nie jako czynniki wpływające na człowieka, lecz jako objekty, ulegające wpływom tęgo ostatniego (mówiliśmy już zresztą o wpływie lasów jako ochrony człowieka, oraz o znaczeniu zwierząt polarnych dla życia ludzkiego na dalekiej północy).

Co do wpływu człowieka na przyrodę, to im wyższym ewolucyjnie jest człowiek, tern mniej podlega bezpośredniemu wpływowi przyrody, tem mniej się doń bezpośrednio przystosowuje: owszem, stara się przyrodę przystosować do swych potrzeb i pragnień, a tym sposobem wywiera na nią wpływ, wyciska na niej swe ludzkie piętno. W E-e, gdzie człowiek dosięgnął najwyższego stopnia kultury, wpływ jego na przyrodę musi być najpotężniejszy i naj rozliozniejszy. Człowiek wydziera tu morzu jego dno, za pomooą otamowań, i zmienia je w żyzne niwy i bujne pastwiska (Hollandya, Fryzy a); stwarza sobie sam swą ojczyznę, wywiera wpływ na przebieg linii brzegowej. Przez różne roboty inżynierskie, jak tunele, rozsadzanie skał, tamujących drogę i t. p,, wpływa on nawet na plastykę gruntu; do tego rodzaju wpływu mogą być zaliczone i kopalnie, które wpływają, bądź bezpośrednio na kształt powierzchni (roboty odkrywkowe, nagromadzanie odpadków), bądź pośrednio, gdy podminowana powierzchnia ulegnie zapadnięciu. Człowiek usuwa przeszkcdy żeglugi na rzekach (w wyłomach Renu, Dunaju i t. d.), kopie kanały obwodowe dokoła wodospadów (Trolbätta, porohy Dnieprowe), łączy różne systemata rzek i różne morza (kanał Północno-Niemieeki, projekt kanału Południowego). Regulacyą rzek wyprostowywa ich koryto (np. wyprostowanie niezliczonych zakrętów Cissy), zanieczyszczając zaś ich wody odpadkami fabrycznemi, staje się przyczyną tępienia ryb, a po części i szerzenia chorób zaraźliwych. W zamian za to, inne rzeki lub stawy zarybia i zamienia w źródła wielkich dochodów. Człowiek wypom-powywa lub spuszcza jeziora (Harlemskie, Kopais); wpływa na charakter gruntu, osuszając bagna (np. Poleskie), wypalając torfowiska (północno-zachodnia część niziny Niemieckiej), nawożąc grunt nieurodzajny bądź naturalnemi lub sztucznemi nawozami, bądź pokrywając żyzną ziemią nagie skały (Malta, Finlandya). Człowiek wyrąbuje lub wypala lasy („noAciuHoe X03aöcTBOu na północy Rossyi), a gdzieindziej zalesia obszary, pozbawione drzew (np. Landy francuskie), zmieniając tym sposobem wygląd krajobrazu, a po części i klimat. Ale i bezpośrednio wpływa on na klimat: wypalanie torfowisk wywołuje zjawisko „suchej mgły“, w okolicach fabrycznych atmosfera jest przysłoniona dymem węglowym, a cząsteozki węgla wpływają na spotęgowanie mgieł (Londyn). Przez uprawę roślin i hodowlę zwierząt pożytecznych człowiek wywiera wpływ na florę i faunę kraju. Przez starasowanie nagich zboczy gór i nawodnienie człowiek zmienił je w „wiszące ogrody“ (kraje śródziemnomorskie). Wpływ człowieka na przyrodę, wygląd krajobrazu, wyraża się wreszcie w zakładaniu miast i wogóle osad. Osady te, powstałe w skutek potrzeb ekonomicznych (rolniczych, przemysłowych, handlowych) i wojennych, zależą zresztą w swem położeniu i wyglądzie od warunków przyrody; mianowicie po części od warunków topograficznych i geologicznych (materyały budowlane) najbliższej okolicy, oraz od ogólnych warunków kommunika-cyi. W krajach, z granicami ostro wyznaczonemi (Węgry, Czechy, półw. Pirenejski), gdzie przeważają względy kommunikaoyi wewnętrznej, miasta wielkie leżą zwykle we środku (Buda-Peszt, Praga, Madryt). Czasami zresztą inne warunki, jak względy kommunikaoyi morskiej, ściągają miasta główne i takich krajów ku brzegom; tak np. na półwyspach Bałkańskim i Jutlandzkim miasta główne zostały przyciągnięte przez cieśniny (Konstantynopol, Kopenhaga). Na półwyspie Skandynawskim, skaliste zimne wnętrze zepchnęło osady ku morzom (Sztokholm, Chrystyania, miasta fiordowe Norwegii uściowe Szwecyi). We Francyi górzyste południe („biegun ujemny“) zepchnęło miasto główne na północ, w kotiiuę, ku której promienisto zbiegają rzeki i drogi (Paryż—„biegun dodatni“). Podobne stosunki wpłynęły na zepchnięcie stolicy Anglii ku południo-wschodowi. Miasta niziny Niemieckiej leżą w punktach przepraw (Magdeburg, Frankfurt, Poznań i podobnież, na przejściu do niziny wschodnio-europejskiej leżąca, Warszawa). Miasta nadmorskie tej niziny, z powodu niedogodności brzegów, leżą na uściach rzecznych (Brema, Hamburg, Szczecin, Gdańsk, Królewiec, Kłajpeda). W E e wschodniej miasta leżą głównie nad rzekami, na ich prawych, wyniosłyoh brzegach, bo lewe, nizkie, podlegają zalewom (Kijów, Niższy Nowogród, Sym-birsk, Saratów i t. d.). Wielki obszar kraju wywołał powstanie dwóch stolic: starej, bezpiecznej, bo centralnej, Moskwy, i nowej, handlowej, stanowiącej „okno“ ku E-e zachodniej (Petersburg). Miasta portowe są tu też prawie wyłącznie rzeczne. Nad morzem Śródziemnem wiele portów powstało na wewnętrznych kątach zatok, głęboko wkraczających w ląd (Salonika, Tryest, Wenecya, Genua, Marsylia). Położenie E-y między dwoma morzami wywołało powstanie kilku par portów, to jest portów, odpowiadających sobie, a właściwie rywalizujących w ściąganiu ku sobie handlowego ruchu z obszarów pośrodku nich leżący oh (Ryga-Odessa, Hamburg - Tryest, Hawr - Marsylia). Dla ułatwienia kommunikucyi między temi ogniskami działalności, człowiek pokrył E-ę siecią kolei żelaznych, której gęstość, odpowiednio do natężenia działalności, maleje od zachodu ku wschodowi: w Belgii 18 km. kolei na 100 km. □, w Rossyi

0.5 (tutaj zresztą wielkie rzeki w lecie, a opona śnieżna w zimie zastępują po części ten brak); na stepowym południo-wschodzie koleje żelazne spotykają się już z azyatyckiemi karawanami wielbłądów. Rzadką jest też sieć kolejowa na niektórych półwyspach E-y, po części z powodu nizkiego stanu kultury, po części—górzystego charakteru; odnosi się to głównie do półwyspu Bałkańskiego oraz Skandynawskiego; jednak na tym ostatnim sieć kolejowa sięga poza koło biegunowe (na północ zatoki Botnickiej). Daleko na północ sięga też i to gęsta sieć kolei W. Brytanii. Najpołudniowsze końce sieoi dochcdzą Gibraltaru, Brindisi, cieśniny Messy ńskiej, Saloniki, Konstantynopola. Głównemi ogniskami, krzyżownioami kolei, wyglądającemi na mapach jak gwiazdy, są: Londyn, Paryż, Brukeólla, Berlin, Wiedeń, Warszawa, Moskwa.

Co do wzajemnego wpływu na siebie różnych grup narodowości, to w najogólniejszych zarysach przedstawiają się w E e oddziaływania dwóch par kontrastów: północy i południa oraz wschodu i zachodu. Kiedy w Azyi, jakeśmy widzieli, oddziaływanie północy i południa, wskutek szerokości osi górskiej kontynentalnej, dzielącej te światy, i w skutek zbytniego ubóstwa północy, stało się oddziaływaniem obszaru centralnego na peryferyczny, to w E-e odwrotnie: w skutek wązkości tej osi oraz jej przerywanego charakteru, a dalej w skutek najbardziej z pośród części świata rozwiniętej północy, oddziaływanie północy i południa stało się głównym motywem życia dziejowego. Oddziaływanie to, odpowiednio do energiczniejszego charakteru ludów północnych, a większego bogactwa krain południowych, wyraża się, szczególniej w czasach dawniejszych, przeważnie w wyprawach wojennych północy na piękne i bogate kraje południa (Waragowie i Słowianie na półwysep Bałkański, różne ludy germańskie—na Apeniński i Pirenejski), wpływ południa był przeważnie kulturalny (wpływ Bizantyjski na E-ę Wschodnią, wpływ Włoch w epoce Odrodzenia na Europę zachodnią); wyprawy wojen ne z południa na północ, prócz Rzymian, którzy chwilowo sięgnęli przez bramę Liońską aż do W. Brytanii, przedsiębrali tylko mahometańscy przybysze, gnani religijnym fanatyzmem (Maurowie, odparci od Poitiers; Turcy, odparci od Wiednia). Z biegiem czasu kontrasty północy i południa w E-e, już z natury swej niezbyt silne (w E-e wo-góle niema silnych kontrastów), wyrównywają się coraz bardziej we wspólnej kulturze; tracą gwałtowny charakter bory lub mistralu, zmieniają się w spokojną normalną wymianę prądów. Co do oddziaływania na siebie Wschodu i Zachodu, to jest to właściwie oddziaływanie centrum na peryferye; albowiem w E-e częścią najbardziej kontynentalną jest, nie środek, lecz wschód, gdzie znajdują się punkta najbardziej oddalone od morza; zresztą znaczna część WBchodu E-y, mianowicie dorzecze Wołgi, jest rzeczywiście bezpośredniem przedłużeniem bezodpływowego obszaru Azyi Centralnej i była (a po części jest i dotąd) siedliskiem ludów centralno - azyatyckich (Złota Horda).

Co do oddziaływania innych części świata na E-ę, to o dawnem oddziaływaniu Azyi, tak bezpośredniem, jak i za pośrednictwem Afryki, mówiliśmy już w art. „Azya*; oddziaływanie nowsze róż nych części świata na E ę jest przeważnie ekonomiczne, wyraża się w dostarozaniu płodów surowyoh

(towary kolonialne, bawełna, wełna, zboże); oddziaływanie ideowe, pominąwszy przemijające lub drobne objawy (neobuddyzm, sztuka japońska), może się odbyć tylko drogą powrotną: za pomocą dalszego, wyższego rozwoju idei europejskich, lecz wpływ ten znajduje się dopiero w zawiązku (Ameryka Północna). Dotąd żyjemy jeszcze w okresie wszechwładnego wpływu E-y na inne części świata. O wpływie na Azyę jużeśmy mówili w art. „Azya*; od tego czasu jednak już wpływ ten uczynił znaozne postępy: budowa kolei transsyberyjskiej (która skróci drogę przez Suez) postąpiła znacznie naprzód, a nawet „potężny klin chiński*, dzielący dwie sfery wpływów: północną i południową, zaczyna się rysować i pękać. Afryka została „podzielona“ przez państwa europejskie, które projektują przeprowadzenie kolei trans-sa-barskiej, i których wpływ przenika coraz głębiej we wnętrze tego, do niedawna „tajemniczego lądu*. Australia i Ameryka Północna stały się nową Anglią. Słabe państwa Ameryki Południowej tylko zasiłkami ludności i idei europejskich ożywić się mogą. Dzieje nowożytne są dziejami zeuropeizowania ziemi; bez tej, drobnej ciałem, lecz potężnej duchem, ozęści śwata, innemi byłyby dzieje Ludzkości, innym, daleko powolniejszym, bieg rozwoju kultury: „Que fût-il arrivé —mówi Renau—si entre la Mediterranée et les mers du couchant et du nord ne se fût pas allongée cette terre prédestinée a être coeur de l'humanité?“ (Dialogues philosophiques). Lecz na drodze „wpływu powrotnego“, o którym wspomnieliśmy wyżej, wyrasta dla E y niebezpieczeństwo, rywal w postaci Ameryki Północnej; to też wiele znakomitych umysłów wyraziło już obawę o losy dalszego panowania E-y nad światem:„Europa—wyrzekł Peschel—będzie mogła tylko czas niejakiś jeszcze pozostać widownią najwyższych czynów rodu ludzkiego. Starożytni Hellenowie, jako mieszkańcy wysp, ostro odciętych półwyspów, międzymorzy, oraz górami szczelnie odgrodzonych dolin, cieszyli się całym urokiem i korzyścią politycznej drobno-państwowości, pomyślnej dla rozwoju, zróżniczkowania indywidualności umysłowych, lecz będącej przeszkodą dla większych narodowych czynów. Gdy więc ich czas przeminął, znikli dziej owo i zapadli w niepamięć. Obecnie cała E. jest również najstosowniejszym obszarem do wytworzenia ludów z indywidualnością wydatną i ostro zarysowaną. Trudno było czego innego oczekiwać nad to, że Hiszpania, wyspy Brytańskie, Skandynawia, Włochy, półwysep Bałkański, Francya ze swemi natu-ralnemi granicami z trzech stron, a Niemcy z dwóch stron, będą musiały wytworzyć zamknięte w sobie całości, odrębne państwa lub społeczeństwa. Nawet Rossya Europejska przedstawia się, jako przestrzeń s dość ściśle odrzynającemi się granicami. Istnieje tylko obawa, czy rozwój wielkiej ilości ludów, o wybitnej osobistości, nie okaże się wkrótce taki drobiazgowym, jakim był niegdyś byt odrębny Aten, Sparty, Koryntu i Beocyi w owych mianowicie czasach, gdy przyszła kolej na rozleglejsze i potężniejsze dziejowe utwory. Na zaohód od nas,

W. H.

w éwiecie, naprzeciw którego świat stary i przestarzały stoi na obszarze, położonym między dwoma największemi oceanami, który mógłby łatwo wyżywić całą dzisiejszą ludność ziemi, wzrasta nowa społeczność, powiększając się liczebnie o ¹/3 co każde lat iO, tak, iż, według wszelkiego prawdopodobieństwa, rozpocznie wiek XX stomilionową ludnością. Gdy kiedyś na owej widowni rozwiązywać się zaozną wyższe zadania ludzkości, wtedy ludy europejskie będą musiały ustąpić przodownictwa dziejowego. Gdy u nas słońce w południu, promienie jego barwią dopiero różem jutrzenki wschodnie wybrzeża Nowego świata. Tak samo rzecz się ma z kulturą rodu ludzkiego: w E-e stoi ona w zenicie swego poohodu, a za oceanem widnieje dopiero jej jutrzenka. Lecz słońce posuwa się dalej, ono nie zatrżymuje się, przykute w miejscu wolą Jozuego, i podobnie, jak ukształtowanie naszej części świata, ze stanowika geologicznego, jest tylko przelotnym objawem, tak samo i kulturowe jego znaczenie nie zdoła uniknąć losu znikomości wszelkiego bytu” (Peschel »Etnologia“). W tym samych duchu, lecz z bardziej x’ealnemi argumenta mi, wystąpił słynny Du Bois Reymond w mowie, mianej w berlińskiej akademii nauk: „Zwykliśmy z lekceważeniem mówić o Amerykaninie, rozumiejąc przez to cynicznie wystawiony na pokaz utyli-taryzm. Lecz któż z nas nie czuł pewnej patryo-tycznej obawy o starą E-ę, czytając o cudach telefonu lub fonografu? Niema roku, w którymby nam nie dcniesiono o założeniu wieikiej jakiej instytucyi dla celów nauki czystej, dokonanem z funduszów obywateli. Nazwy historyków, myślicieli i liogwi-stów zajęły poważne miejsce śród najlepszych. Musimy się pogodzić z myślą, że tak samo, jak już dziś środek ekonomiczny świata ucywilizowanego przypada między Starym i Nowym światem na Atlantyku, tak też z czasem i środek ciężkości nauki zaoznie Bię przesuwać ku zachodowi. Niech E, się strzeż o, aby szowinizm narodowy i milita-ryzm nie zaszkodziły bardziej jej wiedzy, niż utylita-ryzm—wiedzy amerykańskiej”. Z powyżej przytoczonych poglądów na stosunek E-y do Ameryki jest rzeczą niezaprzeczoną, że Ameryka przez masowość eksploataoyi swych niewyczerpanych skarbów przyrody zyskuje przewagę nad E ą; ale jest tó dopiero przewaga ekonomiczna. „Wielkiemi zadaniami Ludzkości* są nietylko te, które rozwiązywać się będą nawałem na obszernych polach produkcyi rolniczej lub w olbrzymich, jak miasta, fabrykach; ale przede wszy stkiem te, których płomień zapala się w duszach samotnych, żyjących zdała od gromadnego zgiełku świata, zdała od niwelującego wpływu jaźni zbiorowej. Z tego stanowiska E zapewne nie ustąpi tak prędko: wielkie indywidualności psychiczne rozwijały się zawsze, nie śród wielkich i spójnych organizmów społecznych, lecz w rozluźnionych, zdecentralizowanych; widzimy to w Grecyi starożytnej, we Włoszech z czasów Odrodzenia, w Niemezech rozdrobnionych z czasu przed-bismarkowskiego. Może więc wobec ekonomicznego pierwszeństwa masowej Ameryki, rozczłonkowana E. utrzyma swe pierwszeństwo psychiczne.

I rzeczywiście, takie objawy wy subtelnienia psychicznego w E-e, jak młoda Skandynawia, symbo-liści w Belgii, dekadenci we Francyi, esteci w Anglii, jak Nietzscheanizm w Niemczech, Tołstoizm w Rossyi i t. d., zdają się być forpocztami wyższej ewoluoyi psychicznej; zdają się zapowiadać, że po epoce antropozoicznej nastąpi nowa — „psycho-zoicznau; a że terrenem, na którym zaczynają się w znacznej liczbie objawiać pierwsi tej epoki reprezentanci, pierwsze organizmy »przewodnie*, jest E.; z wysokiego więc geologicznego punktu dziejów ziemi możemy uważać E-ę jako najwcześniejszy »faoyes* formacyi psyebozoieznej. Dzisiejsza duszna atmosfera brutalnego militaryzmu i obłudnej reakcyi nie powstrzyma ani społecznego, ani psychioznego rozwoju; owszem, przyczyni się do tern większego zakkumulowania i napięcia sił, większego wysubtelaienia; po ehwi łowym częściowym zastoju rozwój dziejowy Ey pomknie nurtem tem szybszym, podobnie jak potok górski, na którym, nieznający praw hydroteckniki, a chciwy zysku, przedsiębiorca, stawia swe znikome tamy.

Europa—Stosunki antropologiczne i etnologiczne. Â) Okres przedhistoryczny, epoka dilu~ wialna i późniejsze. Wobec danych archeologii, nie ulega wątpliwości, iż człowiek zaludoiał naszą część świata podczas przerwy pomiędzy przedostat-niem a ostatniem większem rozpowszechnieniem lodów, jak o tem świadczą ślady jego, znalezione w Taubach (w. ks. Weimarskie) i w innych miejscowościach. Istota ludska nie opuszcza E-y środkowej i podczas następującego po tej przerwie wzmożenia się chłodów. Człowiek diluwialny żył w E e w wielu punktach. Jak dotychozas, nie znaleziono śladów jego jedynie w Skandynawii, na równinie północno-niemieckiej i w Alpach, t. j. w miejscach, w których zjawił się on po raz pierwszy dopiero po ostatniem cofnięciu się lodów. Istnieją one natomiast we Francyi, Anglii, Hiszpanii i Portugalii, Belgii, Niemczech, Austryi, Włoszech i Rossyi. Narzędzia, resztki ognisk, połupane kości zwierząt, pochodzące z ezasów diluwialnyeh, odnaleziono w dwojakiego rodzaju miejscach, mianowicie w jaskiniach i w stacyaoh pod otwartem niebem. Niektórzy badacze usiłowali wykazać, że te ostatnie pozostały po człowieku diluwialnym okresu cieplejszego i że chłody, które nastały wraz z nowem rozszerzeniem się pokrywy lodowej, zmusiły potomków jego szukać schronienia w pieczaraoh, w których d03ięgnęli oni wielu sztuk i umiejętności, nieznanych przodkom (mowa tutaj o artyzmie jaskiniowców). W ten sposób cała epoka diluwial-na rozpadałaby się na dwa okresy: mamuta, cieplejszy, ze stacyami pod otwartem niebem, i renifera, chłodniejszy, odznaczający się bardziej posuniętą techniką. Atoli nie jest rzeezą wykluczoną, ażeby ten podział przy dalszych poszukiwaniach nie okazał się częściowo sztucznym; możliwem jest, że oba okresy, mamutowy, i reniferowy, istniały jednocześnie, lecz w różnych punktach naszej części świata. Stanowią one epokę paleolityczną, t. j. krzemienia ciosanego: człowiek podówczas nie znał rolnictwa i hodowli, nie odkrył tajemnic kunsztu garncarskiego, stał na poziomie mieszkańców Ziemi Ognistej i Eskimów. Zwłaszcza badacze porównywają Europejczyka lodowcowógo z tymi ostatnimi. Lecz z biegiem czasu lodowce znowu cofają się; zamiast suchego i chłodnego klimatu nastają zwolna obecne warunki, zjawia się hodowla bydła, rolnictwo, garncarstwo i inne kunBzty, narzędzia są gładzone. Jest to epoka neolityczna, przechodząca po przez szereg faz w okres historyczny. Nastręcza się pytanie: jakim Bposobem Europejczyk doszedł do tych wszystkich umiejętności? Jest to jedno z zagadnień, których jeszcze nie rozwiązano. W jaskiniach E-y zachodniej pokłady epoki paleolitycznej a neolitycznej są nawzajem oddzielone gru-bemi pokładami wapniaka i t d., pozbawione-mi wszelkich śladów istnienia człowieka. Trzeba przypuścić, iż przeszły stulecia, zanim na miejsou dawnych mieszkańców pojawili się nowi. Csy terrytorya te więc wyludniły się podczas tego długiego „hiatusa"? Zdania są podzielone. Jednak w jaskiniach Austryi znaleziono pewne szozątki, wypełniające tę przerwę. Niektórzy gotowi są twierdzić, Ź9 wraz z reniferem człowiek z E-y zachodniej cofnął się na północ, że E. zachodnia została bez mieszkańców, że gdzieś na Wschodzie E-y lub na Zachodzie Azyi kultura paleolityczna przeszła w neolityczną, i że ludy tamtejsze powoli, w ciągu wieków, zaludniały naszą część świata, niszcząc lub pochłaniając autochtonów. Są tacy, którzy to najście utożsamiają z rozpowszechnieniem się w E e typu krótkogłowego alpejskiego. Zresztą kultura epoki, która rozpoczyna się z cofnięciem lodów, przedstawia znaczną rozmaitość: istnieją w E-e ludy, stojące na bardzo odmiennyoh szczeblach rozwoju i hołdujące bardzo różnym zwyczajom. Śmietniska kuchenne w Danii, osady nadwodne Szwajcaryi, terramary Włoch, kultura jaskiniowa niektóryoh górskich okolic, przedstawiają obraz bardzo różnorodny. Archeologowie mniemają, iż śmietniska kuchenne Danii, współczesne rozwiniętej kulturze neolitycznej we Francyi, cofają nas do lat 3000—1500 przed początkiem naszej ery. Są to odpadki muszli, zmieszane z roz-łupanemi kośćmi, szczątkami narzędzi i t. d., mające 100—300 metrów długości, 50—150 szerokości, 1—3 wysokości; ludzie żyli z rybołówstwa i myśliwstwa, używane narzędzia są jeszcze nieo-ciosane: słodem, Duńczyk ówczesny znajdował się na szczeblu kultury mieszkańca Ziemi Ognistej. Osady nadwodne przedstawiają może najlepiej zbadany ustęp dziejów E-y przedhistorycznej. Wbijano pale w dno jeziora, na nich wznoszono pokład poziomy, na którym budowano chaty; takie osady istnieją na przestrzeni jezior alpejskich w Szwaj -caryi (w liczbie 160 osad), w Niemczech (46 osad), Włoszech (36 osad), Francyi (32 osad}) i Austryi (11 osad). Ludy tamtejsze w ciągu całych wieków żyły w takich osadach i szczątki różne ich kultury materyalnej na dnie jeziora tworzyły pokłady, które jeden za drugim pozwalają nam badać rozwój techniki w kolejnem następstwie u mieszkańców terrytoryów alpejskich. Rozpoczęły one od wyłącznego posiadania narzędzi kamiennych i skończyły na znajomości bronzu i nawet żelaza, zresztą używanego jedynie na ozdoby. Postęp jest ciągły, i wszelkie jego ogniwa występują tam przed nami z zupełną wyrazistością. Badacze wyróżnili trzy okresy. W pierwszym topory krzemienne są nieznacznych rozmiarów, źle wysilifowane, robione z materyału, który istniał pod ręką, walcowate naczynia gliniane pozbawione są wszelkich ozdób. W okresie drugim materyał na topory pochodzi z dalekich okolic, na naczyniach zjawia się ornamentacya szczególnego rodzaju. Wreszcie w trzecim zaczynają pojawiać się narzędzia z bronzu. Terramary Włoch północnych są takiemi samemi osadami na palach, lecz zbudowanemi na lądzie; mieszkańcy ich zajmowali się hodowlą bydła i na niższym już stopniu rolnictwem; wszystkie one należą już do początków okresu bronzowego, według obliczenia niektórych badaczy przypadają na 1500 — 1000 lat przed początkiem naszej ery. Lecz tuż obok terramarowców istniały we Włoszech ludy, żyjące w jaskiniach i utrzymujące się jedynie z myśliwstwa. Osady nadwodne Sawajcaryi datują się od czasów wcześniejszych, niż terramary, i zachowały się jeszcze wtedy, gdy one upadł/. Jednocześnie, t. j. w okresie lat 1 500 — 1 000 przed narodzeniem Chrystusa, w Danii i na równinie niemieckiej żyją ludy, budujące pomniki megalityczne. Jak więc widzimy, obraz E y w okresie neolitycznym jest dość urozmaicany. W jakim stosunku ludy ówczesne znajdują się do szczepów historycznych, niepodobna wyznaczyć Czaszki, pochodzące z najstarożytaiejszych pokładów osad nadwodnych, są wszystkie krótkiem! i przedstawiają typ, właśoiwy człowiekowi z Alp, homini alpin o; ulegają one pewnemu przekształceniu podczas okresu bronzowego. Znalezione w grobowcach północy są dolichoce* faliczne; w jaskiniach i grobowcach Francyi przedstawiają kształty dość różnorodne. W przyszłości, gdy nauka bidzie rozporządzała obfitszym mate-ryałem faktycznym, może uda się wyznaczyć ówczesne rozmieszczenia zasadniczych typów czaszkowych i przy jego pomocy powiązać ludy E-y neolitycznej z ludami, jakie zastaje w naszej części świata okres dziejów pisanych. Powiązanie to jest już łatwiejsze dla ludów epoki bronzowej, i dla niektóryoh okolic E-y zostało dokonane z dość znacznym stopniem prawdopodobieństwa. Zwłaszcza można to powiedzieć o Grecyi. Tam, dzięki istnieniu w wykopaliskach przedmiotów, pochodzących z Egiptu, niekiedy nawet noszących napisy, udało się ustanowić skalę chronologiczną, sięgającą do 2000 roku przed początkiem naszej ery. Około tego czaBU rozpoczęła się w Grecyi epoka bron-zowa, ciągnąca się do 1100 roku, t. j. do wtargnięcia Dorów. Przypuszczają, że przed rokiem 2000 ym Grecyę i sąsiednie archipelagi zaludniał szczep niegrecki, którego kultura materyalna rozwijała się pod wpływem Azyi. Jest to pierwotna epoka bronzowa Grecyi. Około roku 2000 wtargnęli Achaje, zlewający się z pierwotnemi ludami „pelazgijskiemi" i dający poozątek nowszemu okresowi bronzowemu (kultura Myceńska).

mowie dzisiejsi odtwarzają byt Europejczyka ówczesnego. Żyje on w pieczarach, odznacza się artyzmem. Stosunki rasowe niezbadane; zdaje się, źe jest on długogłowcem. Może wywędrował na północ wraz z reniferem.

Wpływ niewątpliwy Azyi na Grecyę oo do rozpowszechnienia się bronzu, oraz inne fakty, pozwalają mniemać, źe znajomość tego materyału w E-e przyszła ze Wschodu. Do krajów, w których bronz ukazał się bardzo wcześnie, należą Węgry i Włochy; do pierwszych wtargnął on przez Tra-cyę, do Włoch zapewne przez morze i stamtąd rozpowszechnił się po E e wzdłuż Dunaju i Renu. Metal widocznie bardzo ceniono i chętnie go brano, bo w najwcześniejszych okazach wieku bronzo-wego znajdujemy ślady poohodzenia azyatyckiego, przedewszystkiem w składzie materyału. Niebawem E. zaczyna samodzielnie wytwarzać bronz i wyrabiać narzędzia; zwłaszcza w Węgrzech, północnych Niemczech, Szwajcaryi, Skandynawii i Anglii umiejętność wyrobu bronzu przyjęła się i trwała bardzo długo, dając początek, tak zwanemu, „wspaniałemu“ okresowi bronzowemu. Dla tej epoki można wykazać istnienie kilku niezależnych cgnisk kultury materyalnej, co ujawnia się w kształtach narzędzi, a jednocześnie istnienie rozwiniętej wymiany, co wskazuje sama wędiówka sprzętów. Długość epoki bronzowej była w różnych punktach bardzo odmienna: na południu E-y kończy się ona około 1500—1000 przed początkiem naszej ery, na Węgrzech i w Szwajcaryi około 600, w Skandynawii około 4 0 przed nar. Chrystusa. Również znajomość żelaza przychodzi do E-y z Azyi i rozpoczyna w naszej części świata epokę żelazną. O tern w sposób niewątpliwy świadczą kształty narzędzi i sprzętów, znalezionych w Halstadt. Kształty te zresztą są właściwe w pewnej epoce całej E-e, od Kaukazu do brzegów Atlantyku i od morza Śródziemnego do Bałtyckiego. Jest to już okres istnienia ludów historycznych; żaden z archeologów nie wątpi, źe najdawniejsze wykopaliska epo ki żelaznej w Grecyi należą do Hellenów, grobowce Bolonii i t. d. do Italów i Etrusków, w dolinie Rodanu do Celtów, w Bośnii zaś do lilii ów. Okres ten na południu E-y zlewa się z okresem historycznym; kultura, której Halstadt dał nazwisko, istnieje do roku 400 przed nar. Chr. na północy półwyspu Bałkańskiego, w Bawaryii, Wirtembergii, Szwajcaryi, Burgundy i, lecz nie przedostała się na dalszą półnoo. Żelazo podbija Skandynawię dopiero podczas okresu, który wziął na zwę swoją od osady La Töne (w pobliża jeziora Neufszatelskiego). Kultura la-teneńska jest dziełem Celtów; narzędzia żelazne przedostają się do najodleglejszych zakątków E-y. Na tern kończymy przegląd dziejów E-y przedhistorycznej. Ułożone w porządku kolejnym przedstawią się one jak następuje (pozostawiamy na uboczu kwestyę człowieka trzeciorzędowego):

Epoka międzylodowcowa: Istnieje w E-e mamut, nosorożec, lew jaskiniowy, hyena. Człowiek zajmuje się myśliwstwem, obozuje pod otwartem niebem. Stosunki rasowe niezbadane. Kultura taka, jak u Australczyków. Możliwe jest, źe w chłodniejszych okolicach istota ludzka zamieszkuje jaskinie.

Epoka neolityczna rozpoczyna się w odstępie czasu bliżej nie zbadanym po odstąpieniu lodowców, od wschodu Europy rozszerza się lud rolniczy, przynoszący znajomość uprawy roślin azya-tyckich. Daje on początek kulturom nadwodnym Szwajcaryi, terramarom Włoch i t. d. Jest to rasa krótkogłowa. Poza nią istnieją w Europie inne ludy: w najodleglejszym okresie osad nadwodnych Szwajcaryi istnieje w Danii lud na poziomie Fuegieńczyków, w późniejszym rasa dłu-gogłowa, która zostawiła po Bobie pomniki megalityczne. Tu i owdzie istnieją ludy myśliwskie. Związek rasowy tych różnych grup niewyjaśniony, ani stosunek do ludów historycznych. Twórcy megalitów przypuszczalnie są przodkami blondynów długogłowycb.

Epoka Ironzowa rozpowszechnia się z Azyi. W Grecyi istnieje ona już na lat 2000 przed początkiem naszej ery, we Włoszech północnych na lat 1000 i później. Obejmuje okres ostatni osad nadwodnych. Na północy E-y jest to właśnie epoka megalitów i kamienia gładzonego.

Okres żelazny zastaje w Grecyi i Włoszeoh oraz w Gallii ludy historyczne. W Szwajcaryi i Węgrzech, oraz Skandynawii jest to najwspanialsza jeszcze faza epoki bronzowej. Żelazo przedostaje się dolinami Dunaju i Renu do E y środkowej. W Skandynawii ukazuje się już podczas okresu rzymskiego i ateńskiego dziejów pisanych.

Dzieła: Nadaillac „Les premiers hommes et les temps préhistoriques * (Paryż 1881); Mortillet „Le préhistorique“ (Paryż, bez daty); HörneB „Die Urgeschichte der Menschheit“ (Krótkie, îeoz przewy-borne przedstawienie rozwoju przedhistorycznego E-y; w naszym wykładzie trzymaliśmy się głównie tej pracy). W polskim języku Erazm Majewski „Drobne prace i notatki z dziedziny Archeologii przedhistorycznej i Etnografii“ (znajduje się tam między innemi na str. 74—84 przedstawienie ostatnich prób podziału okresu przedhistoryczne-

go).

L. K.

B) Ludy dzisiejszej Europy. Z całą słusznością możemy uważać obecnie Europę za część świata zaludnioną przez ludy pochodzenia aryjskiego. Jedynie od wschodu ciągną się pasy i zdarzają oazy ludów, należących do innych pniów lingwistycznych: turecko-tatarskiego, mongolskiego i fińskiego. W E-e zachodniej istnieje tylko jedna oaza, obca szczepowi aryjskiemu: Baskowie (pozostawiamy    Kaukaz na    uboczu). Z pośród ludów

turecko-tatarskich Turcy osmańscy stanowią grupę, panującą na półwyspie Bałkańskim, Nogajowie w liczbie    50 tysięcy    siedzą przy uściu Wołgi

i w Krymie, oraz mniej lub więcej zwartemi oazami są rozproszeni pomiędzy temi dwoma głów-nemi ogniwami swego zamieszkania dzisiejszego; Epoka    lodowcowa.    Fauna    i    flora    północna,    Czuwaszowie znajdują    się na połudnfo-zachód od

renifer jest    zwierzęciem    charakterystycznem.    Eski-    Kazania i    w okolicach    Symbirska. Z ludów mon-

gohkich Kałmucy ciągną się od uśeia Wołgi na wschód. Kałmucy, Nogajowie i Czuwaszowie są szczątkami formaoyi szczcporej niearyjakiej, która niegdyś zaludniała całą przestrzeń od Krymu do Kazania wdłiż Wołgi, osiadłszy tam na dobre wraz z najazdami Mongołów na E-ę. Lecz prawdopodobnie i poprzednio w tych okolicach znajdowali się koczownicy pochodzenia tureoko-tatarskie-go i mongolskiego, choó dzisiaj niepodobna wskazać ani ich stosunku wzajemnego w okresach wcześniejszych dziejów średniowiecznych, ani liczebności. W każdym razie te ludy możemy stanowczo traktować jako przybyszów, wychodzących ze stepów pomiędzy’ morzami Kaspijskiem a Aralskiem i nawet z miejscowości jeszcze dalej położonych w Azyi stepowej. Występują one w bistoryi na szej czyści świata jako łupieżoy, wkraczający do E y i częściowo pozostający w jej wschodnich dzielnicach. Inaczej rzeczy stoją z ludami fińskiemi, które winniśmy uważać za szczep autochtoniczny w E-e północno wschodniej; w ciągu okresu dziejów pisanych znaczenie jego zanika pod działaniem rozszerzających się wpływów Słowiańszczyzny; ludy fińskie, z wyjątkiem Węgrów i Bułgarów (ci ostatni zesłowiańszczeli zupełnie), zachowują się b'ernie, nie opuszczając ziemi ojczystej. Węgrowie liczą siedm milionów osób, używających języka madiarskiego — liczba mocno przesadzona, bo zaliczono do niej nietylko właściwych Węgrów; przestrzeń, na której jest w użyciu mowa węgierska, składa się z dwóch ognisk, niejednakowej wielkości, rozdzielonych odległością niemadiarską Główne ognisko, zachodnie, przedstawia nieprawidłowej formy pięciokąt, w którego wierzchołkach leżą miasta Presburg, Ungwar, Nagy Banya, Nowi Sad, Limbach. Drugie ognisko, wśród Rumunów, ześrodkowało się około Maros- Vasarbely i Udwar-hely. Po Węgrach idzie grupa zachodnio-fińska (Pinlandczyćy w Finlandyi, Korelijczycy od Ładogi do morza Białego, Czudowie na południe od jez. Onegi, Estowie na wybrz. południowem zatoki Pińskiej, Liwończycy w dzielnicach północno-zachodnich Kurlandyi), z pośród której Finląndczyków liczą dwa miliony, Estów około 800 tys?ęcy głów. Grupa nadwołżańska składa się z Czeremisów, około dwustu tysięcy, na lewym brzegu Wołgi, mniej więcej od Niższego Nowogrodu do Kazania (przy-czem Czeremisowie nie dochodzą swemi osadami do żadnego z tych miast), oraz z Mordwów, około siedmiuset tysięcy, w okolicach Simbirska, Samary, Stawrepola, po obu stronach Wołgi, rozproszonych w oazach małoludnych. Grupa permsko-wo-tiacka przedstawia większą zwartość. Z pośród niej Wotiakowie, przeszło dwiiście tysięcy, oiągną się na północo-wschód od Czeremisów; od Wotia-ków na północ, około Solikamska, mieszkają Per-miacy w liczbie 60 000, wreszcie Zyrjanie, około 80 tysięcy, zajmują przestrzenie jeszcze dalej idące na północ. Rozproszenie ludów szczepu fińskiego takiemi oazami, ich charakter bierny, ich rozmiary wzajemne wskazują w sposób dostateczny ich dawną rolę w zaludnieniu obsza ów północno-wschodniej E y; jeżeli zaś dodamy grupę Japońską, w północnych dzielnicach Skandynawii, to okaże się, iż w przes;łości ludy pnia fińskiego siedziały na bardzo rozległych przestrzeniach. Te dzielnice stały się aryjskiemi dopiero pod wpływem kolonizacyi słowiańskiej, wynaradawiającej autochtonów fińskich. Jeszcze ważniejszą wskazówką innego n-kładu stosunków w dawnej Europie eą Baskowie, lud zamieszkujący pewne okolice Prancyi i Hiszpanii, w kącie zachodnim pasma pirenejskiego. Liczba Basków nie przewyższa 450 tysięcy głów, z których trzy czwarte znajduje się na terry tory urn hiszpańskiem. Język ich jest zupełuie obcy, co do pochodzenia, językom, używanym przez ludy sąsiednie; usiłowano wykazać pokrewieństwo jego z językami „turańBkiemi*, berberskiemi i t. d., ale nie można powiedzieć, ażeby usiłowania te zostały uwieńczone niewzruszonym już skutkiem. Jeduo nie ulega wątpliwości, mianowioie, źe Baskowie stanowią wysepkę etnograficzną, która pozostała po szczepie siedzącym niegdjś daleko rozleglej. Nowsi badacze skłaniają się do poglądu, iż są oni szczątkiem dawnych ludów iberyjskich, które już podczas epoki historycznej zaludniały półwysep Pirenejski oraa dzielnicę Gallii, znaną później pod nazwą Narbonnensis. Istnienie Basków w kącie E-y Zachodniej świadczy, iż dzielnice te nasz<j części świata stały się aryjskiemi dopiero w okresie późniejszym. Pakt ten służy za punkt wyjścia dla teoryj nowszych, usiłujących dowieść, źe E. południowa i południowo-zachodnia, a nawet może zachodnia, stały się aryjskiemi już w okresie późniejszym; źe przed ludami pochodzenia aryjskiego zamieszkiwały tam szozepy niearyjskie. W nowszych czasaoh zjawiło się parę prac, starających się wykazać taki niearyjski charakter E-y południowej. Jedne z nich wychodzą z faktów natury antropologicznej, inne szukają oparcia w danych językowych, mianowicie w źródłoBłowie nazw miejscowości. Już dzisiaj udowodniono pokrewieństwo pomiędzy czaszkami z południowej E-y a północnej Afryki w czasach dawniejszych. Dodajemy, źe jeszcze na zaraniu dziejowem, nie tylko Hiszpania, jakeśmy tylko co wspominali, lecz także Sardynia, Korsyka, Sycylia, niektóre części Anglii były „iberyjskierai", t. j. napewno nie - aryjskiemi. Twierdzenie, usiłujące dowieść semickiego pochodzenia kultury etruskiej, należy odrzucić jako bałamutne; podobnież za hypotezę nieudowoduioną trzeba uważać przypisywanie Pelazgom pochodzenia semickiego. Na większe już zaufanie zasługują próby wyjaśnienia nazw miejscowości hiszpańskich za pomocą języków berterskich; są także usiłowania wytłómaczenia nazw na Krecie — za pomocą języków semickich. Z peśród krajów E-y południowej Greeya uległa, zdaje się, najwcześniej aryanizacyi; zalaną została naprzód przez Ilirów, następnie przez Traków, którzy zepchnęli poprzedników w doliny górskie półwyspu Bałkańskiego, sami zajęli porzecza urodzajne oraz Tessalię i Beocyę i w dalszym ciągu wtargnęli do Azyi Mniejszej, dając posiłek mniejszym grupom (myzyjskim, frygijskim, licyjskim). Jeszcze później przybyli Hellenowie. Aryowie ukazali się w Italii daleko później, a paleontologia dowodzi, że przybyli oni z północy z trzodami: wołów, kóz, owiec i świń, że posiadali ciężki wóz, który ciągnęły woły, że byli odziani w skóry i proste tkaniny, że jedynie wódz miał topór bronzowy. E, południowa i południowo-zachodnia były więc ongi niearyjskiemi, tymczasem cały półaoco-wschód zaludniały szczepy fińskie. Nastręcza się pytanie: skąd przyszli Arye? Nowsze teorye skłaniają się do wyprowadzania ich z okolicy morza Bałtyckiego lub nawet Skandynawii, i stamtąd każą im rozszerzać się po całej Europie i pewnych częściach lądu asyatyokiego. Trudno zapuszczać się tutaj w rozbiór tych hypotez, zwykle bardzo powierzchownie uzasadnianych, wszakże świadczą one o jednej rzeczy, mianowicie, że dzisiejsze stosunki etnograficzne E*y, t. j. panowanie ludów aryjskich, jest dziełem okresu względnie późniejszego. Zresztą i stosunki etniczne w samym szczepie aryjskim ulegają w ciągu wieków nieustającemu przekształceniu; niektóre gałęzie, niegdyś możne, tracą dawne swoje znaczenie i poprostu zanikają, inne natomiast rozrastają Bię. Taka zmienność wpływów wzajemnych przewybor-nie może być ujawniona na przykładzie gałęzi celtyckiej. Istnieje dzisiaj kilka oaz celtyckich. Najobszerniejszą jest irlandzka, zresztą kulturalnie rozpływająca się w angielskiej: w chwili obeonej zaledwie 160 tysięcy mieszkańców Irlandyi zna wyłącznie tylko język Bwoich dziadów i tylko nim posługuje się, 950 tysięcy jednakowo używa i angielskiego, i irlandzkiego—w zachodnioh częściach Zielonej wyspy; reszta mówi tylko po angielsku. Inny Ind celtycki, odłamu gaelskiego, Ersowie, liczy zaledwie 400 000 osób, używających języka praojców, priytem liczba Ersów, prócz ojczystego języka nie-znająoych angielszczyzny, jest bardzo nieznaczna; Ersowie zajmują całą północ Szkocyi prócz krańca półnoono wschodniego, oraz środek, zachód i wyspy sąsiednie z wyjątkiem Orkadzkich i Szetlandzkich. I na wyspie Man jeszcze szczątkowo istnieje lud celtycki, dzisiaj bez nazwy i zanikający w kulturze angielskiej — zaledwie trzecia, według innych źródeł tylko piąta, część mieszkańców wyspy używa języka celtyckiego. Z pośród odłamu cymryjskiego v. bretońskiego, Bretonowie we Francyi jeszcze zachowali zwyczaje i język praojców w departamencie Finistère i w zachodnich dzielnicach departamentu Morbihan; tak samo Gallowie w Walii: ale jedni i drudzy są zalani przez cywilizacyę francuską i angielską i narodowość swoją czczą tylko jako relikwię domową, w życiu publicznem zaś występują jako Francuzi i Anglicy. Dzieje grupy celtyckiej, tak możnej niegdyś, dzisiaj istniejącej tylko szczątkowo, mogą służyć za dowód, jak w ciągu wieków wygląd stosunków etnicznych naszej części świata ulega zmianom, język bowiem jest najcharakterystyczniejszym przymiotem samodzielności kulturalnej. Kultury takie, jak angielskie lub romańskie, oparte na języku, który był niegdyś tylko żargonem, dostarczają najwymowniejszej wskazówki, jak powstawały nowe ludy europejskie i jak wspólność mowy służyła za podstawę dla tworzącej Bię nowej kultury.

Klasyfikacja dzisiejsza ludów (i kultur) europejskich to przedewszystkiem klasjfikacya języków. A zatem mamy trzy olbrzymie grupy kulturalne, które, rozłożone według liczebności swojej, przedstawią się w porządku następującym: słowiańska, romańska, germańska. Każda z nich rozpada się na pomniejsze, oparte na różnicach językowych i przejściach historycznych. Słowiańska zawiera w sobie czeską i polską, zbliżone nawzajem, i rossyjską, prócz pomniejszych—Słowiańszczyzny południowej, oraz zanikającej łużyckiej, tego ostatniego szczątku ludów słowiańskich nadłabiańskich. Romańska składa się z hiszpańskiej, portugalskiej francuskiej i włoskiej, prowensalskiej, rumuńskiej i ładyńskiej (kanion Gryzonów i niektóre okolice Tyrolu). Germańska dała początek kulturom skandynawskim, angielskiej, niderlandzkiej i niemieckiej, odłam goc-ki wygasł zupełuie. Prócz tego mamy jeszcze grupę grecką, około półtrsecia miliona przedstawicieli, albańską, resztkę dawnej iliryjskiej, w liczbie niespełna dwóch milionów przedstawicieli, na zachodzie półwyspu Bałkańskiego, i łotysko-litewską, około półtrzecia miliona głów. Stosunki te są wytworem przejść dziejowych i przedstawiają tylko kwintessencyę tego, co dzisiaj istnieje; gdybyśmy bowiem wzięli jakiś wiek X naszej ery, wyglądały one zgoła inaczej: i wzajemne stosunki grup, np. słowiańskiej i germańskiej, i ich terry-torya geograficzne były ukształtowane odmiennie. 1 nie trzeba mniemać, ażeby stosunki etniczne, obecnie istniejące w B e, przedstawiały na razie całość zamkniętą. Przeciwnie, zmieniają się one w dalszym ciągu pod działaniem czynników, z dnia na dzień ujawniających swoje wpływy, Z pośród nich na pierwszem miejscu należy postawić zmiany, zachodzące skutkiem niejednakowej płodności obywateli oddzielnych krajów, oraz emigracyi za zarobkiem. Francyi zagraża widmo wyludnienia, przyrost ludności jest tam bardzo nieznaczny; tymczasem po drugiej stronie Renu, w Niemczech, płodność o wiele większa. Różnice takie spostrzegamy wszędzie na przestrzeni E y, chociaż nie tak jaskrawe; są one jednak dostateczne, ażeby po pewnym przeciągu czasu wywrzeć doniosły skutek i inaczej ukształtować stosunek ilościowy ludów europejskich. Również emigraoya za zarobkiem, ta wielka nowoczesna wędrówka ludów, sprawia skutki na razie może drobne, ale które, nagromadzając się zwolna, mogą wydać doniosłe rezultaty. Przedstawiciele kultur znajdujących się na niższym poziomie udają się szukać zarobków do ognisk przemysłu w krajach bardziej posuniętych; Polacy np. w Westfalii, w okolicach Bochumu i Dortmundu, wytworzyli cguiBko polskie, zawierające kilkadziesiąt tysięcy członków; „obieżysastwo* zaś (szukanie zarobku letniego w Saksonii, Meklemburgii i nawet Alzacyi) przybrało na Szląsku i w Poznańskiem rozmiary bardzo znaczne. Takie wyjście, o ile zagarnia nieliczne jednostki lub wychodźców osadza zbyt daleko od kraju rodzinnego, jest źródłem wynarodowienia; lecz jeśli jest tłumne i nie oddala ich od ziemi ojczystej, zamienia się na środek zwiększenia terrytoryum naro-

CO CO

2. celtyckich jasne

Moyture .    .    27.1%

Clifden. . .    25.6%

dowego. W ten sposób właśnie Czesi powoli odbierają Niemcom dzielnice niemieokie w ziemiach dawnej korony św. Wacława, Włosi zagarniają kąt południowo-wschodni Francyi i t. d.—Stosunki antropologiczne E-y stanowią niezbędną podstawę i poniekąd klucz dla zrozumienia stosunków etnicznych. Typy rasowe, właściwe naszej części świata, a zatem blondyni, bruneci i t. d., są tak rozproszone, iż powierzchowny rzut oka na ich rozmieszczenie może nasunąć mylny wniosek, iż obfitość względna żywiołów blondynowych i brunetów zależy od stopnia szerokości geograficznej. W grun cie rzeczy jednak to rozmieszczenie jest w związku z historyczną przeszłością badanej okolicy. Parę przykładów uwydatni tę zależność: „Norwegia, ktoś pisze, jest krajem skalistym, wybrzeża jej są poszarpane i składają się z długich a rozgałęzionych fiordów; doliny są wązkie i oddzielone nawzajem górami, porosłemi gęstym lasem. Łatwo zrozumieć, że w obec tego ludność winna rozpadać się na drobne ludy, mniej lub więcej odrębne, a przedzielone wyraźnemi granioami. Plemionka te, odosobnione w dolinach, posiadają nietylko właściwe sobie narzeoza, ale i szczególne rysy fizyczne i umysłowe. Skutkiem jednak łączenia się ich w szersze grupy, te cechy powoli przechodzą w inne. Zbiorowiska długogłowców przedstawiają największą jednolitość fizyczną i umysłową. Wzrost tam bywa najwyższy, kultura najbardziej posunięta, nie brak popędów arystokratycznych i dążeń, bądź co bądź, zachowawczych. Gromady średnio-głowców, najliczebniejsze, stanowią główną masę ludności krajowej i wra* z krótkogłowcami przedstawiają największą rozmaitość typów. Barwa włosów bywa tam mniej jasną. Granice, oddzielające te typy, są zwykle dość wyraźne, czasami nieco zatarte dzięki powolnemu przejściu. Wysokie płaskowzgórza nie stanowią przeszkody. Granice idą lasami lub niedostępnemi przesmykami i zlewają się niekiedy z podziałem kraju administracyjnym, cywilnym i kościelnym*. Słowem, rozmieszczenie typów rasowych w Norwegii jest zależne od warunków historycznych (odrębności parafialne i administracyjne) i topograficznych. W Szwajcaryi jedne kantony od drugich oddzielają się ostro i wyraźnie, np. Schwyz, oba Unterwal« deny i Appenzelle. W Irłandyi barwa włosów w pojedyńozych dzielnicach przedstawia znaczne różnice, odpowiednio do przeszłości dziejowej. Mianowicie włosy stanowią w prowincyach

1. anglosaskich

jasne ciemne

erwick . .    9.4%    25.6%

eeds . . .    3.5%    81.8% ciemne

66.5%

70.2%

W Saksonii okręgi, które niegdyś były zaludnione prze* ludy wendyjskie i tylko pod wpływem germanizacyi ludności pierwotnej zamieniły się na niemieckie, zachowały przecież po dzień dzisiejszy swoją odrębność antropologiczną, odznaczają się bowiem wielkim procentem osób siwookich. Baskowie, ta osobliwa oaza językowa wśród ludów aryjskich, wyróżniają się takie osobliwemi rysami twarzy, tak, iż pewien antropolog czuł się upoważnionym do powiedzenia: „Antropologa, przybywającego od strony Bearnu lub Landów do kantonów baskijskich, oczekuje zgoła odmienny widok. Zaznaczano jnż wielokrotnie, że, co do zwyczajów, zabaw, nawet ubioru, przejście jest gwałtowne. Nie tylko od wsi do wsi, lecz nawet od domu do domu w wioskach pogranicznych spostrzegamy różnicę we wszystkiem, jeśli mieszkańcy są Baskami. Oczom moim ukazał się uowy typ, stanowczo różny od wszystkich, które badałem nie tylko we Francyi, lecz także w Afryce północnej“. I. Kopernieki badał rody górali rusińskich: Hucułów, Łemków, Bojków, Puchaleów i Połonińców. Każdy z nich przedstawia rasę miejscową, która prawdopodobnie powstała ze zmieszania tych samych żywiołów zasadniczych, ale w niejednakowym stosunku wziętych. „Górale rusińscy w ogólności, jak i pojedyńoze rody ich w szczególności, przedstawiają się nam jako wzorowy przykład drobnych ras mieszanych, przez długi czas nieznacznie wytworzonych i zapewne wytwarzających się dotąd“. Tacy Baskowie, takie rody górali rusiń-skicb i t. d. przedstawiają nam to, co antropologia dzisiejsza nazywa rasami lokalnemi, t. j. pewne-mi odmianami, powstałemi ze skrzyżowania ras zasadniczych europejskich; zamknięte na tern samem miejscu w ciągu wieków gospodarstwa naturalistycz-nego, ujednostajniły one typ swój i otrzymały osobliwą fizyoguomię. Za czasów gospodarki na-turalistycznej, na podłożu zasadniczego rozmieszczenia typów, czerpiącego rodowód swój w przejściach historycznych, w każdym kraju powstało wiele ognisk mieszania się pierwiastków rasowych i zjawiło się mnóstwo odmiennych, acz pokrewnych, ras miejscowych. Te rasy lokalne — że nie wydalimy się tu z wła&nego kraju—trzymają się prawdopodobnie biegu rzek, granic kniej dawnych (np. puszcza Zielona), i t. d. Zbadanie tych stosunków jest sprawą wprost naglącą, bo rozwój kommunikacyj i wymiany działa rozkładająco, niszcząc dawną odrębność. Da zaś ono wiadomość nie tylko o składzie rasowym ludnośoi pewnego terrytoryum, ala także o najazdach i immigraoyach, którym rozpatrywana okolica ulegała, a co do których historya pisana pozostawiła nie zawsze wyraźną wzmiankę. Badania antropologiczne stają się w tym razie środkiem pomocniczym do od-ozytania przeszłości historycznej. Jeżeli np. będziemy rozpatrywali rozmieszczenie typów rasowych w Bretanii, to okaże się, iż wzdłuż wybrzeża, tam, gdzie rozciągał się tak zwany litus Saxonia um, podlegający najazdom korsarzy anglosaskich, typ ludności jest mocno odmienny od typu, właściwego kantonom w głębi lądu. Jeszcze jaskrawiej można ujawnić nawarstwienie nawzajem pokładów etnicznych z pomocą analizy antropolo-

giczuej w Tyrolu, przez który ciągnęły się dawniej szlaki najazdów germańskich na Włochy. W dolinach najbardziej oddalonych i ustronnych krótko-głowośó jest powszechną, na szlakach natomiast jest najmniejszą. Antropolog, poddając rozbiorowi dane, przez siebie zebrane w Tyrolu, był w stanie wskazać, jak żywioły teutońskie blondynowe odrzucały przedstawicieli typu alpejskiego krótkogło-wego w ustronia. Taka charakterystyka drobiazgowa antropologiczna ludności, dokonana dla wszystkich krajów E y, dostarczyłaby nam wskazówek co do przeszłości rasowej każdego z narodów naszej części świata i jego rodowodów antropologicznych.

ną dokładnośnią rozsiedlenia typu śródziemnomorskiego w E-e; mapka N. 1 da jednak o niem jakie takie wyobrażenie: obszary Europy południowej, odznaczające się długogłowością (t. j. najniższą wartością dla wskaźnika szerokości czaszkowej, Ws. cz.) zawdzięczają to właśnie typowi śródziemnomorskiemu, przyczem im jest on obfitszy, czystszy, tem długogłowość jest wyraźniejsza. Podobne obszary na północy, odznaczające się także długogłowością, pochodzą od obecności tam typu bloudynowego. W pośrodku ciągnie się pas krót-kogłowy, oddzielający od siebie oba typy długo-głowe: blondynowy i brunetowy. Właśnie rozmieszczenie kształtów czaszki duje względnie najlepsze pojęcie o rozmieszczeniu zasadniczych typów

Antropologia przecież, w chwili obecnej jest bardzo daleka od wywiązania się z takiego zadania.

Fig. 210. Mapka nr 1.

H7, ■,& it

IA

Udało się jej zaledwie wyznaczyć rozmieszczenie nsj główniej szych typów rasowych, zaludniających naszą część świata, i to w sposób możliwie najogólniejszy, mianowicie: zebrała ona dane co do statystyki barwy włosów i oczu, wzrostu, wreszcie stosunkowo nieliczne wskazówki co do kształtów czaszki.

tli

mM

•O'

"Jll

ii!

USB

Z'

i,;

üS>ci

san

rjm

iH

W Ws.oz 79—81 77 -24 □ ,i poniżej 77

Ws,ez 87—89 „    85-77

„    83-85

81- 83

ISIS

EB

Na tej podstawie zdołała wykazać wśród ludności aryjskiej europejskiej trzy zasadnicze typy czaszkowe: śródziemnomorca (homo Mediterranaeus). krótkogłowca alpejskiego (homo Alpinus) i długogłowego blondyna (homo Europaeus). Z nich tylko ostatniego możemy nwaźać za typ, niemal wyłącznie właściwy E-e, co zresztą i sama nazwa wskazuje. Co do śródziemno-morca, jest on typem, istniejącym także powszechnie w Afryce półnoonej i pokrewnym grupie semickiej. Wogóle w zoografii obszary iądu, otaczające morze Śródziemne, stanowią odrębną piowincyę z właściwą sobie fauną i florą. Poszukiwania antropologiczne wykazały, że na tej przestrzeni, mniej lub więcej zwartą ławicą, siedzi także wiele typów pokrewnych, posiadających kilka wspólnych znamiennych rysów: śniadą cerę, ciemne włosy, czarne oczy, wzrost średni, silną długo* głowość,— typów stanowiących odmiany tej samej podstawowej rasy. Terry tory a te nad-śródziemnomorskie były ogniskiem, z którego homo Mediterranaeus rozszerzył się na okolice leżące bardziej na północ. M ędzy in-nemi istnieje on dość obficie w Walii, w któ-prej u wielu mieszkańców spotykamy: „chód ekki, włos gruby i ciemny. Twarz długa, często nader wązka, najszersza poniżej oczu.

Podbródek bardzo wązki, Czasami wystający i najczęściej w tył podar.y. Nos długi, niekiedy bardzo długi, czasami zbliżony do żydowskiego, rasowych E-y, albowiem rozpatrywana cecha raso-Skóra ciemna, lub mocno czerwonawo-hrunatna. wa należy do znamion najlepiej charakteryzujących Czaszka długa i bardzo wązkau. Osoby tego ty- rozpatrywane rasy. Jak pokazuje nam podana pu, rozproszone zresztą po całej Anglii, należą tam mapka, długogłowcy blondyni stanowią żywioł do najbardziej długogłowych (także i u nas w War- ! przedewszystkiem zaludniający ADglię, Skandyna« szawie, wśród żywiołu rdzennego, typy nadśród- , wię oraz pomorzą niemieckie i bałtyckie, zmniej-ziemnomorskie stanowią pierwiastek, odmaczający szają się zaś w liczbie swojej w kierunku na się największą długogłowością). Zresztą studya i zachód i południe. Są oni pierwiastkiem raso-antropologiczne są tak jeszcze nierozwinięte, iż wym, istniejącym poza E-ą tylko w postaci oaz, w chwili obecnej nie możemy wyznaczyć z zupeł- ¹ przyczem jego rozmieszczenie w okolicach E-y po-

od 70—80, od 80-90, powyżej 90

a co

-j O'

24.5% -92,3    5.7%

t. j. od daty złożenia szczątków ludzkich w grocie Beaumes - Chaudes do chwili obecnej czaszka uległa zmianie najzupełniejszej. Ogół faktów każe odrzucić hypotezę, że stało się to pod wpływem powolnej ewolucyi kształtów czaszki i zmusza przyjąć przypuszczezie, że odbyło się to skutkiem najazdu dziejowego. W grotach Beaumes - Chaudes i l’Homme - Mort mamy do czynienia z Cro - Ma-gnończykiem, który zaludniał dolinę Lozery w epoce mamuta i renifera, żył z myśliwstwa, mieszkał w jaskiniach, nie znał garncarstwa i stał na poziomie obecnych Australczyków. Silnie podłuźnogło-wa, wysokiego wzrostu, rasa ta kopalna rozpościerała się ongi do Belgii z jednej i do Neapolu

łudniowej i Afryki północnej poniekąd zlewa się z wędrówkami ludów germańskich. Takie oazy znajdują się w Andaluzyi, u Kabylów, w okolicach Wenecyi i Florenoyi i t. d. Co do krótkogłowośoi, jak znowu świadczy o tern przytoczona przez nas mapa, spotykamy ją tem częściej w E-e, im bliżej jesteśmy l-o pasm górskich E-y środkowej, 2-o wschodniej jej granicy. Skutkiem tego w okolicach podgórskich ukazują się licznie typy krótkogłowe, z mniej lub więcej ciemnemi włosami, coraz rzadziej z błękitnemi, częściej zaś z szaremi lub eie-mnemi oczami. Ogółem, krótkogłowcy, najzwartszą i zarazem najczystszą masą siedzą wzdłuż linii od Finisteru do Sabaudyi, oraz wzdłuż środkowo europejskiego grzbietu gór. Gdzieniegdzie stanowią oni tam około 90% całej ludności. Z tego powodu nadano krótkogłowcowi nazwę homo Al pinu s. W obu kierunkach od wyznaczonego obszaru, w północnym i w południowym, wskaźnik szerokości czaszkowej spada. Płasko wzgórze Francy i środkowej, Jura, Alpy, Karpaty są ogniskami krótkogło-wości, która stanowi tam pierwiastek autochtoniczny rasowy, co Rankemu dało powód do wniosku, iż tam ona właśnie powstała. O ile homo Alpinus przekracza granice E-y i mieszka w Azyi zachodniej, trudno wyrokować o tem w dzisiejszym stanie nauki, chociaż nie ulega wątpliwości, iź spotkać go można aż na płaskowzgórzu erańskiem.—Te trzy typy zasadnicze rzadko istnieją w postaci czystej i pokrzyżowanie niekiedy jóet tak wielkie, iż wśród typów mieszanych czyste stanowią w niektórych okolicach tylko drobny ułamek. Ze studyów Ara-mona nad składem rasowym Badeńczyków wynika, że ludność tamtejsza, która powstała ze zmieszania blondynów długogłcwych z krótkogłoweami, liczy tylko 2.3% przedstawicieli czystego typu blon-dynowego i 0.6% krótkogłowego. Cała rzecz, iź długogłowcy przeważają na północy jako jeden ze składników, śródziemnomorcy na południu. Nadto istnieją jeszcze inne dopływy rasowe, niedostatecznie zanalizowane w chwili obecnej. Ku wschodowi E-y, wśród narodów używających języków aryjskich, istnieją pierwiastki mongołokształ-tne, zwłaszcza w Rossyi. Ludy fińskie przedstawiają cały szereg typów, wahających się od typu mongolskiego do blondynowego, przyczem niektórzy antropologowie, np. Topinard, mniemają, iż istnieje tam typ osobliwy: rudowłosy z zielonemi oczami. Atoli skład ten rasowy ludności europejskiej zmieniał się z brzegiem czasu, choć spotykane tam typy istnieją od bardzo dawnych czasów. »Odmiany rodu ludzkiego, pisze Kullman, siedzą w E-e od niepamiętnych czasów. Odnajdujemy je w grobowcach wieku Merowingów, oraz okresu rzymskiego i przedrzymskiego, w osadach nadwodnych, oraz wstecz przez wszystkie czasy, z których posiadamy czaszki— aż do epoki dyluwialnej”. Lecz stosunek ilościowy typów ulegał zmianie. Przedewszystkiem uderza w oczy fakt rozpowszechnienia się geograficznego typów krótkogłowych z uszczerbkiem długogłowych blondynów. Pochodzi to z większej siły dziedzicznej, jaką edznacza się krótkogłowiec, gdy łączy się związkiem małżeńskim z długogło-

wym blondynem. Pakty świadczą, iź przy krzyżowaniu się tych dwóch typów, po dostatecznie długim przeciągu czasu, jeden z nich, mianowicie blondyn, zaniknąłby. To zanikanie blondyna udowodniono zwłaszcza dla ludów germańskich: pomiędzy Germanami, uczestniczącymi w wielkiej wędrówce ludów, a Niemcem daisiejszym istnieje oiągłość tra-dycyi, kultu, pamiątek narodowych, ale pod względem rasowym są oni odmienni. Z faktem tym niektórzy pragnęli powiązać zmianę charakteru dziejowego pewnych ludów i upadek pewnych insty-tucyj—rzecz, o której tutaj wspominamy mimochodem (bliżej, ob. Rasa, Historyozofia) — taki Penka pisze np., iź upadek urządzeń feodalnych w E-e zachodniej, utrata niezależności politycznej przez Niemcy południowe, obalenie wszechwładztwa niemieckiego we Włoszech i Węgrzech są wynikami zmniejszenia się tam pierwiastków blondyno wy ch. Są to zresztą tylko hypotezy, raczej paradoksalne, niż cokolwiek wyjaśniające. Jedno tylko jest niewą-tpliwem: mianowicie, iź skład rasowy E-y przekształcał się i że mamy dowody takiej zmienności w ciągu historyi średniowiecznej. Gdybyśmy rozporządzali odpowiednim materyałem faktycznym dla czasów coraz dalszych, doszlibyśmy wreszcie do epoki, z której pochodzą czaszki kopalne, posiadające niekiedy starożytność bardzo znaczną. Ma-teryał kopalny przedstawia przecież oparcie bardzo niepewne dla uogólnień: jedna nowo odkryta czaszka może zadać kłam wywodom dotychczasowym, gdyż, wobec szczupłości materyału, nawet pojedynczy okaz, pochodzący z odleglejszej epoki, stanowi już przyczynek, zdolny radykalnie zmienić postać rzeczy. Nie mogąc powiązać dzisiejszego składu rasowego z daleką przeszłością dla całej E-y, poprzestaniemy tylko na jednej dzielnicy—dolinie Lo-zery we Franeyi. Liczba procentowa rozmaitych kształtów czaszki w ciągu wieków wynosi tam (Ws. cz.=wskaźnik szerokości czaszkowej):

Ws cz. poniżej 70, grota Beaumes-

Chaudes 20.5%    79.5⁰/o

grota 1’Homme-

Mort. .    5.5

dolmeny Lozery 4.1 Owerniacy dzisiejsi

L. K.

Europa- Europejskie języki, t. j. języki ludów zamieszkujących E-ę, ze względu na różną budowę, do różnych należą szczepów językowych. Przewagę pomiędzy niemi, zarówno pod względem liczebnym jak i cywilizacyjnym, trzyma szczep indo-euro-pejski czyli aryjski, o ustroju fleksyjnym (t. j. posiadającym odmianę imion i słów). Jest on głównym krzewicielem cywilizacji europejskiej we wszystkich częściach świata i najbardziej też rozszerzonym szczepem językowym na ziemi. Drugie miejsce po nim w Europie zajmują języki fińsko-madziarskie, oraz turecko-tatar-skie, o budowie aglutynacyjnej albo przyezepko-wej (cb. Eue. I, 275); poczym następują odrębne budową języki kaukaskie, jako też polisynte-tycznej budowy język baskijski (ob. Eac. VII, 5]), wreszcie z szczepu semickiego o ustroju fleksyjnym język hebrajski. Szczep aryjski w Europie składają następujące rodziny językowe: 1. rodzina jęzjków greckich, 2. albańska, 3. języków italskich albo romtńska, 4. celtycka, 5. giermań-ska, 6. litewska, 7. słowiańska. Prócz tego część rodziny językowej armeńskiej, żyjącą w Europie,

z drugiej strony. W grotach wspomnianych ukazuje się ona już w postaci skarlałej; długogło-wość jest mniejsza skutkiem domieszki krótkogło-wej. Są to już niedobitki dawnych Cro-Msgnoń-czyków, ukrywające Bię w ustroniach i toczące zaciętą walkę z najazdem, co wykazują pewne fakty. Przybysze, twórcy dolmenów, są ludem, względnie wysoko posuniętym w kulturze, uprawiają bowiem rolę i hodują bydło, używają za Oręż szlifowanych kamieni; krótkogłowość wśród nich przeważa. Na-jezdnicy rozpościerają się coraz bardziej; typ zaś długogłowy zanika, tępiony i wchłaniany przez napływające ludy krótko głowę, aż wreszcie, z biegiem czasu, zjawia się w Owirnii ludność mocno krótkogłowa, znana pod nazwą celtyckiej, w sposób pokojowy, drogą małżeństw, dalej wchłaniająca poprzedników. Niektórzy usiłują dowieść, iż ten najazd krótkogłowy wyszedł z Azyi. Mniejsza zresztą o to; faktem jest istnienie w E-e przedhistorycznej najazdów rasowych. Nastręcza się pytanie: która z grup rasowych europejskich jest pra-aryjską? Właściwie kwestya dotyczę tylko dwóch z pośród nich: blondyna długogłowego i krót-kogłowca, bo co do typu śróiziemnomorskiego, niema najmniejszej wątpliwości, iż został on zarya-nizowany dopiero w okresie późniejszym. Zagadnienie to usiłowano rozwiązać rozmaitemi drogami; nowsi badacze skłaniają się widaieć w blondynach twórców mowy aryjskiej, którą narzuciliby innym typom w miaię wędrówek swoich. Okolice Bałtyku, nie zaś Azya, byłyby wtedy ojczyzną pra-Aryjczyków.—Źródła: W. Z. Ripley „The Racial Geography of Europe“ (w miesięczniku Appleton’s „Popular Science Monthly * 1897); J. Beddoe „The Anthropological History of Europe* (Londyn 1893); w polskim języku pobieżnie w L. Krzywickiego „Kurs systematywny antropologii“ (Część I; Rasy fizyczne, Warszawa 1897). Szczegóły co do po-jedyńczych krajów E-y ob. pod odpowiedniemi wyrazami.

stanowi język Ormian; wreszcie język Cyganów jako jeden z indyjskich. 1. Do rodziny greckiej należy język staro-grecki wraz z djalektami: joń-sko - atyckim, doryckim, eolskim i in., i powstały z niego jęz. nowogrecki, również z licznemi djalektami, żyjący dz ś w królestwie Greckim, w ziemiach podległych władzy Turcji, na wyspach Archipelagu i częścią w Rotji pcłudaiowej. 2. Język albański, czyli mowa Szkipetarów, uważana za pozostałeść języka dawnych lllirów, żyjąca w ustach mieszkańców Albanji i w części królestwa Greckiego (na zachodnim brzegu półwyspu Bałkańskiego od zatoki Patraskiej do okolic rz. Drynu); w dzisiejszym stanie zdwiera on wiele domieszek z języków: greckiego, łacińskiego, romańskich, słowiańskich i tureckich, 3. Rodzina języków italskich, obłjmująca trzy główne z najstarszej epoki języki środkowych i niższych Włooh: język łaciński, umbryjski i oskijski, wraz a licz-nemi djalektami. Te liczne narzecza ludowe, zaniesione przez żołnierzy rzymskich w kraje zdobyte Iberji, Galji, Dacji i in., wskutek zmieszania się z językiem ludów miejscowych wytworzyły następnie, po upadku państwa Rzymskiego, nowsza języki, zwane romańskiemi, a mianowicie włoski z licznemi róźniącemi tię między sobą narzeczami, hiszpański albo kastylski, jęz. portugalski, jęz, prowansalski, stanowiący przejście od języków południowych do północnych, zajmujący niegdyś całą południową Francję, część Hiszpanji, Helwecji i It&lji, a zachowany do naszych czasów w pieśniach trubadurów. Narzecza: pjemonckie we Włoszech, katalońskie w Hiszpanji i język wyspiarzy Balearskich były najbardziej zbliżone do prowanealskiego. We Francji północnej wcześniej już zapauował jęz. francuski tak zwany zachodni (langue d’oui), a obok niego uwydatniły się liczne gwary ludowe, jak walońska, pikardyjska, normandzka i in. Język rumuński albo wołoski w dzisiejszym królestwie Rumuńskim i ziemiach sąsiednich (w starożytnej Dacji); nakonieo język reto-romań-s k i w Szwajcarji w kantonie Gryzońsk m (część starożytnej Ricji); rozgałęzienia tej mowy sięgają poza Tyrol do Gorytji i Istrji. 4. Języki celtyckie, zajmująco niegdyś w Europie zachodniej znaczne obszary krajów, mianowieie: Francji, An-glji, Irlandji, Hiszpanji, Włoch i in., tworzyły trzy grupy następne: galską, brytańską albo brytyjską i gelijską. a. Grupa galska, żyjąca niegdyś w Galji, znana jest zaledwie z imion celtyckich i cytat, zapisanych u autorów greckich i rzymskich; 6. grupa brytańska obejmująca język cymryjski albo walijski w księs. Walji; jęz. kornij8ki w Kornwalji (wygasły na począt. wieku bież.), i bretoński albo armorycki (w półn,-zachód. Francji, przyniesiony przez Bretończyków z Korn-walji w wieku V—VII); c. grupa gelijską, do której należą: język iryjski, t. j. język mieszkańców Irlandji (staroiryjski i dzisic jazy); język er-syjski żyjący w Szkocji, i język mański (manks), którym mówi ludni śó wyspy Man: wszystkie trzy do dziś żyjące (ob. Enc. XI, 256 ns,).    5. Rodzi-

Saski

starosaski

na giermańska zawiera grupy: goeką, nordyj-ską albo skandynawską i zachodnio • giermańską. a. Język gocki najstarcźytniejszy z giermańskich, znany jest głównie z prrekłtdu biblji, dokonanego przez biskupa wizygockiego Ulfilę al. Vulfilę (311— 381). Język ten przestał istnieć wraz z wymarciem Gotów, Burgundów, Wandalów i in. b. Język nordyjski albo skandynawski, a i do epoki Wikingów (800 — 1000 po Chr.) stanowił jedną tylko gałąź, która następnie rozrosła się na cztery oddzielne; stąd powstały z jednej strony: języki islandzki i norweski (zachodnio • nordyj skie), z drugiej: szwedzki i duński (wschodnio-nordyjskie). Przez język staro-nordyjski rozumie się srogóle języki skandynawskie w ich rozwcju aż do wieku XVI (przechowane w podaniach i księgach religij-aych, sagach 1 eddacb). c. Grupa języków za-chodnio-giermańskicb dzieli się naprzód na dwie główne odnogi: dolno-niemiecką (północną, na terytoijum zniżającym się ku morzu) i gór-no-niemieoką (na terytorjum wzniesionym). Do języków dolno-niemieckich należą: język saski i fryski; z tych saski ma najdawniejszych przedstawicieli W jęz. anglosaskim i starosaskim. Anglosaski (dziś wygasły), przeszczepiony w wieku

V-ym na grunt W. Brytanji, stał się rdzeniem gier-m&ûôkim dzisiejszego języka angielskiego, zaw dającego nadto znaczne przymieszki francusko-nor-mandzkie i celtyckie (ob. Enc. III, 264 i 210). Z starosaskiego zaś, niegdyś rozpostartego pomiędzy dolnym Renem i dolną Elbą, z wyjątkiem pasa nadmoiskiego, gdzie panowała i do dziś żyje mowa fryska, rozwinęły się z czasem narzecza dolno-niemieckie w znaczeniu ściślejszym (Plattdeutsch) i jęz. niderlandzkie, dzisiejszy holenderski i flamandzki. Rozwój ten języka dolnoniemieckiego przedstawić się daje w ten sposób: r anglosaski; —angielski

dolno niemiecki

.holenderski niderlandzki (flamandzki

Fryski

Odnoga górno niemiecka obejmuje narzecza środkowych i południowych Niemiec: turyngijskie, frankońskie, szwajcaiskie, szw&bskie, bawarskie, język Niemców austryjackich, nadbałtyckich i język Prusaków. W rozwoju języka górnoniemieckiego odróżnia się trzy okresy: Btary czyli frankoński (między 7 a 11-ym stule Jem), okres średni czyli szwab-ski (od 12 do 15-go w.) i nowy, w którym język ten od czasu przełożenia nań biblji przez Lutra (1534) stał się językiem literatury i kościoła dla całych Niemiec. Stosownie do łych trzech okresów nosi on nazwy: języka staro - górnoniemieckiego (althochdeutsch), średnio - górnoniemieckiego (mittelhochdeutsch) i nowo-górnoniemieckiego (neuhochdeutsch). Ojczyzną języka nowo-górnoniemieckiego jest kraj słowiański, Miśnią zwany, część rdzenna dzisiejszego królestwa Saskiego (której nadano w czasach późniejszych nazwę Saksonji, pomimo, że tam Sasi nigdy nie mieszkali).—6. Rodzinę litewską trzy główne składają języki: pruski, litewski i łotewski. Język pruski, wygasły w drugiej połowie w. XVII, był mową ludu w Prusiecb, częścią wytępionego, częścią zniemczonego przez krzyżaków. Językiem litewskim mówi ludność gubernji Kowieńskiej, Wileńskiej i w części Suwalskiej (trzech północnych powiatów), oraz w Prusach Wschodnich (we wschodnich częściach re-giencji Królewieckiej i Gombińskiej). W litewskim istnieje kilka grup narzeczy, z pomiędzy nich znaczniejszemi odcieniami odróżnia się język gór-nolitewski od jęz. żmudzkiego. Językiem łotewskim albo łotyskim mówi ludność Kurlandji, Li-wonji czyli Inflaat (gab. L fl&udzka) i w trzech północnych powiatach guber. Witebskiej.—7. Rodzina języków słowiańskich na gruncie europejskim najpokaźniejszą jeBt liczebnie i terytorjal-nie ze wszystkich grup językowych szczepu aryjskiego. Wszystkie języki słowiańskie pod względem lingwistyczno-etnograficznym podzielić można na trzy osobne gromady: wschodnią, południową i zachodnią. Gromadę wschodnią składają: język rosyjski albo wielkoruski; jęz. małoruski albo ukraiński (w połud.-zachod. Rosji, we wschód. Galicji, na Bukowinie i w półn. Węgrzech) i jęz. białoruski, żjjący w północ.-zacbodnich guber-njach Rosji: w części Smoleńskiej, w Witebskiej, Mohilewskiej, M ńakiej, Wileńskiej i Grodzieńskiej (ob. Eue. VJII, 658). Do gromady południowej należą: a. jęz. bułgarskie, t. j. starobulgarski albo starosłowiański albo oerkiewnosłowiański, umaiły przed wiekami i znauy tylko z zabytków piśmiennych wieku XI-go, oraz dzisiejszy język bułgarski, którym mówi ludność księstwa Bułgarskiego wraz z Rumeją, nadto ludność bułgarska w części królestwa Serbskiego, w części Mace-donji, Tesalji, w Albanji, i przy ujściu Dunaju w Rumunji i Ros-ji (ob. Encykl. X, 719 — 721); b. język serbsko-chorwacki, żyjący w królestwie SerbBkim, w Bośni, Hercegowinie, Czarnogórzu, w południowej części Węgier, w Sławonj⁵, Chorwacji, w Istrji i Dalmacji; c. język słowieński, zwany dawniej chor ułańskim, którym mówią mieszkańcy Krainy, t. j. prowinoji austryjackiej ze stolioą Lubianą, mieszkańcy połud. Styrji, połuda. Karyntji al. Chorutanji, zachodnich Węgier, północnej Gorycji, okolic Tryjestu i północnej części Istrji. Język Błowieński na niewielkiej stosunkowo powierzchni przedstawia mnogość djalektycznych odcieni. Różne narzecza tego języka grupują się w dwuch głównych kierunkach, tworząc dwa pasy językowe: jeden północno-zachodni, drugi południowo-wschodni. d. Pomiędzy językami serbBkiemi i słowitńskiemi miejsce pośrednie zajmują narzecza rezjańskie, któremi mówi ludność słowiańska prowincji Udine we Włoszech nad granicą austryjacką; pewne jednak właściwości zbliżają je w.ęcej do grupy serbsko chorwackiej niż do słowień-skiej.—Gromadę słowiańską zachodni ą tworzą: język polski, którym mówi ludność królestwa Polskiego, w. księa. Poznańskiego, Prus wschodnich i części zachodnich, ludność Szląska pruskiego, Galicji zachodniej i Szląska austriackiego; nadto ludne śó pewnych części gubernji Wileńskiej, Gro-

jęz. wielkoruski (z narzeczami)

—    małoruski

—    białoruski

Język prasłowiański

8e

Gromada

.2

T3

Ci.

narzecza szląskie, mazowieckie . . . kaszubskie.

zachodnia

Gromada

— serbo~łużyckie{

dzieńskiej i in. Obok ogólnopolskiego języka książkowego istnieją wśród obszarów polszczyzny liczne jej narzecza i gwary ludowe. Narzecza te według rozmieszczenia gieograficznego podzielić się dają na: a górno-polskie, do których należą: podhalskie, siląskie i małopolskie (przez małopolskie rozumiemy krakowskie, sandomierskie i lubelskie); b. średnio-polskie, I. j. wielkopolskie czyli zachodniopolskie z częścią północuo-wschodnią, zwaną narzeczem kujawskim, oraz narzecze mazowieckie; c. dolno-polskie, do których liczymy: narzecze mazurskie (w Prusach wschodnich) i narzecza kaszubskie. Z pomiędzy tych narzeczy małopolskie od wieku XlV-go (t. j. od przeniesienia ogniska życia politycznego do Krakowa) wzniosło się do znaczenia języka ogólnopolskiego, literackiego. Język czeski z narzeczami morawskim i słowackim: czeski żyje w królestwie Czeskim i w części Szląska au-stryjackiego; narzeczem morawskim, mało różniącym się od czeskiego, mówi ludność Morawji; narz. słowackie jest mową Słowaków, zamieszkujących kąt północno-zachodni Węgier. Języki serbo-łu-życkie, żyjące na niewielkiej powierzchni ziemi w Saksonji i Brandenburgii, dzielą się na dwie odnogi, a m. język górno-łużycki (przeważnie w Sak-Bonji) i dolno-łużycki (przeważnie w Brandenburgii). Do gromady zachodniej języków słowiańskich należał także język drewiański, niegdyś między Łabą (Elbą) i Odrą mieszkających Drewiau i innych plemion, dziś wygasłych, zwany także językiem poła bskirn albo nadłabskim. Był on najbliżej spowinowacony z polskim. Znany nam jest z nielicznych zabytków piśmiennych po nim pozostałych (ob. Encykl. XVI, 995—998). Rozgałęzienia opisanych trzech gromad, skł&dających rodzinę języków słowiańskich, dadzą się przedstawić w obrazie następującym:

a .5

-es a

38 -Ö

a *

S-s

o i jęz. starosłowiański

—    bułgarski

—    serbo-chorwaoki

—    słowieński

—    rezjański

jęz. polski !

—    połabski cz. drewiański

—    czeski, narz. morawskie i słowackie górnołużycki dolnołużycki.

Oprócz języków aryjskich również szczep uralskts-ałiajski albo fińsko-tatarski ma w Europie swoich przedstawicieli. Tu należą: języki fińskie, pomiędzy któremi rozróżniamy dwie gromady: fińską zaohodnią albo fińsko-baltycką i fińską wschodnią albo ugryjską. Gromadę zachodnią składają: a. jęz. fiński w ścisłym znaczeniu czyli jęz. suo-

Kuc/kl Potm. lUuitr. Zesa 167. T. 20-tr.

mi, zajmujący całą prawie Fiulaudję; b. Język Japoński rozsiany w ziemiach północnych od zachodnich granic morza Białego do oceanu Atlantyckiego, tj. na krańcu północno-zachodnim Rosji i w północnej części Szwecji i Norwegji; c. jęz. estoński al. ozuchoński, którym mówią mieszkańcy Estonji i północnej ozęści Liwonji, oraz wysp sąsiednich: Ezel, Dago i in. Gromadę wschodnią języków fińskich albo ugryjską tworzą w Europie języki żyjące we wschodniej Rosji, a m. na północy: jęz. suomejecki, mowa Suomeje-tów, zwanych Samojedami, żyjących w krańcowych okolioaoh półn.-wschodniej Rosji od rz. Mezenia i w półn.-zachod. Syberji; jęz. zyrjański (we wschodniej części guber. Archangielskiej i gub. Wołogdoskiej); w środkowej części: jęz. perms ki, wotjaoki (część gub. Permskiej, Wjackiej, Ko-stromskiej); i ku południu jęz. bul gar sk o-nad-wołski, obejmujący mowę czeremiską (okolice Wołgi i Wjatki (ob. Enc. XIV, 813) i mordwiń-ską (okolice pomiędzy rz. Mokszą, Burą i po obu stronach Wołgi: w gub. Penzeńskiej, Symbirskiej i Samarskiej). Oprócz powyższych ugryjsko-fińską odnogę stanowi język madziarski albo węgierski, odosobniony od innych fińskich i żyjący w królestwie Węgierskim pośród języków słowiańskich i rumuńskich, od których też przyswoił sobie znaczną ilość materjału leksykalnego.

Do języków turecko-tatarskich w Europie należą: języki tatarskie, któremi mówią Tatarzy w gub. -Kazańskiej i na południu w gub. Astrachańskiej; języki nogajskie, mowa Tatarów nogajskich w połudn. Besarabji, Krymie i na połud. Rosji nad niższym biegiem rz. Kumy; jęz. kumyski, którym mówi lud Kumyków, nad m. Kaspijskim poniżej rz. Teieku; jęz. baszkirski i meszczer ski w dolinach rz. Uralu w gub. Orenburskiej i Permskiej i jęz. ozu wąski przeważnie w połud. -zachodniej części gub. Kazańskiej, między rz. Surą, Wołgą i in. (ob. Eue. XIV, 917—19). Do języków tur.-tatarskich należy także język Kirgizów, zamieszkujących w połud.-wschodniej części Rosji obszary między rz. Wołgą, Uralem i m. Kaspij Bkim, oraz mniejsze powierzchnie ziemi bardziej na południe, poniżej Wołgi. Język turecki w Europie zajmuje częśoiowo miejscowości obok innych języków na półwyspie Bałkańskim: w Macedouji, Rumelji, Albanji i Tesalji. Do języków mongolskich należy mowa Kałmuków, mieszkających w Rosji zwartą masą między niższym Donem i Wołgą w południowej części gub. Astrachańskiej i w północnej Stawropolskiej.

Języki kaukaskie rozciągają się w środkowym górzystym pasie Kaukazu od morza Czarnego do Kaspijskiego, mniej więcej pomiędzy 45° i 41° półn. szerokości. Tworzą one samodzielny szczep językowy kaukaski, o budowie przeważnie fleksyjnej, odrębny zarówno od aryjskiego, jako też od semickiego i turecko-tatarskiego. Trzy grupy odróżnić się dają wśród znacznej liczby (przeszło 30) języków szczepu kaukaskiego. 1. Grupa południowa, czyli języki iberyjskie, albo kartwelskie, zajmujące część zaohodnią pasa południowego aż do

103

A. A, K.

na. Czarnego (gub. Kutajska) i część środkową (gub. Tyflska). Głównemi przedstawicielami t3j grupy są: jęz. gruziński, którym mówią: Gruzini, Imereci, Mingrolowie, Lazowie, Swaneci i in. 2. Gruję wschodnią stanowią jęz. lezgijskie, któremi mówią Lezgowie w Dagiestanie (plemiona Awarów,

Andów i t. d ) i w północnej części Czeczeńcy (poniżej średniego biegu rz. Tereku). 8. Do grupy zachodniej należą: jęz. czerkiesko-abchaskie, któremi mówią Czerkiesi (Kabardyńcy, w środku pasa na półn.-zach. od ro. Władykaukazu (ob. Enc.

XIV, 821), Adygowie, rozsiani grupami nad lewym brzegiem górnego i średniego Konania) i Abchazo-wie nad m. Czarnym (z m, Suchum-Kale, sąsiadują od wschodu z Mingrelami). — Na Kaukazie obok języków laukask ch istnieją także rozsiane w różnych miejscach języki szczepu aryjskiego i turecko-tatarskiego. Do aryjskich należy jęz. armeński (w części połud.-zach.). jęz. perski (w częś. połud.-wscbod.), jęz. osetyński (jeden z irańskich) po obu pochyłośoia: h głównego łańcucha gór Kaukaskich, w dolinie górnego Tereku i ku południu w dolinie środkowego Kuru; nadto znaczne obszary, ezczegô’nie północne, zajmują języki wielko- i małoruski. Z języków turecko - tatarskich mamy tam jęz. tatarski nogajski, jęz. kirgiski i inne, wspomniane wy:'ej przy językach żyjących w Rosji południowej.

Osobliwość etnograficzno* językową wśród języków i ludów Europy przedstawia odwieczny język baskijski, do dziś przechowany w połud.-zaehod-nim kącie Francji i w środku północnego brzegu Hiszpanji (do m Bilbao), t. j. w okolicach po obu stronach Pirenejów, aż do brzegów zatoki Biskajskiej. Jest on przedstawicielem odrębnego zupełnie szozepu językowego o budowie polisyntetycznej albo wcielającej (która jest odmianą aglutynacji czyli zlepiania), i nie pozostaje w pokrewieństwie z żadnym z języków indceuropejskich, ani też z którymkolwiek innym ze znanych języków świata (eb. Encykl. VII, 51 ns.).

Językiem armeńskim albo ormiańskim, oprócz na Kaukazie, mówią nadto Armeńczycy (Ormianie), zamieszkali w różnych miejscowościach półwyspu Bałkańskiego, w Galicji, Bukowinie, w Wiedniu i innych miastach (ob. Enc. V, 7). — Dla uzupełnienia obrazu języków E-y, dodać należy, że we wszystkich niemal krajach europejskich istnieje także język hebrajski, używany przez uczonych Żydów hebrais¹ów pośród rozproszonej od wieków ludności żydowskiej. Ogół jednak mniej oświecony przyswoił sobie mowę tych narodów, wśród których po rozproszeniu się osiedlił; z języków tych wskutek domieszki wyrazów hebrajskich powstały z czasem różne gwary potocznej mowy żydowskiej, jak sta-ronit miecka, używana w Niemczech i Polsce, staro-hiszpańika albo szpaniolska, którą mówią dotąd Żydzi w Bulgarjij i inne. Nadto w niektórych okolicach spotykamy jeszcze języki cygańskie, któremi mówią koczujący lub osielli Cygani. Są one pocho lżenia indoeuropejskiego i stanowią jedną z odrośli językowych indyjskich (ob. Encykl. XIV.

532) —Bibljografją. Aug. Schleicher »Sprachen

Europas in systematischer Uebersicht" (Bonn 1850); Fr. Müller »Grundriss der Sprachwissenschaft“ (Wiedeń 1876—1888, 4 tomy); A. Hove laque »La linguistique“ (Paryż, wyd. 3 e 1877); R, v. Erckert »Die Sprachen deB Kaukasischen Stammes“ (2 części, Wieleń 1895).

Europa -Dzieje. Pogląd ogólny. Od kilku, albo, wedle przypuszczalnego obliczenia niektórych geologów, od kilkunastu tysięcy lat przebywały gromadki, a z czasem i plemiona ludzkie, na młodocianych płaszBzyznaoh lądu naszego; lecz owi mieszkańcy jaskiń i osad nadwodnych, podobni Mo dzisiejszych Pa-tagończyków lubAustralczytów, stanów'ą przedmiot badań tylko dla antropologów, jak widzieliśmy wyżej (ob. „Ateheol. Przedhist.” t. IV, str. 606 i „Antropol. Przedhist.“ wyżej str. 805). Istnienie E y dla Historyi poczyna się zaledwo na paręset lat ostatnich drugiego tysiącolecia, czyli mniej więcej na dwanaście wieków przed nąezą erą ohrz(śuań3ką, kiedy Fenicyanie rozciągnęli łańcuch swych kolonij handlowych wzdłuż morza Śródziemnego, przez Grecyę, Sycylię, Hiszpamę, aż poza Gibraltar, do Gadiru czyli Kadyksu (założonego w 1105 r. przed Chr). Oni-to nadali i nazwę naszej Częśii świata, zastosowaną do położenia swoich miast macierzystych Sydonu i Ty-ru: zachodzącć tbńce, czyli zachód ,ErebM (w napisach assyryjskich wyraz ten z takiem samem znaczeniem brzmi: »Irib“). Grecy stworzyli bardziej obrazowy, poetyczny słoworód, opowiadając, jakoby Zeus porwał królewnę tyryjską Europę, przybrawszy postać wołu, i przeniósł ją na wyspę Kretę, która słynęła w podaniach jako posiadłość Dt j dawniejszego z ferólów greckich, mądrego i sprawiedliwego Minosa. Rzeczywiście tu, na wschodniej kończynie tej wyspy, pojawiła się najpierwsza podobno kolonia fenicka, Itanos. Następnie osiedlili się Fenicyanie na w. Cyterze, na Cykladach, na międzymorzu Korynckiem, w Argolidzie, na Eginie, Salamiuie w Attyce; Kadmos miał być założycielem Kadmei w Tebach i nauczycielem pisma, które Herodet oglądał na starożytnych trójnogach, w jednej ze świątyń tebańskioh. Jeśli pod Troją wojownicy greccy mają uzbrojenie z bronzu, zamiast kamiennych toporków, to znaczy, że dostali tego metalu od Fenicjan, którzy sprowadzali cynę z gór Paropanizus, z Kaukazu, a potem i z Kornwalii. Piękną wazę, opisaną w Odyssei, sprzedał królowi spartańskiemu ,Fe-nieyanin, oszust, jakich mało". Grecy owocześni byli korsarzami, rabusiami: więc nie powinni byli oburzać się na oszustwo. Wszak warto było o-płacać chociażby najwyższą ceną wszystkie te wytwory cywilizacyi egipskiej i assyryjsko - babilońskiej, jakie przynosili im handlarze s Aradu, By-blosu, Sydonu i Tyru, a już nieoszacowauym zgoła darem było to pismo fonetyczne fenitk’e, z którego zrodził się grecki alfabet i od niego pochodzące, europejskie dzisiejsze abecadła. Posągi cypryjskie, przemyeł myceński, kopalnie srebra Ta-zosu i gór Pangejskich, myt Adonisa, kult Afrodyty - Astarty, — to są widoczne pozostałości e-dukacyi fenickiej. Wyspa Malta dziś jeszcze nam przypomina fenicką boginię Melitę i zaohęca archeologów do badania pozostałych szczątków jej świątyni. Na żyznej Sycylii miasto Palermo stji na miejscu fenickiej kolonii Ztz; powszechnej czci doznawała aż do ostatnich czasów pogaństwa świątynia Astarty, zbudowana na szczycie góry Eryka, której potężne fortyfikacje z kamienia zaliczają się dziś do najcenniejszych pomników archeologii.—Grecy pojętnymi byli uozniami: prześcignęli rychło swych nauczyoieli w sztuce, wiedzy, w twórczości umysłowej, a nawet w handln i kolonizaoyi; przetrawili w swym dachu cywilizacyjne wytwory Wsohodu i wydali mu walkę wiekopomną. Maluczkie państewka, jak Ateny i Sparta, pokonały ciżbę wojowników „wielkiego króla“, wszechwładzcy perskiego, i posługującą mu Hutę azyatyckich Fenicyan pod Maratonem, Salaminą, Plafcjami, a Syrakuzy z równą odwagą zwalczały Fenicyan afrykańskich, Kartagińczyków, i odniosły wielkie zwycięstwo nad ich flotą przy LŚciu rzeki Himery, jednocześnie z bitwą Sala-mińską w 480 r. przed Chr. Wschodnia część Sycylii Bttła się niepodległą posiadłością Greków, zdobną miastami piękniejszemi od kartagińskich, a zwłaszcza jaśniejącemi nieśmiertelną uławą mędrców swoich, pomiędzy którymi największym był Syrakuzańczyk Archimedes. Hellada zyskała w History! jeszcze chlubniejszą i begatszą, kartę. Na igrzyskach olimpijskich cały świat grecki, sięgający już swemi osadami od morza Czarnego aż do Massalii, czyli dzisiejszej francuskiej Marsylii, powskł z czcią przód Ateńczykiem Temistoklesem, przezornym sprawcą salamińskiego zwycięstwa i twórcą politycznej potęgi swojego miasta. Niebawem też Ateny, liczące zaledwo 20 000 mężów w regestrach swojej ludności obywatelskiej, rządzone przez obieralnych jednorocznych urzędników, zaczęły rozkazywać 330 miastom Archipelagu i wybrzeży, tak półwyspu Bałkańskiego, jak Azyi Mniejszej, a Perykles, królując nad niemi bez korony, mocą zjednanej u współziomków ufności i m.łości, pracując nad ich uszczęśliwieniem, doprowadził demokracyę do najwyższej możliwie pomyślności. Nadto Historya Powszechna wyświadczyła mu ten zaszczyt, że jego imieniem nazwała wiek V-ty przedchrześciański za światłą pomoc i zachętę, jakiej doznali od niego wielcy artyści, poeci, filozofowie, którzy nieśmiertelnemi arcydziełami swemi do dziś dnia kształcą, cieszą, czarują, cywilizują cały rodzaj ludzki. Powodzenie w spra wach materyalnyih i w stosunkach politycznych było wprawdzie krótkotrwałem; ale nawet po u-padku hegemonii ateńskiej i po utracie niepodległości wszystkich republik, Grecya wydawała wielkich mistrzów sztuki, wielkich myślicieli i wielkich nauczycieli wszech umiejętności. Jej cywilizację, nieskończenie wyższą, obfitszą, a nade-wszystko powabniejszą od wschodniej, nieśli zdobywcy Macedończykowie z powrotem na Wschód aż do Indyj: zarówno Aleksander Wielki, uczeń Arystotelesa, szlachetny zwyoięzca Daryusza i Po-rusa, zmarły w Babilonie, w pałacu Nabuchodo-nozora, jak jego Dyadochowie, a w szczególności

Anty óoho wie z rodu z wy ciężkiego Seleukosa, rezydujący w Pięknej Autyoohii, i Ptolemeusze, twóroy największej naukowej wszechnicy w Aleksandryi, spadkobierczyni bogaotw Tyru. Tu astronom Klaudyuaz Ptolemeusz nakreślił liniami i całą księgą liczb układ wszechświata, wielce do rzeczywistości zbliżony, jidiym tylko zasadniczym błędem skażony. Stało się to już za czasów rzymskich. — Rzymianie rozpoczęli swój zawód dziejowy z wilczą drapieżnością. Już z pierwotnego małego grodu palatyńskiego zbrojne rody Rimnów nękały sąsiadów uieustannemi wojnami. Gdy przez unię z Sabióczykami i przez podbój Alba-Lcngi trójplemienna Roma dotyla się wzmogła, że przyciągnęła tłumy osadników s całej ziemi Latyńskiej, Serwiusz Tuiliusz, opasawszy morem siedm wzgórz nad - tybrowych, utworzył wojsko wyborowe z całego narodu zjednoczonych Kwirytów i nadał mu rozgłośną z czasem nazwę legionu. Nauczył też ów naród sejmowania sotniami i klasami, ale takiego urządzenia nauczył się sam podobno od Ateńezyków (w VI w. przed Chr.). Bo łatwo mógł się dowiadywać o ich mędrcu Solonie od Greków italskich, którzy obsiedli już byli wszystkie zatoki i porty południowe półwyspu, a w Rzymie budowali świątynie wedle zaBad swego budownictwa i swojej teogonii (za Tarkwiniusza Starego). Legenda rzymska wyprawia też do Grecyi pierwszego założyciela rzeczy-pospolitej, Brutusa, i pierwszych redaktorów pisanego prawa Dwunastu Tablic. Na tem wszakże polu urządzeń politycznych, administracyjnych i prawodawczych Rzymianie okazali wyższe w porównaniu z Ateńozykami i ze wszystkiemi innemi narodami zdolności. Pokonawszy ludy Latyńskie, a następnie wszystkie Italskie, orężem po długich i zaciętych wojnach, nadawali im tak mądrze obmyślane i umiarkowane warunki zależności, że „sprzymierzeńcy“ owi dzielili z nimi wytrwale trudy wojenne i dochowywali im wierności w największych niebezpieczeństwach, np. w walce z Pyrrusem. Nie wyłamali się też nigdy z pod ich władzy nawet Grecy miast italskich i sycylijskich. Gdy już zjednoczyli pod zwierzchnią swą władzą cały półwysep, gdy się poczuli bezpiecznymi od buntów i domowych zamieszek, wtedy dopiero, w 264 roku przed Chr., wyruszyli na podbój obcoplemiennych narodów. Nadzwyczajną mocą charakteru pokonali Punijczyków, czyli zachodnich Fenicyan, przyciągnęli ku sobie wychowaną przez nich od tysiąca lat Hiszpanię i zburzyli Kartaginę, a jednocześnie zwycięskie legiony ujarzmiły Macedonię i Helladę, wraz z Peiopon-nezem (149 — 146 r.). Odtąd byli już panami świata historycznego nad morzem ârôdziemnem. W oiągu stulecia zamienili na swoje prowincye nie tylko zhellenizowaną część Azyi, ale i nowo-odkrytą Gallię, zmierzyli się z Helwetami i Germanami. W tym czasie pedagogowie - niewolnicy, kształcąc ich dzieci, zaszczepiali im uwielbienie dla sztuki i wiedzy: więc Rzymianie ełuchają w teatrze trage dyj i komedyj greckich, czytają dzieła filozofów greckich; Cezar pod sztyletami

morderców wydaje ostatnie słowo wyrzutu w mowie greckiej. Jego syn przybrany, Oktawian-August, organizując umiejętnie Imperium Wszechświatowe, zaskarbia sobie posługi utalentowanych pisarzy: Liwiusza historyka, Horacego i Wergiliu-sza znakomitych poetów. A dla masy poddanych jeszcze pożyteczniejszą i dobroczynniejszą była praca owoczesnych prawników (Labeo, Capito), nad wytworzeniem jednakowego dla wszystkich ludzi, powszechnego prawa narodów (jus gentium), nad wymiarem jednakowej sprawiedliwości, nie tylko potomkom Kwirytów, nie tylko obywatelom rzymskim, ale i wszelkich klas mieszkańcom tego państwa wolnie urodzonym, lub z niewoli wyzwo-lonyra. W tym samym »wieku Augusta* Chrystus Pan przyniósł światu najwyższe dwa prawa miłości: jedynego Boga, niewidzialnego w Panteonie Agryppy, i każdego bliźniego, nieznanego juris-consultom cesarstwa. Pod grecką nazwą Ewangelii ta »dobra nowiu a* dla uciśnionych i nieszczęśliwych szerzyła się po Azyi, Europie, Afryce, z niemożliwą dawniej szybkością, bo ludów nie przedzielały już ani granice państwowe, ani wrogie zatargi sąsiedzkie. Cezarowie zapewnili bezpieczeństwo, ład i zpokój Rasie Białej na ogromnej przestrzeni od Eufratu do Dunaju i uścia R9nu, od Sahary aż do gór Szkocyi na przeciąg dwóch stuleci; państwo ich zwano „Pokojem Rzym skim* (Pax Romana); prześladowali oni systematycznie tylko chrystyanism, upatrująo w nim siłę wywrotową, zagrażającą fundamentom ieh budowy politycznej i społecznej. Mylili się. Ruinę sprowadziła niesforność wojsk, czyli tak zwany despotyzm żołnierski III go wieku. Żeby go okiełznać, Dyoklecyan nie potrafił wymyślić innego sposobu nad podział państwa na cztery wielkie dzielnice z czterema rządami. Konstantyn Wielki miłował przywrócić jedność za pomocą organizacyi biurokratycznej i upaństwowienia wiary chrześciań-skiej, wyznawanej odważnie już przez większość poddanych: ale reformę wojskową przeprowadził w ten sposób, że zniszczył legiony, ten utwór narodowego rzymskiego gleuiuszu, to przesławne, tysiącoletnie narzędzie wszystkich podbojów i przewag Rzymu. Wreszcie przeniósł siedlisko rządu nad brzeg Bosforu do greckiego miasta Byzantion, przeistaczając je na Konstantynopol. Rola starożytnego Rzymu była skończona. Dwa południowe półwyspy: Apeniński i Pirenejski, zachodnia część lądu, owoczesna Gallia, a dzisiejsza Francya i Belgia, zostały ucywilizowane tak, że każdy ich mieszkaniec stał się obywatelem (civis) rzymskim z trybu życia, wykształcenia umysłowego, uczuć i mowy; potomkowie Celtów, Iberów, zagadkowych Tusków, Sabellów, Japygów, zaliczają się do jednej rasy Łacińskiej czyli Romańskiej, pomnąc na to, że światowładnej Romie zawdzięczają dobrodziejstwa wszystkich zdobyczy ducha ludzkiego, jakie się nagromadziły z pracy Egipcyan, Babi-lończyków, Assyryjczyków, Fenicyan, Żydów, Greków i samych nareszcie Rzymian. Mniej głęboko wsiąknęło takie wychowanie na wyspie Brytanii, na północnych szczeblach pasma Alp i wzdłuż »progu rzymskiego* (limes romanus), czyli wału ziemnego, umocnionego fortyfikacyami, murem, basztami, obozami obronnemi, przyczółkami mostowemu, nawet miastami w I wieku od Renu pod Koblencyą, przez góry Taunus w kierunku wschodnim, potem nagle ku południowi przez jedno zagięcie Menu między dzisiejszemi miastami Aschaffenburgiem i Milte nburgiem, i dalej ku źródłom rzeki Kocher, wreszcie znów w kierunku zachodnim ku punktowi połączenia się rzeki Altmühl z Dunajem. Szczątki tych fortyfikacyj, obozowisk, domostw rzymskich, są wprawdzie zachowywane z czcią należytą przez dzisiejszych Niemców południowych, lecz ich nie zlatynizowały. Podobnież przemijającym był wpływ Carnuntum, Windobony, Sirmium na okolicę środkowego Dunaju i koloni-zacyę Dacyi, aż do wału Trajana, z pozostawionym we władaniu barbarzyńskich Jazygów klinem węgierskim pomiędzy Dunajem a Cissą. Garstka dzisiejszych Rumunów teraz dopiero przez historyków swoich usiłuje nawiązać synowski z Romą stosunek. Tacyt posiadał niejakie wiadomości o środkowej części lądu i o wybrzeżach Bałtyku; geografowie greccy zasłyszeli coś o ludach i rzekach wielkiej wschodniej równiny; ale E. historyczna w pierwszych wiekach po Chrystusie kończyła się na granicy rzymskiego cesarstwa. Poza nią snuli się Germanowie i Słowianie, którzy własnym rozumem wydostali się wprawdzie ze stanu dzikości, ale dosięgali zaledwo mniej lub więcej wysokiego stopnia barbarzyństwa. Cisnęli się oni do ponętnych obfitością, wygodami, przepychem krajów rzymskich i już po razy kilka przerywali łańcuch straży granicznych, gdy Konstantyn W. złamał sławny i groźny oręż Rzymu. Następne po nim pokolenie doczekało się wkroczenia Hunnów, którzy naciskiem swoim wywołali wielką wędrówkę ludów barbarzyńskich. Jeden cesarz zginął w bitwie z Gotami (pod Adryanopo-lem 378 r.), drugi, Teodozyusz Wielki, ratował istnienie państwa przyjęciem ich do wojska swojego na żołd, a dwaj jego synowie, pomiędzy których podzielił ostatecznie kraje rzymskie, posługiwali Bię już wyłącznie wojskiem barbarzyńskiem. W następnym, V-m, wieku miasto Rzym, łupione, palone przez Alaryka i Genserycha, popadło w moc barbarzyńskiego wodza Odowakra, a cesarstwo Zaobodnio - Rzymskie łacińskie znikło aż do imienia (476 r.). Ocalała tylko grecka połowa ze stołecznym grodem Konstantyna, i tu spisany został inwentarz spadku, pozostawionego nowożytnemu światu przez dawnych Rzymian. Jest to sko-dyfikowana i skomentowana mądrość ich wielkich prawników, ich filozofia źyoia społecznego, niezrównane, niemiertelne „Corpus Juris Civilis Romani” (538 r.).

E. nowoczesna wytwarza się w zamęcie pierwszych dwóoh okresów Średniowiecza. W pierwszym Germanowie uczą się abecadła cywilizacyi, osiedlając się w zdobytych krajach Zachodniego Cesarstwa Rzymskiego. Nie będą oni jednakże ślepymi naśladowcami starożytności już dla tego, że ich prostacze dusze przejęte są szczerze wiarą chrześciańską, którą przeinaczali stosownie do swych urządzeń społecznych miejscy Rzymianie, a wprost odpychali ciemniejsi wieśniacy - poganie (pa g an i od p ag us). Tak, niewolnicy, uważani za „rzecz“ (res), za inwentarz roboczy w prawie rzym8kiem, zyskali uznanie człowieczeństwa pod prawem poddaństwa germańskiego i pod opieką Kościoła, wolno zaś urodzeni Rzymianie, pomimo podboju, nic ze swej wolności nie utracili. Barbarzyńska ręka była straszną tylko dla wytworów pracy i dla wszystkiego, co nazywamy kapitałem, co budziło chciwość w zdobywcach. Wszystkie niemal miasta przechodziły przez rabunek i pożogę; wszędzie szerzyło się spustoszenie, mnożyły się rumowiska po opustoszałych domach i gmachach publicznych. Co jedni oszczędzili, to drudzy zniszczyli, bo głód i wojowniczość wypychały z leśnej Germanii coraz nowe plemiona lub gromady ludów.—W Italii Odowakr ze swymi Scyr-rami, Turcylingami, Swewami już po 12 tu latach doczekał się napadu Teodoryka, który, opsno-wawszy Rawennę, zabił go (493) i założył królestwo Gockie, nieco długowiecaniejsze, 60 lat trwające; jeden z następców jego w ciągu walki z Byzautynami, burzył miasto Rzym po raz trzeci. Longobardowie ukazali się w 588 r., lecz na razie opsuowali tylko część północną; ich konnngo-wie musieli zadowolnić się Pawią, jako miastem stołecznem; z czasem zdobyli Rawennę, nawet południową część półwyspu, lecz daremnie dobijali się do bram Rzymu: rządził tam już papież, który znalazł opiekę u Franków.—W Hiszpanii tłoczyli się najprzód Wandalowie, Swewowie, Alanie; potem Wizygoci założyli jedyne, 300-letnie, królestwo, a stolicę przenieśli z gallijskiej Tolozy do Toledo. W provincyach alpejskioh, Recyi i Nory-ku, usadowili się B a w a r o w i e, a ich książęta z rodu Agilulflagów, zamieszkali w Ratysbonie czyli Reginie (Reganebure) nad Dunajem. Po obu stronach Renu całą Helwecyę, pola dziesięcinne i część Gallii zajęli A 11 e m a u o w i e, ale większą część tej krainy utracili po przegranej bitwie * Hlodwigiem, konungiem gromadki Franków Saliokioh, który, wyruszywszy na podboje ze swego „Sallandu”, został panem najznaczniejszych miast Gallii północnej: Paryża, Orleanu, Tours, Rbeims (Parisii, Aurelianum, Turones, Remi) i prowadził do boju liczniejsze od swoich germańskich zastępy rzymskie. Zjednoczył on wszystkie plemiona Franków, osiedlone wzdłuż Renu, od połączenia się z Menem aż do uścia, wyparł Wizygotów za góry Pyrenejskie i stał się założycielem największego i najtrwalszego pomiędzy barbarzyńskimi królestwa. Jego synowie młodsi zdobyli na Burgundach całe dorzecze Rodanu, poczynając od Genawy aż do morza; najstarszy zaś (Tioderyk) zaszedł, jak mógł najdalej, ku wschodowi i zwojował Turyngów (530\ którzy trzymali w niewoli „lazów“ słowiańskich, a nawet są poczytywani sami za Słowian przez kilku historyków naszych (Wił. Bogusławskiego, Tad. Wojciechowskiego, ob. Durzyńce). To pewna, że gdy Germanowie powędrowali ku rzymskim krajom,

Słowianie posunęli się wślad za nimi z okolic Dniepru i Wisły, za Łabę (Elbę), ku dopływom górnego Dunaju (w Bawaryi) i w doliny alpejskie z biegiem Innu; ale wówczas nie umieli jeszcze wytworzyć władzy państwowej. Dopiero w na-stępnem VII, stuleciu ukaże się pierwszy zawiązek rzeszy plemion czeskich, sorabskich i słowińskich, pod przywództwem zagadkowego Samona, wielo-iennego poganina (623—653), który potrafił odpierać Awarów i pobić Franków, wysłanych przez króla Dagoberta. Tak więc światło historyi zaczyna przenikać w głąb środkowej E-y, ale pozwala nam widzieć tylko chaotyczne, nieukaztałto-wane pierwiastki nowożytnych narodów. Poza dawną rzymBką granicą nieraasz ani jednego miasta; Turyngowie, Fryzowie i Saksonowie trzymają się wiary pogańskiej; część nadbrzeżnych Sakso-nów i A n g 1 o w i e wychodzą, czyli raczej odpływają, do Brytanii; nawet gallijska część monarchii Franków jest widownią niszczących wojen pomiędzy potomkami Hlodwiga, i na miejscu uprawnych pól porastają lasy; Grzegorz Turoneński przewiduje, że po jego śmierci nie będzie ani jednego człowieka, któryby umiał zapisać chociażby najważniejsze wypadki współczesne. Zdawało się tedy, że zniknie cała praca poprzednich wieków; jednakże nasiona cywilizacyjne i szczątki piśmiennictwa zostały przechowane przez pracowitych Benedyktynów w klasztorach italskich, następnie w Gallii i Brytanii, a potomek starożytnego rodu Anicyuszów, Grzegorz I Wielki (590 — 604), u-czynił z „wiecznego miasta“, trzykrotnie rabowanego i rujnowanego, wszelkiej potęgi, nawet o-brony pozbawionego, siedzibę władzy duchownej, jakiej dotychczas nigdy świat historyczny nie widział, władzy uznanej dobrowolnie przez królów i przez ludy tworzącej się nowej E-y. Ten „sługa sług Bożych“ przysłużył się szczególnie przez wysłanie dobrze dobranych missyonarzy-Benedykty-nów do Brytanii, albowiem wśród ochrzczonych około 600 r. Anglo - Saksonów rodzą się najżarliwsi krzew ciele oświaty i wiary chrześoiańskiej, jak Wielebny Beda (f 735), który nie tylko ży-wem słowem nauczał młodzież klasztorną aż do ostatniego dnia życia swego, ale napisał dużo dzieł, przewiezionych na ląd i pilnie przepisywanych wszędzie, ponieważ podawały one niejakie wyobrażenie o wezechświeoie, przez tablice paschalne, i o dziejach rcdzaju ludzkiego, w kronice „O sześciu Wiekach Ôwiata" (De sex aetatibus mundi), o gramatyce, prozodyi, retoryce etc. „Pochodnią Kościoła“ nazywał go Winfryd. który opuścił był swoją anglo - saską ojczyznę, żeby nawracać trwających w pogaństwie Germanów: Fryzów, następnie Turyngów i Hobsów (dawnych Kattów). Trzy razy był w Rzymie, gdzie w r. 719 otrzymał od papieża Grzegorza Ii-go tytuł missyonarza apostolskiego, a w 723 święcenia na biskupa Niemiec z imieniem Bonifacego; wreszcie przea Grzegorza Iii-go mianowany został arcybiskupem, dla związania organizowanych umiejętnie dyecezyj węzłem metropolitalnym. Moguncya ze swą świeżo założoną katedrą stała się taką metropolią i stolicą prymasow-

ską dla wszystkich biskupstw, jakie się teraz znajdowały w granicach monarchii frankońskiej, po prawej Btronie od Renu. Gorliwy apostoł - arcybiskup założył trzy żeńskie i pięć męskich klasztorów, w tej liczbie sławną Fuldę, która tern się stała dla Niemiec, czem dla WŁeh było Monte-Cłtssino św. Benedykta z Nursyi. Tenże Winfryd-Bonifacy namaścił Pipina, praszczura nowej dyna* styi Karolingów, na króla „z Bożej łaski” (752), pr^ez co zawiązało się ścisłe pizym erze pcmiędzy władzcą Franków a papieżimi. Karol Wielki, podbijając najoporniejszy i najbardziej zacięty w przechowywaniu starogermańsk ej tradycyi lud Saksonów, nawraca ich na wiarę chrześoiańską, jak missyouarz, tylko innemi, niż Bonifacy, środkami: mieczem i kapitularzami, greźąoemi okaleczeniem lub karą śmierci. Funduje też biskupstwa— wszystkie, jakie do dziś dnia istnieją między dolnym Renem i Elbą; lecz troszczy się, nie tyle o kośoielne ustawy i przymioty mtellektualne duszpasterzy, ile o zapewnienie im dziesięcin i uposażania w ziemi. Papież z daru Pipina posiadł państwo Kościelne; biskupi i arcybiskupi niemieccy z nadań Karola i jego następców otrzymują obszary większe, niż świeccy dostojaioy, niż książęta: inaczej postępować nie umiał monarcha- wojownik. Nawet czysto naukowe i nauczycielskie zasługi wynagradzał Karol dobrami ziemskiemi. Wszak uczonemu Anglo - Saksonowi, Alkuinowi, darował 20 000 niewolników za przewodniczenie w t, iw. Akademii Pałacowej i za lekcye, udzielane królewiccm i królewnom. Było to jeduym z dowodów nadzwyczajnej czci, jaką powziął dla wiedzy i dla pracy umysłowej, zatraconej przez barbarzyńców. Jeszcze skuteczniejszym był przykład osobistej gorliwości, gdy król razem z uczniami siadał do słuchania wykładów łaciny, języka greckiego, matematyki, astronomii i stwardniałą od miecza ręką usiłował posiąść sztukę pisania. Wyobował też sobie dziejopisa (Einharda), który z ujmującą prostotą i niepoślednim talentem nakreślił jego postać dla potomnych pokoleń ze ~ wszystkiemi znamionami wielkości. Dla współczesnych wszakże ludów zrozumialszą i bardziej imponującą była działalność polityczna Karola W. Gdy już podbił wszystkich Germanów, jacy dotychczas na lądzie E y nie podlegali Frankom; gdy rzucił postrach na Słowian Zachodnich; gdy zburzył państwo Awarów i przybył w 800 roku do miasta Rzymu, jako obrońca papieża Leona III go,— stał się fakt dziwny w kcśoieie św. Piotra: wskrzeszenie cesarstwa Rzymskiego przy okrzykach wojowników germańskich. Było to złudzenie. Poddani Karola, tytułując go mianem Cezara („Kai-sar*), widzieli w nim władzcę świata; w rzeczywistości zaś państwo jego, lubo rozciągało się od rzeki Ej dery do Benewentu i rzeki Ebro, od brzegów Ooeanu do środkowego Dunaju i nieco poza Elbę, nie dorównywało obszarowi nawet Zachodniej połowy posiadłości Augusta lub Hadryana; nie wyszły też z grobów ich legiony, nie cdrodzili się edy le, pretorowie - konsulowie, ani wykwintni optymaci rzymscy: odżyło tylko wspomnienie wielkiego ucywilizowanego społeczeństwa pod kierownictwem wszechwładnego mocarza. Karol rządził przez grafów i marchionów, wojował pospoli-tem ruszeniem ludzi wolnych i wassali swoich, przed wyprawą sejmował z nimi na polu majo-wtm i miał przy sobie zaledwo kilkunastu ludzi, umiejąoych napisać jego rozkazy i ustawy po łacinie: więc tył panem samego tylko germańskiego świata, ale już przeradzającego się w nowe typy, pod wpływem kilku wiekowego krzyżowania ras i spólnej wiary chrześciańBkiej. Bez wielkiego uchybienia ścisłeści mężna go przeto uznać za władzcę E-y, gdyż poza granicami jego monarchii znajdowali się tylko Bizantynowie na półwyspie Bałkańskim, muzułmańscy Arabowie na Pirenej-skim i nieuspołecznione pogańskie ludy Słowiańszczyzny, Skandynawii, Litwini, Finnowie i Turcy. Koronę cesarską złożył Karol na ołtarzu w akwisgrańskiej katedrze, gdy uczuł niemoc przedśmiertną, i synowi swemu, Ludwikowi, kazał ją wziąć własnemi rękoma; lecz ta nauka z prawa państwowego o naturze władzy najwyższej nie została należycie zrozumianą. W następnym roku, przy spotkaniu się z papieżem S efanem IV, Pobożny Ludwik zapragnął namaszczenia Olejami Swiętemi i koronacyę powtórną odbył, schylając głowę przed następcą św. Piotra. Więc władza duchowna stanęła na równi ze świecką monarszą, albo nawet i wyżej w rozumieniu Franków. Zanim pół - wieku upłynie, jeden z Karolingów, król Lotaryngii, będzie sądzony, za winnego uznany i klątwą obłożony priez papieża Mikołaja I go za ob.azę Sakramentu małżeństwa. Nie utrzymała się też jedni ść polityczna monarchii po zgonie wielkiego jej twórcy. Sam Karol wydzielił Akwi-tauię dla młodszego syna, a Wiechy oddał w zarząd wnękowi. Dopieroż gdy genialna ta głowa znikła w ciemnicy grobu akwisgr&ńskiego, wnet ujawniły swe działanie różnice etnograficzne i geograficzne, Priedewszystkiem Alpy stanowiły szeroką i niebotyczną przegrodę pomiędzy częściami składowemi tej monarchii, trudną do przebycia dla konnicy, a niemożliwą wcale dla wozów; następnie Ren oddzielał zromanizowaną ludne śó dawnej Gallii od czysto germańskich plemion wschodnich. Więc od roku 817 zaczynają się podziały krajów cesarskich. W Rsymie zamieszkał Lotaryusz dla rządzenia Vtłockam;; Ludwik, zwany Niemieckim, przebywa w dawnej stolicy bawarskeh Agilulfingów—Ratysbonie, albo w Bod-man nad jeziorem Konstaneyeńakiem, które niegdyś nosiło flotylle rzymskie, a teraz będzie „morzem SzwabBkiem“; Akwitania, nienawidząca północnych Franków, a przeznaczana zrazu dla Pipina, potem dla Karola Łysego, staje się jabłkiem niezgody w rodzinie cesarskiej. Ludwik Pobożny pędzi życie w ciągłej walce z buntowniczymi synami, którzy nareszcie po jego śmierci i po srogiej bitwie ped Fontanetum rozerwali monarchię cesarską na niezależne wzajemnie państwa (843). Ponawiają s:ę wprawdzie próby zjednoczenia, ale też mnożą się dzielnice w rozrodzonem następnem pokoleniu Karolingów, aż w r. 887 Karol III O-

muzułmańskimi

tyły, ponieważ nie umiał bronić nadmorskich krajów od Normandów czyli pół.iocnych pogańskich Germanów, został zdetronisowany, a wtedy cesarstwo rozpadło się ostatecznie na niezależne wzajemnie królestwa. Było ich dziewięć, ale z nich ukształtowały e:ę przed końcem Wieków Średnich i przetrwały do naszych czasów tylko: trzy wielkie narody, Francuzi, Niemcy, Włosi, w dzielnicach E y, rozgraniczonych kierunkiem gór i rzeoznych wodozbiorów; małe państewko republikańskie o ludncśd mi szaupj trójplemiemnj, Szwajcarya, na węźle alpejskich łańcuchów, nadto za Pirenejami utworzona przez Karola lV-go marchia hiszpańska przez dzielną walkę Maurami urasta na królestwo, potem na trzy królestwa: Nawarry, Aragonii i Kastylii, a nareszcie na zjednoczone królestwo »Hiazpsnij*. W okresie rozkładu cesarstwa, t. j przed końcem IX-go wieku, ujawniły się dla historyka różnice narodowości w mowie, nas^mprzói w nazwie Theu-d i b k, dawanej wschodnim Germanom, a nazwa ta w ciągu dwóch wieków'przez róźue wymawianie przekształca się ca Teutsch, Deutsch, Tydsk, Tedesco, potem w brzmieniach odmiennych roty przysiąg, wymienionych pomiędzy Ludwikiem Niemieckim i Karolem Łysym francuskim pod Strassburgiem (842): jednakże nazwa państwa francuskiego „Franeia“    wywodzi się, nie od

dawnych Franków, lecz od hrabstwa 41e de France, otaczającego m, Paryż i stanowiącego dziedzictwo trzeciej dynastyi, Kapeta. Język włoski n;e daje się podsłuchać w zawiązkach swoich, dopóki wielki poeta Dante nie uczynił dyalektu florenckiego językiem literatury; hiszpański również zawdzięcza swo*e    wykształcenie poetom,

twórcom romansów o »Cydzie Wojowniku“. Pomimo takiego różniczkowania w mowie, pojęciach, uczuciach i warunkach geograficznych, wszystkie te części monarchii Karolowej zachowują ślady stuletniego zjednoczenia: wezyBtkie należą do jednego Kcśfioła Rzymsko-Katolickiego i uznają Papieża za Głowę jego; wazystkfe organizują się wedle zasad feudalizmu. Ten system, wynaleziony przez praszczura Karolingów, sławnego zwycięzcę Arabów, Karcda Martela, majordoma królów merowińskieb, miał posługiwać do pomnożenia wojska zastępami wassali i podwassali, uposażanych dzierżawą ziem królewskich i zobowiązanych przysięgą do stawienia proporcjonalnej obszarowi liczby wojowników, a nadto do wierności względem dawcy czyli suzerena, Karol W. umiał trzymać w posłuszeństwie tak leudów, czyli wolnych ludzi, posiadających allodyalne dobra, jak wassali — lenników przysięgłych; lecz pod niedołężnymi jego potomkami waesale zrównali się z leudami, leudowfe poprzemieniali się na wassali i przysięga hołdownioza (hommagium) stała się głównym, niemal jedynym węzłem, wiążącym większych lub mniejszych posiadaczy ziemi z suzerenami, tudzież z najwyższym suzerenem całego państwa — monarchą. Navet urzędnicy królewscy, grafowie i marchionowie, przeistoczyli się na lenników. Wszyscy posiadają swe dobra dożywotnio i dążą do pozyskania prawa dziedzicznego, co im się też zwykle udaje, ponieważ nie łatwo jast wyrzucić z ziemskich posiadłoś fi pana, mającego pod swemi rozkazami dużo ludzi podwładnych i rłuźabnych. Więc foudalizm wziął górę nad innomi rodzajami urządzeń społecznych i zapanował wo wszystkich wymienionych państwach, oprócz Hiszpauii, — Przypomnijmy teraz, że jednocześ tie istniało drugie Cesarstwo, Wschodnio-Rzymskie, które posiadało na półwyspie Bałkańskim nietkniętą przez barbarzyńców stolicę — Kon stantynopol, najpiękniejsze i największe miasto w owoczesnej E-e, i cesarzów, następujących w nieprzerwanym szeregu od Arkadyusza. Teodo-zyusza, Konstantyna W-go, prawdziwych Rzymian; panował tu jednakże język, obyczaj i duch grecki, Ortatnim pomnikiem łacińskiej mowy i logiki było »Corpus iuris*; w IX w. prawodawstwo Bazylego Macedończyka z przyd. Prochirion zostsło spisane po grecku. W rzeczach wiary i w urządzeniach kc ściel-nych objawiła się tu głęboka niezgodne śó z rzymskim katolicyzmem. Wystawienie w koś fiele św. Piotra przez papieża Mikołaja I-go Stładu Apostolskiego z wyrazem „Filicque”, stało się powodem do rozerwania jednrśfi Chrystyanizmu (863). Nie przeniknęło do Byzancyum nic z germańskiego ducha i z nowcczesnych wpływów: posługiwano się tylko fizyczną s łą barbarzyńców, wynajmując ich do służby wojskowej, albo starano się pokonywać ich ś‘odkami, jakich dostarczała starodawna umifjętna polityka. Nieszczęsnym dla tego cesarstwa był wiek VII, kiedy od południa uderzyli entuzyazmem nadzwyczajnym ożywieni wyznawcy Mihometa i zdobyli Syryę z Jerozolimą, Egqt i wszystkie prowineye afrykańskie, od północy zfś wcisnęły się plemiona słowiańskie Chrobatów i Serbów, oraz turecki lud, Bulgarowię; w VIII wieku wszakże zdołało ono zahamować nacisk muzułmanów, a w IX wywarło na północnych najezdników wpływ sięgający do głębi ich ducha. — Taką była postać E y, kiedy księga historyi otworzyła się dla Słowian, szeroko już rozsiadłych pomiędzy morzami Archipelagu i A-dryatykiem z jednej strony, a Bałtykiem z drugiej Zamiłowani w rolnictwie i bartnictwie, mieszkali oni wsiami o stykających się jedna z drugą zagrodach, w chałupach, patrzących oknami na ulicę czyli na drogę, obstawioną ulami. Z wie’u wsi tworzyły się plemienne opola czyli żipy, pod zwierzchnictwem panów i źupa-nów. Jeden z cesarzy bizantyjskich, dziejopis Konstantyn VII Porfyrogenetes, dziwował się, że chodzili bez broni, z gęślami w ręka. Ale krzywdy i udręczenia, doznawane Od koczowników fińsko - tureckich, tułających się na stepie nadwoł-iańekim i czarnomorskim, albo od wojowniczych Germanów, zmusiły ich do zbrojenia się i łączenia w liczniejsze rzesze. Najp'erw tedy, bo w 836 r., występuje do walki z Ludwikiem Niemieckim Mojmir, założyciel państwa Morawskiego, mieszkający w Wielkim Grodzie (Welehradzie), ufortyfikowanym zapewne wałami i ostrokołem; lecz ten nie zdołsł się obronić licznemu wojsku Karolinga.

Ciemięsko też, przymusem i przemocą cheiał nawracać Słowian arcybiskup salcburski (Adalram) na wiarę chrześoiańską, dopominając się przede-wszystkiem o dziesięciny i daniny dla wzniesionych w kilku grodach kościołów, a nie dbająo o to, żdby osadzani przy nich księża umieli nauczać lud w zrozumiałej mowie. Więc następca Moj mira, jego synowiec, Rastic czyli Rościsław, wyprawił poselstwo do Konstantynopola z prośbą o pizysłanie lepszych apostołów. Na szczęście, żył wówczas „filozof" Konstanty, urodzony wśtód Słowian, otaczających Tessalonikę, wychowany na dworze ^esarBkim jako towarzysz do nauki nieletniego Michała IH-go, obeznany ze Wschodem przez poselstwa do Bagdadu i do chagana Cha-zarów, następnie mnich, przejęty pragnieniem nawracania pogan. W celi klasztornej na górze Atos, ów Konstantyn, jako zakonnik, nazwany imieniem Cyryl, spólnie ze swoim bratem, Meto-dyuszem, powziął wielką myśl przetłómaozenia Pisma Świętego dla Słowiai, a ponieważ ci u-mieli znaczyć swe wierucuby tylko nacięciami i kreskami (ćiŁtami i iëzami): więc ułożył dla nich abecadłu, uzupełniaj ąo 24 litery greckie,

14-u nowemi, odpowiednio do bogatszego zasobu dźwięków w mowie słowiańskiej. Trzeba było jeszcze ująć tę mowę niewykształconą (tëcb bezi> ustroieniia) w reguły gramatyczne. Dopiero z tatkiem przygotowaniem stuło się możliwem rozpoczęcie tłómaczeń Ewangelij i innych niezbędnych ksiąg do nauczania. Niezwykle też owoonem o-kazało się apostolstwo dwóch, świętych zaiste, braci, najprzód w Bulgaryi, gdzie ochrzcił się car Bo-gorys - Michał i srogi łupieski lud jego przemienił się w Słowian gruntownie aż do języka i oby czaj u; nastąpiło potem nawrócenie księcia słowiańskiego, czyli raczej słowackiego, Kociełła w Błatnie , (Platten - See), chrzest Rastica i Swatopluha na Morawach, ohrzest czeskiego księcia Borzywoja z ioną jego Ludmiłą, założenie archidyecezyi we-lehradzkiej i rozszerzenie prac apostolskich aż do górnej Wisły (863 — 885). A nad jeziorem Go-płem, na wielkiej drodze wodnej z Kijowa do handlowego Wolina, istniał już gród Kruszwica, obdzielająca okolicznych mieszkańców kruszarni Boli, które miały wtedy wartość pieniędzy dla przodków naszych, jak mają dziś jeszcze w głębi Afryki nad Nigrem. Może budowała się już nawet owa, do dziś dnia istniejąca tam, wieża z nie-ociosanych kamieni, która stała Bię postrachem, siedliskiem groźnej władzy i podstawą operacyjną do podbijania sąsiednich opól, a więc kolebką państwa polskiego. W Słowiańszczyźnie Wschodniej zawiązuje się organizacya polityczna w grodach, rozłożonych na wielkiej drodze wodnej od wybrzeży Bałtyku do Konstantynopola, a nawiedzanych przez Normandów skandynawskich. Rury k przybywa ze swą drużyną do wielkiego Nowogrodu (862), Truwor do Iaborska pod Pskowem,

Askold i Dir, a potem pogromca icb, O .eg, do Kijowa. Gromady słowiańskie poddawały się pod ich rozkazy, pozwalały swoim tysiącznikom prowadzić „ziemian” (ziemszcsynę) w ślad za waleczną drużyną na boje z Chazarami i Pieczyngami, bo tym sposobem zyskały wyzwolenie od danin i niepodległość narodową. Widzimy stąd, ża wiek IX był epoką płodną w organizacye państwowe i przeobrażenia duchowe. E. historyczna rozszerzyła się daleko poza kresy starożytne i dosięgła prawie swoioh granic geograficznych, przez naturę zakreślonych. Wiek X ,żelazny”, zaczął się na zachodzie wśród najgorszych objawów rozprzężenia. We Włoszech oioteczny brat Karola Otyłego, Berengarynsz I, przybrał tytuł króiewski, lecz napotkał aż dwóch współzawodników: króla Bur-gundyi nowej i, zupełuie obcego domowi Karolingów, księcia spoletańskiego; walka trwała pod ioh następcami bez końca i stanowczego rezultatu, a Rzymem trzęsła kobieta, władająca zamkiem św. Auioła, Marozya, potem jej oórki, które poniżyły Stolioę Apostolską, wprowadzając na tron i strącając Papieżów wedle swoich namiętności. We Franoyi Karol Prostak porozdawał wassalom wszystkie posiadłości królewskie i pozostał przy jednem mieście; Normandom oddał krainę nadbrzeżną przy uściu Sekwany i ostatnie lata swego życia spędził w niewoli u jednego z hrabiów. 0-statni Karolingowie byli bezsilni w obec roju was-sali, których liczba doszła do 56; z tych trzej tytułowali się książętami, a najpotężniejszym stał się hrabia Paryża z domu Robertynów, przezwanego później domem K a p e t ó w od Hugona, który zbroję pokrywał kapicą św. Marcina Turo-neńbkiego i został królem obrany w r. 987. W Niemczech Arnulf, nieprawy syn Karlomana bawarskiego, w zacieklej nienawiści do księcia Wielko • Morawskiego Swatopłuka, wezwał z poza Karpat turecki lud Mudiarów, którzy podbili Pan-nouię, ujarzmili zamieszkałych tam Słowian, obalili państwo Wialko - Morawskie i zburzyli Wele-hrad, ale też stali się plagą dla Niemiec i Włoch, a raz posuuęli swoje łupieskie najazdy aź do Franoyi. Na Ludwigu Dziecięcia wygasła i ta nieprawa gałąź Karolingów, a wtedy nastała krytyczna chwila dla królestwa Niemieckiego: pokonane przez Karola Wielkiego plemiona miały sposobność odzyskania swej niepodległości, tern łatwiej, ża na ich ozele znowu stali książęta, dzierżący władzę nad ziemią i ludźmi. Ale książęta ci wobeo niebezpieczeństwa, zagrażającego od Madiarów i od Słowiau, zrozumieli pożytek jednoczenia Bił: więc po naradzie postanowili utrzymać zwierzchni urząd królewski i powołali na tron Frankońozyka (z kraju niegdyś Franków Rypuar-skich), po nim zaś księcia Saksonii, Henryka Ptasznika (919 r.). Pamiętna to była i dla Słowian złowroga chwila w dziejach, odtąd bowiem wszczyna się usystematyzowane i spotęgowane paroie Niemców na wschód (Drang nach Oaten), czyli raczej na Słowiańszczyznę, Doznała fatalnych Bkut-ków tego parcia najprzód ława plemion połabskich czyli nadelbiańakich. Wiodąc pod królewską chorągwią już uietyiko Saksonów, ale też hufce iunych książąt niemieckich, Henryk przeprawił się przez Łabę (Elbę), pod Lunkini (Lenzen?) stoczył zwycięską bitwę, w której zginąć miało 20U 000 ludii; przeszedł kraje Sorabów, zagarniając tłumy jeńoów-niewolników (Sklave) i wkroczył do kotliny czeskiej, gdzie wnuk ochrzczonego Borzywoja, św. Wacław, nie mogąc obronić swego Wysokiego Grodu (WyBzehradu), ani rozrastającej się u podnóża Pragi, podał się w hołdownictwo Niemcom (927—928). Tenże Henryk, założyciel pierwszych miast ufortyfikowanych w wieśniaczej dotychczas Saksonii, ubezpieczył ją od możliwego w przyszłości odwetu założeniem pogranicznej marchii, zwanej Starą Marchią (Altmark). Leżała ona jeszcze na lewym brzegu Łaby, zajmowała niewielką przestrzeń po 10 mil wzdłuż i wszerz, ale stanowiła czujną Btrażnicę przeciwko napadom nagłym. Dziś mieszczą się w jej obrębie nieznaczne miasta: Tonger-münde, Salzwedel, Stendal; to ostatnie przecież ohlubi się, że wydało Mikołaja Bismarcka, mieszczanina cechu krawieckiego 1328 r., następnie rajcę i podkomorzego brandenburskiego, udarowanego zamkiem Bergstall, protoplastę obu linij Bismarcków: na Crevese i na Schönhausen.—Otton Wielki (936—973) zamanifestował się jako wielbiciel i naśladowca Karola W-go już podczas koronacyi, odprawionej okazale w jego pałacu i w katedrze akwisgrańskiej, oddając pokłon jego prochom, zasiadając na jego krześle kamiennem. Mieczem władał dzielnie; nie zsiadał prawie z konia, jeżdżąc wciąż na sądy lub na wojenne wyprawy nad Łabę, Ren, Dunaj i za Alpy do krajów włoskich; Madiarom zadał tak ciężką porażkę na Lechowem polu pod murami Augsburga, że się nazawsze wyrzekli łupieskich najazdów i zamienili koezownlc-two na tryb życia osiadły; zdobył żelazną koronę Longobardów (961) i bez walki, owszem uproszony przez Papieża, wnuka „senatorki" Marozyi, Jana XII, przyjął cesarską koronę w Rzymie (962). Otton wprawdzie nauczył się nieco czytania, ale naukowych popędów żadnych nie czuł i łacińskiego języka nie znał. Listy papieskie kazał sobie tłóma-czyć, do ludu rzymskiego odezwał się mową swoją Baśką (propria loquela, id est saxonica), lecz widząc, że nie jest rozumianym, musiał posłużyć się pośrednictwem tłómacza, biskupa kremoneńskiego, Liutpranda, więc nie przychodziły mu do głowy żadne cywilizacyjne pobudki; pragnął tylko podniesienia swej władzy i potęgi. Jakoż osiągnął z nowego tytułu znakomite korzyści, nie tyle od zachodniej strony, gdzie panowali jeszcze królowie z krwi Karola W-go (we Prancyi), lub krewni jego pierwszej żony, Edyty anglo-saskiej, którzy tytułowali się cesarzami całego Albionu, ile na wschodniej granioy, gdzie mógł imponować ludom pro-8taczym, rozpoczynającym życie historyczne. Tym łatwo było wmówić, że „Święte Rzymskie Cesarstwo narodu Niemieckiego” jest czemś nierównie wyźszem i godniejszem od ich własnych państewek. Otton naprzód przerażał Słowian grozą wypraw wojennych, gdy, naprzykład, pobiwszy Stoj-gniewa, kazał uciąć mu głowę i otoczyć ją trupami 700 zamordowanych jeńców (955); następnie ujarzmiał ich budowanemi w zdobytych ziemiach burgami i urządzaniem nowyoh marchij: Miśnijskiej, Północnej ^(Nordmark), Wschodniej (Ostmark), a w końcu,

Encykl. Powiz. Illurtr. Zeizyt Iß7. T. 20-ty-

wznawiając politykę Wielkiego Karola, stosowaną do Saksonów, założył biskupstwa w Stargardzie, Hawelbergu, Braniborze, Merseburgu, Zeitz czyli Cycyi, w Miśnii (Meissen) i stolicę arcybiskupią w najwarowniejszym grodzie, Magdeburgu (Maga-thaburg) 967—968 r. Wówczas hufce niemieckie dotarły już do państwa polskiego Piastów, złożonego z plemion lecbickich czy lęchickich między średnią Odrą i Wisłą: graf Wichman poraził Mieszka (963), a margraf Gero zmusił go do ukorzenia się przed godłami cesarskiemi i do płacenia daniny z zachodnich opól aż po rzekę Wartę. Mieszko zdolnym był przecież zrozumieć istotę i wartość żywiołów, ścierających się na ziemiach słowiańskich; więc utworzył wojsko konne w żelaznych zhroicach 3-tysiączne, zaprzyjaźnił się z księciem czeskim, żeniąc się z jego córką, chrześcianką, ochrzcił się i lud swój do chrztu zachęcał przez księży ozeskich (966). Ale Czesi nie mieli jeszcze swojego biskupstwa: musiał przeto Mieszko dla urządzenia parafij, wyświęcania księży i zaspakajania wyższych obowiązków pasterskich udać się o radę do Niemców. I oto pierwszym biskupem polskim został Niemiec, Jordan, a dyecezya polska czyli poznańska znalazła się w zależności od arcybiskupa magdeburskiego. Pokazało się, że wpływy duchowe mogą być silniejsze i trwalsze od czynów orężnych; Mieszko bowiem potrafił pobić i grafa Wichmana, i margrafa Odona, lecz po śmierci Czeszki żenił się z córkami niemieckioh margrafów, jeździł aż do Kwedlinburga, żeby oddać pokłon cesarzowi, i wojsko swe posyłał przeciwko Połabianom. Ci nie przyjęli ehrystyanizmu, podawanego im przez niemieckich księży w mowie niezrozumiałej. Gdy Otton W-ki umarł, a syn jego poniósł porażkę od Bizantynów, nawracane pod przymusem, gnębione na ciele i duchu plemiona nadelbiańskie porwały za broń, pomordowały biskupów, poburzyły całe urządzenie kościelne i wyzwoliły się na czas jakiś zpod władzy margrafów (983). Tym sposobem w Słowiańszczyźnie Zachodniej wynikła zgubna rozterka pomiędzy zaciętymi poganami, którzy w pojęciu swojem łączyli chrystyanizm z niewolą, a Czechami i Polską, które już wcielały się do chrześciańskiej E-y. Jednocześnie Ruś przyjmowała, za sprawą Włodzimierza św. (988, czy 989 r.), chrzest od Greków i Bułgarów, ale gdy rozbrat Kościołów Wchodnio-Greckiego i Zachodnio-Rzymskiego zaostrzał się, zmierzając do ostatecznego rozerwania, dokonanego w 1054 r.: więc i po tej stronie wytworzyło się pomiędzy Słowianami źródło nieprzyjaźnych uczuć, zwłaszcza że św. Wojciech, zostawszy biskupem praskim, usunął w swojej dyecezyi obrządek słowiański Metodyusza i wprowadził łacińskie nabożeństwo. Te rozprężne czynniki nie dozwoliły Wielkiemu Piastowi, Bolesławowi Chrobremu, zjednoczyć świata słowiańskiego w jedną monarchię; zadanie jego bowiem było trudniejsze, niż Karola W-go, który miał do czynienia tylko z barbarzyńcami na zewnątrz. Bolesław (992—1025) mądrze i dzielnie walczył z potęgą germańską, zorganizowaną i od lat 200-tu ćwiczoną. Zgodnie z du-

104

chem czasu biskupa-apostoła Wojciecha uczcił, przyjaciela jego, cesarza Ottona III. ugościł, a naradzając się z dostojnym pielgrzymem, powolnym uczniem papieża Sylwestra II, uzyskał organizacyę kościelną narodową t. j. równego magdeburskiemu arcybiskupa, z rezydencyą przy grobie świętego męczennika w Gnieźnie, i katedr biskupich tyle, ile wymagała potrzeba. Urządzał kasztelanie, podobne do marchij, ale na sposób francuski; pomnażał ' „legiony“ swoich pancernych i tarczowników; przebiegał z nimi ogromne przestrzenie od Gdańska do Karpat, od Sali do Dniepru; przez 14 lat wojował z cesarzem Henrykiem II-gim i zrzucił z karku jarzmo feudalnego poddaństwa, koronując się na króla. Ale trwałym jego nabytkiem były tylko nowa czyli Mała Polska z Krakowem i Mazowsze zawiśiane. Legenda o słupach żelaznych, zabijanych w Sali, Ossie i Dnieprze może zakreślać chyba ostatnie krańce zapędów wojennych Chrobrego; rzeczywistość świadczy, że nad Salą wkrótce rozciągnął się sznur zamków feudalnych i niemniej obronnych Btolic biskupich: Hof, Lebenstein, Saalfeld, Rudolstadt, Orlamünde, Jena, Naumburg, Merseburg, Halle, Giebichenstein, Wettin, gniazdo panującego do dziś dnia w Saksonii domu, i Bern-burg, posiadłość najgroźniejszych pogromców Słowiańszczyzny, Askańczyków.— Gdy korona cesarska dostała się Frankończykom „Balickim", osłabło parcie na Wschód“, przynajmniej nad Łabą, ponieważ wywiązała się walka pomiędzy nimi a papieżami o inwestyturę. Grzegorz VII (Hildebrand) przywiódł mocarza świeckiego do najgłębszej uniżono-ści pod bramą Kanossy, jednem słowem, rozwiązu-jącem węzeł przysięgi feudalnej. Potem Urban II, przemówiwszy w imię Chrystusa do tłumów zgromadzonych na sobór w Clermont (1095), wywołał wojny Krzyżowe z muzułmanami o Jerozolimę, ponawiane nieustannie wielkiemi masami w ciąga XII i rzadziej przez wojska rycerskie lub przez monarchów w XIII wieku. W tym okresie E. spoiła się spólnem uczuciem religijnem i spólnym celem wysileń w jedną rzeszę chrześciańską, ulegającą nawoływaniom, rozkazom i klątwom Papieży. Były takie chwile, że i Konstantynopol znajdował się w posiadaniu Łacinników, i na stolicy patry-archów greckich zasiadał rzymski-katolik. Innocenty III (H98—1216) tworzył królów i strącał z tronów, zwał się namiestnikiem Boga na ziemi. Pobożna egzaltacya E-y owoczesnej stała się zgubną dla Słowian połabskich, którzy, albo odpadali od chrześciaństwa, albo wręcz trwali w pogaństwie. Przeciwko nim skierowała zię jedna kruoyata (1147). Paręset tysięcy krzyżowców stratowało ich bez litości, a wtedy zupełnego wywłaszczenia ich i wyzucia ze wszelkich warunków bytu narodowego dokonali dwaj moźnowładzcy: Henryk Lew, książę ba-warsko-saski i Albrecht Niedźwiedź, Askańczyk (z Aschersleben=sAscania, albo z Ballenstädt w pobliżu Sali). Działo się to już pod cesarzami z domu Staufów czyli Gibellinów, podczas niezwyczajnie przyjaźnego stosunku pomiędzy Fryderykiem I Barbarossą a Welfami, starym rodem germańskim, który posiadał: 1) Bawaryę a tytułem ’;aią-źęoym od r. 1070, kiedy Henryk IV nadał Wolfowi IV-temu piękną krainę Agilulfingów, Luitpoldy-nów, potomków Henryka Ptasznika, a wreszcie rodziny cesarskiej Henryka Iii-go, 2) posagowy allodyalny Brunszwik, 3) księstwo Saskie nadane w 1136 r. przez cesarza Lotaryusza Supplingen-burga, 4) margrabstwo Tusoyi z takiegoż nadania w r. 1137 i 5) krainę nad rz. Po przez związki małżeńskie z margrabiami d’Este, którzy się przezwali z włoska Guelfi i panowali długo (szczególnie w Modenie do 1797 r.). Henryk Lew do tego rodu należał i odpowiednią znaczeniu jego żywił ambicyę, odpowiednią zaś duchowi czasu srogość. Zdolnym on był zburzyć do szczętu niemieckie handlowe miasto Bardewik i wypisać na murze kościelnym istniejące do dziś dnia słowa: Vestigia Leonis. O ileż óroższym był w wojnie ze Słowianami, którą bez przerwy toczył od 1147 aż do 1165 r.I Królestwo wendzkie, które jednoczyło niegdyś Bodryczów, Ranów i Lutyków, stało się ogromnem pustkowiem, a gdy waleczny Niklot zginął, broniąc swej twierdzy Wurle, zostało przy-łączonem do księstwa Saskiego. Jednakże, skutkiem zawikłanych stosunków z sąsiadami, Henryk Lew zwrócił synowi zwyciężonego, Przybysławo-wi Il-mu, wydarte dziedzictwo i dał mu swą córkę Matyldę za żonę (1166); od tej pary pochodzi ród wielkich książąt Meklenburskich, który nie zaniechał tytułu książąt Wendzkich i umieścił na swoim pałacu w Zwierzynie (Schwerin) konny posąg Niklota, lecz zniemczał do szpiku kości i ziemia jego stała się niemiecką. Kraj Bodryczów, dziedzictwo brata Niklotowego, Przybysława I, nie przechował nawet szczątków i śladów słowiańskiej niegdyś ludności, chyba w nazwach gegraficznych »Lübeck“, przypomina dawny, zburzony w 1143 r. gród słowiański Lubecz, albo Lubikę). Taką samą robotę prowadził w ziemi Sorabów Askańczyk, Albrecht, zdobywca Braniboru, założyciel, długów iecz-niejszej od dawnych, marchii Brandenburskiej (1170). Cesarz Fryderyk I Barbarossa popierał te podboje, utrwalając je tytułami prawa feudalnego. Sam też przedsiębrał wyprawę aż za Odrę, żeby zmusić do hołdownictwa, czy podbić Polskę, która postradała tytuł królewski skutkiem morderstwa, popełnionego na osobie biskupa przez Bolesława II Śmiałego (1079) i popadła w niemoc polityczną skutkiem podziału między synów ostatniego z wojowniczych Piastów, Bolesława III Krzywoustego (1138). Więc słaby książę krakowski, Bolesław IV Kędzierzawy poniżył zię przed groźnym cesarzem do błagania o łaskę boso i z gołym mieczem, zawieszonym u szyi (1157), a potem do wydzielenia Szląska protegowanym przez niego synom najstarszego brata-wygnańca (1162). Czechy, podobnie podzielone między Przemyśliczów w imię zasady starszeństwa rodowego, pełniły służbę lenni-czą względem cesarstwa stale, z zupełną uległo-śoią, a Fryderyk rozrządzał tronem praskim wedle własnej woli i wydzielił Morawy dla linii młodszej. Nie zdołał jednakże tego dokazać z Czechami i Polską, czego dokonali wassale jego na Po-łabianacb, ponieważ dobijał się panowania nad

Włochami i podjął walkę z władzą papiezką zaraz po odbyciu koronacyi w Rzymie. Wodził stutysięczne wojska przez Alpy, dwa lata strawił na oblężeniu Medyolanu, zburzył go (1162), lecz w 5-ej wyprawie poniósł porażkę od Ligi miast Lombar-dyi pod Legnano (1176), musiał ucałować stopy papieża Aleksandra III i przeprowadzić go przez plac św. Marka w Wenecyi, przytrzymując strzemię (1177). Tak upakarzające rozbicie dumnych marzeń gibelińskich i 23 letnich wysileń przypisywał Fryderyk Barbarossa odstępstwu Henryka Lwa, który opuścił jego obóz w chwili widocznego niebezpieczeństwa, żywiąc głęboką urazę za zagarnie-nie pos'adłośoi po zmarłym Welfie VI-ym. Wynikła ztąd wojna domowa w Niemczech czyli »polowanie na lwa." Henryk, ogłoszony za banitę 30 czerwca 1180 r. na sejmie w Ratysbonie, walczył przez dwa lata, lecz fylko upokorzeniem się w Erfurcie i poddaniem pod wyrok 3 - letniego wygnania zdołał uratować dla rodu swego allodyal nie ziemie ostfalskie: Lüneburg, :Brunswik, Wolfen Mittel, Getyngę, Grubenhagen, które z czasem stały się pniem państwa Hannowerskiego i przedzielających je księstw Brunświckioh. Ale księstwo Saskie, owa Saksonia Westfalów, Ostfalów i En-grów, podbita niegdyś przez Karola W-go, znikła nazawsze. Chociaż tytuł książęcy był przez cesarza nadany Askańczykowi Bernardowi (młodszemu synowi Alberta Niedźwiedzia), lecz ten mógł objąć w posiadanie tylko cząstki nad-elbiańskie: Lauen-burg i okolicę Wittenberg!; reszta zaś przeszła pod władzę biskupów, grafów i landgrafa Turyngii, którzy skorzystali z zamieszki, żeby się usamowolnić; aroybiskup zaczął się tytułować księciem Westfalii. Nowa, dzisiejsza Saksonia, zaczyna się tworzyć na ziemi słowiańskiej Sorabów z marchii Miśnijskiej. Niedawno, d. 15 maja 1889 r. obchodzono w Dreźnie 800-letnią rocznicę wyniesienia panującego tam domu Wettinów do godności książęcej; lecz byłoby zasadniej odroczyć tę uroczystość na lat 47, a przynajmniej 34, gdyż w roku 1123 pan na Wettinie, Konrad Wielki, stał się margrafem Miśnii, a w 1136 otrzymał od cesarza nadanie Luzaoyi czyli Łuźyc, należących niegdyś do Polski Bolesława Chrobrego, a potem do korony czeskiej. Łączność tego rodu z dawną Saksonią opiera się na wątpliwym, dokumentami nie udowodnionym, wywodzie od Witikinda; lepszym nieco argumentem jest nabycie przez Wettinów drogą rozmaitych tranzakcyj lub spadkobierstwa cząstek, posiadanych przez Askańczyków i przez landgrafów Turyngii.— Bawaryę w tym samym 1180 r. otrzymał od cesarza Fryderyka wierny jego sługa i towarzysz wypraw wojennych, WittelBbach Otton, zwany Wielkim, a potomstwo jego do dziś dnia panuje i rezyduje w załoźonem przez Henryka Lwa Monachium. Wreszcie z tym gibellińsko-gwelfowskim dramatem wiąże się początek księstwa Rakuskiego czyli Austryi. Marchia ta, założona przez Karola W-go, przyłączoną została do Bawaryi, a więc też znalazła się w posiadaniu Babenbergów. Najobron-niejszą siedzibą margrafów tej ich »marchii Wschodniej“ był gród Ennsburg nad rzeką Enns (Anesus,

Anesipurch), Założony przez Luitpolda, co to poległ w fatalnej dla Moraw bitwie z Madiarami (pod Presburgiem 907). Kolonizacya niemiecka posuwała się z biegiem Dunaju, ochoczo trworząe miasta, kościoły, opactwa, biskupstwa, i rezydencya margrafów przenosiła się kolejno do Poechlarn, Melk, Tull, Leopoldsberg, aż ustaliła się ostatecznie na miejscu rzymskiej Vindobony w Wiedniu, gdzie osiadł Henryk Jasomirgott i położył kamień wę-gielny pod kościół św. Stefana (około 1150 r.). Gdy się zaczęła walka Welfów ze Staufami, margrafowie otrzymali od cesarza Konrada III Bawa-ryę; ale Fryderyk Barbarossa, zwracając ją dla pozyskania przyjaźni Henryka Lwa, ułagodził margrafa dodaniem ziemi po rzekę Inn i nadaniem Austryi praw księstwa dziedzicznego po mieczu i kądzieli (1166, privilegium minus), a szczęśliwe położenie geograficzne nad wielką drogą wodną, łączącą zachód ze wschodem, i na węźle dróg lądowych, prowadzących z południa na półnoo, utrwaliło rozrost i rozwój tego nowego księstwa. Nareszcie jeszcze jeden twór państwowy niemiecki zrodził się z niezmordowanej działalności Fryderyka I-go. Poprowadził on wielkie wojsko na krucjatę, żeby odzyskać zdobytą przez Saladyna Jerozolimę; nie doszedł wprawdzie do Ziemi świętej, bo utonął w rzece Salef; lecz jego synowiec, Fryderyk Szwabski, założył dla Niemców Zakon N. M, Panny czyli kryźacki, który upamiętnił się wkrótce w historyi Polski, Prus, Litwy i Rusi. Urocza legenda otoczyła imię Barbarossy; królestwo Obojga Sycylij, zbudowane przez Normandów, dostało się jego synowi starszemu, cesarzowi Henrykowi VI: zdawało się więc, że dom Staufów dosięgnął niezmiernej i niezachwianej potęgi. Tymczasem wznawiana wciąż walka, jui nie tylko z rodem Welfów, ale ze stronnictwem republikańsko-papiezkiem Gwelfów, sprowadziła już w połowie XIII wieku tragiczny upadek i doszczętną zagładę ambitnej dynastyi, a nadto ubezwładnienie władzy cesarskiej, rozprzężenie „Świętego“ Cesarstwa Rzymsko-Niemieckiego. Potomstwo zaś Henryka Lwa żyje do dziś dnia i prócz utraconych tronów (cesarskiego, królewskiego hannowerBkiego, książęcych brunświokich) posiada koronę Wielkiej Brytanii.—W tym samym r. 1237, kiedy cesarz Fryderyk II pomśoił się na Lidze Lom-bardzkiej za upokorzenie swego dziada zwycięstwem pod Cortenuova, a następnie przesłaniem trofeów do Rzymu i zaborem Sardynii ściągnął na siebie klątwę papiezką, straszna klęska zwaliła się na E-ę wschodnią. Chmary Mongołów i Tatarów zniszczyły księstwa Rusi, obróciły ludny i bogaty Kijów w rumowisko, w ciągu czterech lat plądrowały po księstwach polskich, po Morawaoh, po Węgrzech, które były już (od r. 1000) przyjęte w poczet królestw chrześoiańskich, po Chorwacyi, Serbii, Bulgaryi, w końcu usadowiły się na stepach czarnomorskich i nadwołżańskich, a han Batu założył obozowisko w Saraju czyli Carewie, które stało się niby stolicą Złotej Hordy. Wołania tylu krajów spustoszonych o ratunek i poselstwo Beli IV, króla wępierskiego, nie wzruszyły rozpalonych wzajemną nienawiścią obu naczelników Zachodnio-

Rzymskiego świata: Fryderyk powiadał, że gorzej od Tatarów dokuoza mu papież, i poszedł oblegać Grzegorza IX-go w Rzymie. Ruś cała prawie popadła w niewolę, zwaną „jarzmem mongolskim“; książę halicki Daniło, w nadziei wyzwolenia się, udał się do Innocentego IV-go z prośbą o wspomożenie wojskiem krzyźowem, lecz otrzymał tylko czczy tytuł królewski z koroną (1246). Papieże zwoływali teraz krzyżowców do Włoch, przeciwko cesarzowi, zapominająo nawet o Palestynie, tłumiąc zapał religijny gwoli polityce. Pobić gromadę Tatarów umiał wtedy jeden tylko Mendog (1259 pod Mogilną), pierwszy władzca wszystkich kunigasów litewskiego plemienia; on też zagarnął ziemie ruskie pomiędzy Niemnem a Dnieprem i obrał sobie Nowogródek na stolicę. Był to pierwszy zawiązek państwa litewskiego, które już wtedy przez koro-nacyę Mendoga (1251) powinno było stać się królestwem chrzt ściańskiem, gdyby temu nie przeszkodziła chciwość i srogość zbrojnych zakonników niemieckich. Wogóle zaś Cały ciężar powtórnego najazdu hord azyatyckich na E-ę musiały dźwigać lub odpierać najmłodsze i najmniej wyćwiczone w sprawie wojennej narody słowiańskie.—Pomyślniejszą dobą był wiek XIII dla Francyi i Anglii, dziwnie uwikłanych w sieć więzów feudalnych, która ich łączyła i rozdzielała, pobudzała do bratania się lub do wojen zawziętych. Książę Normandyi, zupełnie zfrancuziałej w XI w., Wilhelm Zdobywca, zebrawszy 60 000 wojowników, podbił Anglo-Sasów, a po 90 latach prawnuk jego po kądziełi, Henryk Plantagenet, również Francuz, hrabia Maine, Touraine, Anjou, wasal królewski, odziedziczy ł tę zdobycz, nie zrzekając się ojcowizny i nie zaprzeczając królowi francuskiemu praw suzerena nad sobą. W praktyce atoli kombinacya taka okazała się niemożliwą, gdyż pozwany przed parów francuskioh „książę Noimandyi nie mógł przyjść tak, iżby jednocześnie nie przyszedł król Anglii, ponieważ obadwaj mieszczą się w jednej i tej samej osobie; baronowie zaś angielscy nigdy na to nie pozwolą, aby ich król był karany śmiercią lub wieżą." Więc pomimo sojuszów, związków małżeńskich i spólnie rozpoczętej przez dwóch królów wyprawy krzyżowej do Palestyny pod Akkę, wciąż ponawiała się walka na słowa lub na miecze, nieza-graźająca wszakże zagładą żadnej stronie, gdyż siły przeciwników intellektualne i moralne były mniej więcej równe. Filip August odebrał wszystkie posiadłości lennicze Janowi Bez Ziemi i mógł odnieść zwycięztwo nad całą, przez Diego sprzężoną, koalicyą w sławnej bitwie pod Bouvines (1214); angielscy zaś baronowie przypisywali poniżenie swojej koroDy tylko nieudolności i wadom króla: v,ięc wymogli na mm „wielką kartę swobód“ (1215), potem na synu jego, Henryku III, powołanie parlamentu z udziałem wolnych posiadaczy ziemi i mieszczan (1264), co przecież nie przeszkodziło Edwardowi I do toczenia podbojowych wojen w Walii i Szkocyi, a w XIV w. Edwardowi III do wydania stuletniej wojny kiólom francuslim. We Francyi znów Ludwik IX Ówięty, ostatni wódz krucyat, uosabiający najwyższe zalety rycerstwa, prawością swego charakteru i zacnością uczuć natchnął lud francuski u-wielbieniem dla nieograniczonej władzy monarszej i dla dynastyi'Kapeta. Wojny nie przeszkodziły też pracy umysłowej, rozbudzonej przez krucyaty, przez daleką i pouczającą pielgrzymkę na Wsohód, przez obcowanie z muzułmanami, którzy wówczas przodowali oświeceniem. Obok uniwersytetów włoskich: Bolońskiego i Neapolitańskiego, zasłynęły: Paryzki, udarowany przywilejem od Filipa Augusta, i Oksfoidzki w Anglii, zlewającej się już w jedną narodowość z połączenia Anglo - Sasów i Normandów. Kościoły, ratusze, zamki murowane, nadają E-ie Zachodniej wygląd społeczeństwa cywilizowanego. Stąd promienieje oświata na E-ę wschodnią i północną, gdzie się już ukształtowały obok słowiańskich i węgierskiego trzy nowe królestwa chrześoiańskie: Dania, Norwegia, Sswecya. Wszędzie widać krzątaninę około zabudowań, zagospodarowania, korzystania z darów handlu rozległego i z wyrobów rodzącego się przemysłu rzemieślniczego; wszędzie mapa zapełnia się coraz liczniejszemi nazwami miast, opactw, klasztorów, posiadłości biskupów i panów świeckioh. Francya, która zaczęła i zakończyła wojny krzyżowe, najzręczniej też torowała sobie drogę wśród współzawodniczących narodów, bo w następnym, ostatnim okresie Wieków Średnich, znajduje się na górują -cem stanowisku, chociaż miała ciężką wojnę z Anglikami o zachowanie własnej dynastyi i nie odwoływała się wcale do bałamutnych tradycyj cesarstwa Rzymskiego. Dom Kapeta pozyskał trony Nawarry, Neapolu, Węgier (po wygaśnieniu Arpa-dów) i dał Polsce Jadwigę. Tymczasem Niemcy przez upadek Staufów straciły swój urok i swą siłę rozpędową na długie wieki. Niestrawione dotąd narody słowiańskie podnoszą głowę. Najpierw kralowie czescy, uprzątnąwszy prawo senioratu, doszli do potęgi i bogactw. Przemyśl Ottokar II (1253 — 1278) posiadł Austryę, Styryę, Karymyę i Pordenone, a więc sięgnął do Adrya-tyko; lecz Rudolf von Habsburg, który służył niegdyś na jego żołdzie w prusko-węgierskiej wyprawie, a po „wielkiem bezkrólewiu" został królem Niemiec, wydarł mu te wszystkie kraje i zadał mu śmiertelną porażkę nad brzegami rz. Morawy (March) w pobliżu Wiednia. To ważne i kwitnące już wówczas miasto od tej chwili fatalnej stało się główną siedzibą Habsburgów, Austrya zaś, wyniesiona do rangi arcyksięstwa, służyła za podwalinę do przyszłej wielkiej monarchii. Czechy jednakże, połączone z Morawami, Łuźycsmi, a niedługo potem i ze Szlązkiem, stanowiły jeszcze państwo możne i rządne; Wacław II zadziwił E ę przepychem swego wesela, posiadał korony św Stefana, węgierską i polską, po wygaśnieniu zaś rodu Przemyśla na Wacławie III „Złota Praga" była rezydencyą najznakomitszego z cesarzy-Luksemburgów, Karola lV-go. Ten cesarz, wychowany w Paryżu, koronowany w Rzymie, troszcząoy się w Czechach o interesa słowiańskie czujniej, niż dawna narodowa dynasty», wsławił Pragę założeniem pierwszego w E-ie środkowej uniwersytetu „dla catereob narodów" (1348); Niemcom zaś usłużył tylko „Złotą Bullą” (1356), która, oddając obiór cesarzów

7-u książętom Rzeszy Niemieckiej, t. zw. elektorom (Kurfürsten), przeznaczała dwa głosy dla jego własnych synów, mających panować w Czechach i w marchii Brandenburskiej. Starszy, Wacław, zasłużył sobie w Niemczech na detronizacyę; młodszy, Zygmunt, miał pretensyę do 6-u koron, lecz żadną stale nie władał, prezydował na soborze Konstancyeńskim, zwołanym dla uprzątnienia podwójnego szeregu Papieźów, i dla reformy Kościoła Rzymskiego „w członkaoh“, lecz wywołał straszną wojnę flusycką w Czechach; Brandenburgię sprzedał i nadał Fryderykowi Hohenzollernowi (1417), a zresztą wszystkie dziedzictwa Bwego wygasającego domu przekazał Habsburgom. Wśród takich kolei rozprzęgła się budowa najwyższych władz średniowiecznych: Niemcy rozpadły się na 360 cząstek, broniły się od zfcójectwa rycerskiego, od „prawa pięści“ tylko sądami tajemnej Febmy lub związkami mieszczańskimi i utrzymywały tylko czczy tytuł „Świętego Państwa Rzymskiego“, gdy rzeczywiście, wedle szyderczej definicyi Voltaire’a, nie było ono ani świętem, ani rzymBkiem, ani państwem; papieże też po usunięciu „Wielkiej Scbyzmy*, nie odzyskali władzy nad duszami, a zmarnowanie reform soboru Bazy lej skiego musiało spowodować w niedalekim czasie buntowniczą reformę Lutra. Zdawało się, że Sobór Florencki 1439 unieśmiertelni Eugeniusza IV, który przyjął tu cesarza bizantyjskiego, Jana IV Paleologa, i patryarchę, oraz liczne duchowieństwo greckie do Unii z kościołem rzymskim; ale gdy ceną tej Unii miało być ocalenie Konstantynopola, a papieże nowej krucyuty uzbroić nie zdołali, pojednanie duohowe pomiędzy wyznawcami dwóch kościołów nie uskuteczniło się. Nawiedził właśnie Eę nowy najazd Azyatów. Turcy Ottomańscy ze swem „nowem wojskiem” regularnem, stałem, z chłopców cbrześciańskich sztucznie hcdowanem na jańczarów (jeni czeri), zagnieździli się w Gallipoli nad Hellespontem w 1354; w lat 11 potem ich Bułtan Murad I rezydował już w Adryanopolu, a w 1389 jedną zwycięską bitwą na Kosowem Polu obalił dwa państwa południo-wo-słowiańskie: Bułgarskie, które w wieku X zasłużyło się „złotym wiekiem literatury* cerkiewno-słowiańskiej, ale było zdobywane przez Bizanty-nów, odbudowywane, nękane przez Tatarów i osłabione podziałem na trzy części; tudzież Serbskie, które liczyło szereg swoich kralów zaledwo od r. 1209 i miało bardzo niedawno krótką chwilę potęgi politycznej za Stefana IV, zwanego Silnym czyli Duszan Carem (1331—1355), lecz postradało swoją dynastyę Nemani, syna Zanidy, i większą część ziem przez zbrodnie. Szyki serbskie prowadził do fatalnego boju knez Lazar, lecz w cyklu pieŚDi źa-łośnyeh przeszło do potomności imię „krala* Lazara, a prosta trumna, kryjąca jego szczątki w Vir-dniku, jest obecnie świętością dla ludu serbskiego. Świtała jakaś nadzieja wyswolenia się z niewoli tureckiej, gdy sułtan Bajazet dostał się sam do niewoli w bitwie ze straszniejszym od s ebie kamratem Tamerlanem, i gdy na straży Węgier stanął' znakomity wojownik Jan Hunyady; ale i on przegrał dwie wielkie bitwy (pod Warną 1444 i na Kossowem Polu 1448). Wtedy Bulgarya, Serbia i z jej odpadków utworzone najmłodsze królestwo— Bośnia, stały się „rają* turecką, a w r. 1453 nastąpiła oczekiwana z trwogą powszechną katastrofa: Konstantynopol stał się stolicą tureckich sułtanów, najsroższyeh wrogów chrześciaństwa i cywi-lizacyi europejskiej. Ogromne straty ponieśli niezwłocznie Wenecyanie i Genueńczycy przez zatamowanie handlu na wodach Lewantn i morza Czarnego, przez zburzenie ich mia&t nadbrzeżnych, szczególnie bogatej genueńskiej Kaffy w Krymie. Ucierpieli na tem mieszkańcy równiny wschodniej europejskiej ekonomicznie, a, co gsrsza, ożyła zamierająca w tym czasie moc tatarska. Złota Horda Batu-Hana panowała nad Rusią Wschodnią przez lat prawie 250, nie zniszczywszy jednakże jej duobowego dorobku. Potomkowie walecznego i zarazem ostrożnego Aleksandra Newskieg® z najmłodszej linii, osiadłszy w dogodnie połoźonem mieście Moskwie, rychło doszli do tytułu wielkoksiążęcego i do władzy nad okolicznemi księstwami. Już Dymitr Doński w 1380 r. odniósł wielkie zwycięstwo na Kulikowem Polu nad Mamajem, lecz zabrakło mu sił do walki z Tochtamyszem, który go znów do poddaństwa nagiął. Dopiero prawnuk Dymitra, Jan III Wasilewicz, ożeniony z synowicą ostatniego cesarza Bizantyjskiego, zdobywszy Nowogród Wielki i księstwo Twerskie, ośmielił się odmówić daniny i cisnąć o ziemię wizerunek (basmę) hana. Achmat, ostatni han Złotej Hordy, nie przekroczył rz. Ugry, został pobity przez buntowniczego hana krymskiego Men-gli Giereja (1490), uciekł do Litwy i życie zakoń czył jako jenieo w Kownie. Przy uściu Wołgi pozostał pomniejszy ułus Astrachański, wyżej przy zbiegu z Kamą stanęło m. Kazań, jako stolioa oddzielnego ułusu—oba podpadły w połowie XVI w. pod władzę Iwana IV, cara moskiewskiego; ale ułus Krymski przetrwał długo pod osłoną tureckiej potęgi i trapił swemi najazdami tak posiadłości carów, jako też państwo polsko - litewskie. To ostatnie państwo powstało z połączenia dwóch państw zagrożonych przez dwa rycerskie zakony niemieckie, które zużytkowały i spaczyły ideę kru-cyat, mianowicie: 1) Inflancki, założony przez biskupa Rygi, Alberta (1201), dla nawraoania Łoty-szów i Liwów pogańskich na wiarę chrześciańską, oraz 2) Panny Maryi Domu Teutońskiego, czyli Krzyżaków, wezwany przez księcia Mazowieckiego Konrada (1228), do obrony jego północnej granicy od litewskiego plemienia Prusaków. Prowadząc podbój syetematyoznie i budując murowane zamki w każdej podbitej krainie sposobem, wypróbowanym przez margrafów cesarsko-niemieckich, ryce-rzemnisi utworzyli dwa pańBtwa silne i wojownicze. Starali się rozszerzać je kosztem sąsiadów, a mieli prócz własnyoh knechtów liczne zastępy rycerzy, przybywających z zachodniej E-y na coroczne wyprawy (rajzy), niby krzyżowe, w głąb Litwy pogańskiej. Zabrali jednakże przytem i ochrzczone oddawna polskie Pomorze z Gdańskiem. Gdy to się ndało, wielki mistrz krzyżacki Sigfried von

Feuchtwangen przybył do Prus i zamieszkał w potężnie ufortyfikowanym Malborgu (Marienburgu, czyli Grodzie Maryi) nad Nogatem, w 1309 r. Wtedy Polska podźwignęła się już z wycieńczenia przez kolonizacyę spustoszonych najazdami tatarskieud wsi i miast, wychodziła z okresu podziałowego przez wygaśnienie kilku lioij dynastyi Piasta i miała dzielnego władzcę na czele Małopolski i Wielkopolski, Władysława Łokietka. Ten wytoozył Krzyżakom proces przed papieżem, potem wydał wojnę, pobił nawet wracające z łupieskiej wyprawy ich wojsko (pod Płowcami, 1331), ale straty me odzyskał. Dziedzic jego królewskiej korony (koronacya za przyzwoleniem papieża odbyła się w katedrze krakowskiej 1320 r.) Kazimierz III, Wielkim nazwany za gospodarność, za ubezpieczenie kraju od najazdów 45-u zamkami, za ożywienie handlu i przemysłu umiejętną opieką nad mieszczanami i udoskonaleniem system atu monetarnego, za Statut Wiślicki (1347), czyli raczej za całe prawodawstwo wielko- i małopolskie, nie czuł się dość silnym do walki z Krzyżakami i sprzymierzeńcem ich, królem czeskim, Janem Luksenburczykiem. Musiał tedy okupić spokój traktatami (wyszehradz-kim 1336 i kaliskim 1343), które uprawniały poddanie się wynarodowionych Piastów szląskich pod zwierzchnictwo czeskie i panowanie Krzyżaków na Pomorzu poLkiem. Tak wielki ubytek obszaru terrytoryalnego wynagrodził Kazimierz zajęciem Rusi Halickiej, w imię pokrewieństwa z ostatnim jej księciem (Bolesławem - Jerzym II, z linii Piastów mazowieckich); lecz sprawa ta uwikłała go w walkę z Tatarami i z Litwą, która przedtem była sprzymierzeńcem Polski w wojnach z Zakonem krzyżackim. Potrzebując pomocy sąsiedzkiej wśród mnożących się powikłań, Kazimierz zapewnił następstwo tronu po swej śmierci Ludwikowi Wielkiemu, królowi węgierskiemu z domu neapoli-tańskich Andegawenów, a synowi swej siostry, Elżbiety. Tym sposobem na Kazimierzu Wielkim za kończyła się królewska linia Piastów (1370), chociaż bezdzietnym nie był i, wydając wnuczkę swoją za cesarza Karola IV, huczne wyprawił wesele w Krakowie przy obecności jeszcze trzech królów. Ludwik Węgierski został królem polskim na zasadzie przysięgi, wykonanej przez naród w r. 1355, i sam dopiero, dla zapewnienia tronu jednej z córek swoich, zamienił zasadę dziedziczności na obieralność przez ugodę z urzędnikami, określoną demoralizu jącym przywilejem Koszyckim (1374), a dwuletnie bezkrólewie po jego śmierci (1382—1384) nauczyło szlachtę rządzenia Bię za pomocą konfede-racyj czyli kapturów. Jeszcze Jadwiga (1384— 1399) była uznana za „przyrodzonego“ króla, ale zasada elekcyjna powtórnie wystąpiła już z większą wyrazistością przy układzie małżeństwa jej z Jagiełłą. Ten związek wróżył największe możliwie korzyści dla dwóch państw i zaspakajał pragnienia Europy cbrześoiańskiej lepiej, niż niekończąca się nigdy krucyata niemieckich Krzyżaków. Chociaż bowiem wielcy książęta litewscy: Gedymin, założyciel Wilna, i syn jego Olgierd, pogromoa Tatarów w wielkiej bitwie nad Sine-mi Wodami (w r. 1362) i władzca wszystkich księstw Rubî Zachodniej wraz z Kijowem, spokrewnili się z Rurykowiczami, mieli cerkwie obrządku greckiego i dwa klasztory łacińskie nawet w samem Wilnie,—wyznawali wszakże wiarę pogańską przóz wzgląd na swych rodaków plemienia litewskiego, którzy byli ofiarą nieustannych najazdów krzyżackich. Szlachetny brat Olgierda, Kiejstut, rządzący temi litewskiemi zachodniemi krajami i kształcony w rycerskich zwyczajach przez jeńca - Krzyżaka, był właśnie najzaciętszym obroń cą pogaństwa i wrogiem Zakonu. Ale wszystkie wysilenia obu braci w walce z nim końozyły się porażkami. Następne pokolenie Gedyminowiców znalazło się w matni fatalnej: Witold Kiejstutowio wydał Krzyżakom Żmudź, łączącą posiadłości pruskie z inflanekiemi; Jagiełło Olgierdowie formalnym traktatem na rz. Dubissie 1382 uznał nad sobą zwierzchnictwo Zakonu. Czyż nie zagrażał podobny los Polsce przy takim rozroście zaborczej potęgi? Więo na głębokiem wyrozumieniu warunków politycznych przyszłości osnuty był plan połączenia Litwy z Polską węzłem dynastycznym i jednością wiary cbrześoiańskiej. Panowie małopolscy, piastujący wyższe urzędy, rozerwali tedy umówione dawniej małżeństwo z Wilhelmem Habsburgiem i nakłonili Jadwigę do przyjęcia oświadczyn poganina. Wyprawili też od siebie poselstwo do Jagiełły, które zawarło z nim umowę w Krewie (1385); drugie poselstwo „od szlachty większej i mniejszej, oraz od całej społeczności królestwa* zajeohało mu drogę w Woł-kowysku d. 11 stycznia 1386, żeby mu oświadczyć, że został „obrany* (preelegimus) na pana i króla, oraz na małżonka dla „przyrodzonej” królowej Jadwigi; nareszcie w Lublinie zgromadzenie szlachty z różnych ziem, tworzące rodzaj sejmu narodowego, powitało go okrzykami i uznało aktem pisanym za króla i pana; poczem nastąpiły trzy obrzędy w Krakowie: chrzest, koronacya i ślub małżeński, 15 lutego, 4 i 7 marca 1386 r., stanowiące epokę do nowego okresu w dzie jach Polski i Litwy: Jagiellońskiego (1386 — 1572). Rozerwał się wprawdzie węzeł dynastyczny ze śmiercią Jadwigi bezpotomną (1399) i Władysław II Jagiełło chciał wracać do Litwy; lecz Polacy zatrzymali go na tronie, a z czasem przyznali nawet zrodzonemu z czwartego małżeństwa synowi, Władysławowi (Warneńczykowi), przyszłe panowanie, wytargowawszy sobie za tę uprzejmość pierwszy klejnot wolności: neminem captivabimus (1430 — 1433), podobny do przywileju nietykalności osobistej z Karty Swobód angielskiej i Złotej Bulli węgierskiej. Następstwem unii pokojowej był najpierw chrzest Litwinów z rozkazu Jagiełły (1387), oprócz Żmudzi (która pozostawała jeszcze przez ćwierć wieku w pogaństwie pod rządem rycerzy N. Maryi Panny!), następnie zwycięska bitwa z Krzyżakami pod Grunwaldem 1410, największa pod względem sił walczących i pod względem doniosłości skutków, odtąd bowiem Polska i Litwa, lubo pod dwoma oddzielnemi rządami, ale pod jednym „najwyższym panem* złączone, aktem Unii Ho-rodelskiej 1413 r. przez dostojników obu państw silniej spojone, stały się mocarstwem większem i potężniejszem od rozprzężonego cesarstwa Niemiecko - Rzymskiego, od Włoch podzielonych na rozmaite rzeczypospolite, księstwa i królestwa, od Francyi i Anglii, szarpiących się w wojnie stuletniej. Zakon Krzyżacki, pozbawiony celu istnienia, lecz oszczędzony, jako instytucya kościelna, zrywał się jeszcze do wojen, atoli pod Kazimierzem Jagiellończykiem po 13-letniej walce (1464— 1466) musiał zwrócić Polsce Pomorze i oddać własny Malborg, a z reszty posiadłości, jakie mu pozostawiono pomiędzy Wisłą i Niemnem, wielki mistrz zobowiązał się pełnić obowiązki lennicze. Tryumf ten był o tyle chlubniejszy, że przeciwko Zakonowi walczyli jego poddani, nawet miasta, przez nich niemiecką ludnością osadzone, żeby się dostać pod berło Jagiellońskie. Samorząd miejski pod tarczą prawa t. zw. magdeburskiego i województw pod zapewnieniem królewskiej pieczęci, wyoiskanej na statutach i przywilejach, wreszcie rozwijające się w XV wieku sejmikowanie i sejmowanie rozsławiło Polskę naokół, jako kraj największych swobód. Czescy husyci zapraszali Jagiełłę i przyjęli synowca jego Korybuta. Kazimierz Jagiellończyk ujrzał syna swego, Władysława, na tronach czeskim i węgierskim; był też wzywany do Nowgorodu Wielkiego przez arystokracyę i mógłby zapewne przyłączyć bogate miasto, panujące nad obszarami północne-mi, do W. Księstwa Litewskiego, gdyby wystąpił był zbrojno przeciwko Iwanowi III-mu. Powodzeniom politycznym i dobrobytowi ekonomicznemu towarzyszyły postępy umysłowe. Uniwersytet w Krakowie, założony przez Kazimierza W-go (1364), lecz ze śmiercią jego zaniedbany i podupadły, uposażony z zapisu Jadwigi i otwarty na nowo przez Jagiełłę w r. 1400, słusznie został nazwany Akademią Jagiellońską, ponieważ pod panowaniem tego domu rozwijał Bię najpomyślniej i sławą swych uczonych profesorów ściągał słuchaczy z różnych krajów E-y,, szczególnie w końcu XV-go wieku. Liczba Polaków, piszących, wprawdzie po łacinie, ale z poczuciem narodowem, szczupła w XIII wieku, obfitsza w XIV, wzrasta w XV-m; wśród nich Jan Długosz (Longinus) zasłużył się nauce wielkiem dziełem hiBtoryi polskiej od najdawniejszych czasów, doprowadzonem do r. 1480; dostarcza on dużo wiadomości o innych narodach i cieszy się uznaniem jako jeden z najsumienniejszych dziejopisów świata średniowiecznego. Kazimierz Jagiellończyk powierzył mu wychowanie synów swoich. Miał też na dworze swoim humanistę Filipa Buonacorsi • Kallimacha, który, uciekłszy z Włoch przed gniewem papieża Pawła II-go, szerzył w Polsce idee Odrodzenia czyli Renesansu. Imieniem tern zwano ruch umysłowy, wywołany przez uczonych Greków, którzy przynieśli z Konstantynopola i wytłómaczyli drogą wykładów publicznych nieznane Zachodowi łacińskiemu dzieła starożytnych pisarzy, a szozególnie

Platona. Zawiązały się akademie: Platońska we Plorenoyi i Kwirynalska w Rîymie do uprawiania filozofii, wymowy, poeayi, wogóle humaniorów. Uwielbienie dla cy wilizacyi greko - rzymskiej u-dzieliło się artystom takim, jak Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Rafael i w ciągu stulecia między 1450 a 1650, zwanego wiekiemMedy-c e u s z ó w, powstały arcydzieła architektury, rzeźby, malarstwa, które w oczach współczesnych uchodziły za odrodzoną sztukę starożytną, były wskrzeszeniem wieków Peryklesa i Augusta, w naszych zaś są pierwszemi utworami nowożytnej cywiliza-oyi. Podobnież rozczytywanie się w dziełach mędrców greokich i rzymskich doprowadziło do obalenia scholastycyzmu średniowiecznego i do krytycznego roztrząsania tego, co dawniej tworzyła wiara. Najpotężniejsza praca myśli objawiła się w dziedzinie matematyki i astronomii, a jej wynikiem było obalenie systematu Ptolemeu-szowego i nowa teorya heliocentryczna, czyli do-słoneczna, wyłożona w dziele Mikołaja Kopernika, kanonika warmińskiego, „filozofa sarmackiego“, ucznia akademii Jagiellońskiej (1491 — 1494), bonońskiej (1497 — 1600), padewskiej (1501 — 1503): „De revolutionibus orbium coelestium li-bri VI* (wydanie pierwsze w Norymberdze 1543). Ten mąż nieśmiertelnej sławy urcdaił się w Toruniu w r. 1473, za panowania Kazimierza Jagiellończyka, układał swe dzieło za panowania jego synów, Aleksandra i Zygmunta, umarł w r. 1543 we Prauenburgu, siedzibie kanoników biskupstwa Warmińskiego. Postępy w astronomii już oddawna wywierały wpływ na doskonalenie żeglugi; przy zastosowaniu igły magnesowej dawały one sposób oryentowania się na bezbrzeżnych wodach oceanu: więo w XV w. Portugalczycy opłynęli Afrykę i dotarli do Indyj Wschodnich, znanych w E-e tylko z tradycyi fenicko - hebraj -skiej, Kolumb zaś odkrył Indye Zachodnie 1492, a raczej Amerykę, Świat Nowy. Płynął na okrętach dostarczonych przez Izabellę, królową Kastylii: więo odkrycie wyszło na pożytek jej poddanym i stało się jednym z czynników wielkości Hiszpanii. Właśnie w tym roku, przez poddanie się Grenady, zakończyła się 8-wiekowa wojna cbrześcian z muzułmanami na półwyspie Pirenejskim, i wojownicze żywioły szukały cśoia na zewnątrz. Dążyły tedy gromadki awanturników po złoto i dokonywały zadziwiających podbojów, które uwydatniły wyższość niezmierną cy-wilizaoyi europejskiej nad meksykańską, juka-tańską i peruwiańską (ob. „Ameryka* t. II, str. 984 — 998). W podbojach conąuistadorów wielką rolę odegrał proch, zastosowany do broni palnej ręcznej naprzód we Włoszech, potem do armat przez Anglików w bitwie z Francuzami pod Créoy 1346 r., w bitwie Grunwaldzkiej 1410, wreszcie nawet przez tureckiego sułtana przy zdobywaniu Konstantynopola 1453; w połączeniu zaś z urządzeniem wcjska stałego posłużył królom francuskim, szczególnie Ludwikowi XI (1461 — 1483), do przekształcenia feudalnej Francyi na monarchię jednolitą i nieograniczoną. Przéz ustanowienie stałych poselstw w sąsiednich krajach tenże Ludwik stał się twórcą polityki zagranicznej, którą wszakże obrócił przeciwko jego synowi mistrz politycznej intrygi, Ferdynand Katolik, mąż Izabelli. Jako król aragoński, będąc krewnym linii panującej w Neapolu, miał on sposobność wtrącenia się w gmatwaninę wojen włoskich i, za-wierająo traktaty podziałowe, kojarząc ligi, oszukał Karola VIII-go, potem Ludwika XII-go, zabrał dla siebie całe królestwo Neapolitańskie (1504), a Francuzów wyparł z Włoch bez żadnych nabytków prócz umysłowej korzyści, jaką odnieśli z poznania dzieł Renesansu. Gdy zajął jeszcze południową część Nawarry (1512), uformowała się pod jego berłem duża monarchia, złożona ze wszystkich dawniejszych królestw półwyspu Pi-renejskiego, oprócz Portugalii, z królestwa Obojga Sycylij i wysp Antylskioh, oraz części wybrzeża lądowego przy zatoce Meksykańskiej w Ameryce. Wszystko to dostało się w spadku domowi Habsburgów, który od śmierci Zygmunta Luksenbur-czyka zajmował tron cesarski i przez szczęśliwe związki małżeńskie nabywał coraz więcej krajów. W owym czasie upamiętnił się zdobyczami hymenu Maksymilian 1, który sam był żonaty z bogatą dziedziczką księstwa Burgundzkiego, powiększonego Niderlandami, syna zaś, Filipa Pięknego, ożenił z Juaną, córką Ferdynanda i Izabeli, a więc dziedziczką monarchii Hiszpańskiej, nadto przez układ z Jagiellonami z r. 1515 zapewnił wnuczętom swoim podwójną kolligacyę z dziećmi Władysława, króla czeskiego i węgierskiego. Wskut-ku wszystkich tych kombinacyj wynikło, że starszy wnuk, Karol, po obiorze frankfurckim (1519) jako cesarz zwykle nazywany V-tym, objął w dziedzictwo po babkach i po Ferdynandzie kraje, nad któremi „nigdy nie zachodziło słońce”, młodszy Ferdynand—dziedzictwo Habsburgów niemieckie, a w 1526, po nieszczęsnej bitwie pod Mohaczem, w której zginął szwagier jego, Ludwik Jagiellończyk, dwie korony jego: czeską i węgierską. Nie dziw, że świat przypisywał Habsburgom dążenie do monarchii uniwersalnej, przypominając pretensyonalne godło ich pradziada, Fryderyka III go, złożone z 5-u samogłosek: A E.I.O.U. (= .Austriae est imperare orbi universo*). Ale urzeczywistnieniu dumnych marzeń stanęły na przeszkodzie: od zachodu Francya, która w pięciu wojnach utraciła tylko pretensye do Medyola-nu i Neapolu, lecz utrzymała dawniej zagarnione części księstwa Burgundzkiego i nabyła trzy biskupstwa w Lotaryngii; od wschodu sułtan turecki Soliman I Wspaniały (1520 — 1566), który nie dopuścił Ferdynanda do objęcia całego spadku po Jagiellonie, zajął większą część Węgier i osadził Bwego baszę w Budzie (1541); nareszcie wewnątrz, w Niemczech, Reformacya. Ubogi mnich, Marcin Luter, w pożyczanym habicie stanąwszy przed majestatem cesarskim i świetnem zgromadzeniem Stanów Rzeszy Niemieckiej na sejmie w Wormacyi, 18 kwietnia 1521 roku, śmiał o-świadczyć, że nie odwoła swych pism o reformie Kościoła, potępionych przez papieża; na kilka miesięcy przed tem, d. 10 grudnia 1520 r. śmiał też spalić bullę papiezką przy bramie miejskiej w Wittenberdze. I cóż? Dwie władze, używające wciąż jeszcze w E-e najwyższych tytułów z przeszłości, nie zdołały go skaroić. Potęga jego zasadzała się na słowie serdecznem, wsiąkającem w pojęcie mas, słowie ludowem niemieckiem, nie łaciń-skiem, a szerionem za pomocą druku, który stał się narzędziem straszniejszem od armat królewskich i klątw papieskich. Luter przez ćwierć stulecia, do końoa swego życia (f 1546), mieszkał w Wittenberdze bezpieczny, nietykalny, był słuchany przez miliony ludzi i wywrócił całą budowę Kościoła Rzymskiego we wszystkich prawie krajach niemieckioh. Co większa, wywołał podobne wzburzenie w innyoh narodach i nacechował znamieniem religijno - reformacyjnem półtorawiekowy okres Historyi Nowożytnej. Wielki mistrz krzyżacki, Albrecht Brandenburski, Hohenzollern, zamienił swój płaszcz biały na purpurę książęcą, a posiadłości N. Maryi Panny na państwo swoje dziedziczne Pruskie pod zwierzchnictwem Polski (1525); garstka rycerzy obrała wprawdzie innego mistrza (Waltera Kronberga), dochowując wierności ślubom; opieka cesarska zapewniła im posia dłość ziemską w południowym zakącie arcybiskup-stwa mogunckiego z zamkiem Mergentheim an der Tauber; lecz tutaj Zakon stał się zabytkiem archeologicznym bez siły żywotnej. Brat Albrechta, Wilhelm Brandenburski, arcybiskup Rygi, i mistrz inflancki, Fiirstemberg, waśnią zawziętą sprowadzili podobny przewrót w Zakonie Inflanckim, z którego wytworzyło się protestanckie księstwo Kur-landyi, hołdujące Polsce (1561). W Szwecyi król Gustaw I Waza wprowadził naukę Lutra z utrzymaniem dawnej hierarchii episkopalnej (1527 — 1529); Cbrystyan III zreformował Danię (1536); w Anglii Henryk VIII obwołał Bię głową kościoła narodowego (1535) i rozpoczął reformę wiary, którą zakończyła córka jego, Elżbieta, urządzeniem kościoła Anglikańskiego Episkopalnego (1562). Cesarz, lubo z przekonania katolik, w wierze przodków swoich niezachwiany, tocząc walkę z papieżem Klemensem VII o kwestye polityczne, 1er rytoryalne i pieniężne, wprowadził do Włoch wojsko niemieckie, które go do niewoli wzięło i miasto Rzym strasznie zrabowało (1527). Gdy nastąpiło pojednanie, stwierdzone koronacyą cesarską w Bolonii (1530), reformacya Lutra rozpostarła się tak szeroko, że wypadło wchodzić z nią w u-kłady. Dopiero w 1546 roku dobył miecza Karol V przeciwko zbrojnemu związkowi Szmalkaldzkie-mu; pokonał go, wziął do niewoli obu jego naczelników: elektora Saskiego, Jana Fryderyka, i landgrafa heskiego, Filipa (1547); lecz Bkutkiem, nowych nieporozumień z papieżem, Pawłem III, nie miał w ręku punktów teologicznych do podyktowania zwyciężonym protestantom. Sam tedy zajął się sporządzeniem interimu, czyli wyznania tymczasowego, i, pomimo uzyskanej od sejmu uchwały, nie zdołał jednak przymusić ludności protestanckiej do posłuszeństwa; wreszcie zwyciężony, upokorzony, zniechęcony, upoważnił

00

JO

brata Ferdynanda do zawarcia pokoju religijnego w Augsburgu (1555) na zasadzie: .cuius regio, eius religio“, przyznającej prawo władzcom ziemi niemieckiej, członkom Rzeszy czyli Stanom, rozrządzania wiarą swoich poddanych, którym pozostawioną była tylko możność uchylenia się z pod obrażającego    sumienie nakazu przez    emigracyę.

A    władzców    ziemi (Landesherren)    było dużo

w    Niemczech:    większa część zatem    .Świętego*

niegdyś Cesarstwa odpadła od Kościoła Katolickiego, czyli Powszechnego, wraz z wielu biskupstwami i owym Magdeburgiem arcybiskupim, który, wedle myśli fundatora, Ottona I, miał sprawować rządy    duchowne    nad Słowiańszczyzną!    Tymczasem

w szwajcarskiej Genewie rządził inny reformator, Francuz, Kalwin, którego .Nauka wiary chrześcijańskiej" (Institutio Religionis Cbristianae, 1536), surowa moralność i republikańsko-gromadzkie urządzenia znalazły licznych zwolenników we Franoyi, Szkocyi i w Polsce. We Włoszech około 1546 r. wskrzeszony został aryanizm ożyli antytrynitaryzm, zaprzeczający Bóstwa Chrystusowi. Nareszcie zaczęły się mnożyć coraz liozniejsze i rozmaite sekty. Sobór Trydencki, dwukrotnie przerywany, ukończył swe prace nad legalną reformaoyą nauki i urządzeń Kościoła Katolickiego dopiero w 1563 r.; ale walkę z różnowierstwem potrafiło podjąć już zorganizowane przez Ignacego Loyolę Towarzystwo Jezusowe (zatwierdzone 1540). Stało się ono duszą reakcyi katolickiej czyli anti-reformacyi, która się rozwinęła z wielkiem natężeniem sił duchowych i z poparciem gorliwem największych potentatów świeckich w drugiej połowie XVI wieku. Karol V kierował się względami polityki doczesnej, i po abdykacyi dopiero, zamieszkawszy w klasztorze San Yuste w Hiszpanii, żałował swych pojednawczych usiłowań, swych ustępstw, poczynionych protestantom, a przedewszystkiem wypuszczenia Lutra żywcem z Wormacyi. Ferdynand, chociaż wypędził pozostałą z husytyzmu sektę Braoi Czeskich z Czech (1648), starał się wyjednać u Soboru Trydenckiego Kommunię sub utrague i małżeństwo dla księży, w nadziei, że to wystarczy do pojednania protestantów z katolicyzmem. Jeszcze i syn jego najstarszy, cesarz Maksymilian II (1564 — 1576), był usposobiony pojednawczo do tego stopnia, że chował pastora luterańskiego na dworze swoim. Habsburgowie z linii młodszej, czyli właściwej austryackiej, przejęli się duchem anty-refor-macyjnym dopiero w trzeciem pokoleniu, lecz doniosłego wpływu nazewnątrz wywierać nie mogli wtedy, skutkiem podziału ziem dziedzicznych między trzy linie, nieudolności umysłowej cesarza Rudolfa II (1576—1612) i nieustannej walki z Turkami. LoBy świata ohrześciańskiego znalazły się chwilowo w rękach Filipa II (1556—1598), króla Hiszpanii, Indyj, Obojga Sycylij, księstwa Medyo-lańskiego, Burgundyi z Niderlandami i Portugalii (od 1580 r.), małżonka królowej angielskiej, Maryi Tudor, prawowiernej córki Henryka VIII. Jako syn Karola V-go, reprezentował on linię starszą i był głową domu Habsburgów; Ameryka Środkowa i Południowa, zdobyta i zagospodarowana przez

Kastylczyków, wysyłała mu ogromne bogactwa na „flotach srebrnych”; artyśoi otoczyli wspaniałością pałace jego w Madrycie i Eskurialu, żołnierze jego hiszpańsoy mieli sławę niezwyciężonych, wodzowie jego: książę Alba, don Juan d’Àustria, Rsquesens, Alessandro Farnese byli najznakomitszymi znawcami lub twórcami udoskonalonej sztuki wojskowej. Otóż taki potentat ślubował Bogu, że zwalczać będzie herezyę całą swą mocą; oświadczał głośno, że wolałby utracić koronę i życie, niźli panować nad heretykami. Inkwizycyę „Świętą“, czynną w Hiszpanii jnź od 1481 r., uposażył wielkiemi funduszami i pobudzał do palenia skazańców na stOBie, assy stu-jąo osobiście przy publicznych «aktach Wiary“ (auto da fé). W polityce tak wewnętrznej, jak zagranicznej przewodnią zasadą dla niego jest interes katolicyzmu. Czynnie wdaje zię w sprawy Franoyi, gdzie od r. 1562 aż do 1594, z małemi przerwami, toczą się wojny religijno-domowe; najgorętsze pochwały i powinszowania składa królowi francuskiemu, Karolowi IX, za noo św. Bartłomieja, czyli za rzeź hugonotów (1572). Edyktami religij-nemi, wzmaoniającemi organizacyę inkwizycyi, wywołał w dziedzicznych swoich Niderlandach powstanie, którego nie zdołali stłumić ani książę Alba bezprzykładną tyranią, ani umiarkowany Reque-sens, ani don Juan d’Austria, sławny zwycięźca floty tureckiej pod Lepanto. Ulubieniec niegdyś Karola V-go, potomek zasłużonych domowi austryac-kiemu wodzów, książę Nassau-Orański i statuder trzech prowincyj, Wilhelm Małomówny, utworzył nowe państwo za pomocą unii Utrechckiej: Rzeczpospolitą Stanów Generalnych, czyli Hollandyę (1579). Cały gieniusz wojenny i polityczny wicekróla hiszpańskiego, Aleksandra Farnese, nie zdołał tego państewka obalić; pozostały pod berłem Filipa tylko Niderlandy Południowe (dzisiejsza Belgia), zrujnowane na przemyśle i handlu. Po stronie protestanckiej wielki dramat rozwija się na wyspie Brytanii. Rządy .krwawej“ Maryi Tudor, małżonki Filipa II go, chwilowo tylko i powierzchownie nawróciły Anglię na katolicyzm. W Szko-cyi Marya Stuart, katoliczka, została uwięzioną i zwyciężoną przez presbyteryanów czyli purytanów, wyznawców czystej nauki kalwińskiej. Uciekła do Anglii, gdzie trafiła znów do więzienia, a ponieważ miała najlepsze prawo do tronu i gorliwe poparcie potęg katolickich: Papieża, Filipa Ii-go, Jezuitów, więc skończyła na rusztowaniu, ścięta w sieni zamku Fotberingay (1587). Zabójczynią jej była Elżbieta (1558—1603), siostra stryjeczna jej ojca, pozbawiona praw do tronu przez własnego ojca, ale uznana przez protestanoką większość narodu i broniona od spiskowców przez wiernopoddańozy związek stowarzyszonych (bond of association). Niepospolite zdolności polityozne wyniosły ją na stanowisko opiekunki hugonotów we Francy! i kal-winistów w Hollandyi, a tern samem przeciwniczki Filipa II go. Ten postanowił odebrać jej Anglię. Aleksander Farnese przygotował 30 000 wojska do przewozu, książę Medina Sidonia, admirał, wprowadził do Kanału (La Manche) 130 okrętów, uzbrojonych w 2 600 dział, obsługiwanych przez 10-ty-

sięczną załogę, niosących nadto 20 000 żołnierza z najlepszych pułków; lecz groźna wyprawa »niezwyciężonej armady* zamieniła się na straszną klęskę od angielskich eskadr i od wichrów morza Północnego. Wróciły do] Korunii tylko 54 statki. Gdy siła morska Hiszpanii wraz z portugalską znikła z oceanu, tern śmielej mogli nawiedzać kolonie hiszpańskie w Ameryce odważni żeglarze angielscy dla rabunku lub kontrabandy. Do Indyj Wschodnich dostali się Hollendrzy (1597), żeby wydrzeć Portugalczykom posiadany przez nich od stu lat monopol zyskownego handlu pieprzem, cynamonem etc. Stąd upadek Lizbony i Antwerpii, zrabowanej nadto przez żołnierzy hiszpańskioh, a wzrost nader szybki Londynu i Amsterdamu. Linia Renu, zdobyta przez utalentowanego Maurycego Orańczy-ka i ubezpieczona łańcuchem fortec nowej kon-strukcyi, zapewniła niepodległe istnienie Rzeczypospolitej Stanów Generalnych. Elżbieta podpisała przywilej dla przedsiębiorczego Waltera Raleigb, który rozpoczął kolonizaeyę angielską w Ameryce Północnej i przywiózł do E-y kartofla. Położyła też zwój podpis na akcie fundacyjnym Kompanii Wschodnio-Iudyjskiej (1601), która z czasem urośnie na potęgę zdobywczą. Tak więc Elżbieta protestantka, głowa Kościoła Anglikańskiego, doczekała się uwielbienia u swego narodu, jako twórczyni dobrobytu, a nawet i swobód narodowych, gdy dogodziła żądaniom parlamentu. Przeciwnie Fiiip Il-gi zrujnował swe kraje podatkami, zniszczył swój kredyt bankructwami, obarczył skarb długiem 100 000 000 dukatów, przenoszącym dziesięciokrotnie całoroczny dochód państwowy i czuł przed śmieroią niepokój o zbawienie swej duszy, gdy wkładał całą odpowiedzialność na spowiednika aktem regentalnym! Nie tak tragicznie zakończyła się walka religijna we Francyi: sztylet fanatycznego księdza uprzątnął niedołęgę, Henryka Iii-go, nie przewidując, źe po tym trupie wstąpi na tron hugonota Bourbon, Henryk IV-ty (1589— 1610). Szczęściem był to monarcha waleczny, szlachetny i mądry, który i Hiszpanów z Paryża wyprzeć potrafił, i osobiste przekonania zdolnym był złożyć w ofierze narodowi, przyjmując wyznanie katolickie, i hugonotów uspokoił edyktem Nantej-skim (1598)—W świecie słowiańskim największą stosunkowo pomyślnością cieszy się jeszcze Polska za „Zygmuntowekich czasów.“ Wprawdzie już od r. 1493, kiedy Iwan III żądał od Aleksandra Jagiellończyka odstąpienia części W. Księstwa Litewskiego aż po rz. Berezynę, stosunki z W. Księstwem Moskiewskiem były wrogie, tak dalece, źe wojna wznawiała się często; wprawdzie Wasil III, zdobył ważną twierdzę Smoleńsk i zajął znaczny płat ziem niegdyś Witoldowych (1514): ale Zygmunt I (1507—1548) powstrzymał dalsze Btraty zwycięztwem, odniesionem przez połączone wojska litewsko-polskie pod Orszą (1514) i zdobyciem Sta-reduba przez Jana Tarnowskiego, znakomitego hetmana (1535). W krajach Królestwa Polskiego, czyli w t. zw. Koronie, uważany za króla elekcyjnego, dzielił on władzę najwyższą z sejmami wol-nemi dwuizbowemi, jednakże zyskał takie zaufanie i taką miłość u narodu, źe syn jego, Zygmunt-August, zawczasu, w 1530 r., a w 10-ym życia, został obrany i koronowany na króla. Ten-to Zygmunt-August, paaująoy rzeczywiście w deiedzicznem W. Księstwie Litewskiem od 1543, w Koronie od 1548 r., był ostatnim z rodu Jagiellonów. Zapobiegając rozerwaniu po swojej śmierci korzystnego dla obu państw zjednoczenia, przeprowadził on za pomocą wielkich reform prawodawczych i długioh układów Unię Litwy z Koroną na sejmie Lubelskim 1569 r., na zasadzie zupełnej równości w prawie państwowem i samorządu w stosunkach prowincyonalnych. Na takiej samej zasadzie przyłączył Inflanty (1561), ale przy wykonaniu tej Unii napotkał przeszkody ze strony Szwecyi, która zajęła Estonię,—Danii, która opanowała wyspę Ozylię i część Kurlandyi,—Moskwy, która zdobyła część wschodnią Inflant z m. Dorpatem. Wywiązał się stąd szereg wojen. Najtrudniejszą była wojna z Iwanem IV Groźnym (1533 — 1584), który przyjął tytuł cara (1547), podbił tatarskie państwa Kazańskie i Astrachańskie, utworzył straż dla swojej osoby (oprycaninę) i wojsko stałe streloów, strasznemi karami i spustoszeniem Nowogrodu (1570) wraził swoim poddanym nieograniczoną, najpokorniejszą uległość i cześć dla monarchy iście religijną. Oczytany w księgach teo logicznych i kronikach narodowyoh, nie znał literatury zachodniej, a nawet nie korzystał z druku; pojawiła się w Moskwie pierwsza drukarnia (1563), lecz istniała tylko dwa lata, wystraszouy bowiem założyciel jej, Fiodorow, uciekł do Lwowa. W Pol-Bce zaś rozwija się bogata literatura z Kochanowskim na czele poetów; wychodzą dzieła historyczne, polityczne, prawnicze, przekłady biblij i rozprawy teologiczne, na których odbija się spółozesny ruch reformacyjny; szlachta i senatorowie chwytsją się różnych wyznań protestanckich, nawet aryaniz-mu, gwoli stwierdzeniu swobód.—Pierwsze bezkrólewie (1572 — 1573) Btanowi początek nowego okresu elekcyjnego: z 10 ciu królów, obieranych na zasadzie umowy z narodem, zwanej pacta con-venta, przez szlachtę, w dowolnej liczbie zgromadzającą się na polu elekcyjnem, i przez głosowanie pogłówne (viritim). Na sejmie przygotowawczym, konwokacyjnym, spisano akt konfedera-cyi, w którym jeden artykuł zaręczał wzajemną tolerancyę dla wszelkich wyznań, drugi oddawał chłopów pod nieograniczoną władzę panów, którzy wysnuli z tego artykułu dla siebie prawo wydawania wyroków śmierci (ius vitae et necie) na swoich sądach dominialnych. Na sejmie elekcyjnym ukazali się posłowie od obcych monarchów, zgłaszających się o koronę dla synów lub braci; wszyscy obiecywali za obiór pieniądze, wojska posiłkowe i różne inne korzy Sei dla Rzeczypospolitej Polskiej. Szlachta, zebrana pod Warszawą w liczbie 30 000, okrzyknęła Francuza, Henryka Walezyusza, w którego imieniu poseł najhojniejsze poczynił obietnice. Panowanie to trwało tylko cztery miesiące ku wzajemnemu niezadowoleniu. Druga elekoya wyniosła na tron Madiara z Siedmiogrodu, Stefana Batorego, który nie umiał i nie nauczył s;ę mówić po polsku, ale zasłużył się znajomością spraw wojskowyoh i e-nergią w akcyi wojennej przy oblężeniu Gdańska, oraz w trzech zwycięskich wyprawaoh do krajów Iwana IV Groźnego, aż pod Psków. Wyprawy te były szkołą wojskowości dla Jana Wielkiego Zamoyskiego, kanclerza wielkiego koronnego, i Stanisława Żółkiewskiego, ówczesnych znakomitych wodzów. Pokój był zawarty przy pośrednictwie legata papieskiego, jezuity - dyplomaty Possevina, który przedtem pracował w Szweoyi nad przywróceniem katolicyzmu, w roku zaś 1582, po wyświadczeniu przysługi dyplomatycznej, stanął przed Iwanem IV-m z księgą uchwał soboru Florenckiego (z r. 1439), wzywając do zjednoczenia rozdzielonych kościołów. Odjechał z niciem, a w lat kilkanaście później patryaroba konstantynopolitański, Jeremiasz, udzielił święceń patryarszych metropolicie moskiewskiemu, Hiobowi (1589). Wtedy miasto Moskwa stało się „przenajwyższą stolicą patryarszą", możniejszą od carogrodzkiej, gnębionej od Turków; zwane było „Trzecim Rzymem“ i zaczęło wywierać wpływ duchowny na wyznawców Kościoła Wschodniego w Polsce. Tak więc missy a Possewina chybiła celu. Podobnież i Stefan Batory nie zdołał zachęcić Iwana Groźnego do udziału w wielkiej lidze chrześciańskiej, organizowanej przez papieża Sykstusa V w celu wypędzenia Turków z E-y. Marząc o takiej wyprawie, w której miał prowadzić 90 000 wojska pod Konstantynopol i spotkać się z flotą pod rozkazami Aleksandra Farnese, Batory umarł. Po nim obrany Zygmunt III Waza, syn protestanckiego króla szwedzkiego Jana, ale przez matkę, Katarzynę Jagiellonkę, wychowany w katolicyzmie, mówiący po polsku, ale myślący po niemiecku, ożeniony dwukrotnie z Austryaczkami i przejęty uwielbieniem dla Filipa Ii-go, ubierający się po hiszpańsku i chlubiący się orderem Złotego Runa. Rozniecił on w Polsce rozterkę religijną, której pierwsze żarzewie rzucił był Stefan Batory tylko w Inflantach protestanckich przez urządzenie biskupstw, ufundowanie kollegiat jezuickich i wprowadzenie kalendarza nowego stylu (edyktem z d. 21 stycznia 1584), poprawnego, lecz protestantom wstrętnego, ponieważ nowy ten kalendarz (1582), gregoryański, nosił imię papieża Grzegorza XIII-go, jako inioyatora i kierownika prac astronomicznych. W Rydze wynikł z tego powodu bunt kalendarzowy. Zygmunt III rozszerzył to wrogie usposobienie na kraje koronne i litewskie, odmawiając urzędów i królewszczyzn róźnowiercom, usuwając ioh z trybunału. Oni też zacżynają wiązać się w konfederaoye (1599). Była jeszcze drażliwsza sprawa z wyznawcami Kościoła Wschodniego, ożyli Grecko • Oryentalnego. Nieprzypuszezeni przez Jagiełłę do tych przywilejów, jakie nadane były ochrzozonym po katolicku Litwinom, tworzyli oni massę niezadowoloną. Próby unii kośoiołów w XV w. nie udały się; za staraniem „złotoustego“ Jezuity, Piotra Skargi, sprawa ta wznowioną została z lepBzem powodzeniem w 1595 — 96: metropolita kijowski wraz z episkopami czyli władykami złożył obedyencyę papieżowi Klemensowi VIII; lecz na synodzie Brzeskim dwaj władykowie, arcbimandryta pieozar kijowskich i wielu hegumenów, zebrawszy się pod prezydencyą dwóch Greków, protosynoellów patryarszych, odrzucili Unię i utworzyli stronnictwo dyzunickie. Zygmunt III nie umiał tej sprawy przeprowadzić, i waśń wyznaniowa zaostrzyła się, ogarniając massę ludu ruskiego. Tak więc reakcya katolicka z końcem XVI-go w. nie osiągnęła tryumfu; największych zdobyczy dokonali Jezuici w Niemczech południowych, nawróciwszy kilka milionów ludu, ustalając panowanie katolicyzmu w Bawaryi i w krajach niemiecko - austryackich. Ich wy-chowańcy, Maksymilian Wittelsbach, książę bawarski (1597 — 1651), i Ferdynand Habsburg, arcyksiążę, panujący w Styryi (1590 — 1619), potem cesarz (1619 — 1637), stają na czele Ligi Katolickiej, w gotowości do walki z Unią protestancką. Przedmiotem walki były, nie idee, nie nowe jakieś tezy teologiczne, lecz dobra ziemskie duchowieństwa, budowle kościelne, lub udział w panowaniu. To też niszcząca wojna Trzydziestoletnia z religijnej przeistoczyła się rychło na polityczną. Najgorliwszy bojownik protestantyzmu, król szwedzki, Gustaw Adolf, upojony zwycięztwa-mi swojemi, zapragnął utworzyć dla siebie królestwo Frankonii w środku Niemiec. Minister króla francuskiego, Ludwika XIII go, i książę kościoła katolickiego, kardynał Richelieu, płacił mu subsydya, a po jego śmierci zawarł jeszcze ściślejsze przymierze ze Szwedami, wziął wodza protestantów niemieckich, Bernarda Wejmarskiego, na żołd francuski, pobudził Hollandyę do wznowienia wojny z Hiszpanią, wprowadził wojska francuskie na teatr wojny i wszelkich środków używał ku osłabieniu obu linij domu Habsburga. Tej samej polityki trzymał się jego następca, minister - kardynał Mazarini. Traktat Westfalski (164.8) dał stanowisko wielkomocarstwowe Szwe-cyi i Francyi, z prawem wtrącania się w sprawy niemieckie ku poniżeniu władzy cesarskiej. Na kilka miesięcy przedtem traktat hollendersko-biszpański zakończył 80 letnią wojnę zrzeczeniem się ze strony Filipa IV-go tej władzy, jaką dziad jego, Filip II, posiadał nad siedmiu prowincyami, i uznaniem niepodległości Stanów Generalnych. W ciągu tej wojny cesarzowi świadczył sprzy mierzeńcze usługi Zygmunt III, ze szkodą dla Polski. Od początku panowania budziły nieufność ku niemu stosunki jawne i tajemne z Habsburgami, i były jedną z głównych przyczyn rokoszu Zebrzydowskiego. Poratowała go tylko wierność dwóch hetmanów, litewskiego i koronnego, Chodkiewicza i Żółkiewskiego, którzy rokoszan pobili (1607). Przeciągnęło się jednak uspokojenie zaburzeń aż do 1609 r., a tymczasem zaniedbywano najpilniejsze sprawy w Moskwie, gdzie wygasł dom Ruryka (1598) i wynikły okropne przewroty z powodu morderstwa, spełnionego na osobie carewicza Dymitra. W Polsce pojawił się ktoś, nazywający siebie Dymitrem, i, zwerbowawszy kilka tysięcy żołnierza, dostał się na tron

moskiewski (1605 — 1606), W pół roku potem został zamordowany i z nim kilkuset Polaków; posłowie królewscy uwięzieni, a carem ogłosił się Wasilij Szujskij. Zygmunt III dopiero po czterech latach przyszedł pod Smoleńsk (29 czerwca 1610). Podczas długiego oblężenia, hetman Żółkiewski odniósł zwyoięztwo (pod Kłuszynem) i, dotarłszy do stolicy, tego dokazał, że bojarowie zdetronizowali Wasila, a królewicowi Władysławowi tron ofiarowali z warunkiem wszakże, aby przyjął wiarę grecką. Otóż znowu rozdział Kościołów sprawiał poróżnienie w Słowiańszczyźnie. Wojna, rujnująca zarówno dla obu państw, przeciągnęła się do 1618 r., ale już w 1613 na tronie moskiewskim zasiadł Michał Fiedorowicz, protoplasta dynastyi Romanowów. Kupę wracającego do Polski źołnierstwa posłał Zygmunt III na pomoc Ferdynandowi II (1619). Owi „Lisowczycy“, czyli „elearowie“, przyczynili się do ocalenia Wiednia od Węgrów i do rozgromienia Czechów na Białej Oórze. Ale ta wyprawa stała się jedną z przyczyn pierwszej wojny polsko - tureckiej (1620 — 1621), w której padł śmiercią bohaterską szlaohetny i mądry Żółkiewski, a cała siła Rzpltej Polskiej, oblężona pcd Chocimem przez sułtana Osmana Il-go, ledwie podołała szturmom krociowych mas muzułmańskich, i to tylko dzięki nadzwyczajnej energii Chcdkiewicza, trawionego już śmiertelną chorobą. Wywzajemnił się Ferdynand później przysłaniem oddziału z rozwiązanych wojsk Waldsteina przeciwko Szwedom; lecz pomimo zwycięstwa, odniesionego nad Gustawem Adolfem w okolicach Kwidzyna (Marienwerder) przez Koniecpolskiego, Zygmunt nie odzyskał ani utraconej korony szwedzkiej dla siebie, ani Inflant dla Polski. Szczęśliwszem było panowanie Władysława IV-go (1632 — 1648), ale fatalnie urządzony stosunek z Kozakami i rozżarzona nienawiść pomiędzy unitami a dyzunitami wytworzyły straszny bunt Chmielnickiego, za którym poszło długie pasmo najazdów i klęsk dla Polski (1648 — 1660), poczynając od bezkrólewia, zbroczonego rzezią szlachty, księży i Żydów na Ukrainie, zaznaczonego porażkami wojsk, pojmaniem hetmanów koronnych w niewolę i nieszczęsnym obiorem Jana Kazimierza (1648 — 1668), jednego z młodszych synów Zygmunta III-go, ex-jezuity i ex-kardynała. Był on wszakże osobiście walecznym żołnierzem i dzielnie się sprawił w olbrzymiej bitwie z chmarą Kozaków i Tatarów pod Beresteczkiem (1651), która udaremniła zamysł Chmielnickiego utworzenia księstwa Rusi pod zwierzchnią władzą Turoyi. Zdobył się król na drugą jeszcze zasługę podczas najazdu szwedzkiego, powołaniem wszyst-kioh stanów do oręża (1665). Ale gdy po ciężkich walkach z Karolem Gustawem szwedzkim, Fryderykiem Wilhelmem II-gim brandenburskim, Rakoczym siedmiogrodzkim i Aleksym Michajłowiczem, carem moskiewskim, zaświtał rok „szczęśliwy“ 1660, rok pokoju Oliwskiego i zwycięstw pod Połonką, nad rz. Bazyą i pod Cudnowem: Jan Kazimierz, nie kończąo wojuy, wywołał wewnętrzne zaburzenie i rokosz nieprawnym projektem obioru Francuza na następcę tronu za swego życia, pozwolił swej żonie szerzyć demoralizacyę przekupstwem, stał się służalcem obcego monarchy i, złożywszy koronę (1668), wyniósł się do Francyi na chleb łaskawy. Rozterki religijne szarpały też W. Brytanię pod Stuartami Jakóbem I i Karolem I (1625 — 1649). W Szkocyi próba reformy nabożeństwa stała się powodem rewolucyi, która udzieliła się Anglii; tu jednak przybrała cechę przeważnie polityczną: walki parlamentu z koroną, i doprowadziła do wyroku śmierci na króla, do ogłoszenia Rzeczypospolitej. Cromwell posługiwał się w aktach i mowach urzędowych stylem biblijnym, tonem kaznodziejskim, komenderował do ataku wersetami z psalmów, ale przytem kazał trzymać proch sucho i rozumował z logiką wytrawnego polityka. Sekciarski fanatyzm jego pułków indepedenokich nie pozwolił mu włożyć na głowę korony, przez parlament ofiarowanej, a forma republikańska rządu nie godziła się z monarchicznemi pojęciami narodu angielskiego. Więc nastąpiła restaura-cya Stuarta, Karola II-go (1660 — 1685). Gdy zaś brat jego, Jakób Il-gi, katolik i sługa Jezuitów, uczynił zamach na obalenie protestantyzmu, a pogwałcił prawa, nastąpiła znowu rewoluoya 1688, którą Anglicy wysławiają jako dobroczynną i szczęśliwą, albowiem udarowała ich formą rządu konstytucyjnego, kojarzącą tron ze swobodami narodu. Zasady, wydobyte z dyskussyi filozoficznej wielkich myślicieli, jakimi byli: Milton, Hobbes, Locke, sformułowali prawnicy (Somers) w „Declaration of Right“; urzeczywistnienie w praktyce było zasługą Wilhelma Iii-go Orańskiego (1689 — 1702), który, zaprzysiągłszy tę deklaracyę, sumiennie ją wykonywał i stał się piérwsaym wzorem króla konstytucyjnego. Przy poszanowaniu swobód ustała waśń licznych sekt protestanckich; tylko celtycka i katolicka ludność Irlandyi doznawała okropnego ucisku pod władzą mściwych zarządzeń Kromwela, Wilhelma Ill-go i uchwał parlamentu angielskiego. Tenże Wilhelm III-ci, będąc zarazem statuderem Hollandyi i wodzem naczelnym Stanów Generalnych, odegrał wielką rolę w dziejach E-y zachodniej, jako najzaciętszy przeciwnik Ludwika XIV go (1643—1715). Ten król „Słońoe“, otrzymał Francyę, zorganizowaną przez ministrów Richelieu’ego i Mazariniego na modłę „despotyzmu oświeconego“ i tryumfującą nad Habsburgami, lecz, nie poprzestając jeszcze na tern, chciał rozkazywać całej Europie. Miał wielkioh ministrów: Colberfa, który umiał wydobyć niezmierne bogaotwa z przemysłu i handlu, oraz Louvois, który utworzył najlepiej wyćwiczoną i najliczniejszą armię. Tę armię prowadzili do boju wielcy wodzowie: Kondeusz, Tu-renniusz, Luxembourg, Vendôme, Villars; fortece budował i zdobywał wielki inżynier Vauban. Wielcy artyści wznosili i zdobili mu pałace z cudo-wnemi ogrodami; wielcy piBarze stworzyli teatr i literaturę, która zyskiwała uwielbienie poza granicami Francyi i uczyniła język franouski panuj ą-oym w inteligentnych kołach całej E-y. Filozof Descartes, czyli Kartózyusz (f 1650), snujący swą dedukcyę z zasady „myślę, więc jestem“, jest ce-niony niemniej od Anglika, Bacon’a, twórcy metody indukcyjnej. Nie wydała wprawdzie ówczesna Francya takiego mocarza myśli, jak Newton, który odkrył we wszechświecie prawo powszechnego ciążenia: ale Pascal i Fénélon dawali przecież dosyć karmi zwolennikom filozofii. Bossuet olśniewał krasnomówstwem i świetnością stylu, tak, że go porównywano z Ojcami Kościoła, chociaż Pismo św. i historyozofia św. Augustyna zostały wypaczó-ne prze* niego gwoli wywyższenia monarchy francuskiego; on też najwięoej bodaj przyczynił się do nadania temu okresowi niewłaściwej nazwy: wiek Ludwik a XIV-go, który nie miał w istocie takich przymiotów, jak Peryklea, August i Medyceusze, przywłaszczał sobie cudse zasługi i zaślepiał się w pysze, a przez to gotował sobie nieprzewidywane zawody. Podejmując wciąż wojny zaborcze, dostał pierwszą przykrą naukę od Hollaadyi, która zatopieniem własnych ziem udaremniła jego najazd (1672) i zmusiła jego armię do powrotu za Ben, zanim zdołano ukończyć w Paryżu bramę tryumfalną. Wtedy-to Wilhelm III-ci rozpoczął swoją działalność wojenną i dyplomatyczną, organizując koali-cye, stając na czele wojsk koalicyjnych przeciwko Francuzom; w następnej wojnie (1688—1697) doprowadził Ludwika XIV-go do zawarcia pokoju na warunkach niekorzystnych dla niego; nareszcie przed zgonem wprowadził Anglię i Hollandyę do nowej koalicyi w sprawie sukcessyi hiszpańskiej. Stałymi sprzymierzeńcami jego byli Habsburgowie: Karol Il-gi hiszpański i Cesarz Leopold I (1657— 1705). Hiszpania doszła wtedy do głębokiego upadku, ale Austrya występowała w znacznej potędze, skoro mogła walczyć na dwa fronty: z Tur-cyą i z Francyą. W drugiej połowie XVII-go wiekn Turcya wydała dwóch wielkich wezyrów Kiuprulich: ojca i syna (Ahmeda), którzy orzeźwili jej wojowniczą siłę i wydali nową walkę światu chrześciańskiemu. Na obronę weneckiej Kandyi zbierały się wojska nie tylko włoskie, ale i niemieckie, angielskie, francuskie ze wszelkiemi wynalazkami sztuki wojennej; lecz Ahmed zdobył ją (1669). Przyprowadził potem swego okrutnego sułtana, Mahometa IV, pod Kamienieo, jako opiekun Kozaków, a właściwie jednego z hetmanów kozackich, Doroszeńki, i po dwutygodniowej kanonadzie zdobył szturmem tę twierdzę, która przedtem za niezdobytą uchodziła, a króla polskiego, Miohała Korybuta, upokorzył traktatem Buczackim, który nakładał na Rzeczpospolitą haracz, w kwocie 22 000 dukatów rocznie, i przyznawał sułtanowi posiadanie Podola oraz władzę nad Ukrainą (1672). W tej chwili Porta Ottomańska dosięgła najszerszych granic w E-ie: od rzeki Raab do porohów Dnieprowych; spiskujący przeciwko germanizatorskim rządom Leopolda magnaci węgiersoy gotowi byli wydać sułtanowi resztę królestwa Węgierskiego, austryackie Podkarpacie. Przeciwko tryumfującej tej potędze wystąpił do boju Jan Sobieski, prawnuk Żółkiewskiego przez matkę Bwoją, wódz, wykształcony w wojnach „krwawego potopu*, magnat, szafujący wielką fortuną na posługi Rzpltej. Nakreślił on sejmowi plan finansowy i wojenny do wydobycia wielkiego wojska z wyniszczonej Polski, zapałem i poświęceniem swojem zjednoczył Litwinów z żołnierzem koronnym i wojewódzkiemi zaoiągami, przyprowadził uszczuploną trudnym marszem armię pod Chocim, zdobył szturmem okopy i zniszczył zawartą w nich armię turecką (1673). Był to pierwszy cios ottomańskiej pysze zadany; drugim i bardzo stanowoiym, bo zaznaczającym okres upadku Tur-cyi, było wyzwolenie Wiednia w 1683 r., gdy tenże Sobieski, już jako król Jan III-ci (1674—1696), uproszony przez papieża Klemensa XI-go i przez cesarza Leopolda, przyszedł do Lasu Wiedeńskiego (Wienerwald), objął dowództwo naczelne nad połą-ozonemi armiami: polską i niemiecko-cesarską, pobił d. 12 września Turków i z namiotów w. wezyra Kara-Mustafy rozesłał doniesienia o zwycięstwie, które ocaliło Austryę, a może i E-ę środkową. Potem wodzowie cesarscy zdobyli Budę-Peszt i całe Węgry; nareszcie sułtan Mustafa Il-gi został pobity pod Zenta przez Eugeniusza, księcia Sabaudzkiego (1697), i wielka liga chrześoiańska, do której należały też Wenecya i carstwo Moskiewskie, wymogła na Turcyi traktat Karłowicki, który jł ograniczył półwyspom Bałkańskim (1699). Z Francyą Leopold walczył we wszystkich koali-cyacb; w ostatniej, zawiązanej z powodu bezpotomnej śmierci Karola Ii-go (1700), ostatniego Habsburga z linii starszej, był on głównym współzawodnikiem Ludwika XIV go do sukcessyi hiszpańskiej. Ta okropna wojna (1701—1714) wydała w ostatecznym wyniku podział wielkiej monarchii Filipa Ii-go: Królestwo Neapolitańskie, Lombardya i Niderlandy dostały się synowi Leopolda, Karolowi

VI-mu; Hiszpanię, ale już bez Portugalii, która się wyzwoliła w 1681 r., i kolonie w Ameryce utrzymał Filip V-ty, wnuk Ludwika XIV-go, założyciel secundogeuitury domu Bourbon; we Francyi zaś następstwo tronu przeszło na prawnuka Ludwika XV-go (1715—1774), reprezentującego linię starszą. Niemniej ważne zmiany przyniósł wiek XVIII E ie wschodniej. Pojawiło się królestwo .Pruskie* pod imieniem, zapożyczonem od litewskiego plemienia, podbitego niegdyś przez Krzyżaków. Naprawdę było to państwo niemieckie, składające się z ziem zdobytych, z Słowian i Litwinów, ludów podbitych, orężem, albo przez kolonizacyę—produkt niemieckiego .parcia na wschód.“ Gdy po śmierci Albrechta, owego w. miBtrza krzyżackiego, który został protestantem i księciem pruskim, Byn jego, Fryderyk Albrecht, składał w Lublinie 1569 r. hołd przed Zygmuntem Augustem, wtedy posłowie elektora brandenburskiego uzyskali pozwolenie dotknięcia chorągwi, a po śmierci bezpotomnej księcia, Zygmunt III-ci w r. 1618 przelał prawa jego wraz z obowiązkami lenniczemi na elektora, Jana Zygmunta Hohenzollerna z linii starszej. Tym sposobem Prusy Książęce, czyli dawniej krzyżackie, połączyły się z Brandenburgią, składającą się z Marchij: Starej, Środkowej (z polskiem niegdyś biskupstwem Lubuskiem, Lebus), Przedniej czyli Priegnitz i Ukraińskiej czyli Ukermark, niegdyś ziem Lutyckich, wreszcie Nowej czyli Neumark z Frankfurtem nadodrzańskim i Landsbergiem nad

Wartą. Słowianie byli juź wytępieni lub zgerma-nizowani; tylko w bagnistych gąszczach lasu nad-szprewiańskiego (Spreewald) ocalała resztka Sora-bów czyli t. zw. Wendów. Stołeczne miasto Berlin liczyło iylko 6 000 mieszkańców podczas wojny Trzydziestoletniej, która zrządziła w Brandenburgii wielkie zniszczenie za rządów Fryderyka Wilhelma I-go, ale syn jego, Fryderyk Wilhelm II (1640—1688), zwany Wielkim Elektorem (der Grosse Kurfürst), utworzył wojßko stałe, zgnębił Stany czyli sejmy ziemskie, rządził samowładnie, zajął Pomorze Waohodnie (Hinterpommern) po śmierci Bogusława XIY-go, ostatniego potomka dawnych słowiańskich książąt (f 1637) a za odstąpioną Szwedom część zachodnią (Vorpommern) otrzymał sekularyzowane biskupstwa: Magdeburg, Halberstadt, Minden i Cammin traktatem Westfalskim (1648); nabył starostwa polskie: Lauenburg, Bytów i Drahim (1657, 1669), Kliwię nad Renem, Ravensburg nad Mozą i hrabstwo Mark nad Lippą (1666 ugodą DUsseldorfską z palatynem Neobur-skim); fortece juliackie (Jülich, 1673 przez ugodę w VoBsem z Ludwikiem XlV-ym), nareszcie Schwie-bu3 na Szląsku (przez układ z cesarzem 1686). Tylko Brandenburgia z przyległościami stanowiła większą masę w skupienia, westfalskie zaś i nadreńskie posiadłości, drobne rozmiarami, znajdowały się w szachownicy z ziemiami różnych biskupów i książąt; Prusy leżały poza krajami Rzpltej Polskiej, a wszystko razem nie dosięgało 2 200 mil kwadratowych. Rozrzucone pomiędzy Renem a Niemnem te szmatki wprowadzały elektora w zetknięcie ze wszystkiemu niemal państwami i wszystkiemu sprawami E-y, ale jakiejże wymagały umiejętności rządzenia! Fryderyk Il-gi Wilhelm z wielką zręcznością uwijał się wśród wojen i koalicyj, a największe powodzenie osiągnął w stosunkach z Polską. Na początku swego panowania wykonał osobiście przysięgę hołdowniczą przed królem Władysławem IV na polu Ujazdowskiem pod Warszawą d. 17 października 1641 r., ale od ponowienia ceremonii przed Janem Kazimierzem wykupił się w 1649 r. pieniędzmi; w czasie najazdu szwedz kiego złamał obowiązki lennicze i spóinie z Karolem X Gustawem toczył bitwę pod Warszawą, czyli raczej pod Pragą (28, 29, 30 czerwca 1656), a gdy się zmieniło szczęście wojenne, nawiązał układy z Polską i traktatem WelawBko-Bydgoskim 1657 uzyskał nie tylko przebaczenie wiarołom-stwa, ale i zwolnienie nadal od składania hołdu; następnie tak rzeczy prowadził, korzystając z nieszczęść Polski, że uczynił Księstwo Pruskie niezależnemu Dla tego syn jego, Fryderyk III, oparł tytuł królewski na Prusach (in Preussen, nie von Preussen), nie na Brandenburgii, która była częścią cesarstwa. Nadanie tytułu uzyskał od Leopolda I w r. 1700, koronacyę odprawił w Królewcu d. 18 stycznia 1701 r , powszechne uznanie dworów europejskich (oprócz Polski protestującej) nastąpiło w ciągu wojny Sukceseyjnej hiszpańskiej albo przy jej zakończeniu traktatem Utrecbokim. Jednocześnie ukazała się większa od tego królestwa potęga: Piotr Wielki (1682—1725), z geniuszem, z gotowym już planem przekształcenia swego cesarstwa na typ zachodnio-europejski, nawet z uformowaną już naprędce nową armią i z zawiązkiem floty. Powrócił z podróży z zagranicy, którą przedsięwziął dla przyjrzenia się tym dziwom cy-wilizacyi zachodniej, o których nasłuchał się od cudzoziemców, zamieszkałych w „Niemieckiej sło-bodzie“, w swojej stolicy. Oprócz Niemców znajdowali się tam Hollendrzy, Szkotowie, Anglicy, wszyscy—protestanci. W Anglii też i w Hollan-dyi odbywał głównie swoje studya syn Aleksego Michajłowicza, który w ostatnich latach swego panowania garaął się serdeoznie do Polaków i polskich Małorossyan. Co prawda, Polacy owocześni utracili wpływ cywilizacyjny przez zacofanie umysłowe, przez anarchię wypaczonej wolności i przez demoralizaoyę polityczną. Znękawszy swego wybawiciela z pęt tureckich, Jana III go, obrali po jego śmierci Sasa, Fryderyka AuguBta Ii-go (1697), protestanta, który, dogadzając ich powierzchownej pobożności, przyjął wyznanie katolickie, ale w Rzeszy Niemieckiej zatrzymał prezydencyę „ciała ewangielickiego“ (corpus evangelicorum). Tak więc duch germańsko-protestancki zapanował we wschodniej E-ie w 1700 r., kiedy się zawiązało trójprzy-mierze cara Piotra z królami: Fryderykiem-Augu-stem polskim i Fryderykiem IV-ym duńskim, przeciwko szwedzkiemu Karolowi XII-mu. W tej wojnie Wielkiej Północnej (1700—1721) .ostatni wiking“ szwedzki, Karol XII, po zwycięstwach, odniesionych z kolei nad wszystkimi przeeiwnikami, postradał wszystkie korzyśoi w jednej kampanii 1709, tracąc dwie armie: Löwenhaupta pod Leśną i własną w walnej bitwie pod Połtawą. Późniejsze awanturnicze szamotanie się jego nie zmieniło losów Szweoyi: mnsiała okupić pokój zrzeczeniem się wszystkich prawie posiadłości swoich pozabaltyo-kich i wrócić na stanowisko państwa drugorzędnego. Polska była plądrowana przez armie wszystkich stron wojujących i przez własne konfederaoye, formowane za królem Augustem Sasem, lub za królem Stanisławem Leszczyńskim; dla zagodzenia wojny domowej poddała się pośrednictwu i niemal protektoratowi Piotra W-go (1717), który jeden wyszedł z wojny zwycięsko, tryumfalnie i z pożądanym nabytkiem prowinoyj nadbaltyokich (Inflant, Estonii, Ingryi, Karelii). W r. 1721 salwami dzia-łowemi obwieścił nową stolicę Bwoją, Petersburg, o podpisaniu traktatu w Nyslädt, a pismami dy-plomatycznemi E-ę o przyjęciu nowego tytułu: Imperatora Wszech-Rossyi. Wszyscy uzuali istnienie wielkiego mocarstwa, które wzięło udział we wszystkich sprawach międzynarodowych, przyswajało sobie z niezmiernym pośpieohem narzędzia cy-wilizacyi zachodniej i zachowało istotę ducha narodowego w wierze prawosławnej i w samo-władztwie monarszem.—Bez przelewu krwi dokonało się w Anglii ostateczne wyrugowanie katolickiej dynastyi Stuartów i osadzenie protestanckiej linii Welfów: elektora Hannowerskiego, Jerzego I (1715). Nastała teraz chwila wypoczynku powszechnego. Minister angielski Walpole z zasady unikał wojen, troszcząc się tylko o handel i przemysł, Francya, obarczona przez Ludwika XIV-go długiem 2 500 000 000 liwrów, zrujnowana przez bankructwo Johna Law, wynalazcy akcyj i gry giełdowej za regencyi, musiała też myśleć o poprawie stanu ekonomicznego. Wtedy zyskali posłuch u całej intelligencyi filozofowie, nie tyle abstrakcyjni, jak Leibniz ze swoją monadą i Teo-diceą, ile popularni krytycy instytucyj istniejących we Francyi, szczególnie zaś wszechstronnie utalentowany pisarz, poeta, historyk, publicysta, Voltaire, który za cały sprawdzian filozoficznych swoich wywodów uznawał tylko »zdrowy rozsądek", a lekkim dowcipem lub zjadliwą ironią wyniszczał przesądy, zastarzałe pojęcia, fanatyzm, ciemięstwo. W liczbie wielbicieli jego znalazł się kronprinz pruski, wnuk Fryderyka I-go, syn Fryderyka Wilhelma I-go, Fryderyk II; pod jego patronatem wydrukował on pierwsze swe dzieło: »Antimachia-vei*. Wszakże gdy sam został królem (1740 —

1786) okazał się, nie przeciwnikiem, lecz wielce pojętnym uczniem i wykonawcą przewrotnych rad florenckiego polityka. W tym parnym roku (1740) zmarł ostatni Habsburg po mieczu, Karol VI, cesarz, który nie szczędził ofiar, żeby zapewnić dziedzictwo córce swojej, Maryi Teresie, zamężnej za Franciszkiem Lotaryńczykiem, przed córkami brata, Józefa I go. Akt takiej treści, zwany S a n k c y ą pragmatyczną, został też uznany i zagwarantowany przez wszystkie dwory, nie wyłąozając berlińskiego; mimo to Fryderyk, gwałcąc zobowiązanie ojca, zrywając s trądycyą uległości dla cesarza, zażądał części Szląska austryackiego dla siebie i poduszczył inne dwory do popierania pretensyj spadkowych Albrechta - Karola Bawarczy-ka. Cesarzowa Marya Teresa, uwikłana w wielką wojnę sukcessyjną (1741 — 1748), musiała odstąpić Fryderykowi II więcej, niż opiewało pierwotne żądanie: cały Szląsk Dolny z dodatkiem czeskiego hrabstwa Kladzka (Glatz) traktatami: wrocławskim (1742) i drezdeńskim (1745), żeby ocalić inne swe posiadłości i zapewnić dla męża Bwego obiór na cesarza. Królestwo pruskie powiększyło się tym Bposobem o trzeoią część rozległości i o połowę dawniejszej ludnośoi; obejmowało teraz 3x/₂ miliony mieszkańców, na 2 840 milach kwadr. W obronie tego nabytku, a nawet i całego swego królestwa, Fryderyk walczył z najpotężaiejszemi państwami lądowemi przez lat siedem w wojnie 3 ciej Szląskiej i obronił się mistrzostwem w sztuce wojskowej, połączonem z nadludzką prawie wytrwałością: nie dał ani jednej wsi, ani jednego grosza przy zawieraniu traktatu Hubertsburskiego (1763). Potem (1772) odjął jeszcze Polsce 660 mil kw. i 570 000 ludu bez wystrzału, jedynie środkami dyplomacyi, pomysłem rozbioru krajów polskich przez wszystkie trzy sąsiadujące mocarstwa, czyli, jak powiadał, za pomocą Komunii, jednoozącej trzy wyznania: rzymsko - katolickie (Austryi), greko - prawosławne (Rossyi) i protestanckie (Prus). Lubo i teraz jeszoze Prusy były najmniejszem i najuboźszem, co do zasobów, pomiędzy mooarstwami pierwszo-rzędnemi, potrafił przecież Fryderyk uformować i utrzymać stale 260 000 wojska przez umiejętną i sprężystą administracyę, oraz przez politykę ekonomiczną. Prusacy nazywają go Wielkim i uwielbiają, jako twórcę ich wielkości państwowej; ale i w innych krajach naśladowano jego organi-zacyę wojskową, taktykę i strategię; fryderycyań-skie mundury rozpowszechniły się we wszystkich prawie armiach. Naśladowcą jego był syn Maryi Teresy, Józef II (1765 — 1790); zjeżdżał się z nim dla wyrażenia swego podziwu; poparł przed matką projekt jego rozbioru Polski i wykroił dla Austryi 1 508 mil kw., z 2 126 000 ludności, czyli królestwo Galicyi i Lodomeryi; zagarnął Bukowinę (1775); ale gdy miał przyłączyć połowę Bawaryi po wygaśnieniu starszej linii Wittslsbachów, spotkał się z jego dyplomatyczną i militarną oppozy-cyą, która uszczupliła wielką zdobycz do skromnych rozmiarów dzielnicy Innu z Salzburgiem (Innviertel). Z »filozofii" francuskiej wyciągnął system reform wewnętrznych (Józefiuizm), równający poddanych bez względu na narodowość i prawa historyczne wobec władz państwowych. Zyskali na tern chłopi (Bobotpatente) i Żydzi (To-leranzedict); uwielbiają cesarza - filozofa do dziś dnia centraliśoi niemieccy: ale ucierpiało duchowieństwo, zagrożone zostały instytucye autonomiczne, a Węgry zaczęły się gotować do buntu; Niderlandy wprost rozpoczęły walkę z namiestnikiem i wojskiem cesarskiem, przybierając nową nazwę dla wszystkioh swoich prowincyj: Belgium. Zgnębiony przytem porażkami, ponieBionemi w wojnie z Turcyą, Józef odwołał centralistyczne zarządzenia swoje przed śmiercią, a następca jego, Leopold II (1790 — 1792), starał się uspokoić wzburzenie i wycofał się z wojny tureckiej, podjętej pospołu z imperatorową Katarzyną II Wielką, która nierównie skuteczniej wiodła Rossyę ku zwiększeniu potęgi drogą wskazaną przez Piotra Wielkiego. Imperratorowa Katarzyna II pochodziła z krwi Askańskiej od Bernharda, hrabiego Anbalt i margrabiego Ostmarku, który był bratem głośnego w XII w. Albrechta Niedźwiedzia. Skutkiem działów familijnych, jej ojcu, a następnie biatu (zmarłemu bezpotomnie w 1793), dostała się czwarta część posiadłości naddziada: małe księstwo Anhalt - Zerbst; jej krewny, Leopold, »stary Déssauczyk“, z potrzeby służył w wojsku pruskiem (był jednym z wybitniejszych generałów Fryderyka II go). Świetną karyerę zawdzięczała imperatorowej Elżbiecie Piotrównie, która wybrała ją na żonę dla swego siostrzeńca, Piotra Ill-go, a następnie własnym przymiotom. Katarzyna zespoliła się z nową ojczyzną, mową, wiarą, całym duchem, i gdy została Bama imperatorową (1762 — 1796), naród rossyjski czcił ją zawsze imieniem: »Matki*. Zdobyła sobie kartę w literaturze rossyjskiej kilku utworami belletrystycz-nemi. Z wdzięcznością przyjmowane były jej starania o podniesienie oświaty, jej reformy w administracyi, sądownictwie, w urządzeniach społecznych, jak: dyplom dla szlachty, ustawa dla miast i t. d. Obok niezwykłych zdolności dyplomatycznych, posiadała dar wynajdywania wodzów i z ga-

4 na 5 sierpnia

binetu swojego umiała kierować wojnami, które następowały jedna po drugiej z krótkiemi przerwami, i coraz nowemi zdobyczami. Tak, wojna z konfederatami Barskimi (od 1768 r.) przyniosła 1 693 mile kw. i około lł/s miliona ludności nad Dźwiną i Dnieprem z pierwszego rozbioru Polski; pierwsza wojna turecka (1768 — 1774): Azów, kilka miast w Krymie i wolny przejazd przez Dardanele dla flagi rossyjskiej; krymska 1783 r. położyła kres istnieniu hanatu tatarskiego (poprzednio 1775 zniesioną została Sicz Kozaków Zaporoskich); druga turecka (1787 — 1791)—twierdzę Oczaków i step czarnomorski; druga polska 1792: większą część pozostałości z W. Księstwa Litewskiego, Ukrainę, Podole i cały prawie Wołyń, perska 1796 Derbent i Baku; wreszcie trzecia wojna w Polsce z powstaniem Kośeiuszkow-skiem 1794 przesunęła granicę Rossyi do Buga, do punktu zetknięcia się pod Niemirowem z działami pruskim i austryackim, nakreślonemi przy trzecim rozbiorze i ostatecznem zniesieniu państwa polskiego (1^95). Gdy Rumiancow i Suworow wsławili się jako wodzowie wojsk lądowych, Orłów zarobił sobie na tytuł Czesmeńskiego spaleniem całej floty tureckiej (1770). Na tern wrażeniu Katarzyna II oparła swą śmiałą protestacyę przeciwko morskiemu wszechwładztwu Anglii pod formą „zbrojnej neutralności* (1780), głosząc zasadę nietykalności neutralnego ładunku pod neutralną flagą podczas wojen morskich. Anglia bo wiem rewidowała wszelkie okręty innych narodów pod pozorem poszukiwania kontrabandy wojennej. Tak sobie pozwalała, jako władzczyni oceanów, pokonawszy Franoyę w wojnie kolonialnej (1755 — 1763). Jej flota była już potężna, jej żeglarze odkryli Australię; jej kolonie amerykańskie ro&krzewiły się do Atlantyku, aż poza rzekę Ohio i do uścia Mississipi; jej kompania Wschodnio - Indyjska obaliła państwo Wielkiego Mogoła małem wojskiem, które pod dzielnym wodzem (Clive) zdobyło Delhi. Ale polityka handlowo-kolonialna doprowadziła ją do zaprzeczenia kolonistom tych praw, które sama za najcenniejszy swój klejnot uznawała. Wynikła stąd wojna, zakończona oderwaniem Bię tych kolonij. Wielki Pitt, jak tylko przewidział taki rezultat, padł trupem w parlamencie z trwogi o przyszłość; lecz rozpacz jego była nieuzasadniona. Handel wolny ze Stanami Zjednoczocemi przynosił nie mniejsze, owszem, większe korzyści, niż dawny zmonopolizowany, a wytwórczość przemysłowa Anglii w tym czaBie właśnie przybierała wzrost nadzwyczajny, lubo obcemu oku niewidzialny, przez wynalezienie machin: przędzalnianej przez HargreaveB’a z poprawkami Arkwrighta i Cromptona (1767, 1769, 1775), ora* parowej przez Watta (1769). Urzeczywistniło się marzenie Arystotelesa o człowieku z żelaza, poruszającym krosna tkackie; teraz niewolnik przestał być potrzebnym, a na miejsce warsztatu rzemieślniczego powstawała wielka fabryka z bajeczną ilością i taniością wyrobów. Zbliżał się tedy i moźebnym się stawał przewrót społeczny. Wszakże Wielka Rewolucya z r. 1789

wybuchła, nie w Anglii, lecz we Prancyi, gdzie gnębienie klas pracowitych przez uprzywilejowane uwydatniało się najwyraźniej przy cynicznej rozpuśoie Ludwika XV-go, przy marnotrawstwie dworu i rodziny królewskiej, przy osobistej wolności, a majątkowej niewoli i nędzy chłopa-roinika, przy ni-czem nieograniczonej samowoli władz rządowych, przy oświetleniu tych wszystkich kaleotw organizmu państwowego przez „filozofów”, którzy coraz śmielej uderzali na feudalism, Kościół, a wreszcie i na monarchę. Mianowicie Rousseau podkopał Bię najgłębiej pod fundamenty historycznego państwa swoją teoryą „umowy społecznej* (contrat social), a chwytał czytelników za serce marzeniami pa-radoksalnemi o stanie natury, szczęśliwszym od sztucznej cywilizacyi. Gdy ruina fiaansowa zmusiła rząd do powołania Stanów Generalnych na ratunek, wywiązała się zaraz walka stanu trzeciego, czyli mieszczańskiego, ze szlachtą i duchowieństwem; stan trzeci nazwał się Zgromadzeniem Narodowem Ustawodawczem, a po zburzeniu Bastylii uchwalił w nocy 1789 zniesienie wszelkich robocizn, opłat i ciężarów feudalnych, jakie były uiszczane przez poddanych (serfs) na rzecz panów. Potem, w maju 1790, uchwalono ustawę cywilną duchowieństwa, czyli poddanie proboszczów i biskupów pod wybory powiatowe lub departamentalne i pod ogólne przepisy rządowe, z płacą jednakową ze Bkarbu w zamian za odjęte kościołom i klasztorom ogromne dobra. Wtedy pobożny król Ludwik XVI zraził Bię do reformatorów, a królowa, córka Maryi Teresy, Marya Antonina, licząc na opiekę brata, cesarza, ułożyła plan ucieczki z Paryża ku granicy. Nie udało się atoli wykonanie: zatrzymany na połowie drogi i odprowadzony do Paryża, król, żeby uniknąć detronizacyi, musiał podpisać i zaprzysiądz kon-stytucyę, która przyznawała władzę najwyższą ludowi (la souveraineté du peuple), nie królowi (1791). Obrane na mocy tej konstytucyi Zgromadzenie Prawodawcze składało się z samych republikanów: więc, gdy sojusz cesarza Leopolda Ii-go z królem pruskim, Fryderykiem Wilhelmem II, w obronie zagrożonej monarchii zawarty, o-braził uczucie niepodległości narodu, nastąpiło wypowiedzenie wojny i uwięzienie Ludwika XVI-go, połączone z zawieszeniem jego władzy (10 sierpnia 1792), Zarazem wywróconą została i konstytucya i Zgromadzenie Prawodawcze unicestwiło samo siebie. Odbyły się tedy nowe wybory, a posłowie obrani, chociaż w tej samej sali zasiedli, nazwali się skromnie Konwencyą czyli Zebraniem Narodowem (Convention Nationale), ale bez wahania na pierwszem posiedzeniu, d. 22 września 1792 r., znieśli formę rządu monarohiczną i o-głosili Rzeczpospolitą. Poprzedniego dnia zaszła pomyślna potyczka z armią koalicyjną pod Valmy; franousoy żołnierze zaśpiewali Marsyliankę, wyzywającą wszystkich królów i głoszącą wolne ść wszystkim ludom, a poeta niemiecki, Goethe, zapisał w swoim dzienniku, że się nowa epoka zaczyna w dziejaoh świata. Stracenie Ludwika

XVI-go, d. 21 stycznia 1793, oburzyło wszystkich niemal monarchów Ey i popohnęło ich do połączenia się z koalicyą (I-ą), której wszakże nie ulękła się Konwencya i wydała zaciętą wojnę, posługując się nawet terroryzmem. Stanęło milion ludzi pod bronią; Carnot tworzył z nich armie regularne; szeregowcy dochodzili szybko do rang generalskich, obejmowali naczelne dowództwo i odnosili zadziwiające zwycięstwa. Ale niemniej straszna walka wrzała też wewnątrz Francyi: tysiące głów spadały pod gilotyną; tysiące pochłonęła iz. Loara pod Nantes, tysiące padły od bartaczowania w Lionie i Tulonie. Wśród rozna-miętnienia stronnictwo krańcowe (les exagérés) przeprowadziło w Konwencyi uchwałę o ReMgii Rozumu, która miała zastąpić Wiarę Chrześciań-ską, i arcybiskup Paryża oświadczył, że się wyrzeka „starego zabebonu*. Wprowadzono od d. 25 października 1793 r. republikański kalendarz, dzieło posła Fabre d’ Eglantine i matematyka Romme, z nową erą d. 22 września 1792 r., jako daty ogłoszenia Rzeczypospolitej, z nowemi nazwami dla miesięcy i dui, zapt ży czonemi z me teorologii i historyi naturalnej. Nowa moneta (frank), nowy system miar i wag (metryczny), nowy system szkół i instytucyj naukowych aż do Instytutu „nic śmiertelnych“, nowe urządzenia finansowe (księga długu publicznego i uproszczona ra-ohunkoweść Cambon’a), nowe urządzenia wojskowe, administracyjne, sądowe, wprowadzały głębokie przemiany we wszystkich sferach życia społeoznego, a sprzedaż dóbr duchowieństwa i skonfiskowanych szlacheckich małemi cząstkami zmień ła cały ustrój rolnictwa, wytwarzając własność drobną aż do „sproszkowania* (pulvérisation). W roku 1794 terroryści zapłacili własnemi głowami za naduży cie gilotyny (9 thermidor = 27 Ii* ca); główne ich gniazdo, klub Jakobinów, został zburzony do szczętu; umiarkowańsze żywioły brały górę: wtedy królowie pruski i hiszpański zgłosili się do układów i zawarli pokój Bazylejski 1795, opuszczając sprzymierzeńców swoich, zezwalając na przyłączenie do Francyi lewego brzegu Renu z Belgią i Boliandyą. Konwencya zakończyła działalność swoją uchwaleniem nowej konstytucyi z 5-u Dyrektorami, jako władzą wykonawczą, i dwiema izbami prawodawczemi pod nazwą Rady Starszych i Rady Pięciuset. Dyrektoryat objął władzę wśród zubożenia i bankructwa skarbu, spowodowanego wypuszczeniem asygnat na niesłychaną i niespłacalną sumę 45 000 000 000 franków: zaczął więc prowadzić wojny w celach rabunku, zapominając o głoszonych przez pierwsze Zgromadzenia hasłach. Najlepiej usłużył mu generał Bonaparte, mianowany wodzem 38 tysięcznej armii we Włoszech. W świetnej kampanii 1796—1797 r. pobił on pięć arm'j austryackich i Sardyńczyków, doszedł aż do Leoben w pobliżu Wiednia; tu wymógł nader korzystne warunki przedugodne, a jeszcze korzystniejsze przy zawarciu z cesarzem pokoju w Campo-Formio, opanował Lombardyę, ściągnął milioDy w gotówce od króla sardyńskiego, książąt włoskich eto. Pozostawała niepokonaną i nieprze-

Hncyklop. Powsz. Ilaitr. Zeit. U8. I. 20.ty.

jednaną jedna tylko Anglia. Bonaparte zaproponował wyprawę na jej posiadłości Wsehcdnio-Indyjskie przez Egipt i dostał 32 300 żołnierza z flotą odpowiednią (1798). Plan był awantur« niczy; wyprawa też przyniosła pożytek jedynie nauce historyi przez wydanie pomnikowego opisu („Description de l'Egypte*); Bam Bonaparte porzucił przerzedzone swe wojsko, a!e wrócił owiany urokiem legendy o bitwie pod Piramidami, z mamelukami w orszaku swoim, gdy wybuchła wojna z drugą koalicyą, do której wszedł cesarz rossyjski, Paweł I, gdy przysłany przez niego Suworow i Rimskij Korsaków, wyrzucili armie francuskie z Włoch po morderczych bitwach pod Cassano, Trebią i Novi. Przez zamach z d. 18 — 19 brumaire rcko ViI-go (9 i 10 listopada 1799) Dyrektoryat został obalony, nowa konstytucya konsularna ogłoszona i Bonaparte stanął na czele rządu z tytułem pierwszego konsula. Zwycięstwo jego pod Marengo (14 czerwca) i generała Moreau pod Hohenlinden (3 grudnia 1800) zmusiły znowu cesarza Franciszka do zawarcia pokoju Lunewil-skiego (1801); wreszcie po długich układach stanął pokój i z Anglią w Amiens (1802); resztki armii (14 000) wróciły z Egiptu na okrętach angielskich i Francya po 10-ciu latach nieustannej walki mogła wypocząć (odpłynęło jednakże 21 000 żołnierza z armii reńskiej i z legionów polskich do Ameryki dla stłumienia buntu murzynów na San Domingo). Bonaparte z łatwością otrzymał teraz od ludu przez głosowanie powszechne dożywotnią władzę konsularną z prawem mianowania następcy (2 sierpnia 1802). Społeczeństwo przejmowało się wdzięcznością dla niego nie tylko za to, że zwycięstwami zażegnał wojnę, ale, że sręoznie uspakajał wzburzenie wewnętrzne interesów i umysłów: wysławszy do Cayenne’y nieprzejednanych Jakobinów, udzielał amnestyi wracającym tłumnie emigrantom — szlachcie, przyjmował ich nawet do służby na swoim dworze, urządzonym według wzoru monarchicznego; uregulował dług- publiczny przez udzielanie wierzycielom rent na summę 100 milionów rocznie; przywróciwszy kredyt, potrafił zachęcić kapitalistów do zaofiarowania 30 tu milionów na założenie Banku Francuskiego; przywrócił „religię katolicką, apostolską i rzymską“, zawarłszy konkordat z papieżem. Piusem VII, d. 15 lipca 1801 (kalendarz jednakże republikański był utrzymywany do końca 1805 roku); zarządził wypracowanie nowego prawodawstwa, które go najbardziej wsławiło w E-e. Część główna, Kodeks Cywilny, zabrała trzy lata (1800 — 1803) wytężonej pracy znakomitym prawnikom, wezwanym do komissyi kodyfikacyjnej. Nazwiska ich: Portalis, Trocchet, Bigot de Préameneu i Malleville, zasługują na pamięć dziejową bardziej, niż imię Napoleona, przywiązane później, w 1807 r., do uzupełnionego innemi częściami dzieła, bo najwyższą zaletę tego prawa cywilnego francuskiego stanowi doskonałe zużytkowanie mądrości rzymskich prawników i skojarzenie jfj z duchem nowożytnym, z uchwałami Zgromadzeń Ustawo-

106

dawczego, Prawodawczego i Konwenoyi, z naj-świeźszemi wynikami idei rewolucyjnych. Takiego zadania rozwiązać nie był zdolnym Bonaparte, wojownik z wychowania i zawodu. Jakkolwiek przy genialnośoi swojej oryentował się szybko w sprawach polityki, administracyi i wszelkiej czynności organizacyjnej; ale, prezydując nieraz na obradach prawnych, wyrządzał szkodę zasadom sprawiedliwości, szczególnie w dziale karnym, gdy nakazywał tworzyć sądy groźne, przed któremi powinni blednąć winowajcy ze strachu (qui fassent pâlir les coupables). Jego osobista zasługa zasadza się na rozpowszechnieniu zasad Kodeksu francuskiego pomiędzy innemi narodami B y drogą nakazów, jakie on tylko mógł wydawać, gdy podbojami zdobywał panowanie nad Włochami,

trwaliły się tylko tytuły królestw: Wirtember-skiego, Bawarskiego i Saskiego, oraz Cesarstwa Austryackiego, a zniknienie Świętego Cesarstwa Rzymskiego, gdy oesarz Franciszek II manifestem z d. 6 sierpnia 1808 zamienił się na Franciszka I-go, władzcę szczuplejszej, ale własnej dziedzicznej monarchii. Odtąd Historya nie zaprząta się już urojeniem Karola W-go i Ottona Sasa. Najpłodniejszym w następstwa czynem Napoleona było zgnębienie królestwa Pruskiego, gdyż zmniejszone z 840 000 do 160 000 kilometrów kwadr.

i z 10 do 5 milionów ludności, ograniczone do 42 000 żołnierza, pozbawione fortec, w których stały francuskie załogi, zubożone ogromną kon-trybucyą i zdzierstwami francuskiego intendenta Daru, zdobyło się ono na takie reformy, z których urosła ioh wielkość dzisiejsza: na Landwehr i Landsturm, uzdolnione przez mądrą organizacyę generałów Scbarnhorsta i Gueisenau do służby wojskowej regularnej; wyzwolenie wL ścian z poddaństwa; nową ustawę miejską; podniesienie uczuć obywatelskich przez zrównanie stanów przed obliczem prawa podług pomysłów Steina, Harden-berga, Wilhelma Humboldta. Kiedy Napoleon chwalił się przed aktorem Talmą w Erfnrcie (1809), że widowisko odbywać się będzie przed „parterem z królów“, wszystkie ludy sponiewierane i zgnębione pałały już nienawiścią ku niemu: w Hiszpanii, Tyrolu, w Niemczech. Obok napięcia uczuć patryotycznych, wzmagało się parcie interesów ekonomicznych, krępowanych przez blokadę kontynentalną, czyli zakaz handlowych stosunków z Anglią. O taryfę celną 1810 roku Napoleon poróżn ł się “z cesarzem rossyjskim, Aleksandrem I (1801 — 1825), któremu dawniej ofiarował był podział władzy nad światem. W roku 1812 poprowadził do Rossyi wojsko półmilionowe, złożone ze wszystkich niemal narodów lądu E y, nie wskazując mu żadnego celu, żadnej idei przewodniej. Ta bezmyślna krucyata udać się nie mogła; ilość żywiołów wrogich powiększyła się jeszcze oburzeniem narodu rossyjskiego, i spaloną Moskwa stała się dla najezdnika pomnikiem upadku. Rok 1813 skruszył panowanie Napoleona w Niemczech, 1814 zaprowadził go na wyspę Elbę; w 1815 r., po ostatniej bitwie pod Waterloo, Anglicy urządzili mu grób za życia na wyspie św. Heleny. Iliada Napoleońska miała też posępne zakończenie dla Francyi: wizytę odwetową dwóch cesarzów i króla pruskiógo w Paryżu i „konwencyę* z d. 23 kwietnia 1814 o wciśnięciu jej napowrót w granice 1792 roku przedwojenne z utratą fortyfikacyj, doków, arsenałów urządzonych i 12 600 armat, umieszczonych pod strażą załóg francuskich poza temi granicami. Osłabiona, w ciągu 10-ciu lat cesarstwa stawiła pod sztandar 2 103 000 rekruta

Hiszpanami, Niemcami i Polakami. Ale wówczas był już wyrodnym synem Rewolucyi z r. 1789 i wiarołomnym stróżem Republiki. Użyczył on Francyi krótkich chwil wypoczynku. Już 12 maja 1803 r. przyszło do zerwania pokoju z Anglią przez samowolne gospodarowanie Bonapartego we Włoszech i w Szwajcaryi, tudzież przez zuchwałe obejście się z posłem angielskim na posłuchaniu publicznem w Tuileryach. Liczne zmiany w składzie Rzeszy Niemieckiej, sekularyzacye, medya-tyzacye, kasowanie wielu państewek dla wynagradzania m< żniejszych członków Rzeszy za wcielone do Francyi kraje (,,Reichsdeputations Hauptschluss*

1802) ujawniały podobnież niepohamowaną jego samowolę. Rostrzelanie księcia d’ Engbien, Bour-bon’a, uraziło znowu monarchów. Wśród przygotowań do najazdu na ADglię Bonaparte kazał senatowi nadać sobie przez uchwałę (sénatus - consulte) tytuł „cesarza Francuzów*, otrzymał zatwierdzenie tego tytułu przez plebisoyt ogromną większością 3 572 329 głosów przeciwko 2 569 wytrwałych republikanów, i d. 2 grudnia 1804 r. koronował się pod imieniem Napoleona, w stroju fantazyjnym, który miał wznowić wspomnienie Karola W-go, w obecności papieża Piusa VII-go, który jednakże korony nie wkładał na głowę ani nowego cesarza, ani cesarzowej Józefiny.

W kilka miesięcy potem, d. 26 insja 1805, Napoleon koronował się w Medyolanie na króla, nie Lombardyi, lecz Włoch. Przez taką zmianę w t-ytule stał się on twórcą idei zjednoczenia półwyspu Apenińskiego, czyli jedne ści włoskiej.

I tej wszakże idei Napoleon, Korsykańczyk,

Włoch z urodzenia, nie dochował wierności w szale nienasyconej ambicyi. Odtąd bowiem wojował nieustannie, wysyłając z Francyi „wielkie* i mniejsze armie na wszystkie strony, sam przebiegał E-ę od Madrytu aż do Moskwy, przez wojskowych był uznawany za boga wojny, strącał królów dawnych i tworzył królestwa nowe dla swych braci lub szwagrów, nie pytając ludów, j i na OBtatnie boje wysłała już młodzież niedoroałą czy zechciałyby zatwierdzić plebiscytami jego ce- i do wieku konskrypcyjnego: musiała więc poddać się sarskie, raczej dyktatorskie, dekrety. Nie warto biernie wyrokom E-y. Kongres wiedeński, obra-notować tu nieustannego wstrząsania granic, ani ; dając od 22 września 1814 do 9 czerwca 1815 r., wyliczać państw i państewek, kleconych przez starał się przywrócić wszystko do stanu takiego, kaprys despotycznego i „źle wychowanego* żoł- jaki istniał przed Rewolucyą francuską, lecz zało-nierza, bo zbyt krótkiem było ich istnienie. U- źenie to nie dało się przeprowadzić w zupełności:

T. K.

więc sporządzono dla E-y mapę, na której znalazła się Francya, jako królestwo pod rządem Bourbon’a, Ludwika XVIII, i wracających z nim emigrantów, obciążone kontrybucyą 700 milionów, prócz dodatkowych pretensyj, wynoszących jeszcze większą summę; królestwo Pruskie w dwóch płatach: nadreńskim i berlińsko-królewieckim, ale bez Warszawy (248 000 kilom, kwadr, z 10 milionami ludności); cesarstwo Austryackie, powiększone o 28 000 kim. kw. (do 668 000 z 28 milionami ludaości); Rzesza Niemiecka (Bund), licząca, opróoz wymienionych dwóch wielkich mocarstw, 89 państw różnej wielkoŚ3i i tytułów, jako to: cztery królestwa kreacyi Napoleońskiej, Bawarskie pod Wittelsba-chami, Wirtemberskie pod dynastyą szwabskich Ulryków i Eberhardów, mocno okrojone Saskie pod domem Wettyńskim z linii Albertyńskiej, i świeżo podczas wojny 1814 r. ogłoszone i zwrócone domowi Welfów angielskich, czyli Brunświcko-Lune-bursko-Hannowerskiemu; 7 wielkich księstw (Gross-Herzogtümer): Baden, HesBen-Darmstadt, Hassen-Kassel, Sachsen-Weimar, Oldenburg, Mecklenbjrg-Schworin i Mecklenburg-Strelitz; 9 księstw wyższej rangi (Herzogtümer): Sachsen-Gotha, Coburg-Meiningen-Hildburghausen, Anhalt-Dessau, Bernburg-Koethen, Nassau i Brunświk; 11 księstw niższej rangi (Fürstentümer) Schwarzburg-RudolstadtSon-dershausen, Schwartzenberg dwa, Reuss dwa, Lippe dwa, Hassen-Homburg, Waldeck i maluczkie Liechtenstein o 159 kilom. kw. i niespełna 10 tysiącach ludności; 4 miasta wolne: Brema, Lubeka, Hamburg i Frankfurt nad Menem, księstwo Luksemburskie pod rządem królów hollenderskich i Holsztyn z Lauenburgiem, oddane królowi duńskiemu; rząd związkowy tej Rzeszy ożyli raczej Małych Niemiec był oddany sejmowi o 17-u głosach pod prezydencyą Austryi. Dawna Rzeczpospolita Stanów Generalnych stała się teraz królestwem Hollandyi, obejmującem też Niderlandy niegdyś hiszpańskie i Luksemburg pod berłem dzie-dzicznem domu Nassau. We Włoszech wrócili wygnani książęta, królowie sardyński i neapoli-tański, na swoje trony, a Papież do Rzymu, lecz wszyscy podlegali wpływowi Austryi, panującej nad Wenecyą i Lombardyą. Podobnie na półwyspie Pirenejskim nastąpiła Restauracya Burbonów i domu Braganza. Dania za karę wierności Napoleonowi utraciła Norwegię, która przyłączoną została do Szwecyi za udział jej następcy tronu, Ber-nadotte’a, w walkach 1813 r. po stronie sprzymierzeńców. Trzebaż było pocieszyć ją za utratę Finlandyi, poniesioną w wojnie z Rossyą 1809 r., i wysp Alandzkich, na których stały rossyjskie baterye, widzialne z pałacu królewskiego. Cesarz Aleksander I, jako przodownik zwycięskiej koali-cyi, otrzymał część Księstwa Warszawskiego i nadał jej tytuł Królestwa Polskiego wraz z autonomią konstytucyjną, a ponieważ poprzednio, oprócz Finlandyi, nabył jeszcze Bessarabię od zwyciężonej Turcyi traktatem Bukareskim (1812): podniósł zatem bardzo potęgę i rozszerzył sferę wpływów Rossyi. Tak więc kongres Wiedeński stworzył dla E-y Pen-tarchię, do której weszło pięć wielkich mocarstw: An

glia, która nigdy zwyciężoną przez Napoleona nie była; mimo blokady jego kontynentalnej, bogactwa swoje niezmiernie powiększyła i panią ooeanów pozostała, Francya, upokorzona i zajęta na lat 5 przez armię okkupacyjną, ale zawsze jeszoze jaśniejąca powabami wysokiej cywilizacyi, udarowana od natury wybornemi warunkami geograficznem; wreszoie Austrya, Prusy i Rossy a. Te ostatnie trzy mocarstwa związały się „Świętem Przymierzem* do po- . wściągania porywów rewolucyjnyoh, a najczujniejszym stróżem konserwatyzmu stał się minister austryacki, Metternich (aż do r. 1848). Taką postać zaohowała E. prawie przez pół stulecia z małe mi zmianami, bo tylko z pod panowania tureckiego wyzwolona Grecya otrzymała tytuł królestwa i bawarskiego Wittelsbacha Ottona za króla (1832— 1862; potem Jerzego I, królewicza duńskiego), i Belgia, oderwawszy się od Hollandyi w r. 1830, urządziła się jako samoistne królestwo pod Leopoldem I z domu sasko-koburskiego. Rewolucye hiszpańskie, portugalska, franouska, polska 1830, a nawet wielki ruch rewolucyjny 1848 we Francyi, Niemczech, Włoszech, Węgrzech miały tylko znaczenie w dziedzinie idei i spraw społecznych. Nawet wojna Krymska znacznych zmian nie sprowadziła. Dopiero wojna włosko francusko-austry-acka 1859 zapoczątkowała szereg przemian, które doprowadziły do wytworzenia jedynego króle stwa Włoskiego ze stolicą w Rzymie (1870); królestwo to uważa się za szóste wielkie mocarstwo. Jednocześnie minister Wilhelma I, króla pruskiego, Bismarck von Sahöahausen, od 1862 roku wziął w swe ręce wy piastowaną przez poetów i uczonych, przez stowarzyszenia Nationalvereinu, ideę jedności niemieckiej, wytrącił Austryę z Rzeszy (1866), utworzył związek północno-Niemieoki pod przewodnictwem Prus, pociągnął państwa południowe do wojny z Franoyą i tego dokazał, że w Wersalu d. 18 stycznia 1871 r. rzesza królów i książąt okrzyknęła Wilhelma I cesarzem dziedzicznym Niemieckim. Część tylko niemieckiego plemienia pozostała pod berłem Franciszka Józefa I w granicach monarchii Austro - Węgierskiej. Francya utraciła Alzacyę i część Lotaryngii, Dania—Szlewig i Hol-sztynię, znikło królestwo Hannowerskie i kilka pomniejszych państewek; samo królestwo pruskie urosło do 348 355 kilom, kwadr. Lecz tu już kończy się zadanie Historyi. O stanie dzisiejszym E y pouczać może tylko geografia i statystyka. Bibliografii nie podajemy, odsyłająo do artykułów poszczególnych, których zestawieniem w systematycznym i treściwym układzie ma być właśnie artykuł niniejszy.

Europa pod względem politycznym, ekonomicznym / społecznym. Dołączone do niniejszego tablice statystyczne przedstawiają już same przez się obraz dokładnego mniej więcej stanu E-y pod względem antropo-geograficznym w dobie obecnej; wymagają wszakże z jednej strony pewnego objaśnienia zawartych tam liczb, z drugiej zaś uzupełnienia, nie wszystkie bowiem szczegóły zostały w tablioaoh pomieszczone Ważny szkopuł, o który rozbijają Bię wszystkie usiłowania, zestą-

wienie statystyki porównawczej mające na celu, stanowi ta okoliczność, źe dane, tego lub owego przedmiotu dotyczące, pochodzą bardzo często z różnych lat w różnych państwach. Ten brak jednoczasowości w Btatystyce porównawczej nie daje materyału do ścisłego wnioskowania, a tern samem pozwala na kreślenie przybliżonych tylko zarysów ogólnego obrazu. Rządy państw czują dziś już potrzebę równoczesnego chwytania objawów życia społecznego i ekonomicznego; nie doszły atoli dotąd do stanowczego porozumienia, ani też, pomimo kongresów statystycznych, nie wypracowały jednostajnego schematu, według którego notowanie owych objawów wszędzie następować powinno.

granicy Hiszpanii i Portugalii, między hiszpańską prowincyą Huelva a portugalską Alemtejo (Moura), drugi (MoreBnet) stanowi terrytoryum neutralne,

3 km. □ zajmujące, między Belgią a Pruską pro-wincyą Reńską. Ze względu aa siłę i wielkość państwa E-y dzielą się na wielkie (Rossya, Niemcy, Austro-Węgry, Francya, Wielka Brytania, Włochy), drugorzędne (Hiszpania, Skandynawia, Hollandya, Belgia, Rumunia, Szwajcarya) i małe: (Portugalia, Serbia, Bulgarya, Czarnogórze i t. p.). Turcya ma też zwierzchnictwo nad Bulgaryą, oraz nad zostającą w administracyi Austryi: Bośnią i Hercegowiną.

Tablica I podaje wszystkie państwa E-y z o-znaczeniem ich formy rządu, panującej osoby, powierzchni kraju, ludności, miasta głównego i gęstości zaludnienia na kilometrze kwadratowym. Ta gęstość zaludnienia bardzo jest nierównomierna. Pomijając drobne państewka oraz miasta wolne Niemiec, obaczymy, źe gdy w Saksonii mieszka 252 ludzi na I km. □, to w Norwegii mieszka ich zaledwie 6, czyli 40 razy mniej. Różnice będą jeszcze bardziej rażące, jeśli porównamy z sobą pojedyńcze niektórych państw ezęśoi, wziąwszy np. z jednej strony Flandryę belgijską lub przemysłowe hrabstwo Anglii z ludnością do 500 głów na 1 km. □, z drugiej zaś pustynne okolice Laponii Norweskiej, tundrów arohangielskich lab piasków astrachańskich, gdzie jeden człowiek na 10 km. □ zamieszkuje. Do najlepiej zaludnionych okolic w E-e (ponad 100 ludzi na 1 km. □) należą następujące obszarj: północno-Wschodnia Ir-landya (Belfast i Dublin), południowa Szkocya (Edymburg i Glazgów), przemysłowa Anglia (Manchester, Birmingham, Leeds), handlowa Anglia (Londyn), północno-zachodnia Portugalia (Oporto), północno zachodnia Francya (Brest), dolna Sekwa> na (Paryż, Rouen, Havre), środkowy Rodan (Lion), Kampania NeapoliUńska, północno-wschodnia Sycylia (Katania, Messyna),, żuławy gdańskie, wreszcie trzy wielkie środkowo-enropejskie pasy: włoski, obejmujący całą nizinę rzeki Po, Liguryę i wybrzeże Adryatyku po Chieti, nadreński, począwszy od jeziora Bodeńskiego i Szwajcaryi północnej aż do m. Północnego i uścia Skaldy oraz Mozy, wreszcie Heroyńsko-Sudecki, obejmujący kraje, między środkową Wezerą a uśoiem Sanu do Wisły położone, to jest: państwa Turyngeńskie, Saksonię, Czechy północne, Szląsk pruski i Austryacki, Morawy północne, połuiniowo-Zachodnią część Królestwa Polskiego i zachodnią część Galicyi Zachodniej. Pomijamy tu zgęszczenie ludności, wywołane obecnośoią miast wielkich śród słabiej zaludnionych obszarów (Wiedeń, Budapeszt, Hamburg, Berlin, Kopenhaga, Warszawa, Moskwa, Petersburg

Pod względem politycznym w Ee ogromną ma przewagę monarcbiczno-konstytucyjny system rządów, skutkiem czego ta część świata różni się zarówno od republikańskiej par excellence Ameryki, jak i od przejętej wschodnim despotyzmem Azyi. Monarchię absolutną przedstawia tylko państwo Roesyjskie oraz Turcya i Czarnogórze; republikańską formą rządu, oprócz drobnych państewek Andorry i San Marino przedstawia głównie Prancya i Szwajcarya,—ta ostatnia jednak jest właściwie związkiem dwudziestu kilku kantonów, samodzielny organizm państwowy posiadających, gdy Francya stanowi całość jednolitą, kierowaną prawodawczo i reprezentacyjnie według jednakowego systemu. Andorra pozostaje pod zwierzchnictwem Franoyi oraz hiszpańskiego biskupa z Ur-gel, San Marino zaś—pod protektoratem Włoch.

Wszystkie pozostałe państwa E-y są monarchiami konstytucyjnemu Lecz i między niemi zachodzą pewne, niekiedy znaczne, różnice, polegające głównie na warunkach, jakie rozszerzają lub ograniczają prawa korony. Są też i inne odrębności.

Ludność E-y pod względem religijnym podaje

Tak np. eentralistycznemi są monarchie konstytucyjne Włoch, Hiszpanii, Portugalii, Belgii, Hollan-dyi, Danii, Wielkiej Brytanii, Serbii, Prus i t. p., natomiast decentralizacyjny system panuje w Au-stro-Węgrzech, gdzie sejmy pojedyńczych krajów koronnych załatwiają sprawy lokalne. Austro-Wę-gry są nadto monarchią dualistyczuą, złożoną a dwóch samodzielnych połów politycznych, złączo-nyoh osobą panującego i niektóremi, wspólnemi dla obu państw, urządzeniami. Jeszcze luźniejszym jest Btosunek Szwecyi do Norwegii, połączonych unią osobistą i mających wspólną reprezentację na zewnątrz! Cesarstwo Niemieokió jest związkiem 25 państw, z których trzy miasta wolne i 22 monarchie; państwa te pod nazwą Rzeszy Niemieckiej są od siebie pod względem wewnętrznego zarządu niezależne, lecz pod względem obrony całości zostają pod zwierzchnictwem króla pruskiego, który, jako naczelnik Rzeszy, nosi tytuł cosarza niemieckiego; on też w imieniu rzeszy rządzi ziemią związ- i t. d.). kową, Alzacyą - Lotaryngią. Z mniejszych monarchy księstwo Monaco zostaje pod opieką Franoyi, tablica V. W jej objaśnieniu nadmienić należy, że zaś księstwo Liechtenstein w zakresie sądownictwa przeważnie ludy łaoińskie są katolikami rzymskie-i celnictwa podlega Austryi. Wspomnieć wreszcie go a słowiańskie wschodniego obrządku, zaś ger* należy o dwóch spornych obszarach, świadczących, mańskie—protestantami. W szczególności katolika-iż granice między państwami europejskiemi dotąd mi rzymskimi 8ą: Portugalczycy, Hiszpanie, Włosi, nie są ściśle uregulowane; pierwszy z nich leży na Franouzi, część większa Irlandczyków, południowa

część Niemców, Czesi, Polacy, Słoweńcy, część Serbów, Madiarowie, część Małoroasyau (Rusini w Gali-cyi) i Litwini. Protestantyzm wszelkich typów ma zwolenników w ludach skandynawskich (Szwedzi, Duńczycy), w Niemcach północnych, Finach nadbałtyckich, Anglikach, Szkotach. Katolicy wschodniego obrządku mają przedstawicieli w Rossyanach, Rumunach, Grekach, Bułgarach, a po części w Serbach i zrusyfikowanych ludach mongolskich. Islam wyznają Turcy, Tatarzy, oraz część poturczonych Bułgarów i Serbów. Kałmukowie oddani są buddyzmowi, zaś właściwi poganie (szamanizm) mieszkają w północno-wschodniej Rossyi i należą do szczepu Ostyaków, Samojedów, Zyran i Wogułów.—Żydzi, rozrzuceni po całej E e, są wyznawcami Starego zakonu, wszakże głównie rozsiedli się na obszarze od Dniepru do Odry i od Dźwiny do Dunaju, to jest przeważnie w krajach, które niegdyś składały Rzeczpospolitą. —Godną jest uwagi, że ludy romańskie wykazują wielką jednolitość pod względem religijnym, tak, że nie będzie nieścisłem wyrażenie, jeśli wszystkich Włochów, Hiszpanów, Portugalczyków, a nawet Francuzów, nazwiemy katolikami. Podobną jednolitość spotykamy jeszcze u ludów Skandynawskich, tj. Duńczyków, Norwegów i Szwedów, niemniej u Litwinów, Czeohów, Słoweńców, Rossy an i Polaków. Natomiast śród innych ńarodów widocznym się zdaje rozłam, dzielący ludzi tegoż samego języka, kultury i historyi na odrębne wyznaniowe grupy.—Tak między protestanckimi Anglikami, Hollendrami, Niemcami) istnieją zwarte masy katolików, między katolickimi Madiarami—zwarte masy protestantów; z Serbów jedni są katolikami rzymskimi, inni wschodnimi, a jeszcze inni są mahometanami.—Z takiego układu stosunków religijnych powstają w pewnych okolicach mieszane okrę gi wyznaniowe, które ze szczególną wyrazistością występują głównie w niektórych kantonach szwajcarskich oraz w Niemczech. W tych ostatnich mieszane okręgi głównie leżą w Szląsku środkowym, Poznańskiem, Prusach Wschodnich, w północnej Ba-waryi, północnym Badenie i Wirtembergu, w Pala-tynacie Reńskim, w Hessyi, w części Westfalii i prowincyi Reńskiej.

Pod względem etnograficznym (Tablica V) E-ę zamieszkają trzy wielkie, prawie sobie równe ilościowo, szczepy: słowiański, germański i romański, stanowiące razem ⁹/₁₀ ogółu ludności; na pozostałą ¹/₁₀ część składa się kilkanaście mniej licznych plemion mongolskiego i aryjskiego szczepu. Grupa Romańska zajmuje zwartą masą południowo - zachodnią ozęść E-y, będąc zarazem językowo i wyznaniowo jednolitą; jedni tylko Rumunowie mieszkają wyspowo śród Słowian i Madiarów, w lewem dorzeczu dolnego Dunaju.— Grupa Germańska rozsiadła się na północo-za-chodzie (Skandynawia, wyspy; Brytańskie) i we-rznęła się klinem w środek E-y między plemiona Romańskie i Słowiańskie. Liczne jej odłamy z plemienia Niemców w pochodzie swym na wschód (Drang nach Osten) potworzyły kolonie śród innych ludów; takiemi są osady ich w Węgrzech śród Madiarów, w Siedmiogrodzie śród Rumunów, w Cze

chach i Morawach śród Czechów, na Szląsku, w Po-znańakiem i Prasach Wschodnich i Zachodnich śród Polaków, w prowincyach Nadbałtyckich śród Ł> tyszów i Czuchońców, na południu Rossyi i nad Wołgą śród Rossyan.—Grupa Słowiańskaw swej części zachodniej mocno jest poprzeraätata i poroz-dzie'ana obcemi żywiołami niemieckiemi, włoskie-mi, madiarskiemi, rumuńskiemi i tureckiemi; w o-statnich czasach dąży ona do konsolidacyi i do wyrabiania w sobie odpornej siły przeciw naciskowi elementów niesłowiańskich; w przeciwstawieniu do Niemców szuka też dla siebie niekiedy warunków bytu i na Zachodzie (Drang nach Westen).—Wschodnia część grupy Słowiańskiej, reprezentowana głównie przez Wielkorossyan, assymiluje powoli, ale stale, drobne ludy śród niej osiadłe; nazwy Czuwa-sów, Czeremisów, Mordwińców, Wotjaków będą wkrótce należały do historyi.—Z pomiędzy drobnych plemion Baskowie zajęli zachodnie stoki Pirenejów, ludy celtyckie (Bretonowie, Walijczycy, Gelowie i Irowie) rozsiedli się na najbardziej zachodnich krańcach Franoyi i wysp Brytańakich, Darci przez Anglosaksonów i Gallów; Litwa ze Żmudzinami i Łotyszami usadowiła się nad dolnym Niemnem i Dżwiną; Albańczycy zajęli niedostępne wyniosłości Szar - Dagu na półwyspie Bałkańskim, a Grecy południową część lego półwyspu i wszystkie przyległe wyspy. O Żydach była wyżej mowa, Cygani zaś najliczniej zjawiają się w Rumunii a następnie w Hiszpanii południowej.—Z plemion mongolskich Madiarowie, podobnie jak Rumuni, mieszkają wyspowo śród innych ludów i zajmują nizinę środkowego Dunaju i Cisy oraz część wyżyny Sied miogrodzkiej. Karelowie finlandzcy i Czudowie (Czuchońcy) estońscy należą do ludów wysoko ucywilizowanych, natomiast Samojedzi, Zyranie, Woguło-wie wiodą życie na-pół barbarzyńskie, na północo-wschodzie Europ}.—Turcy mieszkają w nielicznych rozbityoh grupach na półwyspie Bałkańskim; pokrewni im Tatarzy, Kirgiai, Baszkirowie, Nogajcy żyją w Rossyi południowo-wschodniej (Krym, dolna Wołga, dolna Kama, południowe stoki Uralu, północne okolice m. Kaspijskiego). — Tu nadmienić wypada, że liczby, w tablicy V-ej zawarte, są podane w przybliżeniu i zaokrąglone, ścisłych bowiem danych, i do tego jednoczesnych, brak.

Demografia. Stosunek obu płci do siebie jest bardzo nierównomierny w różnyoh krajach; wogóle jednak płeć żeńska ma w zasadzie przewagę nad męską.-—Uderzający od tej zasady wyjątek stanowią trzy państwa półwyspu Bałkańskiego: Rumunia, Serbia, a przedewszystkiem Grecya, w której na 10 000 mężczyzn przypada tylko 9 060 kobiet; do tej grupy należą także i Włochy.—Natomiast państwa zachodniej E-y: Portugalia, Wielka Brytania, Hiszpania, Norwegia, Szwajcarya wykazują znaczną przewagę kobiet nad mężczyznami;— najbardziej do normy zbliżają się: Belgia, Dania, Rossya i Włochy, w których obie płcie prawie się równoważą.—Największą ilością małżeństw odznacza się E. wschodnia, mianowicie Serbia, Grecya, Rumunia, Węgry, Austrya, Rossya i Prusy; na i każde 10 000 m-ców przypada tu małżeństw od 80 do 90; E. zachodnia zajmuje miejsce pośrednie, od 78 w Hiszpanii do 70 w Portugalii; ostatnie miejsce przypada krajom skandynawskim i Finlandyi, od 57 do 65: widocznie, trudne warunki bytu i u-trzymania rodziny stoją zawieraniu małżeństw na przeszkodzie. W związku z małżeństwami zostaje poniekąd ilość urodzeń: największa w Serbii, Rumunii i Rossyi (445—437 na 10 000), najmniejsza w Danii, Finlandyi, Norwegii, Belgii, Wielkiej Brytanii i Szwajcaryi (280 do 307); inne kraje zajmują miejsce pośrednie, prócz Francyi, która, jak wiadomo, obfituje w małodzletne małżjńdwa i z całej E-y wykazuje najmniejszą ilość urodzeń: 219 na 10 000,—Ilość zgonów zdaje się być zależną od warunków nietylko klimatycznych, lecz i sanitarnych danego kraju; śmiertelność bowiem najmniejszą jest w państwach, w których zdrowie publiczne na szczególnej zostaje opiece społeczeństwa i rządów, jak w Szwecyi, Norwegii, Wielkiej Brytanii, Szwajcaryi, Finlandyi, Niderlandach i Belgii; największą śmiertelność wykazują: Rossya, Hiszpania, Rumunia i Węgry (od 333 do 289 na 10 000). —Naturalny przyrost ludności wyraża się różnicą urodzeń i zgonów, rzeczywisty jednak przyrost powstaje przy uwzględnieniu emigracyi i imigraoyi. Tak np: we Francyi przyrostu naturalnego niema, a ubytek wynosi 4 na 10 000 (223 —219), mimo to przyrost rzeczywisty istnieje i wynosi 9 na 10 000, skutkiem czego wnieść należy, że immigraoya dosięga 13 osób na 10 000, pokrywa niedobór 4-oh i daje przewyźkę 9-ciu. W Rossyi natomiast przyrost naturalny wynoBi 104 na 10 000

(437--333), rzeczywisty zaś tylko 64, brak 50

OBÓb objaśnić należy emigracyą tak do Ameryki, jak i do Azyi. — Najsilniejszy rzeczywisty przyrost ludności wykazuje Serbia (173 na 10 000), dalej Rumunia, Niderlandy, Dania, Prusy, Norwegia, Fin-landya, Węgry, Szwecya i Greeya,—najmniejszy Portugalia (16) i Francya (9).—Dla porównania: przyrost rzeczywisty w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, który wynosi 249 na 10 000! Ważny czynnik w ruchu ludności stanowi emigraoya do krajów oboych. W starożytności ruch emigracyjny odbywał się z Azyi ku zachodowi do E-y; w tym też kierunku szła dalej kolonizacya Fenicyan i Greków. Później emigracya z E y południowej kierowała się za czasów rzymskich ku północy; w średnich Wiekach emigracya z Azyi trwa dalej, a jedną z jej pozostałości jest dziś mongolski lud Ma-diarów, osiedlony między indo-europejskiemi plemionami.—W epoce wielkich odkryć ruch emigracyjny, głównie w Hiszpanii i Portugalii, poozyna wzrastać z żywiołową siłą, kierując się przede-wszystkiem ku Ameryce.—Obliczono, że w XVI w. samych tylko Hiszpanów osiedliło się w Ameryce do 3-ch milionów.—W temże stuleciu po raz pierwszy rozpoczyna się wychodztwo wstecznym ruchem do Azyi (Kozacy, Jermak) i trwa dotąd bezustannie, w ostatniej dobie nawet ze zdwojoną energią, dzięki bndowie transkontynentalnej drogi żelaznej Syberyjskiej. — W XVII stul. objawia się silnie emigraoya w Anglii, Hollandyi i Francyi, a jej rezultatem stała się kolonizacya Kanady, Ameryki Północnej, Afryki Południowej i Indyj Wschodnich.— Emanoypacya Ameryki z pod zwierzchnictwa Europy, dokonana w końcu zeszłego i na początku obecnego wieku, powstrzymała chwilowo odpływ emigrantów lub skierowała go do innych części świata, a zwłaszcza do Australii.—Wszakże z uspokojeniem się Ameryki i uporządkowaniem jej spraw politycznych emigracya europejska rośnie stale z każdym prawie rokiem.—Liczba wychodźców z E-y za czas od r. 1815 do 1829 wynosi około 300 00J ludzi, tj. po 20 000 rocznie, od 1830 do 1849 wzrasta już do 1 800 000 czyli po 90 000 rocznie, od r. 1850 do 1869 dosięga 4 000 000, tj. po 200 tys. rocznie—od r. 1870 do 1879 wynosi 3 000 000 czyli po 300 060 rocznie—a w latach od 1879 do 1889 doohodzi nawet do 6 000 000 czyli po 600 000 rocznie. Ogółem zaś w wieku bieżącym po dzisiejszą dobę emigrowało z E-y około 20 mil. ludzi—a liczba to raczej za mała, niż za wielka.— Jeśli uwzględnimy emigracyę europejską z poprzednich stuleci i nie zapomnimy o rozmnażaniu się wychodźców, bądź przez małżeństwa między sobą, bądź przez małżeństwa z ludnością autochtoniczną, nie wyda się przesadzonem obliczenie, ustanawiające dziś ludność pochodzenia europejskiego, osiedloną poza Europą, na 100 milionów głów, z tej liczby w Afryce około 2 mil., w Azyi około 4 mil., w Australii do 5 mil., w Ameryce południowej około 18 mil. i w północnej 71 mil.—Początkowo w wieku bieżącym największej liczby immigrant w do krajów pozaeuropejskich dostarczała Wielka Brytania, później jednak ruch wychodźczy objawiać się począł i w innych państwach, mianowicie zaś w Skandynawii, Austro-Węgrzech, Niemczech, ostatniemi zaś laty wzmógł się prąd emigracyjny w Rossyi i we Włoszech, a poniekąd i w Portugalii. — Francya mały stosunkowo bierze w tern udział,—W bezpośrednim związku z emi-graoyą, i warunkując ją poniekąd, znajdują się za-europejskie posiadłości państw Europejskich, które ułatwiają osiedleńcom warunki bytu i nawet sprawę wychodztwa usilnie popierają. — Jak potężną i rozległą jest dziś władza E-y oraz jej naczelne, niemal zwierzchnicze, stanowisko wobec reszty świata, poucza tablica VII. Widzimy z niej, że pomimo politycznego wyzwolenia się Ameryki pięćset jeszcze milionów słucha E-y i 58 mil. km. □ pod jej władzą pozostaje.—Obszar to dwakroć od afrykańskiego większy, a ludność trzykroć od afrykańskiej liczniejsza.—Dla ścisłości dodać należy, że do powyższej tablicy nie weszły ani kraje zostające pod protektoratem państw europejskioh (Abissy-nia—Włochy, Buchara i Chiwa—Rossya), ani też posiadłości Turoyi Europejskiej w Azyi i Afryce.

Oświata. Jednym z najważniejszych czynników wszechświatowego znaczenia E-y jest jej starodawna kultura i oświata, przenikająca dziś w najniższe warstwy społeczeństw. W pochodzie historycznym kroczyła ona od krain południowo-wschodnich, nad m. Śródziomnem położonych (Greeya, Rzym), z razu ku północo-zachodowi i zachodowi (Iberya, Gallia, Brytania), potem ogarnęła środek i północ E-y (Germania, Skandynawia), wreszcie rozszerzyła się i na jej wschodnie dzielnice (państwa słowiańskie). Oświata Szła tu wszędzie równorzędnie z krzewieniem chrześciaństwa i pierwiastkowe ogniskowała się w duchowieństwie po klasztorach i szkołach klasztornych; — z czasem wyższe i możniejsze warstwy wpływowi jej ulegały —aż nakoniec, z ewolucyą pojęć Średniowiecza i rozwojem humanizmu, stała się dostępną ogółowi, który jednak przez długie lata zachowywał się względem niej dość obojętnie.—Zasługa zdemokratyzowania wiedzy i oświaty wogóle należy się dopiero obecnemu stuleciu; ono bowiem po raz pierwszy na tak wielką stopę zastosowało* kształcenie mas i niezależnie od szkół średnich i wyższych zajęło się zakładaniem Bzkół ludowych.— Rządy państw oraz inieyatywa prywatna zdziałały pod tym względem bardzo wiele, trzymając się wytkniętego celu: aby każda gmina i każda określona w niej ilość ludzi miały własną szkołę ludową.—W dążeniu tern niektóre państwa posunęły się aż do zaprowadzenia w drodze prawodawczej przymusu szkolnego, który pod karą nakazuje rodzicom posyłać dzieci do szkoły w pewnym wieku będące.—Obok ogólnych zakładów naukowych, wyższych czy niższych, pojawiają się, również w wieku bieżącym, szkoły specyalne, i oto obecnie każde niemal państwo europejskie, prócz uniwersytetów, gimnazyów i szkół elementarnych, posiada już różnego stopnia szkoły tech nioine, inżynierskie, felczerskie, handlowe, muzyczne, budownicze, malarskie, rzeźbiarski, snycerskie, rolnicze, leśne, ogrodnicze, rzemieślnicze. Specyali-zacya wiedzy staje się coraz rozleglejszą: nie wystarczają już dziś ogólne szkoły rzemieślnicze, powstają więc oddzielne szkoły ślusarskie, stolarskie, kucharskie, tkackie, koronkarskie i t. p. —Tablica VI obejmuje obecny stan szkół ludowych w Europie, ilość uczniów na 10 000 ludności i ilość piśmiennych. Widzimy z niej, że największą bezwzględnie ilość szkół posiada Francya, Rossya, Niemcy, Włochy; najbardziej korzysta z nich ludność Finlandyi, państw Skandynawskich, Niemiec, Szwajcaryi i Wielkiej Brytanii, zaś co do analfabetów porównanie nie da się przeprowadzić należycie, raz dla tego, że statystyka jednych państw wykazuje analfabetów śród ogółu ludności, innych zaś tylko śród rekrutów, a powtóre, że jedne państwa usuwają z rachunku dzieci do lat 6, inne zaś tego nie czynią. W przybliżeniu można jednak powiedzieć, że najwyżej oświata mas stoi w Finlandyi, Szwajcaryi, Niemczech, Niderlandach i Skandynawii, najniżej w Rumunii, Serbii, Hiszpanii, Rossyi, Portugalii i Włoszech. W związku bezpośrednim z o-światą znajduje się ilość prenumerowanych dzienników i pism peryodyoznych.—Taż sama tabl. VI wskazuje, że każdy mieszkaniec Szwajcaryi lub Danii otrzymuje rocznie więcej niż 30 numerów dzienników, w Niemczech tylko 21, w Belgii 17, we Francyi 13, we Włoszech 5, w Wielkiej Brytanii niespełna 4, zaś w Rossyi zaledwie 1.3. Czasopism wszelkiego rodzaju w r. 1891 wychodziło najwięcej w Niemczech (6400—w tern 800 codziennyoh), we Francyi (4 400—700 codz.), w Anglii (3 500— 800 codz.), w Austro-Węgrzech (2 600—420 codz.), we Włoszech (1400), w Hiszpanii (860), Rossyi (800), w Szwajcaryi (450).—Wyższość oświaty mierzyć się też daje skalą potrzeby, jaką społeczność dana odczuwa w porozumiewaniu się jednostek między sobą, bądź drogą pisma, bądź też za pomocą telegrafu.—Pod tym względem najwyżej stoi Wielka Brytania, której każdy mieszkaniec otrzymuje i wysyła rocznie 55 listów i 2 depesze—następnie Szwajcarya (43 i 1.3), Niemcy (34 i 0.7), Dania (30 i 0.8), Belgia (27 i 0.9), Niderlandy 25 i 1), Prancya 23 i 1.1), najniżej Rossya (2 i 0.2) i Serbia (1.4 i 0.2).

Bogactwo przyrodzone E-y przedstawia tablica IV, a poczęśoi i VI. — Największą ilość przestrzeni niezużytkowanej spotykamy w skalistej i klimatycznie upośledzonej Skandynawii z Finlandyą, oraz w Portugalii, której blizko połowa leży odłogiem, prawdopodobnie skutkiem zleniwienia ludności; wysoka stosunkowo bezuży-teczność ziemi w Wielkiej Brytanii i örecyi objaśnia się bezpłodnością wielkich przestrzeni górskich, zwłaszcza w SzkoCyi i w Peloponezie; najwięcej użytkowanych obszarów ma Belgia i Austro - Węgry. — Do krajów lesistych należy prze-dewszystkiem Finlandya, a następnie Serbia i Szwecya, gdy przeciwnie Portugalia, Dania, Wielka Brytania i Niderlandy są prawie bezleśne. W łąki i pastwiska (sztuczne i naturalne) obfituje przedewszystkiem Wielka Brytania, a następnie Grecya, Szwajcarya i Niderlandy, gdy przeciwnie Skandynawia, Finlandya, Serbia i Francya, skąpe tylko przestrzenie mają pod trawami pastewnemi.— Za to pod względem obszaru pól rolnych zajmuje Francya pierwsze miejsce; za nią idzie Belgia, Niemcy (Prusy), Dania, Węgry i Włochy; w o-statnim rzędzie stoi Skandynawia i Finlandya. — Winnfoe, w niektórych państwach odgrywające ważną rolę ekonomiczno - społeczną, największe przestrzenie zajmują we Włoszech, Grecyi, Hiszpanii i Francyi, wszakże pod względem produkcyi wina przoduje dotychczas Francya, za nią dopiero idą Włochy i Hiszpania. — Krajem pszenicznym jeBt również Francya, której produkeya pszenicy przewyższa nawet idącą zaraz za nią Rossyę; dalej następują Węgry, Włochy, Niemcy i Rumunia. — Rossya natomiast jest główną dostarczycielką żyta, jęczmienia i owsa, Niemcy zaś—kartofli; kukurydzę uprawiają głównie Węgry, Włochy i Rumunia. Dla porównania: Stany Zjednoczone Ameryki Północnej produkują trzecią część wszystkiej pszenicy europejskiej, ale za to blizko 6 razy więcej kukurydzy, stanowiącej ważny dla tychże Stanów Surrogat w eksporcie mąki pszennej. — Głównemi krajami, wywożącemi zboże za granicę, Bą: Rossya, Austro - Węgry, Rumunia, Bulgarya i Serbia; wszystkie inne kraje przy normalnym urodzaju muszą niedobór pokrywać przywozem, a przedewszystkiem Wielka Brytania, Francya, Niemcy, Belgia, Hiszpania, Włochy, Szwajcarya, Niderlandy i Portugalia. — Pod względem inwentarza żywego stoi ilościowo najwyżej Rossya, — ma ona bowiem połowę wszystkich koni w E e, prawie trzecią część bydła rogatego, przeszło

czwartą owiec i piątą świń. — Tych ostatnich są wielkie obszary przemysłowe w E-e, Echodzące tylko Niemcy mają więcej.— Godną jeBt uwagi się poniekąd z zaznaczoną wyżej gęstością aalu-znaczna i po Bossyi największa ilość owiec dnienia: pierwszy, przedzielony kanałem La-Manche w Wielkiej Brytanii, a następnie we Prancyi, oraz obejmuje południową część wyspy Wielkiej Bryta-obfitcść bydła rogatego w Niemczech, Austro- nii, północno-wschodnią Franeyę, Belgię, część Ni-Węgrzech i Francyi. Wartość wszystkich zwierząt derlandów i część zachodnich Niemieo (zwłaszcza domowych w całej E-e oceniają na 60 miliardów nad Renem); drugą stanowi południowo-wschodnia franków; wszakże gatunki, dostarczające mięsa, Francya (Lion, Marsylia), i północne Włochy (Linie wystarczają na potrzeby E-y i muBzą być gorya, Piemont, Lombardya); trzecia wreszcie, nie-uzupełniane dowozem z Argentyny, Stanów Zje- miecko-Ełowiańska, obejmuje królestwo Saskie, część dnoczonych i Australii. — Czynią to głównie Wiel- pruskiej Saksonii, północne Ctechy, południowy ka Brytania, Niemcy, Francya, Szwajcarya i Wło- Saląsk pruski, Szląsk Austryacki, półnoooe Mora-ohy. — Bogactwo mineralne E y spoczywa w ob- wy, południowo-zachodni kąt królestwa Polskiego fitości kruszców, nietyle szlachetnych, ile po źy tęcz- i najbardziej zachodnią część Galicy i. Obok tych nycb, cała bowiem E. nie produkuje nawet trze- wielkich obszarów występują mniejsze, jak np. ciej części tego srebra i trzech czwartych tego zło- w Irlandyi okolica Belfastu, południowa część ta, których dostarczają Stany Zjednoczone.—Srebra Szkocyi, okolice Bordeaux, Barcelony, Budapesztu, najwięcej wydobywają Niemcy, następnie Hiszpa- Berlina, Gdańska, Łodzi, Warszawy, Wiednia, Rynia, Austro - Węgry i Włochy; złoto produkuje gi, Petersburga, Moskwy, Kijowa, Kopenhagi, połu-głównie Rossy a; po niej zaś, w nieznacznych zresz- dniowa Szwecya i t. p. Pod względem roz’egło-tą ilościach, Niemcy i Austro - Węgry. W pro- śoi i wartości produkcyi oraz wielkości zakładów dukcyi żelaza naczelne stanowisko zajmuje W. fabrycznych na pierwszem miejscu stoi przemysł Brytania, po niej dopiero Niemcy, Francya, Rossya przędaalniczo-tkacki, który przedewszystkiem i Austro - Węgry, zaś w produkcyi węgla kamień- w Anglii dosięgnął olbrzymich wymiarów. Ba-nego również W. Brytania, przewyższająca nawet wełny doetarcza głównie Ameryka, a po n;ej Indye Stany Zjednoczone, poczem dopiero następują Niem- Wschodnie, Egipt i Azya środkowa (Buchara). Sa-cy, Austro - Węgry, Francya i Belgia. — Z innych ma W. Brytania przerabia trzecią część wszystkiej kopalin—miedzi dostarcza przedewszystkiem Hisz- bawełny, produkowanej na świecie, i wyrabia tka-pania (*/₃ całej produkcyi), a następnie Niemcy, nin (w r. 1890) za 70 mil. f. st; ilość wrzecion Rossya, Włochy, Norwegia i Austro - Węgry; cyu- pracujących dosięga w niej do 45 milionów i dwu-ku—Belgia, Włochy, Niemcy, Hiszpania, Szwecya, krotnie przewyższa ileśó wrzecion pozostałej Euro-Rossya (głównie Kr. Polskie); ołowiu—Hiszpania, py (Niemcy 5.5, Francya 4.9, Rossya 3.6, Au-W. Brytania, Niemcy i Austro-Węgry; rtęci—Hisz- strc-Węgry 2.9 milionów wrzecion i t. d). Lnu pania (⁴/s całej produkcyi) i Austrya. Sól otrzy- dostarcza, głównie Rossya, a po niej Niemcy, Au-muje E. z trzech źródeł: z wody morskiej, z wa- stro-Węgry, Francya, Bolgią i Włochy; konopie rzelni wody solankowej i z wydobywania skał produkuje Rossya, oraz Austro-Węgry, Włochy solnych, czyli soli kam ennej;—główną dostarczy- i Francya; juta przychodzi z Bengalu; wyrób tka-cielką soli, stanowiącej także przedmiot wywozu nin z tych trzech rodzajów włókna roślinnego stado innych części świata, jest Anglia, a następnie nął najwyżej w Aoglii, a pttem we Francyi, Au-Rossya, Francya, Hiszpania, Włochy, Niemcy i Au- stro-Węgrzech, Niemczech, Belgii i Rossyi.—Pro-stro - Węgry (głównie Galieya). Nafty dostarcza dukeya wełny surowej zmniejsza się w E-e równo-tylko Austrya (Galieya), oraz, w nieznacznej rzędnie ze zmniejszaniem się ilości owiec, dla tego ilości, Rumunia; obfite źródła nafty kaukaskiej też dla zaspokojenia potrzeb przemysłu sprowadzać leżą już w Azyi, lecz zaspakajają wszystkie po- trzeba wełnę z Australii, Kraju Przylądkowego trzeby Rossyi europejskiej; zachodnia i środkowa i Argentyny. Wyrób tkanin wełnianych dorównywa E. korzysta głównie z nafty amerykańskiej.    wartością i ilością wyrobowi tkanin bawełnianych,

Obok bogactwa przyrodzonego E-y jej prze- a Anglia i tu przoduje innym krajom, posiadając mysł i handel stanowią potężną dźwignię do- około 2 700 fabryk tego rodzaju, z 300 000 robo-brobytu ludności, poruszając do pracy przetwór- tuików, i rzucając na rynek wszechświatowy towa-czej miliony rąk i miliardy kapitałów. — Wyż- ru za 50 mil. f. st.; drugie miejtce zajmuje Fran-szość danej kultury przejawia się między innemi cya, trzeefe Niemoy, dalej Austro-Węgry i Rossya. i w wybredni ej szem zaspakajaniu potrzeb fizycz- Jedwab surowy przychodzi głównie z Chin, Japo-nycb. Dzisiejsi Europejczycy, nie wyłączając nii, Syryi, Azyi Mniejszej, Indyj Wschodnich i Kau-warstw niższych, inaczej dziś mieszkają, odziewają kazu; z krajów europejskich najwięcej produkują go się, żywią, jeżdżą, porozumiewają wzajemnie, Włochy, a następnie Francya, Austro-Węgry i pań-aniźeli ich przodkowie z ubiegłych stuleci: stąd stwa Bałkańskie. Wszakże pod względem wyrobu też dla zadośćuczynienia tak różnorodnym i tak tkanin jedwabnych stanęła w pierwszym rzędzie wielkim ilościowo potrzebom powstały setki tysię- Francya, wywożąc ich średnio rocznie za 260 mil. cy fabryk i warsztatów dla wytwarzania praedmio- franków; następnie idzie W. Brytania, Szwajcarya tów, bez których dawna E. łatwo się obchodziła, Niemcy (głównie półjedwabne tkaniny), Austro-powstały miliony kilometrów dróg żelaznych i go- Węgry i RoBSya.—Wyrób przedmiotów metalo-ścińców bitych, powstały kosztownie budowane por- wycb, głównie zaś z żelaza i stali, rozwinął się ty i niezliczone statki wszelkiego rodzaju. Trzy przedewszystkiem tam, gdzie obfitość rudy żelaznej

Tablica II.

WOJENNA

FLOTA

ARMIA LĄDOWA

PAŃSTWOWE

Załogi

na stopie pokojowej

13,214

513

1,815 43.937 3,179 17,486 19,008 23 40a

5,297 37 405

2,120

14.369 133,648 24 560

W tern pancer-j

ników ogółem

Dział

772

00

Statków

ogółem

Na stopie wojen.

; ze wszelk. rezerw.

Na stopie pokojowej

Długi

Wydatki j

Dochody

W milionach marek niemieckich

142

2,749 714

382,659

236.2

7,114,8

3,964,0

16

379

CO

107

4,876

194

659

699

1,460

141

3,664

56

476

253

2,564(“)

1,742

515

io oo

CM

CO

00

| CM

00 »o ■»“H CD

tys. marek na budowę dróg. obywatelskiej. 7) Bez armii 10 cm.

O    —•    O    O

CD    CM    CO    O'

D?

O'

34

415

(96)

(95)    30

143

99

854

341

w summie 215 Bez gwardyi mniejszego od

167,661 (⁶)

51,680

208 966

40,000

65,988

4,350,000

158,925

1,083,595

144 4190)

2,549 9180)

39,318

620

10,757

559,524

25,333

106,386

28,785

585,440

279,0

1,171,4

807,8

279,0

1,173,0

808,0

(97)()

(97/8)

1,854,5

128,0

184.2

25 138,6

666,6

4,812,6

1,848.8

2,125,6

6,476,7

4,077,7

(95/6)

S'

.--s

<X> ł^ o O O' O'

VW'    'W'

312,9

313,4

eo    ^ co

i-~    r~

2,690,0

73,6

613,8

229,9

1,307,6

1,939,3

F0ó6

CO

75,0

2,705,7

77.2

626,7

220,8

1,295,5

1,939,3

894,4

(95) O-’)

(97/8)

✓-S /—S

r- CD

o a>

W s^-

(96/7)

(97/8) (³)

(96/7)

(96/7)

NAZWA PAŃSTWA

Austro-Węgry

Austrya .

Węgry .    .

Belgia

Bułgarya

o

S3

vO

tO

c3

S3

Dania

Francya .    .

Grecya .

Hiszpania

Niderlandy .    .

Niemcy

Prusy .    .

Inne Państwa

■. Tom. XX, Z. 58.

239,2640°)

148 0220°)

is J2

tfl . 3 D •—> ca

■< c •*

::Jl

g Æ

S 2*

$â3

t n g ,3, Q> Æ

• —I • •—'

«ü-r

3 8-1

' N ^-~N    ^—N s s —■> -—\ C) rü r*

^COCOTfHvOvOcOCDCD'S G csoc^c^oooocj) G -** ,

^--' S-^    ''-' s-X N-,- V-V__/ S_X S_^    ~ N

8>|h

Brn^~

S

'S-

a,

111 1|I

Jf⁵

^1

154,000

35,543 O

3,433,0

224,4

225,7

(96/7)

Portugalia

3,640 637

311,274

864 644

12,159,0

47,480

17,047

58,502

221,651 łącznie z landwerą

800,000

220,000

884,049

2,015 802

229,342

234,698

943,2

335,0

497,0

2,487,6

13,996,0

10,312,2

S-

3,106,3

2,908,1

Rossy a z Finlandyą

166,1

166,1

(96/7)

Rumunia

CO

io

192,5

132,8

339.8

1,998,0

1,286,5

51.6

198,5

139.9

341,7

2,053,0

1,286 7

o' r^

CO Ci

(97) («)

(97/8)

(96/7) (»)

(96/7)

Serbia

Skandynawia.    .

Szwaj carya .    .

Turcy a

Wielka Brytania. .    .

Włochy

s-, N

w N N rt a>

b M .- £

•i b-¹³1 §| 2 e .lg > & 5

tQ N

Isf

„ T) ,2

•o« 8 =3 —

l*b^

•O & ‘jr>

8\3a

£ s-s

13

3-^0

« S'S

^-.’3 ’S

- ³i

WCQ

Do grt. Europa (geogr. polityezna) stf. 842.

(1) Nie licząc statków poniżej 4 t. objęt. (2) Łącznie z flotą kolonialną. (3) Metrów kubicznych. (4) Bez statków brzegowej i wewnętrznej żeglugi. (5) Nie licząc statków mniejszych. (6) Bez floty kolonialnej. (7) Tylko przez granicę Europejską. (8) Bez przemysłowych dróg żelaznych. (9) Tylko telegraf państwowy, bez linij prywatnych.    - • -

Skandynawia

Szwajcarya .    .

Turcya .    .    .

Wielka Brytania Włochy .    .    .

f Szwecya \ Norwegia .    .

Belgia.....

Bulgarya (zRumelią) Czarnogórze .

Dania.....

Francya .    ,    .    .

Grecya .... Hiszpania Niderlandy .    .    .

Niemcy .... Portugalia . .    .

Rossya z Fmlandyą Rumunia .... Serbia.....

Austro-Węgry j

Austrya . . Węgry .    .

NAZWA PAŃSTWA

Tablica III.

6511

345

(„)S00T3

(•)L98

4162

7270

259

3941

258

2500(²)

3708(⁴;

1468

34110

155980

5894

103

425

240

1708

Ogółem

statków

8386

78

915

1248

28

514

51

1068

242

427

112

1212

401

W tej liczbie parowych

-3

189 6 8988,4 776,1

550,4

1,605,0

61.1

769 9

88 9

0,7(î) 323 0 887,1 311,5 485,9 1060,0(³) 1502,0

I CD O I O' oy O' O' O'

Ogółem

tonn

6121,6

212,9

8514

961,7

841

4621

34076

15447

37,8

429

742

179,3

321,1

386

250

154,5

537,4

275

350

179,7

41,2

313,2

612,9(³)

879,9

81,4

500,6

144 0

86,3

37,8

121,9

4241

3518

1752

9755

23

36

540

1178,70

246,7

181

3961

86,5 : 621,5 2436

3013

413

1,2

56

1361

1237

3092

122

16080)

214,7

2354

37747

2880

1987

2692

611

12298

57,6

960

2733

306

o‘0

63

1122

1262

2228

40436

840

18336

13418

,4572

CO O' CO CD O NO 00 O 00 O O' • W ^CO M

7192

20398

1556

7153

10089

13006

3175

6832

127641

6411

131915

5632

38110

8156

92694

6205

450

6354

22125

50752

3356

1895

2300

147

31497

4008

7444

3216

1292

2942

315

8504

812

159

847

4558

5711

•z

Cß

er

W tej liczbie parowych

Przywóz

Wywóz

żelaznych

Handel 1895. w milionach marek niemieck.

Dróg

W roku 1895

Linij

telegra

ficznych

Stacyj

pocztowych

141.900 1,914,000

11,800

168.900 260,000

2,470,710

55,600

482,700

46,800

19.400 169,100

69,700

276.900

11.400 3,100,200

464,000

897,100

318,400

388,000

16,300

Listów i posyłek wszelk. rodź. w 1000 szt.

Tablica IV.

Stan inwentarza żywego w tysiącach sztuk

Produkcya rolna w r. 1895 w milion, hektolitrów

Na każde 1000 jednostek ogólnej przestrzeni kraju przypada:

UIAVÇ

ZOł! I 03IAVQ

oSajuSoj

Btpiîg

AVO|SO I Avçqnui IUOX

mioj av

AzpAj

-nqnyï

BU!AV

BSAYQ

BlU3TlUZ00f

v)Az

JÎ01U3ZSJ

oiuui.w

qoÄuJO

I9d

ł{SIA\;SBd !

4feT

Î1904BZ I AVOSBq

A\C»[|ÄZ

•naiN

Nazwa Państwa

gS£8SSo5SS~38

lO C) CO -4 00 00 —i Ci CO    O iO w 05 X N ’-I w CO CO

\0 H fiNH ^    T^-r-l

co G

58.412

1.043

5.212

3,567

1.388

1.685

686

30.854

8.700

204.620    55.77000

42843

38299

8.644

6.494

1.383

1.560

1.696

13.234

1,606

2.247

282

305

411

360

3.382

2.218 1.508 17.556 9 871

250

1.919

266

625

3.837

2.658

289

32.155

1.365(²)

2.520

911

2.540(a) 1.005O 1.305

10 942 •5.000

102.980

48223

21.747

297

601

169

506

151

113

2.116

2.020

42.606

17.403

o ‘O o CM CO IO CM lO ^ CM Cl CM CO ^ ^ lO iC ’-i C CD O DDCODDDDDDDDCO CiDCOCiCODCO^ Gi C>

CO 00

cocooooococococo

vO CO

vO

3.0

1.3

0.0

00

GO CO 00

oo oo

Ci

00

00 00

Ci

co co

CM iq »D

ci ^ io

26.70)

2.2

21.6

2.0

0.3

CD

UJ

3.3

0.7

23.1

7.5

4.6

0.4

1.5

24.8

24.2

137

95

758    1896

0.7

q q q w q q q q N q q

o^oi^’ NOOOC^x Q IO CO    CO (M io

—<    CO CM

— CM

iq —;    Oj q q

c3 CD I Ó CM 06

73.4

7.0

40.1

25.3

10.6

13.9

94.9

0.1

3.1

230.1

5.9

5.2

0.5

19.8

3,4

1.7

63.4

6.8

00 iq 00    ^ P ^ ^ NHCiO

* 00    *-H CD* *-h 00

OQH

CM *-•

C> O CM iq r-H CO CM 00 vO a O ÖCM^OLO^Ö^’r^CM CO    CO    T—1    CM

iq cq cq    cq cm cq tjj    oq oo

*    o »o ó vo Tjî

OO vO N CM t-H

O t> a> cd

O cq cq eq tq cq ^ # ’ ^ tJÎ O CO Ó Ó fV>

CD

oo

7)

N O) CO vOOOCOCOOCOO

‘    ~ £ oi

CM

CO CO ¹ 1(0

00 CM o

CO

CO ’-t CM CM -f CM

vO

^ CO

CO

367

238

— CM

CM

CM

114.1

0.0

25.1

2.4

1.6

CM

ro

60

13.9

41.5

482    498    246 647 j 1120

104.7

164.5    9.6    30.8    290.4

00

CO

I œ

Ol —<    ^ CO O ^ 00 VO >0 ^    CM    CO CM O    ID —'    ID    O Oi

^^^.CCO’tiOvOOOOCM vOCM'û,'OCOCM'Orv,COO tHlO    rfiO^COCM^lOCM    CM CO -h    —<    — CO

(«)

239

211

280

105

370

197

351

163

157

267

O O co IO vO CO C vOO IC io ^ O) CO CM lO ^ 00 ic T-H CM    CO -t CM

CD ^ CD O CO CO CO O CO >C C CO H C5 O I'* 0"T VÛ I-CM 00 CD rv. O lO C O MO CO CM OONvOO^^OO^COiO CO CM ^    -h CM CM CM    CO 1.0 rn iO ^ CM th    t-h

61

56

82

179

143

351

204

311

91

102

458

O in VO CM 'H -T CO CMC ^ W O ^ oo n-. r^CO CO CM CM Tf CM

CO

( Austrya

i Węgry.

Austro-Węgry

Belgia

Bulgarya (z Rumel. Wsch.

Dania

Francya

Grecya

Hiszpania

Niderlandy

/ Całe Niemcy

ds

Ctj . >>

\ Prusy

Niemcy

Portugalia .    .

.s

t-l

£>

Rossya

Rumunia

Serbia

j Szwecya

\ Norwegia

Skandynawia

Szwajcarya

Turcya

Wielka Brytania .    .

Włochy

RAZEM

(łącznie z drobnemi państwami)

Dla porównania: Stany Zjed. Am. Pół. .    .

(³) Przestrzeń pól ornych podana jest łącznie

z przestrzenią, zajętą pod sady owocowe i ogrody warzywne. (⁴) Ogół produkcyi rolnej Europy podany jest w liczbach okrągłych łącznie z drobnemi państwami (Czarnogórze, Andorra i t. p.) To samo tyczy się i inwentarza żywego.

(²) Łącznie z reniferami.

UWAGI. (*) w r. 1896 wina 44.7 mil. hi a nadto 8,1 mil. hl. wina owocowego.

<7

GŁÓWNE.

Miasto główne

Na 1 km.

(Ludność w 1000 głów)

Andorra la Vieja 0 6

Wiedeń (R.’97) 1.558 Budapeszt'(R.'97) 517 Serajewo 38

Bruksella 518 Sofia 47 Cetynia 2

Kopenhaga (95) 335

Paryż 2.537 Ateny 108 Madryt (92) 483 Vaduz 1 Luksemburg 20 Marino 1.6

Monaco 3 Amsterdam 488 Berlin 1.677 Dessau 42 Karlsruhe 84 Monachium 407

Brunświk 115 Brema 142 Hamburg 626 Darmstadt 63 - EL,«jf -old 11 .. —_

' Lubeka 70

Szweryn 36 Nowy Sztrelic 10 Oldenburg 23 Berlin 1.677 Greiz 22 Gera 44 Drezno 336 Altenburg 33 Gotha 32 Meiningen 13 Weimar 27 Bückeburg 6 Rudolstadt 12 Sondershausen 7 Arolsen 3 Sztutgard 158 Sztrasburg 136

Lizbona308 Petersburg 1.267 Petersburg 1.267 Warszawa 638 Helsingfors 71

Bukareszt 232

Belgrad 59 Sztokholm 272 Chrystyania 148 Bern 49

Konstantynopol 874

Londyn 4.433 Londyn 4.433 Edymburg 277 Dublin 255

Rzym 451

□ głów

CD

oo O ©; cą

M ©TO OH GO ©1 ac o »-.«DOOIOCO HC9©IHCD

>q «-i t— oo co C O' Ó

-r

H CO iO M if D- 09 09 ©1 GC h*

©I

118.2

765.1

co oo n « -H tç t— id • łł O' id rh od ’—i -f CO ^ N 't TO lO O'

CO -r-l -, OJ

21::

252.3

136.2

110.6

94.4

94.3

121.3

1'46

90.6

51.5

106.6

113.1

I»

»-©

19.7

19.3

74.3

CD

S 14

184

73.5

34.4

126

204

189

632

109.4

42,5

PAŃSTWA EUROPY

ICH FORMA. RZĄDU, ROZLEGŁOŚĆ, LUDNOŚĆ I MIASTA

Ludność

Powierzchnia

Głowa Państwa

Forma Rządu

M.O.=Monarchia

ograniczona

M.A.=Monarchia :

absolutna

6,000

44,901,036

24,972,056

18,337,944

1,591,036

6,410,783

3,309,816

250,000

2,388,000

2,304,000

13,000

71,000

38,517,975

2,187,208

17,262,074

9,434

217,583

8,500

13,304

4,859,451

52,279,901

293,298

1,725,464

5,818,544

434,213

196,404

681,632

1,039,020

TŚfjfś?

597,436 101,540 373,739 31,855,123 67,468 132,130 3,787,688 180,313 1\6,603 234,005 339,217 41,224 88,685 78,074 57,766 2,081,151 1,640,986

5,049,729

106,159,141

94,188,750

9,442,590

2,527,801

5,406,249

2,314,158

4,919,560

2,041,600

8,029,925

6,158,192

39,820,970

30,731,092

4,186,849

4,547,779

147,870

207,380

31,290,490

378,810,074

'0

452

Syndyk A. Molus

Rzeczpospolita

R’96

S’95

R.’95

R.’93

0.

R.’96

96,'S

88,'H 68,'S

16,'S

96,'S

R.’96

96,'H 06,'S

S.’95

f 6. S

S '97

R. 96

676 585

Franciszek Józef I.

Cesarstwo M. O.

300,232

325,325

51,028

zwierzch. Porty)

(nominalnie pod

29,456

Leopold II.

Królestwo M. O.

96,660

9,085

144,450

38,340

1,325

104,785

536,408

65,119

496,928

2,587

«1

©I

33,000

545,135

2,294

15,081

75,865

3,672

257

298

Ferdynand I

Mikołaj I

Chrystyan IX

Prezyd. Feliks Faure

Jerzy I

Alfons XIII

Jan II

Adolf

Księstwo M. O.

Księstwo M. A.

Królestwo M. 0.

Rzeczpospolita

Królestwo M. O

Królestwo M. O.

Księstwo M. 0.

W. Księstwo M. O.

( M. Bonnelli

( M. Babboni

Regenci

Rzeczpospolita

Albert I

Wilhelmina

Cesarz Wilhelm II

Fryderyk

Fryderyk

Otton I (Regent Ks. Lu-

itpcld)

Reg. Ks. Albert Pruski

Senat i 2 burm.

Senat i 2 burm.

Księstwo M. O.

Królestwo M 0.

Państwo Związk.

Księstwo M. 0.

W. Księstwo M. 0.

Królestwo M. O.

Księstwo M.

Wolne Miasto

Wolne Miasto

l— IH

13,162

2,930

6,423

348,545

826

14,993

1,324

1.956

2,468

3,595

3 iD

*+

OS

862

1,121

19,517

92,575

5,389,985

4,889,062

127,319

373,604

131,020

48,303

450,574

325,285

41,419

178,517

314,956

150,697

78,895

84,252

784

328

286,589

9,895,529

(zlslandyą i Nową Zemlą)

Ernest-Ludwik

W. Księstwo M. O.

Aleksander

Senat i burmistrz

Wolne Miasto

Fryderyk Franc. IV

W. Księstwo M. O.

-C

05

a)

T3

P otr

Wilhelm II

Henryk XXII

Henryk XIV

Albert

Alfred - Ernest

Jerzy II

Karol-Aleksander

Jerzy

Günther

Karol

Fryderyk

Wilhelm II

Namiestnik cesar.

Karol I

Mikołaj II

Karol I

Aleksander I

Oskar II (unia osobista)

Prezyd. Dr Adolf Deucher

Abdul-Hamid II

Wiktorya I

Humbert I

W. Księstwo M. O.

W. Księstwo M. O.

Królestwo M. O.

Księstwo M. O.

Księstwo M. O.

Królestwo M. O.

Księstwo M. O.

Księstwo M. 0.

Księstwo M. O.

W. Księstwo M O.

Księstwo M. O.

Księstwo M. O.

Księstwo M. 0.

Księstwo M. O.

Królestwo M. O.

Ziemia Związkowa

Królestwo M. O.

Cesarstwo M. A.

Królestwo M. O.

Królestwo M. 0.

Królestwo M. 0.

Królestwo M. O.

Rzeczpos. Feder.

I Sultanat M. A.

Królestwo M. 0.

Królestwo M. 0.

RAZEM .

Tablica 1.

Nazwa państwa i jego poddziałów

Andorra

Austro-Węgry

1. Aus try a

2. Węgry

3. Bośnia i Hercegowina

Belgia

Bulgarya (z Rumel. Wsch.)

Czarnogórze

Dania

1. Dania właściwa.

2. Wyspy Färöer

3. Islandya

Francya

Grecya

Hiszpania

Liechtenstein

Luksemburg

Marino (San M.)

Monaco

Niderlandy

Niemcy

1. Anhalt

2. Baden

3. Baw ary a

4. Brunświk

5. Brema

6. Hamburg

/M) »-Ł

0Ł JSw <l> IrVh 3

10. Meklenburg- Schwerin

11. Meklenburg - Strelitz

12. Oldenburg

13. Prusy

14. Reuss linii starszej

15. Reuss linii młodszej

16. Saksonia

17. Sachsen-Altenburg

Cohurg-Gotha

Meiningen

Weimar

R R *5

21. Schaumburg-Lippe

22. Schwarzburg-Rudolstadt

Sondershausen

<M

24. Waldeck

25. Württemberg

26. Alzacya z Lotaryngią

Portugalia (z Azorami i Maderą)

Rossya (bez Kaukazu)

1. Rossya Europ.

2. Kroi. Polskie

3. W. Ks. Finlandzkie

Rumunia

Serbia

1. Szwecya

2. Norwegia

Skandynawia j

Szwajcarya

Turcya (z Krętą i Nowym Bazarem)

II

podstawie Spisu,—0. na podstawie przybliżonego Oszacowania,—R, że wyprowadzoną została Rachunkiem z dawniejszych spisów, przy uwzględnieniu przecięciowego przyrostu

ludności.

Wielka Brytania z Irlandyą

1. Anglia

2. Szkocya

3. Irlandya

4. Man i wyspy Kanałowe

5. Malta z Gibraltarem

Włochy

na

* S. oznacza, że liczba ludności otrzymaną została

1-i ©1

O i-i    ©1    09 ^ l©

H H    i-t    H H H

GO    ©S    O    i-l    ©1    05

rt    H    (H    «    «    (S

©1

NAZWA NARODU

Ogólna liczba w Europie w 1000 głów

Na każde 10,0000 mieszkańców Europy przypada

NAZWA WYZNANIA

Ogólna liczba w Europie

w 1000

ogólnej

ludności

Europy

Rossyan (Wielko-Biało- i Małoross.) .    .

Polaków (z Kaszubami i Mazur, pr.) Czechów, Morawian, Wendów i Słowaków ............

Słoweńców ..........

Chorwatów i Serbów . ’......

Bułgarów.........- .    .

81.000

15.500

7.600 1.200 7.100

3.600

2133

409

201

32

188

96

Mahometan.....

Żydów.......

Pogan .......

173.200

91.200

101.100

6.700

6.100

400

45.7

24.1

26.7

1.8

1.6

0.1

Razem Grupa Słowiańska . .

110.000

3059

Razem . .

378700.

100

Niemoów...........

Holendrów, Flamandów i Fryzów

Anglików...........

Szwedów...........

Duńczyków z Norwegami.....

62.000

8.200

37.700

5.500

4.400

1638

216

996

145

116

Razem Grupa Germańska . .

117.800

3111

Francuzów z Walonami Włochów z Ladynami . Hiszpanów .... Portugalczyków . Rumunów.....

43.500

32.200

17.200 9.000 9.200

1150

851

454

129

243

Razem Grupa Romańska . .

107.000

2827

Basków, Bretonów, Gelów i t. p. Litwinów z Łotyszami .    .

Greków........

Albańczyków.......

Cyganów........

Żydów.........

3.800

3.500

3.000

1.600

400

6.100

100

93

87

42

11

161

Razem drobne narody . .

18.700

491

Madiarów (Magyar)

1 Uralo-Finnów .    .

Turków i Tatarów .

7.600

6.100

5.500

201

162

146

Razem plemiona mongolskie . .

19.200

509

RAZEM EUROPA . .

378.700

10.000

>lBjnq z njqnQ

Produkcya w r. 1895

•uruq i

'U3IUJBJJ

BiSè^V

•Moans

vzvpz

Zlota

Srebra

W kilogramach [ W milionach kilogram.

933

148

182

44

597

77

1637

1259

476(9

3.2

79

2.6

243V⁸)

28112

4542

20450

28020

14

1784

127

103958

92736

21

88670)

88

224

19

192,696

305

169708

779

349

829

2004

180

54650)1 3779

VZ

1431

23

463

0.3

10

7826

9597

2993

67952

26167

35436

109.804

3345

181.000

43476

161

176

70172

12495

1187

6082

8722

28885

1.733.662

Na każde 100 miesz. przyp. rocz. w r. 1895

qoAuptqd

zsadsQ

qoÂA\o;zood îppîsod i

__^?;sn

ZOÄpOÄJ3d uisid i ;azn§ Mojauinvr

^    — 00    CD    CD CD    ^ O    - CO CO ^ o N D

lO CO    D CO    O    >0    CM CO    CD COOJrv.    ^Ol^DCOOOJ

-h (M

2885

1134

2743

3017

2340

245

sss

2525

3475

665

:v,s

CD CD

CO lO iO

Ii5'!

416

490

1726

3054

1324

320

2123

398

co

05 00 CS CO TF 00 »O CD CO O CO CO OS CM CO -f

co

co

lO co

Analfabetów na 1000 Rekrutów (R) lub Mieszkańców (M)

M. 401 M.    455

M.    2690)

20

M.

(M.1872 378 IR.1895 55 M.    455

M.    681

54

1.5

2.2

R.

R.

R.

M. 792

708

19

R.

M.

R.    873

R.    793

R.

21

IV

M. 190 M. 673

133

M.

Szkól ludowych w ogóle w r. 18—

90 - 19146

90—    : 8206 95— 6335

89—    3201

95-832420)

92— 2745 8 —30105

94—    4414

92— 56560

91— 34742

90—    5639

92— 64820

95—    11740)

94—    3509

95—    1005

94— 11031

93—    6008

93—    8429

91— 31330

95— 54914

95—236529

Na każde 10.000 mieszkańców przypadało

Uczniów szkół lu-

dowych

io$oupnj

rqsojÄzjj

Mjsuazpw

: Uro-

now

dzeń

Bez nieżywo

urodź.

UZÄZ0

?ôui OOO'OT bu ł3iqo>T

nJTOJ M

O CO    -t    N    —<    OiOOCOOOD^OiODNCOGlDO

OJ    Ol    00    CO    -HO^N^0*tOliOOCO^OO^CO

CO CO    —    CM    -t

CO 't CO 0 N 1-0 lO 00

✓—s    ^-' /•* N

iO    (M

oo    o o

LC OJ 00 ^ O OOJCOOJCO0^OOCOCO^OOOJ0 O O O CO    O^OOrnOJ^iO^^NO^NOOt^

t-h DJ COCO'tOOOCOiO^OMOiO’-'T 00 CO N    CONNOOOONOO0COOIO0NNN

LOiOlOO CO OCDCDCMCOOCO-HOCMCOCDt^CDCO C^OOCD DJ -tOOOOJ^iOOOOCON0iOOCOiO CM CM —- ^ CM OJCO^OJOJOJCO^OJOJ^^-H^OJ

O lO    IO    OJ    O    OOOCOCOOCONNOJiCOlOO’tOJ

N rn    co    O    ¹    lO -rf CM CD CD (M COO't’^NOCOOiO

CO ’t    Ol    CO    CM    COCOCOCOCOCO^CO't’tOlCOOJOJCO

oooo o ooooooooooooooo

iO -f lO    O D rH CD 00 D N CO N D ^ CO O lO

^ o O r-H OCOC^COCONO(MN^IONLOCDC5

oooo o ooooooooooooooo

1890

1890

1895

1890

1891

O^iOLOiOOC^^OiO^^Q^^

Q O o G O O O Oi O Cj O O co Q co co CO 00 co co co co co co OC CO 00 co co co

249    (95) 1381

CD

CO

CO

CM

DJ

DJ

CD

CO

1890 1 9530

Tablica VI.

Nazwa Państwa

/ Austrya 1 Węgry

Austro-Węgry

Belgia

Dania

/ Cale Niemcy . \ Prusy .

Francya

Grecya . Hiszpania . Niderlandy .    .

Niemcy

Portugalia.....

Rossya bez Finlandyi . „ Finlandya .    .

( Szwecya \ Norwegia

Rumunia

Serbia

Skandynawia

Szwajcarya.

Wielka Brytania .    .

Włochy.....

Dla porównania:

Stany Zjednocz. Amer. Pn.

UW AGI. ( ) Pomimo emigracyi. (²) Z liczby osób ponad 15 lat wieku. (³) Łącznie z Algieryą. (⁴) Bez elementarnych szkół miejskich, niedzielnych i wędrownych. (⁵) Łącznie z Luksemburgiem. (⁶) W tej liczbie Królestwo Polskie około 3.200 mil. kg. (⁷) W tej liczbie Królestwo Polskie około 60 mil. kg. (⁸) Cukier trzcinowy.

?OLr>

- h, ».

Portugalskie Belgijskie Duńskie .    .

Włoskie

Rossyjskie

Hiszpańskie

Niemieckie

Francuskie

Posiadłości Brytańskie .

Niderlandzkie .    .

Tablica VII.

\o

Ogółem posiadłości Europejskie

Dodawszy kraje polarne, stanowiące posiadłości Danii, Rossyi i Wielkiej Brytanii około

24.379 i 384.001

14.510

2.253

to

296

16.523

706

1.510

5.324

Km. □

940

6.985

23.000

23.130

33.103

296.843

Mieszkań

ców

87.711

14.100

9.050.4

10.104

8.931 i

5 721

2.127

13.466

247

2.385

2.977

4.512

Km. □

195

6.950

340

19.340

33.320

0,4

128

82

130

8.710

SAX

Mieszkań

ców

W AFRYCE

Km. □

33

2.438

416

107

7.110

Mieszkań

ców

W AMERYCE

256

28

405

8.240

Km. □

400

46

95

238

4.942

Mieszkań

ców

W AUSTRALII i OC.

57.934.4

1.104

56.830.4

0.4

2.253

2.147

247

2.641

435

16.523

3.793

2.045

26.786

Km. □

487.627

90

487.537

33

14.100

14.406

195

7.350

9.809

23.000

42.981

33.448

342.215

Mieszkań

ców

RAZEM

Europa—geografia polityczna.

00

-i

idzie w parze z obfltośoią węgla kamiennego; przoduje tu W. Brytania, poza nią idą Niemcy, Fran-cya. Rossya, Austro-Węgry i Belgia. Na produk-cyę tego działu fabrycznego składają się najróżnorodniejsze przedmioty: machiny parowe i igły, działa i pióra stalowe, mosty żelazne i wyroby galanteryjne. Anglia celuje w kotłach i machinach parowych, Belgia w broni palnej, Niemcy w relsach i działach wielkokalibrowych, Austrya w ręcznych narzędziach rolniczych, Fraucya w mostach kratowych i bronzach.—Cukrownictwo najbardziej rozwinięte jest w Prusach (okolice Magdę burga), Austro-Węgrzech (Czechy i Morawy), Fran-cyi północno-wschodniej i Rossyi (zachodnia część pasu czarnoziemnego i Kr. Polskie).—Gorzelnic-two stanęło najwyżej w Niemczech, Austro-Wę-grzech, Francyi zachodniej, Szwecyi południowej, Rossyi i Anglii.—Piwa produkuje najwięcej Anglia, a następnie Niemcy (Bawarya) i Austrya. Papiernictwo dosięgło wielkich wymiarów w W. Brytanii, Franoyi, Niemczech, Austryi, a po części i Rossyi (Finlandya).—Wyrób szkła, fajansu i porcelany ogniskuje się głównie w W. Brytanii, Belgii, Niemczech, Francyi, Austryi (Czechy) i Włoszech (majoliki, szkła weneckie).—Garbarstwo i białoskórnictwo stoi wysoko w Rossyi oraz w E e zachodniej (Francya, Anglia, Dania), gdzie wyprawiają skóry do wyrobu ozdobniejszych i delikatniejszych przedmiotów; Ameryka dostarcza znacznej ilości skór bawolich na rzemienie i pasy, jak również wszystkich surrogatów garbarskich i farblarskich. W innych działach przemysłu (przetwory chemiczne, krochmal, instrumenty muzyczne, narzędzia ścisłe i t. p.) zajmuje E. zachodnia i środkowa pierwsze miejsce przed wschodnią i południową. Wogole powiedzieć można, że przemysł E-y zaspakaja w % jeJ własne potrzeby, a w ¹/₃ idzie na wywóz do innych części świata. Jak jest wielką wartość dostarczanych przez przemysł przedmiotów pouczy fakt, że Rossya, która do rzędu krajów przemysłowych nie należy, w jednym tylko roku 1892 wyprodukowała towarów wszelkiego rodzaju za 1 miliard 638 milionów rubli—ogółem zaś wartość roczna przemysłowej produkcyi E-y wynosić może od 60 do 70 miliardów franków. W pomoc przemysłowi idzie szeroko rozwinięty handel wraz z siecią linij kommunikacyjnych lądowych, morskich i rzecznych. — Szczegóły zawarte są w tabl. III-ej, gdzie także podanym jest stan floty handlowej państw europejskich; dane te bliższych objaśnień nie wymagają, jak również liczby, ściągające się do przywozu i wywozu towarów. Tu wspomnieć jednak należy o pojemności większych przystani handlowych w E e i ruchu w nich wszel kiego rodzaju statków. Największym jest port Londynu, mogąoy naraz pomieścić statki ogólnej objętości 12.16 mil. ton regestr. — zaś w roku 1888 ruch statków wyrażał się liczbą 14.22 mil. ton regestr. Drugim z kolei jest port Li-werpulu (9.94 i 11.35 mil. tonn reg), następnie idą: Marsylia (8.38 i 8.32), Hamburg (7.58 i 8.30), Cardiff (7.25 i 8.81), Antwerpia (6.80 i 7.84), Genua (5.41 i 3.50), Bilbao (5.27 i 4 06), wreszcie

En cykl. Powii Iluitr, Zesz. 158 Tom 20 ty

Newcastle, Rotterdam, Havre, Kopenhaga, Lizbona, Hull, Odessa, Bordeaux, Barcelona, Tryest, Dunkierka, Ryga, Petersburg, Brema i Amsterdam. Oprócz tego wymienić tu należy 4 olbrzymie porty tranzytowe: Konstantynopol (roczny ruch statków 23 mil. ton), największy na świeoie, Gibraltar (13.41 mil. t.), Dardanelle (12.44) i Malta (11.78). Żegluga śródlądowa traci coraz więoej na znaczeniu, wypierana przez drogi żelazne,—mimo to oddaje ona duże usługi handlowi w tych wypadkach, gdzie nietyle chodzi o pośpiech, ile o taniość. Kanały, skanalizowane lub uregulowane rzeki, obejmują dziś gęstą sieć, która najwspanialej i na wielką skalę zarysowana jest w Rossyi. Dróg wodnych śródlądowych wszelkiego rodzaju posiada W. Brytania 6 200 km., Franoya 12 5'0, Niemcy 27 400, Rossya 44 500, Austro-Węgry 11600; ogółem zaś posiada E. kanałów 21 400 i rzek spław-nycb 102 600 km. Najbardziej ożywionemi rzekami są: Ren, Elba, Dunaj i Wołga, z mórz zaś: kanał La Manche, Morze północne, M Irlandzkie, południowo-zachodnia część m. Bałtyckiego i zachodnia część m. Śródziemnego.— Jednym z wyrazów bogactwa E-y jest także jej system gromadzenia drobnych oszczędności, już to w kasach specyalnycb, już to przez pośrednictwo urzędów pocztowych. Instytnoye te ochraniają i pomnażają drobne kapitały uboższej ludnośoi. Ilość ich w r. 1889 wynosiła w E e przeszło 31 000; książeczek kasy oszczędności było 27 milionów z kapitałem oszczędzonym 16 miliardów marek. Pierwsze miej-ce zajmują tu Niemcy z kapitałem 4 miliardów marek, następnie Francya 2¹/, miliarda franków, potem Anglia 105 milionów funt. sterl.; Austrya 1.1 miliarda guldenów, Włochy 1.62 miliarda franków, Belgia J/₂ miliarda fr., Dania 221 milionów koron, Norwegia 194 mil. koron. W RoBsyi w r. 1887 było 553 kas oszczędności, które wydały 306 000 książeczek na kapitał 67 mil. rubli. Państwowe gospodarstwo finansowe E-y unaocznia Tabl. II. Dochody równoważą się mniej więcej z wydatkami; jedne i drugie wynoszą^ mniej więcej po 19 miliardów marek. W stosunku do liczby ludnośoi siła podatkowa przejawia się najbardziej w państwach przemysłowych, a mianowicie we Francyi, Belgii, Anglii, Niemozech, Szwaj-earyi i Niderlandach.—Długi państwowe całej E-y przenoszą 108 miliardów marek, a ponieważ majątek jej narodowy, obliczony przez Mulhalla na r. 1888, dosięgał 1100 miliardów (dziś prawdopodobnie więcej), przeto procentowo długi stanowią w przybliżeniu ¹/I0 część majątku. Tenże Mulhall w rzeczonym roku w następująoy sposób rozdziela majątek E-y: grunta użytkowane 365 miliardów marek, budowle 198 miliardów, ogół wszystkich zwierząt domowych 85 miliardów, drogi żelazne 75 miliardów, statki wodne 6 mrd., towary 28 mrd., machiny i narzędzia 75 mrd., pozostałe przedmioty: ruchomości domowe, dzieła sztuki, kanały, gościńce, it. p. około 265 mrd. Najbogatszym krajem jest W. Brytania, której majątek narodowy oblicza on na 234 mrdy marek; po niej następuje Francya 214 mrd.; dalej, Niemoy—i60 mrd., Rossya

107

00'-

00

00

And- S.

126 mrd., Austro-Węgry 94 mrd., Włochy 72 mrd., Hiszpania 62 mrd., Belgia i Niderlandy po 24 mrd. Szweoya 16 mrd., Turcy a i Rumunia po 15 mrd. i t. d. Długi państwowe, porównane z majątkiem narodowym każdego państwa, wykażą, że w Anglii stanowią one około 6°/₀ majątku, we Franoyi 14%» w Niemczech Sl/₂°/₀, w Rossyi 10%, w Austro-Węgrzech 13°/₀, we Włoszech 1372%» w Hiszpanii 8%, w Turcyi 17%, w Sawajcaryi a%, w Portugalii 16%, w Niderlandach 8%, w Danii 3°/₀, w Szwecyi 2y₂%. Dla pełnośoi ekonomicznego i kulturowego obrazu Europy dodać należy jej urządzenia kredytowe i finansowe różnego rodzaju, tak prywatne, jak i publiczne, które, w większej lub mniejszej iloèci po różnyob państwach rozrzu-oone, zaspakajają rozliczne potrzeby, jakie rosnąca z każdym rokiem kultura wytwarza. Są to banki, instytuoye kredytowe ziemskie i miejskie, spółki kredytowe wzajemne, towarzystwa assekuracyjne, ubezpieczające mienie ludzkie od klęsk ognia, gradu, nieurodzaju, i t. p. albo zapewniające byt rodzinom w razie śmierci, kalectwa lub starości ioh głowy; dalej instytuoye transportowe, kasy zalioz-kowe, przytułki dla sierot i starców, szpitale i t. d. Liczba tych urządzeń społecznych w E e jest olbrzymia i mierzy się dziś już nie na tysiące, lecz na dziesiątki tysięcy, wzrastając i urozmaicając się z każdym rokiem.

Dla ochrony swych interesów posiadają pań-stwa Europy olbrzymie siły wojenne, tak lądowe, jak morskie, uwidocznione na tablicy II.—Militarna potęga tej części świata przechodzi wielokrotnie wszystkie inne razem wzięte, wykazując do 4-oh milionów żołnierzy armii lądowej w czasie pokoju, a przeszło 20 mil. w czasie wojny.—Tym liczbom odpowiada potęga floty wojennej ze stosowną ilością dział i załogi. Do państw, które z całą swą armią lądową w czasie wojny stanowią najwiękrzą siłę, należą: Francya, Rossya, Niemcy, Austro-Węgry i Włocby; zaś pod względem marynarki wojennej: Anglia, Franoya, Rossya, Włochy i Niemcy.—Utrzymanie roczne i kompletowanie tylu milionów ludzi i koni, tylu twierdz lądowych i morBkicb, tylu dział i broni siecznej lub palnej, pochłania olbrzymie summy; tak np. każdy obywatel Franoyi płaci na wojsko i flotę swego kraju 23 marki rocznie, w Anglii 21, w Niderlandach 16, w Niemczech 14, we Włoszech 12, w Hiszpanii 10Vi, w Danii 10, w Szweoyi 9, w RosByi S¹/^ w Austro-Węgrzech 8; w Portugalii 8, w Belgii l¹/^ w Rumunii ll/i marek.—Jak dalece rozwinęła się w ostatnich czasach potęga E y, świadczy poniższe zestawienie:—W r. 1740 Fryderyk II obliczał siły wszystkich państw w czasie pokoju na 660—750 000 żołnierzy. W r. 1810 siły te, w dobie najwyższej potęgi Napoleona, wzrosły prawie do 'Łx/₄ mil.— w r. 1851 do 272 mil.—obecnie, jak rzeczono wy żaj, do 4-ch mil.—Przez zaprowadzenie w większej ozęśoi państw europejskich powszechnej służby wojskowej przygotowano na wypadek wojny ogólnej olbrzymi materyał żywy, wynoszący przeszło 20 mil. ludzi, to jest dziewiątą część całej ludności męskiej.

Eurotas.

Literatura. A. Balbi, w no wem obrobieniu Fr. Heiderioha »Allgemeine Erdbeschreibung” (Wiedeń 1893); Kirchhoff »Länderkunde von Europa“ (Praga—Lipsk 1886 i nast.); W. Sievers (Philip-pson i Neumann) „Europa, eine allgemeine Landeskunde* (Wiedeń—Lipsk 1894); H. A. Daniel w no-wem obrobieniu O. Déliticba „Handbuch der Geo-₀±aphie* (Lipsk 1881, wydanie piąte); Geikie »Prehistorie Europe“ (Londyn 1875); Freeman »Historical geography of Europe“ (Londyn 1881); Strelbic-ki »Superficie de l’Europe* (Petersburg 1882); Behm i Wagner »Die Bevölkerung der Erde“ (Gotha 1891)); Fr. Ratzel »Völkerkunde“ (Lipsk 1885 i nast.); Ed. Suess »Das Antlitz der Erde“ (Praga—Lipsk 1885 i następ.); E. Reclus »Géographie universelle* (Pa-ryż); Braoheli »Die Staaten Europas“ (Brno 1883); Rudler i Ramsay „Europę“ (Londyn 1885); Virchow »ule Urbevölkerung Europas“ (Lipsk 1874); Ed. Suess »Ueber die Structur Europas” (Wieleń 1890); Cotta »Erzlagerstätte Enropas* (Freiberg 1861); J. Hann »Handbuch der Klimatologie* (Sztutgart 1883); A. Wojejkow „KjmnaTLi 3eMnaro inapa“ (Peters bürg 1884); M. Dubois „Géographie économique de l’Europe* (Paryż 1889); J. W. Draper „History of the intellectual development in Europe“ (Londyn 1864); M. Block „L’Europe politique et social* (Paryż 1892); —Mapy: Steinhäuser „Hypsometrische Karte von Mittel-und Süi-Europa* (Wiedeń 1873); Petermann „Europa" (4 Bekoye, Gotha 1867); Dumont „Carte géologique de l’Europe* (Paryż i Liège 1875); Wagner „Mapa Europy" (Praga 1891); Kiepert „Generalkarte von Europa* (Berlin); H. Bergbaus „Physikalischer Atlas“ (Gotha); atlasy Andróego, Stielera, Kieperta, Schradera (Paryż), Vivien de St. Martin, Lsvasseura i w. i.

Euros (lac. Earns) w mitologii greckiej wiatr południowo-wschodni, według późniejszych poetów syn Astrajosa (Astreueza) i Jutrzenki (u Greków Eos, u Rjymian Aurora), zapewne Btąd, że powstaje zwykle ze wschodem słońca. W teogonii Hezyoda—syn Tyfona.    *

Eurotas, król Lakonii, od którego jakoby wzięła swoją nazwę rzeka Eurotas.

Eurotas, Evrotas, dziś także i Ir i, rzadziej Vasilipotamos, rzeka w Greoyi, na półwyspie Mo-rei, w dawnej Lakonii; według twierdzenia Starożytnych wypływać miała dawniej w Arkadyi, pod wioską Asea, poczem znikała pod ziemią i ukazywała się dopiero około wyniosłości Skiritis. Dziś źródła E-u leżą na granicy eparchij Megalopolis i Lakedaimon, na wschodnim stoku wyniosłości Skiritis, dolina zaś cała ma od wschodu pasmo gór Malebo - Parnon, od zachodu — potężny łańcuch śnieżnego Taygetu. Górny bieg odbywa się śród surowej okolicy górskiej, trudno dostępnej od strony Arkadyi, napełnionej urwiskami i ciasnemi wąwozami, podatnej zaledwie na pastwiska i gospodarstwo leśne. Lecz niżej dolina rozszerza się do 8 km. i na długości 20 km. przedstawia żyzną, napływową dolinę, obstawioną dokoła skalistemi górami; jest to »miękkie jądro owocu, zamknięte w twardej łupinie*. Ta część E-u jest najpiękniejszą i najużyteczniejszą; ona też dała mu za-

And. S.

S. M. .

J. U.

Euryale Lam. Rozwiertucha. Rodzaj należący do gromady tak zw. Gwiazd morskioh (Asteroidea) i wraz z Rozczochrańcem (Astro-phyton s. Gorgonocephalus) tworzy rodzinę tak zw. Rozczoohrańoów (Euryalae s. Astrophylidae), różniącą się od właśoiwych węźowideł (Ophiurida) tern, iż osobniki w tej rodzinie mają po 5 ramion, obficie rozgałęzionych i mogących się zginać ku otworowi gębowemu. Szkielet skórny słabiej jest w nich rozwinięty, niż u węźowideł właściwych; mogą zaś pływać i dosięgają znacznej wielkości. Rodzaj Euryale, którego jedyny gatunek, E. aspera Lam., żyje w oceanie Indyjskim, różni się od Rozczochrańca (którego gatunki przebywają w morzach europejskich) tern, że pnie promieni ma jednolite, nie składające się z kilku gałęzi. Średnica dochodzi 3 cm.

Euryalos 1) syn Mekisteusza, według Apol-lodora, brał udział w wyprawie Argonautów i w wyprawie „Epigonów* przeciwko Tebom. W Iliadzie występuje jako jeden z najdzielniejszych bohaterów greckich. W zapasach, urządzonych na cześć zmarłego Edypa w Tebach zwyciężył wszystkich przeciwników (II. 23, 680); wraz z Dyomedem, królem Argosu, udał się pod Troję, gdzie odznaczał się nadzwyczajnem męstwem, lecz na igrzyskach na cześć Patrokla pokonanym został

J. O.

K 8.

S. M,

pewne nazwę (E.=pięknie płynący); wody rzeki są czyste, okolica jej malownicza, gajami laurów, mirtów i oleandrów pocięta, kulturze w całości oddana i niegdyś gęstą ludnością obsiadła. Z tych powodów siała się ona środkowym punktem kraju i ogniskiem politycznem (Sparta), które nawet poza Taygetos i Parnon swym wpływem sięgało. Oprócz Sparty leżały tu w starożytności i inne nad E-em miasta, a których ważniejsze były: Amyklae i Pba-ris. W dalązym ciągu zbliżają się góry do koryta rzeki coraz bardziej i zwężają je do urwistego przesmyka, poczem rozstępują się nagle i E. wchodzi w ostatni dział swego biegu, wylewając się na nadbrzeżną równinę bagnistą. Tu, niedaleko uścia, leżało na lewym brzegu He los. Jego mieszkańcy, Hel o ci, którzy nadciągającym Doryjczykom waleczny stawili opór, popadli w tąk ciężką niewolę, iż nazwa ich symbolizuje podiiśdzień jarzmo ucisku i gwałtu.

Eurrhypara Hiibn. Rodzaj motyli z plemienia motyli drobnych (Microlepidoptera), z rodziny Py rail d ów. E. urticata: motylek to bardzo pospolity od maja do lipca; ma 3 cm. szerokości, skrzydła białe, gęsto upstrzone czarnemi plamami po-dłagowatemi, fręzlowato w dwa rzędy ułoźone-mi po brzegaoh i nieregularnemi pośrodku. Głowa jego i tułów koloru żółtka, skrzydła przednie znacznie dłuższe od tylnych. Gąsienice jego blado - zielone, w jesieni żyją na pokrzywie, na Bal~ lota nigra, niekiedy zaś także na agreście i na krzakach porzeczkowych.

Eurus ob. Euros.

Euryale 1) jedna z Gorgon (ob. „Gorgony“); 2) jedna z Amazonek; 3) córka Minosa, króla Krety; 4) matka Oryona, którego powiła od Posei-dona.

s. u.

przez Epeosa.—2) Syn Odysseusza, zrodzony z Ewip py w Tesprotyi; gdy wyrósł, matka odesłała go do ojca, na wyspę Itakę, lecz zazdrosna Penelopa wymogła na mężu, aby zgładził ze świata E-a. Podanie to opracował Sofokles w jednej z zaginionych tragedyj.—3) Syn Ofeltesa, młodzian trojański, cudnej urody, unieśmiertelniony w Eneidzie Wergiliusza. Pozostawał w stosunkach serdecznej przyjaźni z Nizosem i wraz z nim po zburzeniu Troi towarzyszył Eneaszowi w jego tułaotwie. Na igrzyskach, wyprawionych na oześó Anchizesa w Sycylii, pokonał w biegu wszystkioh współzawodników (Aèn. 6,    337). Najchwalebniejszego

swego czynu dokonał już na ziemi latyńskiej podczas wojny z Rutulami. Gdy bowiem Rutulowie, korzystając z nieobeoności Eneasza, natarli na obóz trojański i zaszła potrzeba niezwłocznego powołania Eneasza na ratunek, E. i Nisos dobrowolnie oświadczyli chęć przedarcia się w tym celu nocą przez obóz nieprzyjacielski. E., przed tą wyprawą, myśląo jedynie o starej matce, którą może osierocić, poleoa ją na wypadek swej śmierci opiece Askaniusza, następnie razem z Nizosem wychodzą i obozu, przedzierają się przez straż nieprzyjacielską, mordują wielu Rutulów, lecz dostrzeżeni przez Wolscensa, który jechał na czele trzystu jazdy, obydwaj giną w walce zaoiętej; głowy ich, zatknięte na dzidy, Rutulowie obnoszą wśród wojska (Aen. 9, 176 i naBtęp.).

Eurybiades, wódz spartański, syn Eurykleide-sa. W roku 480 przed Chryst. sprawował naczelne dowództwo nad zjednoczoną flotą grecką w woj • nie z Kserksesem. Będąc zagorzałym Spartaninem, nie dorosł do stanowiska obrońcy interesów ogól-no-helleńskich i tylko pod przymusem działał nako-rzyść wszystkioh Hellenów. Całą półnooną i środkową Helladę zamierzał porzucić na pastwę losu i akoyę wojenną ograniozyć do obrony Peloponezu. Temi-stokles ofiarował mu 5 talentów, aby go skłonić do pozostania pod Artemizyonem. Przed bitwą pod Sa-laminą E. również ohciał się cofaąć. Kiedy zaś Te-mistokles sprzeciwiał się temu zamiarowi, E. wpadł w taki gniew, że podniósł kij, aby go nim uderzyć; „Bij, ale wysłuchaj,* miał powiedzieć Temistokles, czem rozbroił zapalczywego wodza. Musiał Temistokles użyć całej swej wymowy i zagrozić wy-chodtzwem Ateńozyków do Siris (w Italii, nad zatoką Tarencką), aby zmusić E a do zmiany zamiaru. Gdy jednak inni wodzowie nie dali się przekonać, bitwa pod Salaminą została stoczona jedynie przez podstęp Temistoklesa (ob.). Po zwycięstwie Spartańozyoy ofiarowali E-owi wienieo oliwny. Plutarch wystawia E a w gorszem świetle, niż Herodot, ale i ten również nie ukrywa jego wad: przedajnośu oraz braku energii i szerszych poglądów politycznych,

Euryca&tha (Boisd.). Rodzaj owadów prosto-skrzydłych (Orthoptera), z rodziny Straszyko-watych (Phasniidae), do której należy sławny Kona rek (Bacilus). Odznacza się duźemi rozmiarami oiała i podobnież osobliwym kształtem. Gatunek E. horrida (Boisd.) żyje w Nowej Gwinei i wo-góle na wyspach Oceanii,

S. M.

Euryclea (mit.), ob. Eurykl,eja, mamka Odys

S. M.

V.

S. M.

J. U.

Euryceros Less. Rodzaj ptaka z rzędu łażących, czyli dwuparzysto - palcowych (Coccygo• morphae), należący do rodziny Eucerotidae. Od innych rodzajów tej rodziny wyróżnia się tem, że ma, nie 10, lecz 12 sterówek ogonowych; z końców zaś sterówek wystają nagie koniuszczki stosin. Jedyny tu należący gatunek, E Prevostii, żyje na Madagaskarze. Upierzenie ma dwukolorowe: głowa, dolnej części ciała i brzegi ogona czarne, grzbiet zaś, wierzch skrzydeł i pręga środkowo-tylna—jasno-kasztanowate.    s- M-

Eurycerus Baird. Rodzaj skorupiaków czło-nowców (Entomostraca), z rzędu liśoionogich (Fhillo-poda). Tworzy on wraz z rodzajem Linceus redlinę Linceidów. Głowa ich, śoiśnięta z bobów, ku górze Bię zwęża w kształt daszku; cały tułów i nogi otoczone wielkim pancerzem dwuklapowym; obie gałązki dośó wątłych wiosłowyoh róźków składają się z trzech członków, nóg 5 par, niekiedy 6; przednie nóżki są rozwidlone, inne zaś w kształcie listków; kiszka w kształcie pętlicy wygięta. W rodzaju Eurycerus głowa od tułowia jak gdyby oddzielona sznureczkiem; oczy wielkie; 6 par nóg, z których OBtatnie są niewykształcone; tylna cięśó ciała ściśnięta z boków. E' lamellatus Müll., odznacza się pancerzem dośó wyraźnie kanciastym, z zaokrąglonemi kątami dolnemi; tył zaś ciała jego zakończony szeroką kantową powierzchnią. Długość 0.75 mm. Żyje on w środkowej i północnej Europie, a także w Islandyi. Dośó pospolity w jeziorach i w rseorułkaoh wolno płynących.

seusza.

Eurydema Lap., Strachia Hhn. Pluskwa ogrodowa, PI. kapuśoiana, PI. strojna. Ten rodzaj pluskiew polnych, z rodziny Pentałomidów, cechy ma następujące: szerokość głowy większa, aniżeli długość; długość smoczka wynosi połowę długośoi uda; piersi bez rowka smoczkowego. 11 jest gatunków europejskich tego rodzaju. U naß pospolite: E. (Str.) oleracea, błyszcząca, barwy zielonej, przechodzącej w niebieską; brzeg zewnętrzny i wierzchnia plamka kątowa są barwy białej, żółtej, albo czerwonej. Długość 7 mm. Pluskwa to pospolita w całej Europie na polach, łąkach i w ogrodach. Sama, podobn’e jak jej larwy, przebywa na różnych rośliuaoh z rodziny krzyżowych, przedewszystkiem zaś na rozmaitych gatunkach kapusty. E. (Str.) ornata. głowę ma czarną, kark zaś czerwony z 6 czarnemi plamkami, ułoźo-nemi gęsto we dwa rzędy. Z wierzchu tarcza czarna, z kreskami czerwonemi na krańcaoh i po bokach. Długość 8 mm. Pospolita w całej Europie na roślinach krzyżowych.

Eurydyka (mit.), ob. Orfeusz.

Eurydyka, planetoida 75-a, odkryta przez Petersa 22 września 1862 r.; odległość jej średnia od słońca wynosi 2.68 promienia drogi ziemskiej, a czas obiegu 1598.5 dnia.

Eurygaster Lap., Te tyra Fahr., Hotentotka. Rodzaj pluskwy polnej, który wraz z powyżej opisaną Eurydemą \ io, należy do rodziny Pentatomi-dów. Wierzch oiała ma dobrze sklepiony; drugi członek różków krótszy od pierwszego, dłuższy zaś od trzeciego; półpokrywy proste, tak długie jak odwłok. Rodzaj to rozpowszechniony we wszystkioh częściach świata. 4 są gatunki puro-pejskie; z tych u nas żyją: E. (Te ) Hoitentotta -Pluskwa hotentocka. Wierzch głowy ma trój-

•    -i#/..

OS

Pig. 2M. Eurygaster.

kanoiasty, przedkaroze przewężone pośrodku; pokryta zazwyczaj czarnemi lub brunatuemi puukci-kami i plamkami, na tle żółtawem, lub też całkiem czarno-bruaatua; odwłok i dwie plamy na tułowiu brunatno-źółte; nogi podobnież. Długość 11 mm. Żyje na suchych łąkach i wzgórzach trawiastych. E. (Te) maura: Głowa tępo trój kanciasta; grzbiet szaro-źółty, czerwono - brunatny, albo ozarniawy; częstokroć zaś (T. pictus Fahr.) z plamkami i kreskami jasnemi. Długość 9 mm. Pospolita w całej Europie na wrzosach, na jałowcach, na polach i łąkach.

Euryklója, planetoida 195 a, odkryta przez Pa-lisa 22 kwietnia 187y r.; odległ ść jej średnia od słońca wynosi 2.88 promienia drogi ziemskiej, a czas jej ob'egu 1784 dni.

Eurykleja, córka Opßa, mamka Odysseusza w „OdysBei*. Nabył ją, gdy była jeszcze bardzo młodą, ojciec Odysseusza, Laertes, za 20 wołów, a „poważał ją, jak swą małżonkę wstydliwą“. Wykarmiła ona swą piersią Odysseusza, piastowała później syna jego Telemaoha, a podczas dwudziestoletniej nieobecności Odysseusza otaczała gorliwą opieką jego rodzinę, dająo na każdym kroku dowody wierności i tkliwego przywiązania. Gdy Odysseusz po powrocie na Itakę w postaci żebraka przychodzi do własnego pałacu i Penelopa, we dług ówczesnego zwyczaju, rozkazuje Euryklei umyć gościowi nogi, wierna służebna poznaje Bwe-go pana po bliźnie na nodze, a scena ta, ze wzglę da na rzewną prostotę, należy do najpiękniejszych miej ic Ody8sei (19, 467 i następ.). E, stosownie do roikazu Odysseusza, nic o tem nie mówi swej pani i dopiero po dokonaniu przez Odysseusza dzieła zemsty, zawiadamia Penelopę o powrocie jej męża i wymordowaniu zalotników.

Eurykleje. Uroozystość, często wspominana w napisach Sparty, zwłaszcza w uwieczniających pamięć jakiego agonotety. Ważności ioh dowodzi

K. K.

dzi na ogon.

ły Sceptyków.'

j. u.

nietylko znaczny wydatek, ale i to, źe zwycięzców igrzyskowych nagradzano publicznemi posągami, stawianemi kosztem skarbu. PrzypuBzozają, źe E. ustanowione zostały w Spareie na cześć ces. Augusta, przez niejakiego Euryklesa, który był jego stronnikiem, przyjacielem i mężnie walczył za jego sprawę pod Aotium (Plut. „Anton.“; Josephus „Antiq. Jud.“ XV, 16; oraz „Bell. jud.“ 17). Posiadał on, na zupełną własność, całą wyspę Cjterę, iozę-śoią jako bogacz, częścią jako wielce zasłużony Augustowi, wywierał za jego ozasów wielki wpływ w Lakonii. Świadectwo Strabona przekonywa, źe tego wpływu nadużywał, a Plutarch (w „Apopht. rom.“ 14) utrzymuje, iż musiał się przed cesarzem bronić przeciw oskarżeniu publicznemu. Uroczystość, przez niego ustanowiona, była jedną z najpopularniejszych i trwała jeszcze za ozasów ces. Kom-moda (Groter „InRcr. Rom.“ str. 314).

Eurylaemus Horsf. Szerokodziób Tyz. Rodzaj ptaków, żyjących na Jawie, Borneo i Sumatrze, spokrewnionych z naszą kraską (Coracias garulla), a więc nieustalonego dostatecznie rzędu krzykliwych (Clamatores), tworzący też wraz z rodzajami: Corydon, Psarisomus, Calyptomena rodzinę

Fig 912. Eui ylaemus.

Eurylaemidów. Dziób ma podobny do dzioba kraski, ale z wierzchem wyraźnie wręgowatym i z kar-bowanemi brzegami; skrzydła średnio długie, zaokrąglone; 4-ta i 5-ta lotka najdłuższe. E. javani-eus Horsf. głowę ma siwo-czerwonawej barwy, która przechodzi na grzbiecie w barwę ozarną, żółto nakrapianą. Długość 22 om., z czego 7 odoho-

S M.

Euryleptidy. Jest to rodzina zoologiczna, na-leżąoa do typu robaków płaskich, czyli płazińuów {Plathelminthes), do rzędu zaś, a właściwie do gromady, Wirków (Turbellaria). Są to w morzach

żyjące, niewielkie, do 3 cm. długości dochodzące, płaskie, wydłużone istoty, z jelitami rozgałęzionemi i z dwoma krótkiemi czułkami na przednim końou jak u ślimaków. Niektóre z nich pływają, inne pełzają tylko. W morzach europejskich żyją: Prostheeeracus Sohmarda. (Proceros Quatref.), Eury-lepta Ehrbg., Oligocladus Lang., ob. Wirki.

Eurylochos 1) jedea z 50-ciu synów Egyptosa, którzy poślubili swe siostry stryjeczne, córki Da-naosa, leoz później zostali przez nie wymordowani.—2) Szwagier Odysseusza, mąż jego siostry, Ktymeny. Towarzyszył mu w wyprawie Trojańskiej, a później w tułaotwie; podczas pobytu u Cyrcei nie wziął do UBt napoju, za pomocą którego ozarodziejka przemieniła innyoh towarzyszów Odysseusza w trzodę chlewną; wraz z królem Itaki udał się do krainy umarłych. Na wyspie Trynakii, podczas snu Odysseusza, doradził towarzyszom zabić woły poświęcone Heliosowi; ten wezwał pomsty Zeusa, który w dalszej podróży rozbił okręt Odysseusza, w skutek czego E. zginął wraz z towarzyszami, ocalał jeden tylko Odysseusz.—3) Wódz spartański podczas wojny Peloponeskiej. W roku 426 na czele 3 000 wojska został wysłany na pomoo Etolom przeoiwko Messeńczykom z Naupaktu, któremi dowodził wódz ateński Demostenes, leoz E. nie zdobył tego miasta, ponieważ Messeńczykom przyszli na pomoc Akar-nanie; wkrótce potem poległ w bitwie pod miasteczkiem Argos w ziemi Amflloohów (przy zatoce Ambrakijskiaj), zupełnie pobity przez Demosteuesa. —4) Filozof grecki, uczeń Pyrrona. założyciela szko-

j. u.

Eurymaohos 1) syn Polibosa, jeden z licznych zalotników Penelopy, przechodzący innyoh przebiegłością i zuchwalstwem. W Odyssei wciąż nagli Penelopę, aby nie oczekiwała powrotu Odysseusza i jak najprędzej obrała sobie za męża jednego z książąt Itaki, a stara się przy tern sam pozyskać jej względy, ofiarując najwspanialsze dary, co mu bynajmniej nie przeszkadza oddawać się rozkoszom miłosnym z wychowanką Penelopy, Melantą. Gdy Odysseusz po powrooie przychodzi do pałacu królewskiego w postaci żebraka, E. nie szczędzi mu szyderstw i obelg; dopiero gdy król, po uprzednich przygotowaniach, zabiera się do dokonania zemsty i zabija jednego z zalotników, Antynoosa, E., ofiarując bogaty wykup, błaga o litość; kiedy jednak prośby okazały się daremnemi, zagrzewa do walki towarzyszów, leoz wkrótoe ginie, przeszyty strzałą Odys-seuB2a.—2) Wódz tebański, pochodzący z wpływowej rodziny; zabity zoBtał w początku wojny Pelo poneskiej w r. 431 prz. Chr. w Platejach, gdy przybył na ozele przeszło 300 Tebańozyków w celu zdobycia tego miasta za pomocą przyohylnej Tebań-czykom partyi (Herod. VII, 233; Thuo. II 2,

3-5, 7).

Eurymedon 1) E. król Gigantów, ob. Giganci.—2) E>. wcżuioa Agammenona, wraz z panem swoim zabity przez Egistosa. — 3) E. wódz ateński, syn Tuklesa, potomek znakom tego rodu; w r. 427 przed Chr. był z flotą wysłany do Kerkyry, a w 425 do Sycylii, gdzie przebywał do 424, leoz nic nię wskórał. W r. 4 4 wyprawili go Ateńozy

Chr. dziś Köprü Su (ob.).

S. M.

J. U.

S. M.

S. M.

S. M.

K. J.

Dr J. P.

K. J.

oy a dziesięciu okrętami oraz wojskiem lądowem do Syrakuz, w pomóc Nikiasowi, gdzie mężnie walcząc, poległ r. 413, w jednej z ostatnich bitew pod tern miastem.    *

Eurymedon, starożytna nazwa rzeki w Pamfllii (Azya Mniejsza), nad którą Cymon poraził Persów na lądzie i morzu (przy uśoiu) w r. 469 przed

And. S.

Eurymene Dup. Pokreśluoh Now. Rodzaj motyli z rodziny t. z w. miernikowców (Geome-tridae); w Europie i u nas jeden go tylko reprezentuje gatunek, E. dolabraria L.: przednie skrzydła ma ciemno-źółte, z kreskami rdzawo-brunatne mi, tylne—blado-źółte; wszystkie zaś 4 skrzydła z ciemno-fioletowemi krańcami zewnętrznemi. Szerokość 32 mm. Pospolity to motyl w maju i w czerwcu na drzewach ogrodowych. Gąsienica jego szaro-żółta, ze zgrubiałą trzecią obrączką, w lipcu i w jesieni żyje na lipach i t. p. Po-czwarka czerwono-brunatna.

Eurynoma 1) córka Okeanosa, panująca wraz z swym małżonkiem, tytanem Ofionem, na Olimpie przed Kronosem i Reą; strącona przez Kronosa z Olimpu, przebywała w otchłaniach morza, gdzie, według Iliady, przyjęła gościnnie Hefeistosa, zrzuconego z Olimpu przez gniewną matkę swą, Herę. Od Zeusa powiła trzy córki, Chary ty (ob.) cz. Gracye. W Arkadyi, gdzie miała swą świątynię w mieście F galii, nie odróżniano jej od Artemidy; przedstawi ianą była w postaci nawpół kobiety, nawpół ryby.—2) Matka Adrastosa.— 3) Matka AgenOra. —4) S afarka w domu Odysseusza.

Eurynome (Leaoh) Sękaoz (Sł. Wileńs.) Rodzaj krabów z rodziny Parłenopidów, wyróżniający się skorupą nieforemnie czworokątną, wydłużoną od przodu, z tylnym zaś kątem zaokrąglonym i pokrytą kulkowatemi gruzełkami, ułożonemi regularnie. Pierwsza para nóg dwa razy dłużsra od ciała. Odwłok składa Bię z 7 obrączek, zarówno u samca, jak u samioy. Główny gatunek E. aspe-ra—mały skorupiak, pospolity w m. Sródziemnem, mniej zaś pospolity na innych wybrzeżach oceanu Atlantyckiego.

Euryope (Dalm.). Rodzaj owadów tęgopokry-wyoh, należący do rodziny Eumolpidae uważanej za grupę rodziny złotbów (Ghrysomelidae); daje też nazwę małej grupie owadów afrykańskioh Eu-ryopidae. Są to owady łatwe do rozpoznania w skutek swojej głowy szerokiej i długiej, a pionowo uciętej. Macki mają krótkie, pękate. Poznano 15 gatunków tego rodzaju, żyjących w Afryce podzwrot. i połudo. Główny gatunek E rubra Latr., pospolity w Senegalu.

Eurypelma C. L. Koch. Rodzaj olbrzymich pająków amerykańskich, z rodziny Theraphosidae, a zatem spokrewnionych ze sławnym ptasznikiem (Avicularia s. Mygale), ale wielkością go o wiele przewyższających. Poznano ich około 25 gatunków; niektóre z nich dochodzą 9 cm. długości. Do takich należy E. spinipes Ausb.: wzgórek oozowy ma wielki i wysoki; oczy nie bardzo skupione; nogi wysmukłe; golenie pierwszej pary nóg u sam-ea zaopatrzone są dwoma cierniami, moono osa-dzonemi. Całe ciało pokryte wełną ceglastego koloru; głowotułów równie szeroki, jak długi. Największy to ze wszystkioh poznanych dotąd pająków. Długość jego nóg tylnyoh wynosi 9 cm. Żyje w Brazylii. Śliczne, zasuszone pięknio okazy tych olbrzymów można oglądać w warszawskim gabinecie zoologicznym.

Eurypholis Pictet (paleont.). Rodzaj kopalnej ryby kościstej, o ziarnowatych powierzchownych kościach głowy i kostnych tarczaoh tułowia, o płetwach brzusznych dosyć znacznie ku przodowi wysuniętych, płetwie ogonowej parzystej, trzech dużych tarczkach grzbietowych przed płetwą grzbietową i szeregu mniejszych tarczek bokowyoh wzdłuż całego ciała od głowy do ogona. Gatunek E. Bois-sieri Piet. znajdowany w górnych pokładach kredowych na Libanie.

Euryphon (wiek V przed nar. Chr.) lekarz greoki ze szkoły Knidyjskiej, starszy od Hippo-kratesa (ob.) ohooiaż prawdopodobnie spółcześnie z nim żyjący jeszcze, przez Galena (ob.) ceniony i podawany jako autor t. zw. Sentencyj Knidyj-skich. Bardzo być może, iż niektóre prace, przypisywane Hippokrateso wi, jak np. „De viotu salubri“, z pod jego pióra wyszły. Uwagi jest godnem, źa odróżniał już krwawienie z tętnicy i żyły, o czem po nim znów zapomniano. Przy otoku ropnym piersiowym (Empyema) stosował przyźegania, co pewno w ten sposób objaśnić sobie wypada, że w celu wypuszczenia ropy otwierał klatkę piersiową za pomocą rozpalonego narzędzia metalowego. Suchoty płuone starał się leczyć mlekiem niewiast i oślio.—Por. K. Sprengel „Versuch e. pragm. Gasch, d. Arzneykunde” (wyd. III,'tom I, str. 344).

Euryphyllum Feistmantel (paleont.). Pod nazwą E. Whitteanum opisał autor ten pewne kopalne liście z Buriadi w Indyach Wschodnioh, szerokie, klinowate, zwężające się ku podstawie, podobne do liści rodzajów Phoenicopsis i Feildenia, zaliczanych do roślin iglastych oisowatyûh (Ta-xaceae).

Eurypides, najmłodszy z trzech wielkioh tragików greckich, urodził się w 480 r. przed Chr. na wyspie Salaminie (według innych w r. 485). Ojciec jego, Mnesarchos albo Mnesarchides, rodem z Beooyi, według podania, był szynkarzem, matka, Klito,—przekupką, lecz wieściom tym, rozsiewanym przez komedyopisarzy, stanowczo przeczą inni badacze starożytni, np. Filochoros, twierdząc, iż E. pochodził z szlachetnego rodu. Jest rzeczą pewną, iż E był obywatelem ateńskim, zapisanym do gminy Fliejskiej (Flya), i otrzymał bardzo staranne wychowanie, oo niewątpliwie świadczy o zamożności jego rodziców. Dzieoiństwo i pierwsze lata młodzieńcze spędził na Salaminie. Początkowo kierował się na atletę, zniewolony do tego przez ojoa, który źle zrozumiał znaczenie wyroczni; wkrótce jednak porzucił to zajęcie, jako nie odpowiadające jego wrodzonym skłonnośoiom, a oddał się malarstwu, i dzieła jego pędzla wskazywano wiele lat później w Megarzs. Z nieporów-

Eurypides.

O*

or

nanie większym zapałam poświęcił się filozofii pod kierunkiem Anaksagorasa; poznał zasady Pro-' tagorasa i Prodykosa, pozostawał w stosunkach śoisłej przyjaźni z Sokratesem, a obcowanie i tymi myślicielami wywarło na niego wielki wpływ i nadało charakter odrębny jego tragedyom, które zaczął tworzyć, mając lat 18. Pierwszy raz stanął do konkursu z tragedyą „Peliady”, a otrzymał za nią trzecią, t. j. ostatnią, nagrodę; pierwsza przypadła mu w udziale dopiero w r. 440. Eurypides uie brał czynnego udziału w życiu politycznem i społeoznem, a będąc usposobienia ponurego i zbyt poważnego, stronił nawet od towarzystwa; większą część czasu spędzał w domu, oddając się całą duszą poezyi i czytaniu książek, których miał zawsze podostatkiem, ponieważ posiadał w Atenach największą na owe czaBy bibliotekę. W swojem życiu domowem nie był szczęśliwym — ożeniony dwa razy: pierwszy raz z Melittą, drugi raz z Choi-ryną lub z Choirylą ^Suidas wymienia je w odwrotnym porządku); zachowanie się rozwiązłe, nierząd obu tych kobiet, zatruwały mu życie. Stąd też komedyopisarze nazywają E-a nieprzyjacielem całej płci niewieściej i czerpią obfity materyał do zjadliwych szyderstw. Już w wieku bardzo podeszłym, około 408 r., E. opuścił miasto rodzinne i udał się najpierw do Magnezyi, gdzie doznał bardzo gościnnego przyjęcia, a następnie, wskutek zaproszenia króla macedońskiego, Arohelaosa, przeniósł się na dwór tego monarchy; umarł w Macedonii, w mieście Aretuzie, niedaleko od Amfipolis, według podania, rozszarpany przez psy, gdy powracał z uczty królewskiej. Arohelaos poohował go we wspaniałym grobowcu, a Ateńczyoy uczcili swego tragika grobowcem pustym (kenotafion) z odpowiednim napisem; w wieku następnym, za inieya tywą mówcy Likurga, wzniesiono mu posąg bron-zowy w teatrze Ateńskim. E. napisał przeszło 94 utwory sceniozne; do naszych czasów ocalało 17 tragedyj (nie licząo niesłusznie mu przypisywanej tragedyi „Rezos“) i jeden dramat satyryczny „Cyklop“, cenny zabytek literatury starożytnej, jako jedyny zachowany wzór tego rodzaju poezyi scenicznej. Próoz tego doszło do nas więcej niż 1100 przeważnie drobnych fragmentów tragedyj zaginionych. Przechowane i imieniem E-a 5 liBtów z pe wnością nie wyszły z pod jego pióra. Pozostałe tragedy e dadzą się ułożyć w następującym, mniej więcej, porządku chronologicznym: Alcestyda (r. 438), Medea (431), Hippolit (428), Heraklidowie, Hekuba, Herkules szalony (około 422), Jon, Błagalnice (ok. 420), Andromacha (ok. 419), Elektra, Trojanki (415), Helena (412), Ifigenia w Taurydzie, Orestes (408), Fenioyanki, Ifigenia w Aulidzie, Baohantki. Dwie ostatnie tragedye wystawione zostały już po śmierci poety przez syna. E. 5 razy otrzymał pierwszą nagrodę, a ponieważ do każdego konkursu stawał z tetralogią, t. j. czterema utworami scenioznemi, uwieńczonych więc zostało 20 tragedyj, z których doszły do nas zaledwie trzy: Hipolit, Ifigenia w Aulidzie i Baohantki; w ten spoBÓb większa część jego utworów, uznanych przez Starożytnych za najlepsze, zaginęła.—Pod względem tre

ści poezya E-a odznacza się podkładem filozoficznym; dla tego już w starożytności nadano mu nazwę „filozofa scenicznego." W poglądaoh poety na powstanie świata i w ogóle na przyrodę od-zwierciadla się nauka AnaksagoraBa, w przekonaniach religijnych i moralnych—nauka Protagorasa, Prodykosa, Sckratesa i innyoh filozofów. Nie może on w żaden sposób pogodzić się z politeizmem i antropomorfizmem religii greckiej; uważająo bóstwa za istoty wolne od wszelkich ułomnośoi ludzkich, przypisywanych im przez poetów, przez uświęcone wiekami wierzenia ludu i legendy, z całą energią powstaje przeciwko tym wierzeniom w obronie praw moralności i zdrowego rozsądku. „Jeśli bogowie dopuszczają się jakiohkolwiek czynów hańbiących, nie są bogamiu,—mówi jeden z bohaterów trag. „Bellerofoutes.“ E. za treść dla swych utworów z rozmysłem wybiera podania, w których bóstwa ludowe występują w roli odrażającej, wstrętnej lub śmiesznej, ażeby w tłumach osłabić wiarę w te potęgi zazdrosne, krwiożercze, ścigające ludzi niewinnych często w celu zaspokojenia żądzy zemsty. Afrodyta w trag. Hippolit, wzgardzona przez tego młodziana, ubóstwiającego czystą Dem eter ę, zapala w sercu macochy jego, Fedry, chuć występną ku pasierbowi, a pod wpływem odrzuconej przez niego miłości Fedra następnie pozbawia się życia, gubi niewinnego Hippolita i powoduje wielkie udręczenia moralne męża swego, Tezeusza. Zazdrosna Junona, z niepohamowaną nienawiścią ścigając Herkulesa nawet po dokonaniu przezeń 12 czynów bohaterskich, pozbawia go rozsądku i ozyni zabójcą własnej żony i dzieoi. Artemida w trag. Ifigenia w Aulidzie za nieznaczne przewinienie zmusza Agamemnona do przyniesienia jej w ofierze córki, lfigenii, i, lubo ją w chwili ostatniej uwalnia od śmierci, jednak po to jedynie, aby przenieść ją do Taurydy w charakterze kapłanki, składającej w ofierze ludzi na ołtarzu bogini. Często ofiary niesprawiedliwości boskiej wprost złorzeczą potęgom Olimpu, oraz obwiniają je o wszelkiego rodzaju bezprawia. Orestes, a nawet Dyoskurowie w trag. „Elektra" nazywają niedorzeczną wyrocznię Feba, który popchnął dzieoi Klitemnestry do matkobójstwa. Jon (w trag, tegoż imienia) mówi: „Azali jest słusznem, abyście wy (bogowie), prze-pisująo śmiertelnikom prawa, sami bezprawia popełniali?.. .. Nie należy na przyszłość złymi nazywać ludzi, gdy naśladują występki bogów, lecz tych, którzy ich występków nauczyli.” Tezeusz w trag. Herkules szalony—woła. „Azali bogowie nie wohodzili z sobą w niedozwolone związki? Azali w oelu pozyskania władzy nie zakuwali w kajdany swych ojców? A jednak wciąż zamieszkują Olimp i dokonane zbrodnie nie dręczą ioh sumienia." W odpowiedzi Herkulesa poeta wypowiada właBne zdanie: „Ja nigdy w to nie wierzyłem i nie uwierzę, że bogom są przyjemne zakazane związki, że trzymają się w kajdanach i że jeden jest panem drugiego. Bóg, jeśli jeBt bogiem w istocie, nie potrzebuje niczego; są to nikczemne baśni wieszczów.” Niewątpliwie takie oozyszczenie bóstwa i popularyzowanie na scenie wznioślejszych o niem

Eurypides.

C7»

pojęć było ważnym krokiem naprzód w rozwoju idei religijnych, lecz ujemnie odbiło się na trage-dyi, pozostającej jeszcze i u E a w ramach kultu Dyonysosa. Skrajny sceptycyzm poety jest powodem pessymistycznych jego poglądów na świat i życie. Nie może on pogodzić z istnieniem Opatrzności Boskiej faktu, iż szczęście i niedola, przypadające ludziom w udziale, często nie odpowiadają ich wartośoi moralnej. Zło, zdaniem E a, przeważa w świecie nad dobrem, dla tego też „by-ło-by najlepiej dla człowieka wcale się nie rodziću; „należałoby opłakiwać nowonarodzone dzieci i cieszyć się, gdy kto umrze, ponieważ uwolnił się od oierpień.* O życiu przysiłem wyraża się z powątpiewaniem i obawą, iż nawet po śmierci nie ustaną cierpienia. E. jest bardzo wrażliwym na ujemne strony życia i tych najbaczniej dopatruje; żaden z poetów greckich nie przedstawił tak ja-Bkrawo przewrotności, egoizmu natury ludzkiej, oraz brutalnego podeptania najświętszch wymagań moralności. Zdając sobie sprawę z zepsucia wieku, środków zaradozyoh szuka, nie w świetnej przeszłości, jak to czynili Esobilos, Sofokles, Arystofa-nes, lecz w nauoe, wiedzy, filozofii. W przekona niach politycznych E. nie uznaje znaczenia rasy, uważa wszystkioh ludzi za równych; różnicę pomiędzy niewolnikiem a człowiekiem wolnym przedstawia jako rzecz wypadkową; w humanitarnych poglądach na tę poniżoną klasę ludzi znacznie wyprzedza pokolenie sobie spółczesne. Głęboko spółczuje niedoli biednych, uoiśuionyob, słabyoh i występuje w obronie praw niewieścich. Jednak E. jest przedewszystkiem poetą, a nie filozofem, trudno więc domagać się od niego ścisłej kon-sekwencyi w przeprowadzeniu pewnych zasad. Pessymizm i sceptycyczne zapatrywania poety pozostawały w sprzeczności z tradycyjną treścią i pochodzeniem poezyi dramatycznej; dla tego też w niektóryoh tragedyach, np. Jon, a szczególniej Bachantki, poeta stara sią zastosować do wierzeń ludowych, powstając przeciwko mędrkowaniu ludzi, mających na celu osłabienie wiary praojców.--Już Sofokles powiedział: „Przedstawiłem ludzi, jakimi-by być powinni, Eurypides przedstawia ich, jakimi są.* Istotnie, Eschilos i Sofokles są poetami bohaterstwa i heroizmu, E. jest malarzem ułomności ludzkich. Bohaterowie jego poprzedników walczą z fatum, E. przeniósł walkę do serc ludzkich: fatum zastępują namiętności niepokonane, które bogowie zapalili w sercach swych nieprzyjaciół. Stąd kollizya dramatyczna u E-a jest wewnętrzną: w jednym i t> m samym osobniku uczucie walczy z głosem rozsądku, namiętność z obowiązkiem, a w obrazowaniu namiętności E. jest mistrzem niezrównanym. W walce tej zwykle zwycięża namiętność. Takie przedstawienie rzeczy jest niewątpliwie bardziej zgodnem z prawdą i życiem, leoz mniej budnjącem pod względem moralnym.— Jednak obok charakterów ujemnych znajdujemy w jego utworaoh wiele dodatnich, a co zasługuje na szczególniejszą uwagę, typy niewieście są przez niego staranniej opracowane i wykońozone, aniżeli męskie. Bohaterowie jego są albo bezbarwni, albo tchórzliwi, bezsilai, chwiejni, niestali. Do najsympatyczniejszych postaci męskich należy Hippolit w tr. „Fedraw,ze względu na czystość niemal dziewiczą i szlachetaość z jaką ukrywa przed swym ojcem, Tezeuszem. miłość występną macochy, choć wyznaniem jej winy odwróciłby od siebie gniew i klątwę ojcowską, a więo własną zgubę. Z drugiej strony żaden z poetów nie przedstawił z taką siłą bohaterskiego poświęcenia i namiętności niewiast w najróżnorodniejszych objawach. Fedra i Medea są to dwa typy namiętności: jedna—uosobienie występnej żądzy miłosnej, druga—mściwości kobiety, obrażonej w swych najświętszych uczuciach; a jednak nawet Medea ma po swej stronie sympatyę wieka, szczególniej w scenie pożegnania z dziećmi, które ma zamordować, kiedy uczucie tkliwej miłości macierzyńskiej walczy w niej z demoniczną żądzą zemsty na mężu, Jazonie. Dodatnie oharaktery żeńskie w ocalałych tragedyach są znacznie liczniejsze, aniżeli ujemne. Kobiety E a nie są to idealne, niebiań-kie istoty, lecz prawdziwie ziemskie z silnemi namiętnościami, lecz zarazem i zacnemi przy wiązaniami, obdarzone głębokiem poczuciem obowiązku, dzieląoe wszystkie ciężary i zmartwienia z towarzyszami niedoli,—istoty, które można szanować i kochać. Nieełusznem jest przeto oskarżenie przez Arystofa-nesa naszego poety o nienawiść dla oałej płci niewieściej; bo jeśli niekiedy ujawnia się pewna niechęć, to raczej w sądach działających osób, aniżeli w sposobie działania i cechach moralnych bohaterek. W Alcestydzie widzimy wzór wiernej małżonki, poświęcającej życie dla ocalenia męża, zupełnie nie zasługującego na takie poświęcenie; Klitemnestra jest uosobieniem czystej miłości macierzyńskiej, Elektra—przywiązania do brata; Ift-genia—wzorem córki i szlachetnej dziewicy helleńskiej, pociągającej urokiem młodości, czystością myśli i podniosłością czynów, a tchnącej jednak prawdą życiową. Gdy zwabiona przez ojca do obozu Achajów pod pezorem poślubienia Achillesa, dowiaduje się, iż ma być zabitą na ołtarzu Artemidy dla złagodzenia gniewu bogini, z początku oburza się przeciwko temu okrutnemu post»-nowieniu; obejmując nogi ojca, błaga o niewtrąca-nie jej do grobu, „bo życie jest tak słodkiem“; przypomina mu swe lata dziecinne, jego pieszczoty, rozmowy z nią, kiedy ona, siedząc na kolanach ojca, snuła świetne nadzieje na przyszłość; wzywa na pomoo małego braciszka, Orestesa, który, będąo na rękach piastunki, nie rozumie jeszcze niebezpieczeństwa, zagrażającego Ifigenii, lecz płacze, bo widzi łzy siostry:—atoli w chwili ostatecznej Ifigenia bez wahania postanawia ponieść śmierć dla dobra ojca i ojczyzny, a słowa jej nacechowane są szlachetnością iście helleńską.—Do rzędu wzniosłych postaci niewieścich należą również: Poliksena, Makaria, Euadna i inne.— Dążność poety do realizmu w charakterach i otoczeniu osób działających odbiła się ujemnie na całości tragedyi: starając się odzwierciedlić świat rzeczywisty, E. pozostawia jednak tragedyę w jej dawnyoh ramach, czerpie treść dia swych utworów, nie ze spółozesnego mu otoczenia, lub z historyoznej przeszłości Hellady, lecz z podań ludowych, a bohaterom mitycznym, stworzonym przez fantazyę greoką epoki pierwotnej, przypisuje poglądy i myśli ludzi mu spółaesuyoh; stąd zasadnicza wada jego poezyi: brak ścisłej harmonii i jedności pomiędzy ideą a jej wyrażeniem, formą a treścią. E. nie wykluczył z tragedyi uczestnictwa bogów, lecz posiłkuje się nimi, jako zewnętrznemi motorami akcyi.—W budowie tragedyi E. jest mniej szczęśliwym, aniżeli poprzednik, za co ganił go już Arystoteles. Tragedya zaczyna się prologiem, mającym na celu obznajomienie widza z tern wszystkiem, co było koniecznem dla jej zrozumienia. Objaśnienia te, niezbędne szczególniej w wypadkach, kiedy poeta wprowadza znaczne zmiany w podaniach, służących za osnowę tragedyi, zwykle suche, prozaiczne, moLOtonne, wkłada w usta bóstwa lub innej OBoby, często w dalszym rozwoju akcyi nieuczestniczącej. W ten sposób oszczędza sobie trndu w obmyśleniu ekspozycyi naturalnej, jaką podziwiamy u Sofoklesa, a w czytelnikach i widzach znacznie os łabia zainteresowanie się losem bohaterów, ponieważ prologi często zawierają wskazówki co do całego przebiegu wypadków i plan zwykle złożonej intrygi. W wielu tragedyach akoya jest do tego stpopnia powikłana, iż nie może mieć naturalnego rozwiązania; wtedy ukazuje się deus ex machina', dźwigane machiną w powietrzu bóstwo oznajmia wolę przeznaczenia, przywracająo w ten sposób naruszoną harmonię w stosunku bogów do ludzi. W większości utworów brak jedności akcyi; często w ramach jednej tragedyi (np. „Hekabe“, .Andromache“) poeta łączy dwie rozmaite czynności, powiązane jednością osoby głównej, a niektóre tragedye (np. Trojanki) przedstawiają cały szereg wspaniałych obrazów, luźno z sobą powiązanych.—Dyalogi ożywione, dosadne, odznaczają się charakterem sofistycz-nym i retorycznym, obfitują w pouozające senten-oye i długie rozprawy filozoficzne, które często przypomihają rozprawy sądowe, lubo zupełnie nie odpowiadają tragicznemu położeniu osób je wygłaszających.—Chór w niektórych utworach (np. Błagalnice, Trojanki, Bachantki) ważną odgrywa rolę, jednak w większości pozostaje w nader słabym związku z akcyą, a nawet jest zbytecznym. Poeta nie odważa się jeszcze w tym względzie odstąpić od trądyoyi i zatrzymuje chór nawet w tych scenach, w których bohater lub bohaterka nie powinni mieć przy sobie żadnego świadka, jak np. w scenie, kiedy Fedra przyznaje się piastunce do występnej miłości, lub gdy Orestes i Ifigenia poznają się wzajemnie i układają plan ucieczki.—Język E-a, mniej uroczysty, aniżeli Eschilosa i Sofoklesa, jest więcej zbliżony do mowy zwyczajnej, a zastosowany do płci, wieku i położenia osób działających.—Jakkolwiek E. ustępuje Eschilosowi w śmiałości pomysłów i sile poetyckiego talent-u, Sofoklesowi pod względem estetycznego poozncia miary i umiejętności przeprowadzenia akcyi; jednak, jako znakomity znawca serca ludzkiego i malarz namiętności oraz patetycznych stanów duszy, zajmuje wybitne stanowisko w roz-

Enoykl. Pi>w»7. UttAtr. £«łz U8 T. îO-ty.

woju poezyi dramatyoznej. Innowacyó E -a, szczególniej złośliwe napaści na wierzenia ludu, nie mogły mu odrazu zjednać zwolenników; lecz z biegiem czasu stał się ou najulubieńszym z tragików, a komeiya Arystofanesa „Żaby*, wystawiona na scenie w roku śmierci E-a, świadczy o nadzwyczajnej jego popularności. Arystoteles zarzuca mu nieumiejętność przeprowadzania akcyi, nazywa go jednak .najtragiczniejszym z poetów.* Wprowadzeniem intrygi, obrazowaniem życia rzeczywistego i ułomności ludzkioh wywarł E. wpływ potężny na rozwój nowej komedyi attyckiej w osobie Me-nandra, oraz na literaturę rzymską i nowożytną. Kwintylian mieni go największym z tragików; ojcowie kościoła zachwycają się jego wzniosłą nauką moralną, pisarze nowożytni: Corneille, Racine, Voltaire i wielu innych często go naśladują. Niektóre tragedye E a (np. .Medea*) w przekładach lub przeróbkach me zeszły ze scen europejskich do czasów ostatnich.— Bibliografia. Życiorys poety i charakterystykę jego działalności można znaleźć w history i literatury greckiej (Müller, Bergk, Nicolai, Bernhardy, Mahaffy i inni); źródłowo, a zwięźle opracował tę rzecz A. Nauck w pierwszym tomie wydania tragedy] E-a (wyd.

3-cie, Lipsk 1885),—W y d a n i a. Pierwsze wydanie, zawierające 4 tragedye (Med., Hipp., Alcest., Androm.) podjęte «ostało przez J. Laskarisa we Florencyi około 1496 r. Editio Aldina (1503) zawiera wszystkie tragedye, prócz Elektry, wydanej po raz pierwszy przez P. Victoriusa (Rzym 1545). W nowszych czasach wszystkie tragedye wydali: Musgrave (Oksford 1778, Lipsk 1819—21), Mat-thiae (Lipsk 1813—38), Pflugk i Klotz (wydanie to, z obszernami objaśnieniami, rozpoczęto w r. 1829; pojedyncze tragedye na zasadzie tego wydania na nowo opracował Wecklein); W. Dindorf (Oskford 1834—63), A. Kirhhoff (Berlin 1855). Za najlepsze pod względem krytycznym uważane jest obecnie wydanie A. Naucka (w bibliot. Teubnerowskiej, wyd. 3-cie, Lipsk 1885). Pojedyncze trag, wydali i objaśnili: Walckenaer (Phoen. 1755), Marklaûd (Suppl., Iphigen. Aul., Iph. Taur. 1771), Porson (Hec., Orest, Phoen., Med. 1797), Elmsley (Med. 1822), Monk (Hipp., Alcest.), Badham (Iphig. Taur., Hel. 1851) Hermann (w przeciągu czasu od 1800— 41 wydał 12 otworów: Androm, Bacch., Hec., Hel., Herao., Suppl., Iphig. Aul., Iph. Taur., Jon., Cycl., Orest., Phoen), Qeel (Phoen. 1846), Weil (.Sept tragédies d’Euripide, texte avec un commentaire*, Paryż 1868), Kinkel (Phoen. 1871), Schöne'Köchly (Ifig. Taur. 1872), Barthold (Hipp.

1880), Wilamowitz-Möllendorf (Heracl. 1889, Hipp. 1891) i inni.—Fragmenty E-a wydał A. Nauck (1889), scholie—Dindorf (Oksford 1863) i E. Schwartz (Berlin 1887—81).—P r z e k ł a d y na język fracuski M. Artaud (1842), nienrecki—Donner (3-cie wyd. 1876), Hartung (1848—53), Fritze i Kock (wyd 2-gie 1869 — 70), angielski —Buckley (1850). Na język polRki wszystkie tragsdye przełożył Z. Węclewski (3 tomy, Poznań 1881 — 2); prócz przekładu zamieścił gruntowne studyum o E-e, jako też przed każdą tragedyą piękny wstęp,

118

j. u.

K. K.

S. M.

K. J.

dotyczący jej budowy i treści, oraz obszerne objaśnienia. „Medeę“ przełożył J. Łabuński (w „Życiu* i ooobno nadbitka). Wyczerpującą pracę o tragedyach E a napisał Patin p. t. „Etudes sur les tragiques Grecs. Eurypide* (wydanie 7-me, Paryż 1894). Zasługuje również na uwagę P. Deoharme „Euripide et l’esprit de Bon théâtre* (Paryż 1893).

Eurypilos, imię, pod którem ukazują się w podaniach mitologicznych różne postaci, jako to 1) Syn Euaimona, króla Ormenionu w Tessalii, który w 40 statków pociągnął pod Troję. Tam, jako jeden z przednich dowódzców, żąda pojedynku z Hektorem, rwie się wsiędzie do bitwy, raniony w udo strzałą przez Parysa, od Patrokla doznaje pomocy lekarskiej i opieki (Iliada II, 736, VII, 167, XI, 575, 809, XV, 390). Występuje też (lecz niby syn Poseidona i córki Atlasa, Celeny), jako bohater Hyryi i jako król w okolicach Cyreny, wplątany w kult Dyonizosa Ezymneta. Hefajstos darował Dardanowi umieszczony w skrzyni a przez się sporządzony posąg Dyonizosa, który Dardanos przechowywał jako świętość opiekuńczą. Przy podziale łupów trojańskich skrzynia ta przypadła E-wi, który, otworzywszy ją, wpadł w obłęd. Dla uleczenia wyrocznia delficka nakazała mu skrzynię tę ofiarować tam, gdzie zastanie ludzi odprawiających obiatę obcą, barbarzyńską. Przybył do Aroe, w Achai, gdzie ofiarowywano Artemidzie Tryklaryi najpiękniejszego chłopca i najpiękniejszą dziewczynę. Za przybyciem E-a krwawą obiatę zniesiono a natomiast wprowadzono kult Dyonizosa - Ezymneta. Jest to podanie późniejsze, zamieszczone u Pauzaniasza. — 2) Syn Poseidona i Astypolai, król Meropów na wyspie Kos, zabity przy powrocie z Troi do domu przez Heraklesa, który z córką jego spłodził Teesalosa (Ilada II, 677. Apollcd II, 7, 1).—3) Syn Telefosa i Astyo-chy, siostry króla Mizyi, Pryama. Przybył on na pomoc Trojanom podczas wojny z Grekami i świadczył im znakomite ucługi, chwilowo na ich stronę przeważył szalę losu, zabijąjąc kilku z pośród najdzielniejszych przywodzców greckich, mianowicie Peneleosa i nieporównanego lekarza Machaona; w końcu zabity przez Neoptolema (Odyss. XI, 519). Dla zobaćzenia,; w jaki sposóbte wydarzenia legendowe wnikały w kult lokalny i wcielały się w miejscowość, godzi się choćby wspomnieć obyczaj, przyjęty w wielkiej świątyni Asklepiosa (ojca Macbaona), w Pergamie (stolicy Mizyi), trwa jący jeszcze w czasach Pauzaniasza. Telefos, ojciec E-a, był tum bohaterem lokalnym i mitycznym królem Teutranii, gdzie właśnie leżało m. Pergamos. W hymnach, jakie tam śpiewano, poemat i wyzwania zwraoały się do samego Telefosa, nigdy do Eurypila; niewolno nawet było wspominać imienia jego w świątyni—„wiedziano o tern, iż był on zabójcą Machaona*—powiada Pauzani&BZ (III, 26, 7); ota i^ioóp.evoi cpovia ovxa Ma^àovoç). Gdzież jest społeczność, któraby wszystkie szczegóły tradyeyi ustnej, nietylko tak utrzymała w całości narodowej, ale jeszcze je przez tak długie wieki zaliczała do żywiołów wiary narodowo-religijnej?

Eurypcdius (Quer. — Men.). Rodzaj nieliczny w gatunki skorupiaków dziesięoionogich, z plemienia krabów (Brachyura), należący do rodziny jeżokrabów (Majideae). Wyróżnia się pancerzem trójgraniastym, którego długość dwa razy większa niż szerokość. Przednie nogi są dłuższe u samca niż u samicy; kleszcza mocne i długie. Odwłok nieznaczny, składa się z 7 obrąozek. Główny gatunek E septentrionalis (Dana).

Eurypterus Dek. (paleont.). Rodzaj kopalny skorupiaka, z rodziny olbrzymich raków (Oi-gantostraca), znanych tylko z pokładów paleozoicz-nych a dochodzących do 1.5 metr. długości wydłużonego ciała. Tarcza głowy płasko sklepiona, czworokątna, s przedniemi kątami zaokrąglonemi; para ócz wielkich, nerkowatych, gładkich, nie sia-

SViL*

-.A*«*

CjgilkJ

t

EH

Jgf

Fig. 213. Eurypterus.

tkowatych, druga para—mniejszych. Pięć par nóg stawowatycb, których stawy biodrowe służą za przyrządy żucia. Odwłok, otoczony pancerzem z sześciu pierścieni, przechodzi ostatecznie w długi kolec. Rodzaj ten w licznyoh gatunkach występuje od górnego syluru aż do węgla. Mianowicie obfitują w niego najwyższe pokłady syluryjskie gubermj nadbałtyckich rossyjskich, Anglii i Ameryki północnej, oraz formacya węglowa europejska i północno-amerykańska. Gatunki ważniejsze: E. Fischeri Eiehw. z górnego syluru gubernii nadbałtyckich i- Gotlandyi; E. remipes Dek. z górnego syluru amerykańskiego; E pundatus Satt, z górnego syluru Anglii; E. Scouleri Hibb., z pokładów węglowych Szkocyi i niższego Szlązka.

Eurystones, ob. Heraklidzi.

K. J.

S. M.

j. u.

A. Pol.

Eurysternum Mnstr. (paleont.). Rodzaj kopalnego żółwia, z rodziny Thalassemydae, stanowiącej prawdopodobnie przodków dzisiejszych żółwi mor-skioh i rzecznych. Bardzo jest blizki rodzajowi Thalassemys Rü lim., tylko wymiarami od niego mniejszy. Zaajduje się w górnych pokładach białej jury w Europie. Gatunek E. Wagleri H. v.

M. pochodzi z górnej białej jury w Solnhofen i Kelheim, oraz w Cirin.

Eurysteusz, król Mycen, syn Sienelosa i Nicy-py, wnuk Perseusza. W dniu, w którym Alkmena miała z Zeusa wydać na świat Herkulesa, władz-ca Olimpu na zebraniu bogów oznajmił, iż mąż, który dziś przyjdzie na świat z rodu Perseusza, panować będzie nad wszystkimi innymi tegoż rodu potomkami, a słowa te stwierdził przysięgą. Wtedy Hera z nienawiści i zazdrości opóźniła o dzień jeden przyjście na świat Herkulesa i przyśpieszyła rozwiązanie Nicypy, tak, iż w siódmym już miesiącu powiła syna, E-a. E. więc został królem Mycen, a Herkules jego podwładnym. Atoli Zeus złagodził dolę Herkulesa o tyle, iż miał on być wolnym, gdy wykona prace, wyznaczone mu przez E-a (12 czynów bohaterskich Herkulesa). E., obawiając się utraty tronu oraz nadzwyczajnej siły tego bohatera, nie pozwalał mu przyohodzić do Mycen, lecz przez herolda rozkazy wydawał. Po śmierci Herkulesa E. prześladował jego dzieoi, & gdy te sohroniły się do Aten, zażądał ich wydania. Król Ateński, Tezeusz, odmówił; stąd wszczęła się wojna; pod Maratonem, w bitwie przy źródle Makarya, polegli wszysoy synowie E-a, a sam on został zabity przez syna Herkulesa, Hylosa. Według Eurypidesa, który opracował to podanie w tragedyi p. t. „Heraklidowie“, schwytany E. żywym dostał się w ręce Alkmeny, i z jej rozkazu wykłuto mu'oczy, następnie go zabito i ciało psom na pożarcie wyrzucono. Małżonką E-a była Anty-macha, córka Amfldamasa, a z nią miał synów: Aleksandra, Ifidemona, Eurybiosa, Mentora, Peri-medesa i córkę, Admetę.    J- u*

Elirystomus (VieilL). E. orienłalis (Stepb.). Ptak południowo i wschodnio-azyatycki, pokrewny z naszą kraską (por. Eurylaemus), wyróżnia się zaś w swojej rodzinie (Coracidae) tem, że palce zewnętrzne ma sprzęgnięte u nasady; dziób krótki, szeroki i mocno zakrzywiony; ogon bez przedłużonych sterówek. Upierzenie ma on również świetne, jak kraska; głowa i szyja oliwkowo - brunatne, grzbiet, brzuch i skrzydła zielone, na podbródku i na gardle ma łatkę ciemno -niebieską; na lotkaoh —lusterka błyszczące na tle oiemno - niebiesbiem. Podobnież ma niebieski ogon, dziób zaś czerwony, czarny na końcu, nogi czerwone. Długość wynosi 38 cm. Inne, więcej znane, gatunki rodzaju Eurystomus są: E, afer Lath, w Afryce południowej i podzwrotnikowej, E. glaucurus Müll, żyjący na Madagaskarze i E. padficus Lath, w Australii.

Eurytherium Gervais (paleont.), jest to rodzaj Anoplotherium Cuviera.

Eurytion 1) jeden z Centaurów, który spowodował walkę tyoh potworów z Lapitami, gdy na weselu Piritousa, odurzony winem, chciał porwać zaślubioną przezeń Hippodamię, córkę jednego z Lapitów; późaiej został zabity przez Herkulesa. 2) Syn Likaona, brat Pandara, towarzysz Eneasza, celny łucznik. —3) Pastuch stad Geryona.

Eurytmia (grec.); w starej Greoyi oznaczała: dobrą proporcyonalność i harmonię form i linij architektonicznych, ruchów w tańcu, rytmu w Bło-waoh i muzyce, piękny stosunek pojedyńczyoh części dzieła sztuki do całości i t. p.

Eurytos 1) syn Melaneusza i Stratoniki, król Echalii, celny łucznik, zabity przez Apollina za to, iż przechwalał się swą wyższością w sztuce strzelania, a nawet ośmielił się wyzwać boga do walki, według innego podania—przez Herkulesa, gdy ni8 chciał, wbrew obietnicy, wydać za niego swej córki, Joli. Po śmierci E-a łuk po nim odziedziczył syn Ifitos, a podarował go Odysseuszowi; za pomocą tego łuku król Itaki wymordował zalotni-

Vv ,

Pi?. 214. Eurystomus glauculus.

ków.—2) Syn Aktora (lub Poseidona) i Meliony, brat Kteatosa; mieli oni z bratem jeden tułów, lecz dwie głowy i cztery ręce, a odznaczali się nadzwyczajną siłą.—3) Jeden z Gigantów, zabity przez Dyonisosa podczas ich walki przeciwko Zeusowi. - 4) Syn Hermesa i Antyaneiry, uczestniczył w wyprawie Argonautów 5) Filozof grecki, Pitago-rejczyk, uczeń Filolaosa, żył w V wieku przed Chrystusem.    u

Eusarcoris Hbn. Rodzaj owadów z rzędu pół-pokrywych, czyli smoozkowatych (Bhynchota), należy do plemienia pluskiew ziemnych (Geocores), do rodziny zaś pluskiew tarczowyoh (Scutati s Pentatomidae). Wraz z rodzajem Tropicoris wyróżnia się tem, że drugi u niego członek rożków od trzeciego jest krótszy; grzbiet jego nie ma na przo-dzie wyrostka, na przednim zaś końou tarczy widoczny jest jasny nagniotek; przednia część grzbietu 3 razy tak szeroka, jak długa. Z gatunków tego rodzaju u nas żyje E. melanocephalus Fabr. (E.

S. M.

S. M.

And. S.

K, J.

K. J.

Hml.

Dr. J. P.

Dr J. P.

Dr J. P.

czar no głów y: barwy jest żółto-brunatnej, na-krapiany zielono, z wielką czworokątną plamą na każdym krańcu przedtułowia, z półokrągławą zaś plamą na tarczy wierzchniej, czerwono-fioletową, metalicznego blasku. Brzuch ma ciemno-zielony, metaliczny, z białą ząbkowaną kreską na tylnej obrączce. Litwo go znaleźć na Czyśćcu leśnym (Stachys sylvatica) i na Clinopodium vulgare. Długość około 6 m.

Euscorpius Thor. Niedźwiadek. Jest to jeden z rodzajów skorpiona, z rodziny Pandinidów (Scorpionidae), której przedstawicielem głównym jest sławny, ogromny skorpion afrykański (Pandi• nus africanus), dochodzący 15 cm. dł. Niedźwiadek nie dochodzi takich rozmiarów: gatunek jego, bliżej nas obchodzący, JEJ. carpaticus L (==E, euro paeus Latr.), ma 3 cm. dł., lub mało co więcej. Morfologiczne jego cechy są następujące: z obu stron głowy po dwoje oczu bocznych; obie pary oczu grzbietowych leżą przed środkiem głowotułowia; ogon ma giętki. Barwy jest wogóle czerwono-brunatuej; nogi, boki i żądło są żółtawe; ciało prawie gładkie; palce kleszczowe szczęki górnej również długie jak pień; podbrzuszne grzeb y ko-wate wyrostki mają po 8 ząbków. Żyje w po-łudn. Europie (przedewszystkiem we Włoszech') i wyżej ku półnooy; dosięga naszych Karpat. Euskaryanie, ob. Baskowie.

Euskirchen miasto powiatowe w pruskiej pro-winoyi Reńskiej, regenoyi Kolońskiej, w pobliżu lewego brzegu rzeki Erft i w węźle dróg żelaznych do Kolonii, Bonn, Münstereifel, Trewiru i Düren; progimnazyum, sąd powiatowy, znaczny przemysł sukienniczy i przędzalniczo - tkacki, garbarnie, fabryki przetworów chemicznych; około 9 000 m-ców, prawie wyłącznie katolików. Było miastem już w IX w., a w XV—XVII stolicą wschodniej części księstwa Julich.

Eusmilus Filh. (paleont.). Rodzaj kopalnego zwierzęoia ssącego, z rzędu drapieżnych, o jednym zębie trzonowym z każdej strony, którego szczątki spotyka się w fosforytach Quercy (formacya oli-gocenowa) we Francyi.

Eusphenopteris (paleónt ). Rodzaj paproci kopalnej, o liściach pojedynczo lub wielokrotnie wi-dtłkowatych, blaszkach liśoiowycb, rozdzielonych na klinowate lub wązkie eliptyczne, o jednym nerwie, działki, lub na nieco szersze, łopatkowate, o wielu nerwaob, ku dołowi w ogonek się zwężające. Typy pospolitsze: Sphenopteris furcata Brngt., S. allusoroides Gutb., S. Ettingshauseni Stur. Żyjącym przykładem podobnego ulistuienia jest znana paproć Asplénium viviparum Presl. Wymieniony tu rodzaj paproci kopalnej występuje głównie w pokładach formacyi węglowej, od najdawniejszych do średniego ogniwa.

Euspongla, ob. Gąbka.

Eustace James, wice - hrabia B a 11 i n g 1 a s (f r. 1586), stanął w r. 1580 na czele ruchu zbrojnego w cela przywrócenia katolicyzmu w Ir-landyi i pobił w paru potyczkach przedstawiciela korony, lorda Artura Greya; nie mając wszakże dostatecznych środków do prowadzenia dłuższej walki, musiał w końcu r. 1581 zbiedz do Hiszpanii, gdzie Filip II przyjął go z honorami. Dobra jego zostały skonfiskowane przez rząd angielski.

Eustachi (Eustachius, Eustachio) Bartłomiej!* na początku wieku XVI w San Severi-no, nie wiadomo jednak czy w Kalabryi, czy też w Marchii Ankońskiej—f w drodze pod Fossom-brone w sierpniu r. 1574), znakomity anatom włoski. Wykształcenie zawodowe odebrał w Riymie, był lekarzem przybocznym księcia Urbino, później służył kardynałowi della Rover a, będąc zarazem lekarzem miejskim i profesorem anatomii w Studio della Sapienza w Rzymie. Na kilka lat przed śmiercią z powodu nadwątlonego zdrowia ze stanowisk tych ustąpił. Jako wielki czciciel Galena (ob.) często stawał w jego obronie przeciw nowej szkole anatomów, a szczególniej przeciwko Ve sal emu (ob.), któremu też, jako badacz niezmiernie drobiazgowy i ścisły, niejedno niedopatrzenie wytknąć zdołał. Owocem wieloletniej pracy jego było dzieło obszerne p. n. „De dissen-sionibus ao controversiis anatomicis“; niestety, śmierć go zaskoozyła, zanim je wydać zdążył, i cenny rękopis zaginął, zdaje się na zawsze. Pozostały tylko tablice do niego, ryte na miedzi bardzo pięknie, podobno przez Juliusza de’ Musi; płyty te przeszły w spadku na krewnego E-go, Piotra Mateusz Piniego w Urbino; u dziedzioów tegoż odkrył je dopiero na początku wieku XVIII Lancisi (ob.) i wydał p. n. „Tabulae anatomicae Barth. Eustaohii, quas e tenebris tandem vindica-tas praefatione notisque illustravit ao publici juris fecit J. M. L.* (Rzym 1714 in folio, tabl. 47); istnieją jeszoze wydania późniejsze, najlepsze z nich z r. 1744, dokonane przez S. Alb i nu sa (ob.). Za żyoia E go wyszło tylko kilka prac drobniejszych, ale niezmiernie cennych; w wydaniu zbio-rowem wydrukowano je w Weneeyi w roku 1564 p. n. „Opuseula anatomica“ w 4-ce z ośmiu tablicami. Liczba odkryć anatomicznych E-go, większych lub mniejszych, jest bardzo znaczna, zbyt wielka nawet, żeby tu o niej nawet pobieżnie mówić można było; jemu też należy się miano zaszczytne pierwszego anatoma porównawczego.—Por. Choulant „Gesch d. anatomischen Abbildungen“ (str. 59 i nast.).—K. Sprengel „Versuch e. pragmat. Gesch. d. Arzneykunde“ (wyd. III, T. III, str. 57, 65, 66. 69, 74—76, 80, 82, 83, 93, 94, 96-99, 106-109, 114, 116, 120, 124, 131, 137, 139, 140—143 i 288).— „Diction, historique des so. mól.* (T. II, str. 242).—R. Virchow w „Ar-ohiv f. pat hol. Anatomie.* (T. LX, roku 1874, str. 151)

Eustaohiego trąhka (Tuba Eustaohii), przewód odkryty priez Eustachiego (ob.), łączący jamę gardzielową z jamą bębenkową ucha. — Por. Ucho (anat).

Eustaohiego zastawka (V a lv u la Eustaohii), twór błoniasty, postaci półksiężycowej, odkryty przez Eustaohiego (ob.), w uściu żyły głównej dolnej do prawego przedsionka serca. — Por. Serce (anat.).

Eustachiusz (Eustathius), święty (20 wrze- pod wielkim ołtarzem. Tak objaśnia napis ogło-śnia albo 2 listopada), z grec, e&oraih^—mocno szony przez Kirchera („Hist. Eustachio - Mariana” stojący, stały; umęczony w Rzymie za Adrya-na, wraz z żoną Tacyeną, czyli Theopistą, i synami: Agapiuszem i Theopistem. Jeden z 14-u świętych auksyliatorów. W starożytnych sakra-mentarzach znajduje się modlitwa na uroczystość św. E a, gdzie wysławia się jego miłosierdzie dla ubogich, którym pried swojem męczeństwem rozdał cały majątek. Wielką czcią był otoczony w Średnich Wiekach. Sławna o nim legenda opowiada, że był to prawy i mężny rycerz za czasów Trajana. Nazywał się Placyd. Raz na polowaniu, sam jeden zapuściwszy się w głąb lasu, spostrzegł na wzgórku stojącego jelenia, a między jago rogami jaśniejący wizerunek ukrzyżowanego Zbawiciela, który w te słowa przemówił do niego: „Placydziel czemu mnie ścigasz? jestem Chrystusem! szukam cię cddawna. Wierz we muie i ochrzcij się; ponieważ byłeś miłosierny, i ja dla ciebie chcę być miłosiernym“. Posłuszny wezwaniu, ochrzcił się PI. wraz z żoną i dziećmi, i przyjął imię Eustachiusz a. Wkrótce straciwszy majątek, aby uniknąć szyderstw ludzkich, udał się do Egiptu z rodziną, a gdy nie miał ozem za praewóz zapłacić, zabrano mu żonę.

p V, p. 168). Za czasów Filipa Augusta relikwie te przeniesiono do Francyi i umieszczono w o-paotwie Saint-Denis, gdzie je w r. 1567 zniszczyli Hugonoci, ale ezasika ich była dawniej ofiarowana do kaplicy św. Agnieszki w Paryża, która od r. 1223 nosi tytuł Ecclesia Sancti E u s t a o b i i. Są greckie i łacińskie akta o św. E u. Pierwsze, lubo pełne dodatków, są lepsze od drugich. Święty E. jest patronem myśliwych i miasta Madrytu. Cf B o 11 a d d. 20 września Tillemont, „Mem.“ II, 225 i 585, Paryż 1701. Na tle powyższej legendy wydał ks. Schmidt zajmujące opowiadanie, przełożone przez ks. Osmańskiego, p. t. „Eustachiusz, powieść z pierwszych wieków chrześoiaństwa* (wyd. 3 e, Leszno 1859).— „Eacykl. Kość.“.

Eustachy, imię czterech hrabiów bulońskich (Boulogne): 1) E. I, syn Bald wina 11-go, odzyskał w r. 1046 hrabstwo dziedziczne, które opanował był Euguerrand, hrabia Ponthieu; umarł w r. 1049.—2) E. II, „aux Grenons*, syn poprzedzającego, towarzyszył Wilhelmowi Zdobywcy w wyprawie do Anglii (1066), a później należał do ligi, utworzonej przez baronów normandzkich przeciwko Wilhelmowi Rademu, który jednak zmusił ich do uległości; umarł w r. 1093, zostawiwszy licznych synów, z których jednym był sławny Godfryd de Bouillon. — 3) E. III, syn i następca poprzedzającego, brał udział w pierwszej wojnie krzyżowej, Bkąd po powrocie wstąpił do klasztoru Rumilly w Bourbonnais i f po roku 1125. — 4) E. IV, syn króla angielskiego, Stefana Blois, został hrabią bulońskim w r. 1150, z tytułu matki swej Matyldy, córki Eustachego III go; zaślubił w r. 1140 Konstanoyę, córkę króla francuskiego, Ludwika VI-go. Zmarł bezpo-

Hml.

Zmartwiony, w dalszą puścił się drogę z synami, lecz ci w ozaaie przeprawy przez rzekę stali się pastwą dzikich zwierząt. Straciwszy tak wszystko, zdał się na wolę Bożą i przyjął służbę u pewnego rolnika w miasteczku Badyssus. Tu, po 15-u latach, znajdują go wysłani przez cesarza dawni jego podwładni, z poleoeniem, aby, objąwszy dowództwo nad wojskiem, wyruszył na wojnę.

Enstaohy, zwany d’A g r a i n, wojownik francuski, towarzyszył Rajmundowi IV, hrabiemu Tuluzy, w pierwszej wyprawie krzyżowej (1096). Po zdobyciu Cezarei (1102), gdzie się odznaczył, król Baldwin I dał mu gród ten w posiadanie lenne. Za Baldwina Ii-go E. otrzymał tytuł konnetabla królestwa Jerozolimskiego, a kiedy król Jeroioiimy w lutym 1123 został jeńcem Ba-laka, sułtana Alepu, rycerstwo chrześoiańskie powierzyło E-emu jednomyślnie regencyę państwa. E. niedługo cieszył się tą godnością, albowiem umarł 15 czerwca tego roku. Atoli krótkie jogo rządy zostały uświetnione wielkiem zwycięstwem, odniesionem nad Saraoenami, którzy byli obiegli Jaf-fę. Ród E-go przetrwał w Cezarei i na Cyprze do końca XVIII-go wieku. Jeden z jego potomków, imieniem Julian, zaślubił córkę króla Armenii; od niego Templaryusze kupili w roku 1260 miasto Sydon. — „Gran. Encyclop.“ Lami-

Pomiędzy żołnierzami, którymi dowodził, dwóch sobie szczególnie upodobał. Ci, gdy obozował ńa wsi, Btanęii u pewnej ubogiej ogrodniczki i tej opowiedzieli przygody swoje. Z tego, co od nich słyszała, przekonała się, że są jej synami. Ura- tomnie w r. 1153. dowana, biegnie do dowódzcy i prosi, aby mogli wrócić z nią do rodzinnej ziemi; wtem w Eusta-chiaszu poznaje także męża swego. Takim sposobem E. niespodzianie odzyskuje swą żonę i obu-dwóch synów, którzy cudownie przez pasterzy wybawieni zostali z paszcz dzikioh zwierząt.

Pokonawszy nieprzyjaciela, jako zwycięzca wrócił do Rzymu, gdzie po śmierci Trajana nastąpił Adryan. Ten, na podziękowanie za odniesione zwycięstwo, nakazał składać ofiary w świątyni Apollina. Lecz E, otwarcie wyznając się chrze-śoianinem, nie chciał uczestniczyć w pogańskim obrzędzie, za co z żoną i synami skazany został na pożarcie przez dzikie zwierzęta; a gdy te tknąć ich nie śmiały, cesarz kazał ich wrzucić w piec ognisty. Tam oddali ducha Bogu, ale ciała ich nienaruszone pozostały. Legenda ta, ułożona w kilka wieków po śmierci E-a, lubo nieautentyczna, wspominana jest jednak przez św.

Hml.

Eustachy Mnich, słynny rozbójnik morski z XIII wieku. Nieznany autor poematu pod tyt.: „Roman d’Eustache le Moine“, napisanego pomiędzy r. 1223 a 1284, twierdzi, że bohater jego urodził Bię

Jana Damascena (orat. 3 de imaginibus). Dawne- rault’a. mi ozasy był w Rzymie kościół pod wezwaniem św. E-a. W tym kościele złożone było ciało świętego. Ody Celestyn III papież kazał kościół naprawiać, umieścił te relikwie, razem z iunemi,

w Courset w pobliżu Boulogne-sur-Mer, z rodziny szlacheckiej i że wstąpił do klasztoru Saint-Vul-mer, ale wkrótce zrzucił habit zakonny. My wiemy, że w pierwszych latach XIII w. E. Mnioh był seneszalem hrabiego de Boulogne i że służył także Janowi Bez Ziemi. Później poróżnił się z obydwoma panami swoimi i został korsarzem na usługach Filipa Augusta. Podczas wyprawy, którą książę Ludwik Francuski (późniejszy Ludwik VIII) przedsięwziął w celu zdobycia korony angielskiej, E. wraz ze swoimi braćmi kierował wszyst-kiemi operaoyami na morzu; 24 Bierpnia 1217 r., kiedy wiózł Ludwikowi świeże pułki z Fraucyi, został napadnięty pod Dover przez stronników Henryka III i w krwawej bitwie pokonany. Uciętą głowę E go osadzono na lancy i obwożono po całej Auglii. Sława, jaką pozyskał ten „pirata for-tissimus", siejąc przez długie lata postrach w kanale La Manche, trwała w ciągu całego XIII wieku. Autor wspomnianego Romansu robi z E-go czarnoksiężnika, który nauczył się magii od Arabów w Hiszpanii.—.Roman d’Eustache le Moine“ wydany został r. 1834 w Paryżu ze znajdującego Bię w bibliotece Narodowej rękopisu przez Franciszka Michel’a.—„Gr. Encycl. Lamirault’a.“

podszeptem Euzebiusza nikomedyjskiego, kazał E a, jako mniemanego wichrzyciela, wywieźć do Tro-janopolis w Traoyi. Zaburzenie jednakże nie ustało: katolicy antyochijscy, nie chcąo uznać narzucanych sobie biskupów, utworzyli osobny kościół, i od imienia E-a, któremu doohowali wierności, nazwali się E ust ao y an a mi—E. umarł na wygnaniu, przed wstąpieniem Meleoyusza na biskupstwo an ty ochij skie, wmieście Philippi, skąd zwłoki jego około roku 482 przeniesiono do Antyoohii. Z licznych piBm jego, dwa jedynie doszły do nas w całości: 1) wymierzone przeciw Orygenesowi, p. t. Kari Qp^vot) ôtaYvocmxôç, „De^engtistri-mytho ad 1 Reg. c. 28 disputatio adversus Orige-nem“, w którem zbija zdanie Orygenesa, twierdzącego, że wieszczka w Endor nie wywołała rzeczywistego Samuela. 2) frrcóp,VY]p.a „Commentarius in Hexaë-meron“, w którem z poozątku mówi o sześciu dniaoh stworzenia, a dalej przechodzi historyę biblijną aż do Sędziów. Oba te dzieła, z dodatkiem traktatu Orygenesa „De Eugastrimytho“, przeciwko któremu 15. pisał, wydał z łacińskim swoim przekładem Allacyusz p. t. ,S. Euśtathii archiep. antioch. in Hexaëmeron comment, etc* (Lugdun 1629). Fragmenty z innych dzieł, przytoczone przez Gela-zyusza, Faoundusa Focyusza, wydali Gallaud, Fa-brycyusz i Mignę. Liturgia syryjska, ogłoszona pod imieniem E a w przekładzie łacińskim przez Renaudot, prawdopodobnie jest nieautentyczna, równie, jak i wspomniany wyżej „Commentarius in Hexaëmeron" (w zbiorze Migne’a). — Eustaoyusza jedni pisarze nazywają wyznawcą, drudzy męczennikiem, a Teodoret tytułuje go Wielkim. Święto jego kościół grecki obchodzi d. 5 czerwca v. s.,

Hml.

Eustaoyusz, EóatAłhoę. Z Kappadocyi, neopla-tonik, uczeń Jamblioha, świetny krasomówca, wyprawiony w 358 n. e. przez oes. Konstanoyusza do króla Perskiego Sapora w poselstwie, które wprawdzie wielkiego skutku nie odniosło, ale zjednało posłowi wysokie poważanie u Persów (Am-

K. K.

Eustachy (poroś. Jewstafij), kniaź, namiestnik Izborski, niewiadomego pochodzenia, panował później w Pskowie. Gdy w r. 1322 Niemcy obiegli Psków, zburzyli znaczną część jego obwarowań i gotowali się do szturmu, E. ze swoimi Izborszcza* nami uderzył na obóz niemiecki za rzeką Wielką (Wielikaja) i odbił znajdujących się tam jeńców rossyjskich, a książę grodzieński Dawid, nadciągnąwszy wkrótce potem ze swojem wojskiem, poraził Niemców i zmusił ich do ostąpienia. W r. Kościół łaciński d. 16 lipca.

1843 E. już z Pskowianami ciągnie przeciw Niemcom do Inflant, zwycięża ich i pali wszystke wioski dokoła Odeupe. Mistrz Burhard pędzi za nim aż do granicy i ciężką mu klęskę zadaje. W r.

1355 Pskowianie byli w ciągłych zatargach z Andrzejem Olgierdowiozem połockim, który często

Eustacyusz (Eustathios), biskup Sebasty w Armenii (obecnie SivaB), był synem Eulaliusza, biskupa Cezarejskiego, odznaczał się oharakterem niestałym, dziwacznym i niespokojnym i snadź dopuszczać się musiał zdrożnych postępków, skoro,

napadał i łupił ziemię Pskowską; E. tegoż roku mian. Marcel XVII, 14). przedsięwziął wyprawę na Połock i włości jego spustoszył. Umarł r. 1260. —Zbiorowe wydanie roczu. ross. III 82, IV 57, 144, 189; 191; V.

11, 13—15, 224.    *

twy kościelne, nawet, kiedy około r. 359 został biskupem. Zmienny w swych przekonaniach religijnych, sprzyjał to Nicejzzykom, to Semi-arya-nom, to Aryanom, to znów Macedonianom. Wyklęty na synodzie seleuckim w Izauryi r. 359 i złożony z biskupstwa, które po nim objął Mele-cyusz, udał się do Konstantynopola, wydelegowany tam przez biskupów, którzy na równi z nim uważali się za pokrzywdzonych, ze skargą do cesarza, i skłonił go do wypędzenia Aecyusza, i, jak się zdaje, wrócił do Sebasty, kiedy Melecyusz przeniósł się na inną stolicę. Około roku wszakże 374, wskutek przedstawienia biskupów wschodnioh, wy-

Eustacyusz ŚW. (Eustathios) biskup an* tyochijski, (* w Side w Pamfilii—f 337 roku), gdy był jeszcze kapłanem, już go ojciec wyłąojył Był naprzód biskupem Berei, skąd go powołano do z grona wiernych, wrzekomo za jakiś ubiór ekscen-Antyochii. Na soborze nicejskim zajmował jedno tryczny, i później spadały na niego wielokrotnie klą-z miejsc poczestniejszych; wystąpił na nim jako żarliwy przeciwnik Aryanów, a powstawał szczególniej przeciw Euzebiuszowi nikomedyjskiemu. Po-wróolwszy do Antyochii, wygnał wszystkich członków swojego kleru, podejrzanych o aryanizm, i okazał się nieubłaganym dla uległych pozornie.

Mszcząc się na nim, Euzebiusz nikomedyjski, zmówił się na niego z Euzebiuszem cezarejskim, oraz innymi stronnikami swoimi, zjechał z nimi do Antyoohii i E a złożył z biskupstwa, jako oskarżonego o sa-belianizm, despotyzm, cudzołóztwo, w dodatku zaś o ubliżenie matce cesarza. Bezprawie to wywołało rozruch w ludzie antyochijskim, a cesarz, za

klął go papież Damazy za macedonianizm. W ślad za tem (około r. 380) potępił go synod gangren-ski za wieló rozmaitych wykroczeń, a szczególniej za szerzenie błędnej nauki, opartej na przesadnie surowym ascetyzmie, której zwolennicy, nazwawszy się E u s t a c y a n a m i, wzbogacili ją własnemi dodatkami niedorzecznemi. E. oddawna bardzo żarliwie krzewił żywot zakonny w Armenii, Paflagonii i Poncie i sam też się skłaniał ku niemu; zwolennicy zaś jego stanowczo potępili związki małżeńskie, ucząc, że jedynie bezżenni spodziewać eię mogą zbawienia, za czem poszło zerwanie wielu małżeństw i rozpasanie obyczajów. —Błędy Eustacyan i szkodliwe ich skutki wylicza w swym liśoie synod gangreński, który przeciwko nim ustanowił 20 kanonów. Dowiadujemy się z tego listu, między innemi, że się nazywali świętymi; przyznawali scbie prawo do wszelkich pierwocin, składa-nyoh Kościołowi; odróżniali się jakimś ubiorem zakonnym; niewiasty nosiły ubiór męski, twierdząc, że tym sposobem otrzymują łaskę sprawiedliwości, niektóre zaś obcinały sobie włoBy (przeciw temu kanon 17 synodu gangreńskiego stanowi: „Jeżeli niewiasta pod pozorem ascetyzmu obcina sobie włosy, które Bóg jej dał, aby jej przypominały zależność, a tem samem zapomina o swej zaliż-nośei, nieoh będzie przeklętą"); odprawiali osobne swoje nabożeństwa, szczególniej wtedy, kiedy wierni zbierali się na modlitwę w domaoh lodzi żonatych i kiedy kapłan był żonaty; odrzucali nabożeń stwa na cześć świętych męczenników; pościli tylko w niedzielę, niektórzy zabraniali mięsa zupełnie; bogaczom odmawiali zbawienia i t. p.; zresztą nie zgadzali się nawet między sobą i każdy z nich nauozał, co mu się podobało.—E., według Sozo-mena, miał się poddać wyrokom Synodu gangreńskiego, po którym wkrótce, jak się zdaje, i sekta Eustacyan upadła. Temu E-owi przypisywano dzieło p. t. „Constitutiones monasticae ad coenobitas et solitariosM, należące do «Aseetica“ świętego Bazylego Wielkiego.    *

Eustacyusz (po grecku Eootdtłhoę), arcybiskup Tessaloniki, gramatyk i retor bizantyjski z w. XII (f między 1192 a 1194). Urodził się w Konstantynopolu i tam się kształcił w klasztorze św. Eufemii, a potem został zakonnikiem; uozonośoią swoją i krasomówstwem pozyskał sobie przyjaźń ce sarza Manuela; był z kolei dyakonem w kościele św. Zofii, „libellorum suplicum magister* i nauczycielem wymowy. Zamianowany w r. 1175 arcybiskupem Tessaloniki, rozwinął w tym okresie żywota swego energię, gorliwość i poświęcenie bezgraniczne, pracująo nad podniesieniem z upadku życia zakonnego i nad obroną swej owczarni od zdzierstwa i wyzysku pretorów i poborców cesarskich. Gramatyk, erudyt, filolog znakomity, wielki miłośnik starożytności klasycznej, nie b)ł on wsze-lakoż mólem książkowym: śmiały reformator zepsucia zakonnego, zdolny mąż stanu, brał udział w różnych sprawach politycznych i religijnych, a w dziełach swych pozostawił nam żywy obraz obyczajów współczesnych i okazał się w nich jednym z najznakomitszych mężów bizantyjskich XII

w. Pisma jego dzielą się na dwie grupy: 1) filologiczne 2) historyczne i polityczne. W pierwszej przed innemi wspomnieć należy Kommentarz do Iliady i Odyssei Homera (IIaps[i$oXal się rrçv *IXtà§a xxl *05oaaslav), którego główną wartość stanowi , nie oryginalność poglądów, ale raczej mnogość informacyj ciekawych, zaczerpniętych ze źródeł aleksandryjskich, dzisiaj już zaginionych. Dalej godną uwagi jest przeróbka dzieła geograficznego Dyonizyusza Peryegetesa (ob.), wzbogacona wyciągami ze Strabona i innych źródeł; oraz Kommentarz Pindara, jeden z najznakomitszych wzorów erudycyi bizantyjskiej, z którego doszedł do nas jedynie prolog. W drugiej grupie, obok dzieł czysto teologicznych (kazań i dyalogów), ale nierównie wyżej od niob, stoją traktaty historyczne: o zdobyciu Tessaloniki przez br. Alduina z Normandami króla Wilhelma (1185), cenna opowieść świadka naocznego; mowy do cesarza Manuela (1174); do Izaaka Anioła (1180); 74 listy do cesarza i innyoh osób, szczególniej zaś liczne pisma okolicznościowe, natchnione chęcią gorącą zreformowania życia zakonnego, z których najsławniejszem jest „EîclaxscpLÇ ß(oo p,ovaxfoûDu. Wreszcie jednem z najlepszych dzieł w literaturze bizantyjskiej jest jego traktat o obłudzie, napisany w nieco późniejszym czasie. Kommentarze do Homera były drukowane najpierwej w Rzymie 1542, 1548, 1558, a w nowszych czasach wydał je Stallbaum (w Lipsku); przeróbka Dyoni-zyusza ukazała się najpierw w wydaniu tego pisarza przez R. Stephanusa 1547 roku w Paryżu, ostatnio przez Bernardego 1828 w Lipsku; Prolog do kommentarza hymnów Pindara, opracowany przez Schneidewina, wyszedł w Getyndze 1837; wreszoie mnogie pisma teologiczne i historyczne, mowy i listy, w części ogłosił Tafel p. t. „Eustathii Metropolitae Tessaloniensis opuscula" (Frankfurt

1832), same zaś pisma teologiczne znajdują się w Patrologii greckiej Migne’a (tomy 135 i 136). Tafel przetłómaozył po niemiecku rzecz o życiu zakonnem («Betrachtungen über Mönchstand*, Tu-binga 1847), oraz niektóre prace historyczne i mowy (w „Komnenen und Normannen* wyd. 2 gie

1870).    *

EustocMa św.» panna (28 września) (* około 370—f 418 lub 419), była trzecią córką św. Pauli, gorliwą uczennicą św. Hieronima, który, przybywszy około r. 382 do Rzymu, zamieszkał w domu owdowiałej jej matki. Z ojca należała do znakomitego rodu Julia. Wychowana przez Paulę, która po śmierci męża zupełnie się świata wyrzekła, w uwielbieniu życia ascetycznego, dozgonne ślubowała dziewictwo, a św. Hieronim, dla utwierdzenia jej w tem postanowieniu, napisał dla niej sławny traktat „De Virginitate servanda“, znany p. t. Listu do Eustochii, którym wśród Rzymian taką zawziętość przeciw sobie obudził, iż musiał r. 385 Rzym opuścić. Ów Paula z E ą podążyła za nim do Palestyny, gdzie w Betleem r. 389 założyła swym kosztem trzy klasztory żeńskie i jeden męski; nad żeńskiemi sama objęła przełożeństwo, a przy zgonie zdała je na E ę,

rykańskie pod wodzą Greena odniosły zwycięstwo nad Auglikami pod Stuartem.

która pod kierunkiem matki ściśle zachowywała regułę zakonną, odznaczając się wielką poboźnośoią, miłosierdziem względem ubogich, pokorą, i spełniając ochoczo najlichsze i najcięższe usługi klasztorne. Święty Hieronim napisał dla tych niewiast Bogu oddanych kommentarze na Listy św. Pawła: do Fiiemona, do Galatów, do Efezów, do Tytusa i na Ekklezyastes, oraz na Ezechiela i Izajasza, które dedykował B-ii; nadto zaś przełożył na język łaciński regułę św. Pachomiussza dla zakonnic Betleemskich. Spędziwszy lat 34 w Be-tleem, św. E. tam żywot bogobojny skończyła i pochowana obok matki. Św. Hieronim: „Liber de Vir-ginitate“ oraz Listy 22,26 i 27; Stilling u Bollan-dystów t. VII, str. 631; Am. Thierry „Saint Je-lôme* (Paryż 1867, w dwóch tomach).    *

Eustrongylus gigas, ob. Strongylidy.

Eustrophus Lutr. Rodzaj owadów tęgopo-krywych, należący do rodziny Melandryidów. Jedyny jego gatunek, E. dermestoides, bardzo jest pospolity w całej Europie. Długość jego 5 mm. Różki tak długie, jak głowa razem z tarczą tułowia, na koniuszczkach zgrubiałe wrzecionowato; pokrywy skrzydeł tak długie, jak tarcza tułowia, prawie zaś dwa razy dłuższe, niż ich wspólna szerokość; nogi krótkie, zakończone dwoma długiemi kolcami. Barwę ma brunatną, albo czarno-smoli-stą z ciągiem delikatnego błyszczącego puszku na grzbieoie; spód ma jasny; pokrywy drobno liniowane. Żyje w grzybaoh drzewnych.

And. S.

Euterpo, Ob. Muzy.

Euterps, planetoida 27-a, odkryta przez Hinda 8 listopada 1853; drogę dokoła słońca odbywa w ciągu 986.69 dni.

Eutsrpe (Claus). Rodzaj skorupiaków widło-nogich (Copepoda), ustanowiony przez Clausa dla jednego gatunku, złowionego najpierw na brzegach Helgolandu, a następnie w Irlandyi (E. gracilis) i zaliczonego do rodziny Harpactidae. Pierwsza para róźków złożona z 7-miu członków; szozękonogi dolne zaopatrzone są długim pazurem. Oba odnóża pierwszej pary nóg są dwuczłonowe; odwłok zaś złożony z 7-miu obrączek (segmentów) u płci

obojej.

S. M. -J

S. M

Eusynchlt Fischer (minerał.). Minerał mikrokrystaliczny, występujący w małych kulistych i gronowych skupieniach, oraz jako powłoka o promienisto - włóknistej budowie. C. wł. 5,27 — 5.59; tw. 3.5; barwy żółtawo - czerwonej, w rysie nieoo jaśniejszej, błyszczący, prawie nieprzezroczysty. Skład, według rozbiorów Rammelsber-ga i Czudnowicza: 24.22 kwasu wanadowego, 1.14 kwasu fosfornego, 0.50 kwasu arsen-nego, 57.G6 tlenku ołowiu, 15.80 tlenku cynku i 0.68 tlenku miedzi; jest to zatem obojętny (ortho-) wanadan ołowiu i cynku: R₃V₂0₈, w którym Pb: Zn = 3 : 4. Pod dmuchawką Btapia się łatwo w ołowiano - szarą kulkę, z której na węglu redukuje się ołów; z solą fosforu w płomieniu utleniającym żółty, w odtleniającym zielony; w kwasie azotnym łatwo rozpuszczalny. Znajduje się w Hofsgrund pod Freiburgiem w Bryzgowi! na kwarcu komórkowatym.

Entâtus Gerv. (paleont.). Rodzaj kopalnego zwierzęcia ssącego, z rzędu szczerbatych (Edentata), rodziny panoernikowych (Da-

8_9

sypodidae), o uzębieniu    , pancerzu złożonym z 33

obrączek ruchomyoh, kończynach przednich i tylnych pięciopalczastych. — Gatunek E. Seguini P. Gerv., występuje w formacyi pampasowej (plioce-nowej) w Argentynie.

Dr J. P.

Euthanasia(gr.) skon lekki, błogoskon. Wyraz ten używanym nie bywa nigdy dla oznaczenia ózyologicznie lekkiej śmierci, zwykłej u ludzi bardzo starych i wyczerpanych, ale służy do określenia ulgi sztucznie udzielanej konającemu, wtedy zwłaszcza potrzebnej, jeżeli umierający, czy to skutkiem okaleczeń, czy też z powodu choroby, doznaje cierpień wielkich. E. zatem polega na zapewnieniu człowiekowi blizkiemu śmierci wszelkiej możliwej wygody i spokoju, oraz na usunięoiu cierpień i wszystkiego tego, co mogłoby mu chwile, już niewątpliwie ostatnie, zakłócić w sposób jakikolwiek Konający więc powinien mieć łoże wygodne; obowiązkiem otoczenia jest zachowywanie się spokojne, nie zdradzające niczem umierającemu smutnego stanu jego; szczególnej pamiętać o tern trzeba, że ludzie konający zwykle do chwili ostatniej zacbo wują słuch aż nadto bystry, zatem o grożącej im śmierci nawet w pokojach przyległych nie wypada mówić. Podawanie leków silnie podniecających, mogących walkę ze śmiercią przedłożyć, w razach takich jest barbarzyństwem; przeciwnie, powinno się za pomocą środkow nasennych i znieczulających usuwać jednocześnie przytomność i cierpienie, ułatwiając przez to dogorywającemu dokonanie żywota w spokoju.

K. J.

K. J

Eutin, stolica powiatu w W. Księzt. Olden-burakiem (eksklawa Lubeki), o 4 mile na półnoo od Lubeki, zbudowane na przesmyku między dwoma jeziorami i połączone drogą żelazną z Lubeką, Neustadt i PIöd; około 5 000 m-ców. — E. pierwotnie U t i n, był osadą słowiańskioh Wągrów, — którzy w walkach z Niemcami zostali pokonani; wyludniły się wsie i miasta, i wówczas Adolf II-gi, hrabia Holsztynu, ściągnął tu kolonistów z nad dolnego Renu, osadę doprowadził do porządku, zaś następcy jego obwarowali ją, a Adolf hr. E. ustąpił biskupowi Lubeki, który osadę podniósł do godności miasta, zbudował w niem zamek dla siebie i przeniósł tu stolicę biskupią (1162). — W epoce reformacyi biskup z ludnością przyjął naukę Lutra; Lubeczanie zdo-Eutaw Springs, Eutaw-Creek, strunreń bywają miasto w 1537 r., lecz odbiera je hr. z systematu rzeki Santee w Stanach Zjednocz. Rantzau. W wojnie Trzydziestoletniej doświadcza E. Amer. Pół., w stanie Karoliny Południowej; nad srogiego losu. — Duńczycy na nowo umacniają jego brzegami d. 8 września 1781 r. wojßka ame- je w r. 1714, a Francuzi obsadzają wojskiem

Ëuting Juliusz

5.

S3

ct>

cc

a?

SO

W 1813 r. — Dziś jest to ciche, choć porządnie zbudowane miasteozko, ma starożytny koś3iół św. Michała (ewangielicki), zamek wielko - książęcy, dawniej biskupi, kilka fabryk, gimnazyum z biblioteką i t. p. Ludność trudni się rolnictwem, ogrodnictwem i rybołówstwem. — WE, urodzili się: muzyk Karol Marya Weber i filozof Trendelenburg, przebywali zaś czas dłuższy poeci i uczeni: J. H. Voss, bracia Stolbergowie, Jaoobi i in.— Z tego powodu w drugi aj połowie zeszłego stulecia, E. nazwany był Atenami Holsztynu.

A- A K.

8. D.

Hml.

And. S.

Ellting J u 1 j u s z, orjeatalista niemieoki, ur. 10 lipca 1839 r. w Sztutgardzie; kształoił się za młodu na teologa i w tym celu ukończył seminarjum ewangielickie w Blaubeuren (niedaleko Ulmu), następnie studjował nauki teologioine w uniwersytecie w Tubindze, gdzie po złożeniu egzaminu teologicznego, poświęcił się nauce języków wschodnich, głównie semickich (1861—62), oraz w Paryżu, Londynie i Oksfordzie (1864). Od r. 1866 pracował nadto w zawodzie bibljotekarBkim w Tubindze, skąd w r. 1871 powołany był na bibljotekarza do uniwersytetu sztrasburskiego, a nasiępnie w 1880 mianowany tamże profesorem honorowym wydziału filozoficznego. Jeszcze w Tubindze będąc, przedsięwziął kika podróży naukowych na wschód: do Grecji, Konstantynopola, Azji Mniejszej, do Włooh, Sycylji, Sardynji, Tunisu, oraz do krajów Skandynawskich (corocznie, od 1867—1870), podczas których badał i zbierał napisy starosemiokie (nabatej-Bkie, palmirskie i hebrajskie) i zbiór ich obfity podarował uniwersytetowi sztrasburskiemu. W r. 1883 —84 odbył również w celach naukowych podróż niebezpieczną do wnętrza Arabji. Jego wydawnictwa dotyczą głównie epigrafiki semickiej (fenickiej, aramejskiej i in.). Wielka erudyoja i talent kaligrafa pozwoliły mu wykonać podobizny tekstów, napisów i alfabîtôw z wielką poprawnośoią. Ogłosił prace następne: „Qolasta oder Gesänge und Lehren von der Taufe und dem Ausgang der Seele* (tekst mandejski czyli sabejski w dokładnej kopji; Sztutgard 1867); „Panische Steine* (w „Mémoires” akademji nauk w Petersburgu, 1871); „Erläuterung eiuer zweiten Opferverordnung aus Karthago* (Sztrasb. 1874); „Sechs phönikische Inschriften aus Idalion* (Sztrasb. 1875); „Simmlung der karthagischen Inschriften* (t-źe 1833)); „Epigraphische Miscellei” (Berlin 1885—87); „Nabatäi-sohe Inschriften aus Arabien“ (Berlin 1885); „Über meine Reise in Inaerarabien* (w „Verhandlungen der Gesellschaft für Erdkunde in Berlin*, 1886); „Sinaitisobe Inschriften“ (Berl. 189 L); „Codex Na-zarenus“ (tekst mandejski, 1878); „Tabula scripturae hebrLi'cae“ (1882); „Tabula scripturae aramaicae” (1890); „Tabula scripturae ulgurioae, mongolioae eto.* (1891); „Katalog der k. Universitäts- u. Landesbibliothek in Strassburg. Arabische Literatur“ (Sztrasbg 1877). Od r. 1877 E. jest prezesem klubu wogiô3kiego (Vogesenklub); wydał nadto mapę Oiilienbergu i opis miasta Sztrasbnrga (wyd.

7-e Sztrasburg 1891).

Eatokius Z Askalonu, żyjący w VI-ym wieka, kommentator pisma] Arohimedesa o kuli i walcu. W kommentarzu swym zebrał ważne wiadomośii historyczne o pracach dawniejszych geometrów greckich.

Eutozeres, ob. Kolibry,

Entropia, cesarzowa rzymska, źcna Maksy-miana Heikuliusza, z którym miała dwoje dzieci: Maksenoyusza i Faustę, zaślubioną Konstantynowi. Córkę jej z pierwszego męża pojął za żonę Konstancy usz Chlorus, rozwiódłszy się, na życzenie Dyokleoyana, z Heleną. Pod koniec życia została chrteścianką i zmarła w Palestynie.

Entropinsz, historyk rzymski z IV wieku po Chr. Bliższe szczegóły jego życia są mało znane. Był tajnym sekretarzem (magister memoriae) cesarza Konstantyna w Konstantynopolu, w r. 383 towarzyszył cesarzowi Julianowi w wyprawie przeciw Partom i umarł prawdopodobnie w r. 370 za panowania cesaria Walensa. Oprócz innych dzieł, które zaginęły, napisał z polecenia tego cesarza „Breviarium ab urbe oondita" w 10-u Księgaoh, zwykle mylnie cytowane jako „Breviarium historiae Roma-nae ad Valentem*. Dzieło to, dedykowane Walen-sowi, z dobrych źródeł, szczególnie z Liwiusza i Swetoniusza czerpane, zawiera w krótkim, nadzwyczaj jasnym, chociaż mało nowego podającym zarysie całą rzymską historyę od założenia miasta aż do śmiepci cesarza Jowiana w r. 364, a umyślnie pomijając niekorzystne dla R^ymu wypadki, uwzględnia więcej aewnętrznych dziejów bieg, zwłaszcza wyprawy wojenne i awycięitwa, aniżeli rozwój cywilizacyi i wewnętrzne dzieje rzeczypo-spolitej. Dopiero cztery ostatnie księgi, obejmujące historyę cesarzów, odznaczają się dokładniejszą, bezstronną charakterystyką wladzców rzymskiego państwa. Napisane nie wykwintnym, lecz poprawnym, niekiedy tylko błędami późniejszej łaciny skażonym stylem, zręcznie ułożone, jak się zdaje, jako podręcznik historyczny dla szkół ówczesnych, zyskało dzieło to tak wielką wziętość u potomnych, że nie tylko przez Wieki Średnie, lecz takżs w nowszych czasach ogólnie używane było jako książka szkolna, a nawet po dziś dzień czytują ją ohęt-nie w zagranicznych szkołach. Jako z dzieła historycznego korzystali z niego także Hieronim, Prosper Akwitańozyk, Kassyodor, Sextus Rufus, Orozyusz i kronikarze średniowieczni: tłómaczono je na język grecki, kontynuowano aż do początku IX-go wieku. Oryginalne dzieło E-a wraz z kontynuatorami otrzymało tytuł „Historia miscella* (Historya zbiorowa); wydał je świeżo Eyasenhardt w Berlinie 1869. Przyrzeczenia danego w Histo-ryi rzymskiej, że napisze jeszcze dzieje cesarza Walentyniana i Walensa „majore stilo* i „majore scribendi diligentia“, E nie dotrzymał, Editio princeps E-a pojawiła się w Rzymie 1471; dalej wydali go: Sohonbov w Bazylei 1546, 1552; Vinet w Poitiers 1553; Cellarius w Zeiz 1678; Haver-kamp w Lnjlzie 1729; Verheyk w Lej Izie 1762 i 1770 w 2 tomach; Tzschuoke w Lipsku 1796; Dietsch w LJpsku 1849; Eichert w Hannowerze 1871; Droysen w „Monumsnta Gsrmaniae histori-ca* w Berlinie 1879; Wagener w Berlinie 1884;

109

Kocyki. Powii Unatr ZeiŁ 158 T. 10-ij.

Èutropiusz — Eutychian św.

S. Drz.

Riihl w Lipsku 1887. Greckie tłómaczenie, Pea-niusza, z końca V-go wieku, ważne dla krytyki E-a, wydali: Sylburg we Frankfuroie 1590; C. F. Schmid w Lauenburgu 1736 i J. F. S. Kaltwassćr w Gotha 1780. Na niemiecki język przełożyli E a: Eiohert we Wrooławiu 1860; Forbiger w Sztutgar-dzie 1865.

Eutropiusz, eunuch, minister cesarza Arkady usza (f r. 399). Z pochodzenia Ormianin, wzięty jako sługa pałacowy na dwór cesarski, pozyskał ogromny wpływ na młodego Arkadyu-Bza, którego, dzięki swym intrygom, ożenił ze swą protegowaną, Eudoksyą (ob.). Ta, zostawszy cesarzową, obaliła wszechwładnego Rufina i posadziła na jego miejscu E-a (396). Wyniesiony do godności współregenta państwa, eunuch prześcignął swego poprzednika w chciwości, samowoli i okrucieństwie, tak, iż ściągnął powszechną nienawiść. Ażeby zabezpieczyć swe stanowisko, spowodował w r. 397 wydanie osławionego prawa o zdradzie stanu, które karało śmiercią nawet dzieci winnego i przeszło później do zbioru Justyniana. Niemniej w r. 399 wybuohło przeciwko E owi groźne powstanie ludowe, na czele którego stanęli Ostrogot Frybigild i wódz ceBar-Bki Gainas. Opuszczony przez Eudoksyę, E, byłby zginął z rąk rozwścieczonego ludu, gdyby go nie uratował od doraźnej zemsty św. Jan Złoto-usty, który wygłosił przy tej sposobności jedną z najlepszych swych mów, na temat: próżność nad próżnościami (»vanitas vanitatum*). Został wygnany na wyspę Cypr, gdzie go wkrótce potem stracono na rozkaz Arkadyusza. — Am. Thierry „Trois Ministres de fils de Théodose: Rufin, Eutrope, Stilicon“.    HmU

Eutyches, presbiter i archimandryta jednego z klasztorów w Konstantynopolu, nereeyaroha, sprawca burzliwego sporu kościelnego. Był on przeciwnikiem Nestoryusza, nauczającego o dwóch naturach i osobach w Jezusie Chrystusie, lecz sam wpadł w drugą ostateczność, obstając za jedną tylko osobą i jedną naturą—boską, przez co Btał się załoźyeielem sekty monofizytów (z grec. p.ôvï]=jedna, jedyna i <póaię=natura), przezwanych od imienia jego Eutychianami.— Biskup Euzebiusz z Dorylaeum uzyskał na synodzie w Konstantynopolu od tameoznego arcybiskupa, Flawiana, r. 448 złożenie Eutychesa z urzędu; lecz Dyosko-ros, patryarcha aleksandryjski, sprawił to swoim wpływem u cesarza, żeby dla powtórnego, ściślejszego rozpatrzenia tej sprawy, zwołany był sobór powszechny w Efezie r. 449. Sam on też przewodniczył na tym synodzie, nazwanym rozbojem efeskim (latrocinium efesinum), i z pomocą pięści Parabolanów przeprowadził uniewinnienie E-a, a złożenie Euzebiusza, Flawiana i innych. Flawlan zaappellował do papieża, lecz cesarz Teodo-zyusz, pod wpływem eunucha Chryzafiusza, uchwały rozboju efes. zatwierdził i Flawiana uznał winnym herezyi. Powstało tedy rozdwojenie w Kościele: Egipt, Traoya i Palestyna stanęły po stronie Dyoskora i Eutychianizmu; Syrya, Pont i Azya po stronie Flawiana. Papież Leon lV-ty odprawił synod w Rzymie i jednooześnie wysłał d. 13 listopada 449 r. list do cesarza z prośbą, aby wszystko zostawił, jak było przed synodem, dopóki się nie zbierze nowy sobór powszechny; szukał przy tern poparcia u siostry cesarskiej, Pulcheryi, matki Galii Plaeydyi, córki Eadoksyi, i męża jej, Walen-tyniana 111-go, cesarza zachodniego; lecz pożądanego skutku nie odniósł. Zanosiło się na ciężką walkę; lecz, na szczęście, ulubieniec Teodozyusza, eunuch Chryzafiusz, został za różne przewinienia na śmierć skazany, i sam cesarz życie zakończył; Pulcherya zaś, która po nim rządy objęła z mężem swym Marcyanem, pozwoliła wszystkim biskupom, złożonym przez synod efeski, powrócić do swych stolio, a E-a kazała wywieźć na wygnanie i zwołać nowy synod w Chalcedonie. Synod ten r. 451 zniósł wyroki synodu efeskiego, potępił eutychiamzm i wyjaśnił, że »W Chrystusie, zrodzonym z Ojca przed wszyst-kiemi wiekami według Boskości, a narodzonego w czasie według człowieczeństwa z Panny Maryi, Matki Boskiej, są dwie natury bez pomieszania, bez zmiany, bez rozdziała; każda z nioh zostaje różną i zachowuje swe przymioty, chociaż skutkiem swego połąozenia tworzą one jedną tylko osobę, czyli hypostazę, tak, że Jezus nie jest ani podzielony, ani rozdzielony na dwie osoby, lecz jest jeden i ten sam syn Boga jedyny, nasz Pan.“—Cesarz Marcyau osobnym edyktem stosować się wszystkim do tego soboru polecił, zniósł edykt Teodozyusza Ii-go, potwierdzający sobor efeski, przeoiwko eutychianom i apolinarystom surowe wydał prawo, a Eutychesa i Dyoskora skazał na wygnanie,—E. wszakże, jak się zdaje, umarł przed wykonaniem tego dekretu r. 452. Mimo to monofizytyzm nie ustał; euty-chianie bowiem, korzystając z tego, że papież »gamł kanon 2d soboru cnalcedońskiego, rozpuścili wieść, że cały spbór został przez niego potępiony i z tego powodu nowych się gwałtów na prawowiernych dopuszczali, zwłaszcza w Egipoie i Palestynie. Sekta Monofizytów dotąd się jeszcze utrzymuje w Syryi, Mezopotamii i Azyi Mniejszej (ob. Jako bici), w Egipcie (ob. Kopto wie i Melchici), w Abis-synii i w Armenii,—prawie każda z tych prowin-cyj ma patryarchów od siebie niezależnych. — Ob. Chaloedońskie koncylium; Efez; Monofizy-ci.—Literatura: Mansi: »Sacrorumconciliorumnova et amplissima collectio” (Florencya 1759); Hefele ,Con-ciliengesobichte* (Fryburg 1873); Am. Thierry „La question des deux natures* (w »Revue des deux mondes* 1871—72); Hoffmann »Verhandlungen der Kirchenversammluug zu Ephesus“ (Kiel

1873); Just. Fuller „Eutyches and Eutychianism“ (w »Dictionary of Christian biography“, Londyn 1877—188/, w czterech tomach).

Eutychia Z grec. Etatisa—szczęście, pomyślność, zbawienie.

Eutychian, święty, 28-y papież, obrany w styczniu 275 r.—f w grudniu 283. Pochowany na cmentaizu św. Kaliksta, gdzie znaleziono ułamki tablicy z wyrytem na niej jego imieniem, jako biskupa rzymskiego. Do jego pontyfikatu odnoszą początek zwyczaju święcenia na ołtarzu bobu i winogron. Przypisywane mu listy i dekretalia są

Hml.

Hml.

J. ir.

K. K.

'ałszy we.—N o r t h o o t e-A Hard „Rome , souterraine“ (Paryż 1877).

Eutychianie. ob. Eutyohes.

Eutychid.es. W dziejach sztuk pięknych spotykamy kilku rzeźbiarzy tego imienia: 1) E. z Sycyonu z IV w. przed Chr., był jednym z najprzedniejszych uczniów Lizyppa. Pisarze starożytni wspominają jego posągi: Fortuny, Eurotasa i Bachusa, który miał się znajdować w Rzymie. Uważany on jest takie za twórcę olbrzymiego posągu bogini opiekuńczej Antyochii, której niewielka reproduk-cya przechowuje się w zbiorach Watykanu. Nadto przypisywano mu obraz przedstawiający boginię Zwycięstwa na rydwanie.—2) E. z Miletu, którego podpis wyczytano na płaskorzeźbie grobowej, znalezionej w Wenecyi; zdaje się, że musiał żyć za czasów cesarstwa Rzymskiego. Innych dwóch zachowały się tylko imiona na podstawach posągów zaginionych: jednego na Akropolu ateńskim (prawdopodobnie z III w. przed Chr.), drugiego zaś na wyspie Delos.    *

Eutychiusz, patryarcha Konstantynopolski (* około 510—f 582). Był przełożonym klasztoru w A-mazyi (w Poncie), skąd go biskup tameczny wysłał jako apokryzyaryusza (ob.) do Konstantynopola, 'fam zyskawszy względy aroybiBkupa Mennasa, polecony został przez niego cesarzowi Justynianowi I, który po śmierci Mennasa wyniósł go na stolic arcybiskupią i powierzał mu nieraz ważue sprawy państwowe. Później wszelakoź wpadł E. w niełaskę, był bowiem przeciwnikiem monofizytów i brał udział w ówczesnych sporach o Tria capitula; a kiedy cesarz wydał edykt na korzyść monofizytyzmu aftardokietom ob.), oparł Bię uznaniu tej nauki za prawowierną, za co Justynian złożył go ze stolicy arcybiskupiej i wywieźć kazał do klasztoru amazejskiego, skąd dopiero JuBtyn II wyzwolił go i po śmierci jego następcy dawniejszą mu godność przywrócił. Z pism jego, oprócz listu do papieża Wirgilego w kwestyi sporu o Tria capitula, który ogłosił Mansi w „Concil. nova et amplissima colleetio“ t. X str. 186, A. Maï zebrał tylko fragmenta, w „Scriptorum veterum nova colleetio“ (tom IX str. 623, Rzym 1825—1888). W osta-tnioh lataoh życia swego E. napisał księgę O Zmartwychwstaniu, w której twierdził, że ciało po zmartwychwstaniu będzie wprawdzie cielesnem, lecz tak subtelnem, jak powietrze. Przeciw temu mniemaniu powstał apokryzyarynsz rzymski (późniejszy papież) Grzegorz i wraz z cesarzem zmusił go do odwołania tego błędu orygenesowskiego i do spalenia swego dzieła. Żywot E a napisał jego uczeń i powiernik, kapłan Eustachiusz. Kościół grecki czci go jako świętego,'d. 6 kwietnia.    *

Eutydem, król Baktryany (—f około roku 195 przed Chr.). Z początku satrapa Sogdyany, stał się następnie rzeczywistym założycielem grecko albo nowo-baktryjskiego państwa (ob. Bak-t r y a n a).

Eutydemos 1) sofista grecki, żył około 425 r. przed Chr. Pochodził z wyspy Chios, skąd udał Bię wraz i bratem Dyonizodorosem do miasta sThuriiu w Wielkiej G.eoyi; później zamieszkał w Atenach i uczył tam wymowy. E. występuje jako osoba główna w jednym z dyalogów Platona, zatytułowanym jego imieniem, a uważa się za ge-niusz wszechstronny, bo. według słów jego własnych, mieczem równie dobrze włada jak słowem na areaie sądowej, broni oskarźonyoh i układa dla nich mowy, lecz głównem jego zajęciem jest „uau-czanie innyoh cnoty“. W dyalogu tym E. wygłasza mnóstwo paradoksów sofistycznyoh.—2) Syn Dyoklesa, uczeń Sokratesa. Według opowiadania Ksenofonta (Memorab. IV 2), E. zebrał wiele dzieł najznakomitszych poetów i sofistów, a dla tego właśnie sądził, iż przewyższa mądrością wszystkich rówieśników; lubo go Sokrates wyprowadził z tego złudzenia, jednak nie czuł za tó do filozofa najmniejszej urazy, lecz przyszedł do wniosku, iż tylko obcując z Sokratesem może posiąść wiedzę prawdziwą, i przywiązał się do niego całą duszą.—3) Wódz ateński, który wraz z innymi w r. 421 podpisał warunki tak zwanego .pokoju Ni-cyasza“ (Thuc. 5.19); później razem z Menandrem i Nioyaszem uczestniczył w wyprawie Syoylijskiej (Thuc. 7.16).

Eutykrates, rzeźbiarz grecki z epoki Macedońskiej, jeden z oelniejszych przedstawicieli szkoły zw. Sycyońską, która polubiła odlewy bronzowe figur rozmiarów kolosalnych.

Eutymia, z grec. Eófi-opla = radość, wesele.

Eutymiusz Wielki (święty) (* 376 w mieście armeńskiam Melitene — f 477). Odznaczał się tak wielką pobożność.ą i podniosłością ducha, że go biskup miejscowy w wieku młodzieńczym wyświęcił na kapłana i zamianował przełożonym wszystkich klasztorów w swojej dyecezyi. Ale E., rozmiłowany w samotności i milczeniu, zamknął się w klasztorze meliteńskim, a w 29 roku życia swego, razem z przyjacielem swym, Teoktys-tem, postanowił zupełnie oderwać się od świata i osiadł pod Jerozolimą w jaskini, gdzie później powstał znakomity klasztor (laura), pod wezwaniem św. Eutymiusza. Wszędy, gdzie tylko obrał sobie Bobronienie, zaraz zbierały się tłumy garnących się do niego uczniów i wkrótce powstawały wielkie klasztory, co zmuszało go do szukania dla siebie miej so coraz niedostępniej szych. Ostatniem była pustynia Zyf, w okolicy morza Martwego. W życiu swem służąc za wzór ascetom i wspierając ioh swemi naukami, E. ogromny wpływ wywierał na współczesne z nim społeczeństwo, nie tylko w Palestynie, lecz i poza jej granicami, z wielkim pożytkiem dla Kośoioła. Wiele też dobrego świadczył pospólstwu, żywiąo je w latach głodowych i osłaniając chrześcian swą opieką przed Saracenami. Nawrócił przytem wielu Nestoryan, Eutychian i Manichejczyków. Bronił mężnie soboru Chalcedońskiego przeoiw fałszywemu patryarsze konstantynopolskiemu, Teodozyu-szowi, i pozyskał na nowo dla Kościoła małżonkę oesarza Teodozyusza Młodszego, Eudoksyę, uwikłaną w błędy monofizytyzmu. Z nauk jego niektóre tylko zachowały się w zapiskach jego uczniów. — Żywot św. E-a opisał Cyryl, zakou-

Hml.

J. U.

nik ze Scytopolis. Kośoiół grecki pamiątkę jego święci dnia 26 grudnia, rzymski — 11 marca.    •

Eutymiusz, patryarcha konstantynopolitański (907—912). Z poozątku mnich w klasztorze św. Teodora, później synkellos (legat) patryarchy Stefana, wywierał wielki wpływ na cesarza Leona Vi go, któremu nie szozędził zarówno dobrych rad, jak surowych napomnień, mimo, że otwartością swoją ściągał na się nieraz gniew tego monarchy. W r. 907, kiedy patryarcha Mikołaj przypłacił wygnaniem i złożeniem z urzędu swój opór przeoiwko czwartemu z kolei związkowi małżeńskiemu Leona VI go, E., ulegając namowom cesarza, zgodził się zająć opuszczoną stolicę patryarszą. Zatwierdził on ślub Leona VI-go z Zoą Karbono-psiną, oraz uznał prawowitość syna jego z tego związku, młodego Konstantyna VII-go Porfiroge-nety. To też kiedy po śmieroi Leona VI-go (r. 912) objął rządy brat jego, Aleksander, pierwszym czynem nowego regenta było usunięcie nienawistnego mu E-a: na rozkaz Aleksandra Mikołaj został przywrócony na urząd patryarchy, a E., spoliczkowany w obecności cesarza i okrutnie sponiewierany, poszedł na wygnanie, gdzie umarł w r. 917. W r. 1888 Boor wydał w Berlinie współczesny K-owi życiorys jego bezimiennego autora, zawierająoy wiązankę ciekawych szczegółów, dotyczących panowania Leona VI-go—„Encyel." Lamiraulfa.

Eutymiusz Zigadenus, zwany też Zigabe-nuB lub Zigabonus, mnich i teolog bizantyjski (f po r. 1118), wysoko ceniony przez cesarza Kom-nena, jako retor, gramatyk i znakomity erudyt w teologii; grał ważną rolę w sporach religijnych swojego czasu. Jako pisarz jeBt on wzorem oschłośoi teologii bizantyjskiej w XII w. Największe jego dzieło IlavoîrXta SoYp-aux'/], składające się z wyjątków z pism Ojców kościoła greckiego, zebranych przez uczonych teologów z polecenia cesarza Aleksego Komnena, a przez niego uporządkowanych i w całość powiązanyoh, jest historyą 24 herezyj, począwszy od Szymona czarnoksiężnika aż do islamizmu, połąozoną z argumentami przeoiw każdej z osobna. Dzieło to wyszło najpierw w We-neoyi r. 1555 w tłómaczeniu łacińskiem Piotra Franciszka Zinusa, lecz bez 24-go rozdziału, o Muzułmanach, który wydał osobno Beurer w »Syl-burgi Saracenica“ (Heidelberg roku 1595), oraz Krzysztof Wolf z dodatkiem rozdziału o Bogomi-lach w »Historia Bogomilorum" (1712); jedyne wydanie greckie ukazało się r. 1711 w Tergowiście na Wołoszozyźnie, staraniem Gregorasa. Ważniejsze są komentarze E-a do czterech Ewangelij, wydane po grecku i po łacinie przez Chr. F. Matthei’ego (Lipsk 1792 w 3 tom., i Berlin 1845 również w 3 tom.), do Listów św. Pawła, ogłoszone przez Kalogeraaa (w Atenaoh 1887 r.), oraz do psalmów Dawidowych, przełożone przez biskupa Filipa Sau-lego, a wydane przez Paulina Turchiusa z zakonu kaznodziejskiego (Werona r. 1530X Zasługuje też na uwagę »Victoria et triumphus" (fEXeYX°C d-p(a[).ßo<; etc.) de impia et mutiplici exsecrabilium Messalianorum secta, qui et Phundaitae et Bogomili

eto. appellantur", z dodatkiem 14 „Auaihematismi“, które po grecku i po łacinie wydał Jakób Tollius r. 1696.—Zbiorowe wydanie dzieł E-a znajduje się w Patrologii greckiej Migne’a, w tomach 128 i 131 (1864 r.).—O źyoiu jego pisał Mikołaj Foggmi w »Anectota liter.", (Rzym 1783 r.), gdzie się znajdują także E-a „Libri invectivi contra Bo-gomilos“.—Ullmann «Die dogm. Entwickelung der griech. Kirche im XII Jahrh." w »Studien und Kritiken“ (Hamburg 1833, str. 647 i nast.). * Eutymiusz, ostatni patryarcba bułgarski z czasów niepodległości i pisarz kościelny w. XIV. Był uozniem św. Teodozyusza Trnowskiego w jego klasztorze w Kilifarewie w Balgaryi; potem z kolei mieszkał to w Konstantynopolu, to na górze Atos, to na wyspie Lemnos, a powróciwszy do ojczyzny, pracował nad rewizyą przekładów starosłowiańskich pisma św. Wybrany na patryarchę trnowskiego, walczył żarliwie przeciw sektom szerzącym się wówczas w Bulgaryi, zwłaszcza zaś przeciw Bo-gomilom, a choć owe czasy burzliwe nie sprzyjały ulubionym jego zajęoiom literackim, przy lada sposobności do nich powracał. Ody w roku 1393 Turcy obiegli i zdobyli Trnowo, E. odważnie wstawiał się za swoimi ziomkami, lecz wkrótce został uwięziony i wysłany do Traoyi, gdzie pobożny żywot zakończył, według podania, w klasztorze św. Eliasza w Pirdopie. Zaliczono go w poczet świętych bułgarskich. E. napisał po starosłowiańsku wiele także listów i mów, stylem jasnym, ale skażonym przez zły smak bizantyjski; mimo to mają one wartość niemałą ze względu na ciekawe szczegóły historyczne, dotąd wszakże nie ogłoszono ich w wydaniu zbiorowem, tylko ich wykaz bibliograficzny zaajduje się w ,Sbornibuu wydanym na Cześć Łamańskiego (Petersburg 1883) str. 350— 352. Żywot E a, napisany przez jego ucznia, Grzegorza Camblaka, wydał archimandryta rossyjski, Leonid, w białogrodzkim „Glasniku“ (1871 r.).—K. Jireczek »Deiny bulhar “ (str. 275, 304. 398).    *

Eutymos—słynny zapaśnik grecki V-go wieku przed Chr., poohodzący z ziemi Lokrów Epizefir-skich (w południowej Italii), wielokrotny zwycięzca na igrzyskach Olimpijskich. Według legendy uwolnił miasto Temessę od prześladującego je cienia Politesa (towarzysza Odysseusza), któremu oo-rocznie składano w ofierze dziewicę, a później zniknął bez wieśoi, jakkolwiek nie umarł.

Euxanton. Znana w handlu farba malarska, zwana żółcią indyjską (jaune indien), zawdzięcza barwę swoją E-owi i związkom z niego powstałym. Jakie jest pochodzenie żółci indyjskiej, dotychczas nie wiadomo napewno, i gdy jedni sądzą, że stanowi ona produkt roślinny, według innych ma być osadem, powstającym z moczu wielbłądów albo bawołów. W każdym razie z materyi tej, stanowiącej w głównej swej masie mieszaninę E-u z solą wapienną i magnezyową kwasu euksantowego, można wydobyć E., korzystając z jego rozpuBiczalnośoi w ługu sodowym rozcieńczonym. Strącony za pomocą kwasu z takiego roztworu i oczyszozony przez krystalizacyę z alkoholu, stanowi on igiełki krystaliczne blado-żółte

HO.CgHg

o₆h₃.oh,

Zn.

i na przylądku Lindesnä3

z p. t. 240°. Budowa E-u oraz jego przemiany chemiczne były przed niedawnym czasem przedmiotem badań Graebego, który dokonał syntezy tego związku, oraz Kostaneckiego, który poznał wielką liczbę jego pochodnych. Na mocy tych badań E. powinien być uwalany za dwuoksyksanton,

/C0\

\0 /

gdy ksanton ze swej strony może byó poczytywany za bezwodnik dwuoksybenzofenonu, ponieważ budowa jego wyraża Bię przez wzór

C<|H‘\0⁰/C«H*.

a więc jest jak gdyby produktem zastąpienia przez tlen dwu atomów wodoru w dwu różnych grupach fenylowych beuzofenonu C₆H₅.CO.C₆ÏÏ5.

Euxenit Scheerer (paleont.). Minerał układa rombowego; rzadkie kryształy jego bywają wrośnięte, zwykle zaś bywa on niekrystaliczny, bez śladu łnpliwośoi; odłam muszlowy niezupełny. C. wł. 4.6—4.99; tw. 6.5. Barwa brunatno-czarna, rysa czerwonawo brunatna, blask tłusty metaliczny; nieprzezroczysty, w cienkich tylko łuszczkach przeświecający czerwonawo-brunatnie. Przeważnie składa się z tytanianu i niobanu ittryi, oraz dwutlenku uranu. Behrend jako przeciętną z czterech rozbiorów euxenitu z przylądka Lindesuäs znalazł: 81.98. kwaBU niobowego, 19.17 kwasu tytanowego, 19.52 tlenku uranu, 18.23 ittryi, 2.84 tlenku ceru, 4.77 tlenku żelaza, 1.19 wapna i 2.40 wody. W kolb-ce ogrzewany wydziela wodę i staje się źółtawo-brunatnym. Pod dmuchawką się nie topi, kwasy na niego nie działają, więc trzeba go stapiać uprzednio z kwaśnym siarczanem potasu. Znajduje się w Norwegii w Bergenstift, w Tromö i Alvö pod Arendalem w pegmatycie, a także w Hitterö

K. J.

Euzebia, z greckiego E0a£ßsia=p o boźność.

Euzebiusz, zwany ojcem iiistoryi kościelnej, urodził się w Cezarei palestyńskiej około r. 264 po Chr., żył w ścisłej przyjaźni z uczonym uczniem Orygenesa i męczennikiem Pamfilosem z Cezarei, a z tego powodu odróżniają go późniejsi historycy od innych sławnych imienników spółcze-Bnych przydomkiem P a m p h i 1 i (domyślaj się: amicus = Pamfilosa przyjaciel). Podczas prześladowania chrz8Ścian w r. 309 schronił się do Egiptu, a gdy pokój w dziedzinie Kościoła przywrócono, wyniesionym został na stolicę bskupią w mieście rodzinnem, i na niej od r. 314 aż do śmierci w r. 340 zasiadał. Przez cesarza Konstantyna wplątany w aryańskie spory teologiozne o Trójcy św., odgrywał w nich niepewną rolę. Polegając w części na teologicznych zasadach Orygenesa, przechylał się do aryanizmu; na soborze w Nicei długo pragnął pośredniczyć pomiędzy spor-nemi stronnictwami, aż wreszcie podpisał zwycięskie formuły Atanazego. W literaturze chrześciań-skiej zajmuje wybitne stanowisko, mimo, że obszerne jego dzieła więcej na kompillacyi, aniżeli na samodzielnym sądzie i krytycznem badaniu źródeł polegają. Prym wiodą pomiędzy niemi Kronik a (Xpovtxà), w której E. w synchronistyczny sposób, idąc śladami twórcy tej metody, Sekstusa Juliusza Afrykańczyka, podaje ogólną historyę powszechną od najdawniejszych czasów aź do r. 324. Dzieło to składa się z dwóch części, a oelem jego jest: przez ścisłe oznaczenie czasu, nie tylko przed-ohrześciańskiej historyi, leoz takim sposobem i wierze w treść dziejów Starego Testamehtu i starszeństwu nauki Mojżeszowej dać niewzruszone podwaliny. Pierwsza część obejmowała w krótkim zarysie dzieje Chaldejczyków, Assyryjczyków, Medów, Lidyjozyków, Persów, Hebrajczyków, Egipcyan, Jończyków albo Greków, Latinów albo Rzymian, a tworzyć miała z najrozmaitszych ekscerptów zebraną podstawę drugiej części. Ta zaś, zwana Xpovaoç Kavwv, zawierała w formie tablic syn-chronistyuznych lata er rozmaitych, aź do lat po-jedyńozych, odnośne historyozne zapiski, notowane na brzegu albo w wolnych odstępach. Na czele stała era Abrahamowa, sięgaj ąoa od r. 2017 przed Chr. aż do r. 325 po Chr. Dzieło owo doszło na* szyoh czasów bardzo uszkodzone. Wielkie szczerby w greckim oryginale uzupełnia szczególnie wierne tłómaczenie całego dzieła w ormiańskim języku, odkryte w r. 1792 a pochodzące z V-go wieka; dafój streszczenie kroniki w syryjskim języku a wreszoie opracowanie jej łacińskie przez św. Hieronima, który nadto napisał dalszy jej ciąg aż do r. 378, z licznemi dodatkami z rzymskiej historyi, czerpanemi głównie ze Swetoninszą i Eutro-piusaa. Che ciąż uczonym powiodło się znowu złożyć z tych różnolitych części ważne dzieło oryginalne E-a, to jednakże z tego mozaikowego obrazu zupełnej ścisłości w starożytnej chronologii, zwłaszcza w tyoh razach, w których E. jedyne dochowane źródło stanowi, osiągnąć nie można, ponieważ i lata, i historyczne daty w późniejszych tłómaczeniach, szczególnie zaś w rękopisach Hieronima, wielce się między sobą różnią. Tyle wszakże pewna, że kronika E a, mimo że autor dzieł wielkich historyków z czasów klasycznych wcale nie czytał, a skrzętnie tylko z podrzędnych źródeł, z podręczników historycznych korzystał, wielką wartość poBiada, tak dla chronologii, jako i dla historyi starożytnej. Szczególnie zaś waźuem jest to dzieło do pozuania starszej historyi ludów azya-tyckich i niektórych epok w dziejach politycznych i literatury Grecyi i Rzymu, choćby tylko z tego względu, że zbywa zupełnie na innych źródłach co do tych czasów.—Drugiem cennem dziełem E-a jest Historya kościelna (’ExxXïjaiaaTixï] iaropta) w 10-u księgaoh, sięgająca od początku Kościoła chrześciańskiego aż do r. 325, która autorowi przyniosła w darze chlubny przydomek Herodota historyi kościelnej. Zebrał w pracy swej E. pilnie wiadomości w dokumentach/ przechowywanych w publicznych archiwach, w bibliotekach kościelnych i zbiorach prywatnych, i uzupełnił świadectwami, których mu spółcześni i własne dzieje dostarczyły. Mimo, że w niejednej części niedostaje dziełu krytycznej bystrości, bezstronnego Bądu i równej miary w traktowaniu przedmiotu, nosi ono przecież na sobie ogólne znamię rzetelnej

6. Dir.

Hml.

prawdy i wiarogodności. Dalszy ciąg Historyi kościelnej napisał sam E. w dziele swem bardzo stronniczem, Życie cesarza Konstantyna, z 4-ch ksiąg złoźonem. Kontynuowali Historyę kośoielną: Sokrates, Sozomenos, Teodoret i Evagrinos, na łacinę przełożył ją Ruflnus. Z pomiędzy dzieł historycznych E-a zasługują jeszcze na wyszczególnienie: Panegiryk Konstantyna z r. 325, napisany na trzydziestoletni jubileusz rządów cesarza; traktat o męozennikaoh palestyńskich, w którym opisuje prześladowanie chrześcian za Dyoklecyana od r. 308—310; wreszcie rozprawa o nazwach miejscowości, aachodząoych w Piśmie św., przełożona przez Hieronima na łacinę. Z dziedziny apologe-tyki wymienić należy dwa dzieła pod tytułem: IIpoîrapomevT] eôaYYsXwnfi (Praeparatio evangelica, Przysposobienie ewangeliczne) w 15-u księgaoh

1    'ArcóSei&ę só<xyysXixVj (Demonstratio evangelica, Dowód ewangeliczny) w 20-u księgach, z których się tylko połowa dochowała. W pierwBzem z nich, w którćm ojcieo Kościoła poleca nawrócenie się na wiarę chrześciańską, zbija w ostrym tonie zdania pogańskiej i żydowskiej wiary, oytująo z drugorzędnych źródeł wiele ustępów z greckich filozofów i poetów, których, jako starodawnych świadków wiary monoteistycznej, przywodzi. — Kronikę wydali: A. Schoene w Berlinie 1866 — 1875 w dwóch tomaoh; łaciński przekład ormiańskiego tekstu Angelo Mai i F. Zohrab w Medyolanie 1818; ormiański tekst z łacińskiem tłómaczeniem Auoher w Wenecyi; syryjskie streszczenie Siegfried i Gei-sler w Lipsku 1884; z pozostałych fragmentów oryginału odbudował tekst pierwotny J. Scaliger w Leodyum 1606. Historyczne dzieła E-a wydali: Heinichen w Lipsku 1868—1870 w trzech tomaoh,

2    wyd.; Dindorf w Lipsku 1867—1871 w czterech tomach. „Praep. evang.” wydali: Geisford w Oksfordzie 1843; Heikel w Helsingfors 1888; DemonBtr. evang. wydał Geisford w Oksfordzie 1852 w dwóch tomaoh. Niemieckie tłómaczenia: Wyboru dzieł E-a w Kempten 1870 i nast.; Historyi kościelnej w Sztutgardzie 1839 przez Clossa. —Por. Stein „E. nach seinem Leben, Schriften und 8. dogmatischen Charakter,“ (Wirzburg 1850); Hely „Eusèbe de Có-sarée, premier historien de l’eglise“ (Paryż 1877); rozprawa ßnegera w „Zeitschrift für Kirchengeschichte“ z r. 1879.

Euzebiusz Aleksandryjski (“ 270) był dyako-nemw Aleksandry i zapatryarchy Dy onizego i towarzyszył mu przed trybunał prokonsula Emiliana w początkach prześladowania chrześcian pod cesarzem Wa-leryanem; a kiedy Dyonizy został na wygnanie skazany, on, ukrywaj ąo się w mieście, oddał się całkowicie na usługi braciom w Chrystusie: z narażeniem życia własnego nawiedzał ich w więzieniach, umaoniał w wierze, pocieszał i grzebał ciała męczenników. Kiedy wybuchła w Aleksan dryi wojna domowa (r. 260) i Rzymianie obiegli buntowniczą część miasta, Bruchium, E. z przyjacielem swoim, Anatoliuszem, który znajdował się w dzielnioy oblężonej, gdy on w zajmowanej przez Rzymian, wiele tysięcy chrześoian ocalił, wyjednawszy u nieprzyjaoiół przebaczenie dla tych, którzy

dobrowolnie Bruchium opuszczą; Anatoliusz, nie mogąo skłonić oblęźeńców do poddania się, uprosił radę miasta, aby przynajmniej staroom, kobietom, dzieciom i niedołęgom, umierającym z głodu, wyjść pozwoliła; co gdy uzyskał, przeprowadził ich do obozu rzymskiego i oddał pod opiekę E-a. który po ojcowsku ich pielęgnował. Z powodu waśni, wywołanych przez herezyę Pawła Samosa-teńskiego (264), E. wyniósł się do Syryi, gdzie taką cześć i miłość pozyskał, iż biskupi i wierni uprosili go, by na zawsze z nimi pozostał; przychylił się do ich żądania i po śmierci biskupa lao-dycejskiego zajął jego stolicę, na której po nim zasiadł jego przyjaciel, Anatoliusz.    *

Euzebiusz, święty, 32 gi papież, Grek rodem. Chronologiści nie są między sobą w zgodzie co do czasu pontyfikatu tego papieża: według jednych miał on panować od r. 309 do 311, według in-nyoh od 20 maja 310 do 26 września tegoż roku. Lipsius kładzie datę jego obioru między 16 a 23 kwietnia i datę śmierci między 17 sierpnia a 26 września roku 309. Wstąpiwszy na tron, E. znalazł Kościół rzymski Blinie wzburzony z powodu samych ohrześcian, którzy przez małoduszność wyparli się pozornie swej wiary w czasie ostatniego prześladowania. Stronnictwo, na czele którego stał niejaki Herakliusz, prawdopodobnie antypapież, żądało, aby ci wszyscy byli przyjęci na łono kościoła bez żadnych zastrzeżeń. Przeciwnie E., zgodnie z praktyką swego poprzednika, wymagał od nich pokuty wstępnej. Ażeby położyć kres spowodowanym przez ten spór zamieszkom, cesarz Maksenoyusz uznał za właśoiwe wygnać z Rzymu przywódz-ców obu stronnictw. E. został wygnany do Sy-cylii i tam umarł. Ciało jego sprowadzono do Rzymu i pochowano na cmentarzu św. Kaliksta. Wszystkie przypisywane mu listy i dekretalia są fałszywe, z wyjątkiem chyba jednego dekretu, do-tyozącego ostatniego namaszczenia, zamieszczonego w traktacie Benedykta XIV-go pod tyt. „De Servorum Dei Beatifioatione“.—Lipsius „Chronologie der römischen Bischöfe“ (Kiel 1869).— Akta Bollandystów.

Euzebiusz Z Vercelii (• na wyspie Sardynii — f 371 r., licząc lat 88). Około r. 309, w Rzymie, gdzie matka jego, Restituta, z nim zamieszkała, został ochrzczony przez papieża Euzebiusza i od niego też imię swe otrzymał. Poświęoiwszy się stanowi duohownemu, za papieża Sylwestra został lektorem, później był powołany do Vercelii w Piemoncie, gdzie się odznaczał żywotem tak cnotliwym, iż od kleru i ludu jednogłośnie wybrany został na biskupa i r. 340 otrzymał święcenie od papieża Juliana I-go. E. był pierwszym z biskupów, który śród kleru swego zaprowadził dyscyplinę zakonną: wszystkich księży z Vercelii ściągnął do swego domu i mieszkał razem z nimi, stąd też kanonicy regularni uważają go, na-równi z św. Augustynem, za swojego założyciela. Ze szkoły tej duohownej wyszło wielu uozonych i świętych biskupów, wielu wyznawców i męczenników, dla których E. był nie tylko mistrzem, ale i wzorem. Musiał wszakże opuścić to zaoi-

zgodnie z życzeniem św. Grzegorza

sze dla walki z Aryanizmem, w której ważną rolę odegrał. W r. 354 papież Liberyusz polec*! jemu, oraz Liberyuszowi, biskupowi Karalitań-skiemu (Cagliari), udać się do cesarza Konstaucyu-sza, bawiącego podówczas w Arelacie (Arles), z prośbą o zwołanie soboru; cesarz zgodził się na to i sobor zwołany został do Medyolanu r. 355; na nim biskupi aryańscy przemogli i wygnali biskupów prawowiernyoh, którzy nie chcieli podpisać się na potępienie św. Atanazego. Konstancyusz po soborze wysłał był list do E-a, chcąc go na swą stronę przeciągnąć, ale celu swego nie dopiął; skazał więc go na wygnanie do Soytopolis w Palestynie, gdzie biskup aryański, Patrofll, najokrót-niej nad nim się znęcał. Ze Scytopolu wysłano go do Kappadocyi, stamtąd znów do Tebaidy w Górnym Egipcie. Dopiero, kiedy cesarz Julian Apostata pozwolił biskupom wygnanym na stolice Bwoje powrócić, E. udał się naprzód do Aleksandryt, gdzie miał naradę z Atanazym: jak wypada postąpić z biskupami aryańskimi, którzy by na łono kośoioła wrócić zechcieli? Potem w Antyochii pracował nad usunięciem rozdwojenia, wywołanego przez Luoyfera z Caralis (Cagliari), który przeciw Melecyuszowi wyświęcił na biskupa kapłana Paulina; lecz, nie mogąc nic wskórać z Lucyferem, do swojej dyecezyi powrócił r. 363. Tam wespół z św. Hilarym piktawskim (Poitiers), i innymi biskupami prawowiernymi rozpooiął nową walkę z aryanami, głównie zaś z biskupem medyolań-skim, AukBenoyuszem, który, wspierany przez cesarza Walentyniana, nie bez skutku usiłował krzewić herezyę. Kościół katolicki czci E-a jako świętego i męczennika d. 19 grudnia. Z pism jego doszły do nas: „Epistoła ad Presbyteros et plebes quasdam ltaliae“ i „Libelius faoti ad Pa-trophilum custodem cum suis“, — z czasów wygnania w Scytopolu; „Epistoła ad Gregorium, epi-scopum spanensem” (z Tebaidy r. 360). W skarbcu katedralnym w Vercelli znajduje się uodeks czterech Ewangielij (latiuae versionis antiquae, seu veteriä italicae), jakoby własnoręcznie przepisany przez E-a, co wszakże jest rzeczą wątpliwą. —

Św. Hieronim podaje, że E. przełożył na język łaciński kommentarz Euzebiusza cezarejskiego do psalmów, oczyściwszy go z naleoiałośoi aryańskich, i wiele pism Orygenesa. — Roczniki Baroniusza;

Ughelli „Italia sacra“ (tom. IV); Bollandyśoi; Mignę ^Patrologia”.    *

Euzebiusz, biskup Emezy (Emesa, Heme sa, Emisa, w Celesyryi, dziś Hems), żył w w. IV, umaił około r. 360. Wykształcony w szkole Antyoobijskiej, skromny i bojażliwy, przez całe życie większy pooiąg czuł do nauki, niżeli do zaszczytów, które łatwo osiągnąć mógł u władzy kościelnej; jakoż odrzucił godność metropolity aleksandryjskiego (341 r.) i niechętnie się zgodził na biskupstwo emezeńskie, skąd dwukrotnie ustępować musiał wobec przesądnej nieufności Emezeńczyków, uważających go za czar noksięźnika, z powodu wiadomości jego matematycznych i astronomicznych, za które wysoko był ceniony przez oesarza Konstancyusza. Przy koń-

cu życia usunął się na zawsze do Antyochii, gdzie uczniem jego został Dyodor z Tarsu. Z dzieł E-a, wyliczonych przez ś*. Hieronima („Virorum illustr.“ cap. 91), przez Teodoreta („ Fabuł, hae-ret.“ t. I, str. 25 i nast.), oraz przez Ebed - Jesu i Xenayasa (w Assemaniego „Bibl. oriéntalis”) zachowało się ledwie kilka fragmentów dogmatycznych (w Teodoreta Dyaiogach, wyd> 3-e, w Halli 1769 — 74, t. 10, str. 2o8 i nast.), oraz egzegetycznycb i dwie homilie, przetłómaozo-ne na język łaciński (w Patrologii Migne'a, tom 86, część pierwsza, str. 461 i nast.). — Augusti „Eusebii Ernes, opuscula quae supersunt graeca“ (Eloerfeld 1829); Thilo „Ueber die Schriften des.... Eusebius von Emesau (w Halli 1832 roku).    *

Euzebiusz, biskup Nikomedyi (f w końcu 341, lub w początkach 342), według Ammiana Marceiliua miał być dalekim krewnym i nauczycielem Juliana Apostaty. Wykształcił się w szkole antyochijskiej, na której czele w końcu w. III stał kapłan i męczennik, Lucyan, który z początku trzymał się kieranku racyonalistyczuego, za co przez trzech biskupów antyochijskich był odłączony od Kościoła, lecz później się nawrócił. Zdania o E-u są bardzo rozmaite, w tern się jednak zgadzają z sobą, że był on nader wymowny, bystry i zręczny, szczególniej zaś odznaczał się niepomierną Żądzą zaszczytów; dostojeństwo biskupie uważał jedynie za środek do zdobycia najwyższych godności świeckich. Najpierw był biskupem w Beryoie, potem w Nikomedyi, ówczesnej rezy-denoyi państwa wschodnio - rzymskiego. Brał żywy udział w sporach o Aryanizm i był żarliwym jego krzewicielem; to też w r. 339 został zamianowany arcybiskupem w Konstantynopolu, nowej stolicy cesarzy wschodnio - rzymskich, dla tego tylko, aby zdała od dworu cesarskiego nie stracił swego wpływu na szerzenie się Aryanizmu. Z jego - to rąk ohrzest otrzymał Konstantyn W., którego syn i następca w cesarstwie Wschodniem oddał mu całe swe zaufanie.

Euzebiusz, biskup samosateński (f 374 r.. O życiu jego nic nie wiemy, aż do r. 261, w którym został biskupem w Samosacie w Syryi. Osiągnąwszy tę godność, wierny sługa kościoła uznał za najpierwszy swój obowiązek bronić go od Aryanizmu, który wówczas, pod opieką cesarza Konstantyna W., rozszerzał się swobodnie. Roku 371

Nazyańskiego, popierał obiór na stolicę arcybiskupią w Cezarei św. Bazylego, z którym odtąd przyjaźń najściślejszą zawiązał. Wygnany przez cesarza Walensa do Traoyi, i tam nie przestawał pracować dla dobra wiernyoh. Przebrany za żołnierza, przeszedł Syryę, Palestynę, Traoyę, u-twierdzając chrześcian w wierze prawdziwej, wyświęcając kapłanów i zabiegając o to, by stolica biskupie osierocone otrzymały godnych pasterzy. Po śmierci cesarza Walensa (378) E. wrócił do Samosaty, lecz nie długo już służył kościołowi; zdołał tylko swojemi wpływy przeprowadzić obiór biskupów prawowiernyoh w Berea, Hieropoiis

S. Drz.

i in.; ale gdy nad tern sa*uem pracowtł w prowinoyi Komagenie, gdzie się mocno był zakorzenił Arya-nizm, jakaś zagorzała sekciarka, ugodziwszy go w głowę kamieniem, o śmierć przyprawiła. * Euzebiusz z Dorylei (w Syryi); żył w V w., lecz gdzie i kiedy się urodził i umarł, ani też kiedy został wybranym na biskupa, nie wiadomo. Był on zagorzałym wrogiem wszelkiej herezyi; będąc jeszcze retorem ozy adwokatem w Konstantynopolu r. 428, pierwszy wystąpił przeciwko Nesto-ryuszowi i publicznie w kościele przerwał mu pewnego razu kazanie, za co ten biskup-herezyaroha, wezwawszy nań policyę, kazał oohłostać go i wtrącić do więzienia, zarówno, jak i jego spólników. Naturalnie, że później E. czynił, co tylko mógł, aby podburzyć przeciw niemu wszystkie umysły. W r. 448, będąo już naonczas biskupem, podczas koncylium konstantynopolskiego, złożył patryarsze Flawianowi memoryał przeciw Nestoryuszowi, a podczas obrad tak zapamiętale i uporczywie podtrzymywał swe oskarżenie, iż uzyskał wreszcie wyrok potępiający. Na tern samem koncylium wniósł E. skargę i na Eutychesa o spotwarzenie św. Ojców Kościoła. Mszcząo się za to, rozbój efóski r. 449 złożył i Fia wiana, i Euzebiusza, lecz przywróciło ioh koncylium chalcedońskie, na którem E. z równą zaciekłością, jak przed trzema laty w Konstantynopolu, walczył przeciw Eutychesowi i Dyo-skorowi. Wierni nazwali go wyznawoą wiary, ze ścisłego jednak zbadania dokumentów dotyczą-oych jego czynności wynosi się wrażenie, że powodowała nim nie tyle żarliwość religijna, co chęć błyszczenia swą wymową i talentem oskarżyciel-skim. Z pism jego pozostały: „Contestatio adver-sus Nestorium”; «Libellus adversus Eutyoheten sy-nodo Constantinopolitano oblatus*; „Libellus adver-sus Dioscorum synodo Chalcedonensi oblatus“; „Epistoła ad Marcianum Imperatorem“.    *

Evadne, ob. Polyphemidy.

Evan, przydomek Bachusa, ob. Bachus.

Evander (Eöav§po<; = dobry człek), heros plemienia latyńskiego, syn arkadyjskiego króla EchemoBa i Tymandry, albo też, według innych podań, syn Hermesa i arkadyjskiej nimfy i wieszczki, Karmenty, zwanej także Nikostrate, Tyburtis albo Themis. Miał on, według rzymskiej legeudy, na t>0 lat przed zburzeniem Troi na czele Pelazgów z Pallantion w Arkadyi do Italii wyruszyć i pierwszą cudzoziemską osadę na miejscu późniejszego Rzymu na lewym brzegu Tybru założyć. Pagórek, na którym osiadł, nazwał Palatium, albo od miasta rodzinnego Pallantion, albo też od syna swego, imieniem Pallas. Nieokrzesanym mieszkańcom Lacyum przyswoił, jak wieść dalej głosi, znajomość pisma, muzyki i przeróżnych rzemiosł. Szczególnie zaś przypisują mu zaprowadzenie kultu bóstw arkadyjskich, jakiem! są: Demeter, Poseidou, Herakles i Licejski Pan, przezwane na ziemi italskiej: Ceres, Neptunus equester i Neptunus Consus, bóg opiekuńczy wyśoigów konnych i siewów, Hercules i Lupercus. Na cześć LupercuBa, zwanego także Faunus, ustanowił osobne święto Lupercalia, obchodzone 15 lutego. Gdy Eneasz do Italii przybył, sprzymierzył się z aim E, i pusłił ma w pomoc przeciwko Ratulczykom 40D koauyjh pod wodzą syna, Pallaata, który w tej wojnie (por. Wer-giia Eaeidę, ks. 11 i 12) z ręki Turnusa śmierć poniósł, lecz przez Eneasza pomszczonym został. E-a policzyli Rzymianie z wdzięczności pomiędzy swych półbogów rodziunych (indigetes) i oddawali mu oześó u podnóżi Aweatyńskiego pagórka obok Porta Trigemina. W podaniaoh powyźsych o E-e trudno się doszukać jakiejkolwiek treści historycznej, tern łatwiej wykazać natomiast sztuczną wy-muszoność inweuoyi w każdym szczególe. Jak wszystkie wspólne cechy, jakie zachodziły pomiędzy greckiemi a latyńskiemi obrządkami religijne-mi, zwykli odnosić Rzymianie do obczyzny, aby pokryć swe pierwotne dzieje niejako śniedzią szlachetniejszą, bo cudzoziemską, grecką, tak przezroczystą jest owa tendencyjność zwłaszoza w przytoczonej legendzie. Nie tylko bowiem świadectwa, prawiące o losach i zasługach E-a, są o całe tysiąc lat młodsze od niego, a zatem co do wiaro-godnośoi bardzo podejrzane, lecz oprócz innych trudności stanowi nieprzezwyciężony szkopuł ten rys legendy, że Arkadyjczycy, lud więc w samem wnętrzu peloponeskiego półwyspu zamieszkały, na żadnym punkcie swych granic niestykająoy się z morzem, mieli się puścić na zamorską wędrówkę. E. jest w istocie prastarem bóstwem, wzrosłem na italskim gruncie, upstrzonem w greckie szaty. Jest niem zaś Faunus latyński. Już samo miano „Evander“ jest greckiem tiórnacze-niem nazwy Faunus=Favinus, co oznacza «życzliwy, sprzyjający, dobry bóg“, również jak Fauna zwie się także Bona Dea. Ponieważ zaś istota bóstwa Faunus jak najzupełniej odpowiada greckiemu, a szczególnie arkadyjskiemu,bogowi, zwanemu Pan, stąd poohop wzięli Rzymianie, aby początek rodzinnych swych uroczystości przenieść do jak najstarszych czasów, i to właśnie na tę grecką ziemię, gdzie bożka Pana przed wszystbiemi innemi czczono.— A. Bormann «Kritik der Sage vom Könige Euąndros" (Halla 1853); Roulez „Faune, fondateur du culte religieux, explication de deux bas-reliefs“ (Paryż 1846); Schwegler «Römische Geschichte* (tom I str. 354—383).

Evania Fabr. (Brachyg aster Leach.) Gątewka— Waga, Hacznik Jar. Przedstawiciel rodziny zoologicznej Evanidae, należącej do rzędu owadów błonkoskrzydłych (Hymenoptera). Tylne skrzydła są tu prawie bez żyłek, odwłok zaś wyohodzi nie z końca zatułowia (metathorax), lecz ze środka, lub jeszcze wyżej. Jest to główna cecha całej tej, nielicznej zresztą, rodziny. W rodzaju Evania głowa od przodu ma kształt soczewki, szyja zaś krótki, zaledwie dostrzegalna; różki w kształcie nitek, z 13-stu złożone członków, prawie tak długie, jak cały owad. Larwy żyją paBorzytnie w larwach (gąsienicach) drobnych owadów łuskoskrzydłych. Gatunek E. (Br.) minutus Leach, znajduje się we wszystkich częściach świata, nie należy jednak do owadów zbyt pospolitych. Długość jego wynosi 4 mm. Koloru jest czarnego, z głową i tułowiem gęsto kropkowanym. E appendigaster lllig pospo-

S. M.

E. D.

Em S.

lity we Franoyi, osobliwie na południu. Inne rodzaje tej rodziny, owady o wiele pospolitsze i większych rozmiarów: Foenus Fabr. (jF. jaculator i F. affectator Fabr.), Aulaeus Jur. Rodzaj Evania występuje już w formaoyach trzeciorzędowych, zaohowany w bursztynie.

Fig. 216. Erenia appendigaster.

Evans, mechanik amerykański (* 1755 r.—f 15 marca 1811 r.); bjł jednym z pierwszych, którzy pragnęli zastosować maszynę parową do użytku lokomocyi po torze szynowym. Patent na swój wynalazek w r. 1785 starał się otrzymać od władz Pensylwanii, przedstawiając projekt lokomo-tywy, działającej pod ciśnieniem 10 atmosfer. Wynalazek ten jednak został wyśmiany. W r. 1797 z lepszym już skutkiem czynił starania w tym względzie u władz stanu Maryland; nie znajdując jednak chętnych kapitalistów, którzy by mu pośpieszyli z pomocą, dopiero w r. 1801 zdołał zbudować lokomotywę, przezwaną „Oructer Amphibolos“. Tór kolejowy zdołał wybudować w Filadelfii w r. 1804 i pierwsze próby w tymże rozpoczął roku; pomimo jednak, że rezultaty były nie najgorsze, wynalazek E-a w Ameryce pozostał bez naśladownictwa do roku 1809. Widząc bezskuteczne rezultaty swoich starań. E. zaniechał dalszych prac w tym kierunku i ogłosił w jednym a pism tego rodzaju przepowiednie: Teraźniejsze pokole nie zadawalnia się kanałami, następne zapragnie budować koleje konne, ale wyrozumialsi przyznają niezawodnie, że moja maszyna parowa jest rozwiązaniem kweBtyi lokomooyi.

Evans’owie nazwisko czterech braci przemysłowców, przybyłych z Anglii do Warszawy: 1. Tomasza Moora (* w Birmingham d. 5 sierpnia 1794 r.—f w Parszowie 9 sierpnia 1837 r.— 2. Andrzeja Bircha 5 grudnia 1795 roku—f 2 lutego 1841 r—3 Alfreda 1802 r.).—4. Dugi asa (* 1808—f 1866). Pierwszy z nich spoczywa w Warszawie na cmentarzu Ewangelicko-Reformowanym. W roku 1822 założyli oni pierwszą w kr8ju fabrykę maszyn i narzędzi rolniozych przy rogu ulic 0-to Jerskiej i Ciasnej. Zabrali się do swych czynności z ogromną energią młodego wieku i doświadczeniem, nabytem w ojczyźnie. Jednakże warunki miejsoowe, a przedewszyst-

Encykl. Fcwaz IUnati. Zeszyt I58. T 20 ty.

kiem brak rąk, do praoy zawodowej należyoie przygotowanych, utrudniał w wysokim stopniu rozwój działalności fabrycsnej. Niedostawało, jak na ówczesne warunki, wszelkich środków pomocniczych — i fabryka zmuszoną była — nie licząc na żaden podział pracy lub pomoc skądkolwiek, radzić sobie sama. Lata przeszły w ten sposób, a E., borykająo się z trudnemi nad wyraz przeciwnościami, doszli jednak do rezultatów pomyślnych, dzięki energii, wytrwałośoi niezmordowanej i systematycznej uozciwej pracy swojej. Należy podnieść, źe E. łączyli zawsze dobro ogółu z widokami korzyśoi osobistych; pracując dla siebie, pamiętali o innych, a przedewszystkiem nie zapominali nigdy, ile obowiązani są krajowi za pole do swej pracy zawodowej. Działalność E-ów opierała się na kontrakoie, zawartym z komissyą rządową spraw wewnętrznyoh, w którym pomiędzy innemi mieścił się warunek: zatrudniania w zakład a o h swoich krajowców. Jak trudny to warunek był do spełnienia, wyobrazić sobie teraz nie łatwo, gdy wokoło przemysł prawidłowo się rozwija i szybko w oczach naszych wyrasta; lecz w 1822 był to szkopuł nieamiernie doniosły, a szczególnie wobec terminowych zobowiązań i dostaw dla rolnictwa z jednej, a dla powstających nowych gałęzi przemysłu z drugiej strony. W fabryce E ów urządzono pierwsze oświetlenie gazowe, przeznaczone li tylko dla celów i potrzeb rozległego zakładu. Dla pełności tej wzmianki należy jeszcze wspomnieć, choćby tylko pobieżaie, o działalność E ów w kierunku hutnictwa. Itu praca ioh wyróżniała się dodatnio przez eksploatacyę zakładów w Drzewicy, gub. Radomskiej, obfitującej w rudę żelazną.—Przemysł fabryczny E. zasadzali racyo-nalnie na produkcyi własnego surowca. Tylko przez zapewnienie sobie materyału surowego w ilościach dostatecznych, a następnie przez dopilnowanie dobroci i właściwego składu chemicznego, E. nie byli narażeni na czasowy brak, ani też nie odozuwali zmienności cen, nieuchronnego skutku większych zakupów surówki u dostawców. Nazwisko Evansôw, popularność ich na polu fabry-oznem, dzięki ich troskliwemu postępowaniu z liczną rzeszą robotników, dotąd w sferze pracowników wdzięcznie są wspominane, a jakkolwiek fabryka przeszła następnie w posiadanie przemysłowców Lilpop - Rau, obeonie zaś znajduje się w trzecich już rękach, to jednak ludność okoliczna zachowała dotąd nazwę fabryki Ewansa.

Evans de Lacy sir George, generał angielski (* r. 1787 w Moing w Irlandyi — f 8 stycznia 1870 w Londynie). Służył naprzód w Indyaoh, następnie odbył pod Wellingtonem kampanię w Hiszpanii (1812), a potem w Ameryce Północnej; nareszcie w r. 1816 odznaczył eię w bitwach z Napoleonem pod Quatre - Bras i Waterloo. Wystąpiwszy w r. 1818 ze służby czynnej, oddał się zawodowi politycznemu i, jako kandydat stronniotwa radykalnego, wybrany został (r. 1831) do izby gmin. Roku 1835 objął dowództwo legii, zwerbowanej w Anglii, celem popierania rządów królowej hiszpańskiej, Krystyny, w wojnie

110

z Don Carlosem. Zadał kilka ciężkich klęsk kar-listom, zdobył miasta Hernani, Irun i Fontarabia i, okryty chwałą, wróo.ł w r. 1837 do Anglii, gdzie otrzymał w nagrodę stopień pułkownika. Wybrany ponownie do parlamentu, głosował w r. 1846 za zniesieniem ceł zbożowych („corn - laws“) i zwalczał energicznie torysowski gabinet Derby’e-go. Podczas wojny Krymskiej dowodził w stopniu generał - porucznika drugą dywizyą i odznaczył się pod Almą, Bałakławą i Inkermanem. Z powodu odniesionych ran zmuszony złożyć dowódz-w hrabstwie Warwick —f 1880 w Londynie). Rodzice jej należeli do klasy niezbyt zamożnych farmerów i nie odznaoaali się wykształceniem; zajęci gospodarstwem, przynaglali do niego Maryę Annę, która zajęcia tego nie lubiła, oddając się natomiast z zamiłowaniem czytaniu książek. Wogóle od najmłodszych lat odznaozała się żądzą wiedzy; była przytem fizycznie upośledzona, brzydka i chorowita. Oddano ją do szkoły w Coventry, gdzie nauczyła się nieco po francusku i po niemiecku; w rodowitym swym języku natomiast poozyniła wielkie po-

•p^:

m:,-

^ fs pp

** “■*■

fc. •    •>> •Vmeem^- ■<*&&!*

I > 41

k \    r}<

mm

■,-S%

fc -

Si

i'<v^

?’-\S-.v •

Pub

• -,v

‘i

r- Jr

.

1 SI

fei

«p «

£ •'

*sg

à Wh

MBBii ■

*****

^âËËÊÈËÊÊ,

TC-

If,

ßmmSm

"Jäjwm

Th

: '. - ¹ • ». ‘i

L :

Ry

m

:Mm

'M

im£

Fig. 217. Evans Andrzej (podług litografii Seweryna Oleszczyńskiego).

Hml

two, odjechał na początku r. 1865 do Anglii, gdzie parlament zgotował mu eutuzyastycznó powitanie. Zasiadał w izbie gmin do r. 1865, poczerń usunął się do życia prywatnego. Napisał broszurkę, skierowaną przeciwko polityce roBsyj-skiej na Wschodzie i przełożoną na język francuski pod tyt.: „Projets de la Russie” (Paryż

1828).

Evans Marya Anna, znakomita powieściopisarka angielska, znana pod pseudonimem Georges Eliot, (* 1819 r. w miejscowości Griff, stępy.—Była bardzo nabożną, jak i cała jej rodzina; jednakże zmieniała bezustannie wiarę, gdyż Anglia była wówczas polem rozkwitu coraz to nowych sekt religijnych, i wrażliwa dziewczyna coraz nowych ideałów szukała, przechodząo kolejno bap-tyzm, metodyzm, ewangielinm, salutyzm—aż skoń-ozyła na sceptycyzmie i przestała bywać w kościele.—Od tej chwili nastąpiło rozdaroie między nią i rodziną, która zmuszała Maryę Annę do uczęszczania na nabożeństwa; M. A. ustąpiła, ale jednocześnie zajęła się tłómaczeniem dzieł Da-

Evansit.

873

1888).

K. J.

wida Straussa, Feuerbacha i Spinozy.—Ściśle biorąc, od tych tłómaczeń rozpoczyna się jej działalność literacka. — W r. 1849 umarł jej ojciec, a M. A. wyjechała do Szwajoaryi z porady lekarzy. — Świeże powiet-ze, odpoczynek i nowe wrażenia przywróciły jej zdrowie i równowagę moralną. W Szwajcaryi również po raz pierwszy zaczęła tworzyć oryg<naln?e; prace te należały głównie do zakresu krytyki i drukowane były w „Westminster Review“. Nie było to jednakże odpowiednie pole dla jej twórczośoi i zwolna dopiero, pod wpływem znanego myśliciela - filozofa, Henryka Lewesa, — znalazła E drogę właściwą, oddawszy Bię powieściopisarstwu: H. Lewes (ob.) był człowiekiem żonatym i dzietnym, mimo to, opuściwszy rodzinę, połączył Bię i Maryą Anną: żyli odtąd razem, co w sferach jej towarzystwa stanowiło skandal; jednakże E. zachowywała się z taką godnością na swojem dość fał szywem stanowisku, że nikt jej nio zarzucić nie mógł. — Małżeństwo legalne traktowała M. A. Evans bardzo krytyoznie, i nieraz późirej w swoich powieśoiach wyrażała się o niem ujemnie, przyznająo natomiast zupełną raoyonaluość swojemu stosunkowi z Lewesem. Gdy ten umarł w r. 1878, E. zajęła się jego synami z pierwszego małżeństwa bardzo gorliwie. — Najznakomitsze, ściśle biorąc, były jej pierwsze powieści: „Scenes of clerical life“; „Toe Mill on the Floss“; „Silas Marner“, „Adam B-de“. W powieściach tyoh E. występuje jako realista, i rzeczywiście w Anglii uchodziła ona za przywódzcę szkoły realistycznej; nie należy jednak brać tego w znaczeniu szkoły francuskiej: pomimo wielką niepodległość nmyBłu, E ulega wpływom angielskiego cantu i zawsze swój realizm pewną zasłoną okrywa. Jednakże prawda źyoiowa jest u niej ceohą główną obrazów powieściowych; opisuje ona z największą dokładnością to, co widziała: życie wieśniaków, dzierżawców, kaięży anglikańskich, ludu miejskiego, wreszcie sfer arystokratycznych; nie małą rolę w jej pismach grają różni sekcia-rze: baptyści, ewangieliści, metodyści. — Oprócz utworów realistycznych, miewała też autorka szersze aspiraoye: „Romola” jest to obraz historyczny Włoch z okresu Odrodzenia; ale tu brak wyobraźni czystej, t. j. niewzorowanej na rzeczach wi-dzianyob, nie pozwolił auk'ce stworzyć postaci żywyoh. Jeszcze słabsze są jej poematy: „The Spanish gipsy“ (1868); „Agata“ (1869); „Armgart, a dramatic poem“ (1871) i „The legend of Jubal* (1871), w których autorka bardzo starannie, lecz nieswobodnie, włada wierszem. — Wróciła potem E. do swoich dawnych ideałów, ale i te dziwactwem pewnem przesiąknęły. „Middlemarch“ okazuje jeszcze dawne zalety; — Natomiast „Daniel Deronda“, który w swoim ozasie wiele hałasu wywołał, odznacza się szozególnego rodzaju mistycy smem. Jak wiemy, George Eliot, była zawsze w poszukiwaniu prawdy, czy to życiowej, czy to naukowej, czy zwłaszoza religijnej. Przechodziła ona przez różne Bekty, doszła do sceptycyzmu, potem przyjęła doktrynę pozytywizmu Com-

te’a i wyznawała jego kult racyonalistyozny, kult t. zw. Istoty. W starośji przechylała się w stronę kościoła katolickiego, a przez jakiś czas była czcicielką religii żydowskiej (w „Danielu Deronda“). Ta strona jej umysłowośoi, t. j. skłonność do sekciarstwa, jest czysto angielską, i pod tym względem jest ona autorką bardzo narodową; niemniej narodowym jest i jej rodzaj realizmu, t. j. pewne trzeźwe traktowanie rzeczywistości, jakie znajdujemy nawet u poetów angielskich. — Brak jej—jak w ogóle kobietom—humoru, właściwego powieściopisarzom angielskim; ma natomiast wielką siłę wzruszania i rozrzewniania ozytelnika. Z drugiej strony znajdujemy w niej sporą eru-dyoyę, szerokie widnokręgi, ducha wolnomyślnego i umysł śmiały, niepodległy, szlachetny. Oprócz dzieł wyżej wymienionych, E., w r. 1879 ogłosiła cały szereg szkiców, p. t. „Impressions of Theophrastus Such“. Po śmierci Lewesa, na krótko przei swym zgonem, wyszła za bankiera

J. W. Crossa, który według jej notât i dziennika napisał jej życiorys („George Eliot’s life as related in her letters and journals“, Londyn 1885, w 3 ch tomach). Wiele też szczegółów z jej stosunków rodzinnych znaleźć można we własnych jej utworach, szczególniej w „The Mill on the Floss“,’gdzie ona sama występuje w osobie Maggie, a brat jej, Izaak, pod imieniem Tomasza T u 11 i v e r a; w Adamie Bede Misiress Poyser jest to jej matka, Dinah—jej ciotka, Samuela E-vans. — Zbiorowe wydanie dzieł E. wyszło p. t. „The works of G. Eliot“ (1878 — 80 w 20 tu toraaoh); „The complete poetical works“ (New-York 1880); „Complete Poems“ (Boston 1889). Oprócz tego A. Maine ogł)sił wyjątki z jej pism p. t. „Wise, witty and tender sayings from the Works of George E “ (wyd. 5 e, Loadyn 1881). Powieści E. były tłómaczone na wszystkie europejskie języki, a między niemi i na polski („Adam Bede“, „Middlemarch"). —Porówn. Julian S.hmidt „Bilder aus dem geistigen Leben unsrer Zeit* (Lipsk 1855); Morley „L’fe of G. E.“ (w „Macmillan’s Magazine", luty 1885); Hutton w „Contemporary Review“ (marzeo 1885); H. Conrad „George E. ihr Leben und Schaffen“ (Berlin

A.. L

Evansit Forbes, (mineral.). Minerał z góry Żeleżnik, w pobliżu miejscowości Szirk w Gömör-skim komitacie na Węgrzech; pozornie bezkształtny, w drobnych kulistych, gronowych, nerkowatyoh i soplowatych postaciach wewnątrz jamek brunatnej rudy żelaznej, C. wł. 1.82—2.10; tw. 3.5—4. Bezbarwny lub niebieskawo - biały, niekiedy jasno-żółtawy, z blaskiem szklistym do tłustego. Wzór jego tak wyrazić się daje:

A'a(P0₄)₂-f2(Al₂)(0H)e+12H₂0. co odpowiada procentowo: 39.68 glinki, 18.38 kwasu fosfornego, 41.94 wody. — W kolbce o-grzewany wydziela dużo wody i rozsypuje się w proszek biały; pod dmuchawką nletopliwy, zmoczony kwasem siarczanym barwi płomień na zielono, wypalany z roztworem kobaltowym silnie błękitnieje.

And. S.

Dr A. P.

str. 641).j

K. K.

Evanston 1) E., miasto w Stanach Zjedn. Am. Pn., w stanie Illinois, o 3 mile na półnoo od Chicago, nad jez. Michigan; uniwersytet stanu, wille zamożniejszych mieszkańców Chicago; około 14 000 m-ców (1890).—2). E., miasto i przełęcz górska (Evans - Pass), w górach Skalistych Ameryki Póło., w stanie Wyoming, między pasmami Black M-ts i Colorado - Range; wiedzie tędy droga żelazna Pacyfiku (Union - Pacific); okolica obfituje w żelazo i węgle kamienne.

Evansville, miasto w Stanach Zjedn. Ameryki Pn., w stanie Indyany, na samej granicy ze Bta-nem Kentucky, na prawym brzegu Ohio i przy uściu kanału Erie, węzeł licznych dróg żelaznych, Btacya żeglugi rzecznej. — Rozwija się szybko i liczy (1895) około 65 000 m-ców. — Jest głó-wnem ogniskiem Indyany południowej dla handlu zbożem, bydłem i nierogacizną; posiada wiele fabryk, zwłaszcza odlewni żelaznych, przędzalni, tkalni, fabryk cukru, cygar, mebli, browarów, mydłami i t. p. Miasto ma około trzydziestu świątyń, operę, szpitale, szkoły, zakłady dobroczynne i t. d.    And-s-

Evaux, starodawne Evahonium, miasto główne okręgu we francuskim departamene’e Creu* ee, okręgu Aubusson, 12 godzin od Paryża, 460 m. nad p. m., górska stacya klimatyczna, wahania w temperaturze dziennej znaczne. Sezon od czerwca do września. Miasto liczy około 3 200 m-ców, ma fabryki świec i kapeluszy, oraz szczątki łaźni rzymskich.

Eve Paweł Fitzsimmons (* w Richmond County, pod Augustą [Georgia, S. Z. Am. Pół.] d. 26 czerwca r. 1806,— f w Nashville Tennessee] d. 3 listopada r. 1877), zasłużony chirurg amerykański. Kształcił się w Filadelfii i, otrzymawszy tam w roku 1828 dyplom doktorski,.udał się do Fran-cyi i Anglii dla uzupełnienia swej wiedzy. W r. 1831 przybył do Warszawy i wstąpił jako lekarz-oohotnik do służby wojskowej, którą pełnił w szpitalach stołecznych. Po powrocie do ojczyzny został w r. 1832 profesorem chirurgii w nowo zało-żonem „Medical College of Georgia“; w r. 1850 przeszedł na takież stanowisko do uniwersytetu w Louisville (Kentucky), lecz już w roku następnym opuścił je, żeby objąć katedrę w Nashville, ua której pozostawał do śmierci. Podczas wojny Meksykańskiej, w r. 1846, stał na czele oddziału ochotniczego chirurgów; w r. 1859, przybywszy do Europy, zajmował się w sipitalacb wojskowych podczas wojny Włoskiej., w r. 1861 wybrany został na chirurga naczelnego stanu Tennessee. Jako profesor cieszył się powodzeniem nieBwykłem i jako zręczny operator był bardzo cenionym. Pisarzem był nadzwyczajnie płodnym; wymienimy jednakże tylko jedno dzieło jego, mianowioie: „Collection of remarkable cases in surgery“ (Filadelfia 1857), będące zbiorem bogatym rzadkich przypadków chirurgicznych. W r. 1857 był prezesem stowarzyszenia lekarzy amerykańskich (American Medical Association). Umarł nagle podozas odwiedzin u chorego.—Por. „Transactions of the Ameri-oan Me Moal Association* (roczn. 1878 tom XXIX,

Dr J. P.

Eveotionos—od vehere:=wieźć, zatem pod wody. Pierwiastkowo w Rzymie tylko urzędnicy wyprawiani nagle i niespodzianie mieli prawo nakazywać podwody w miastach sprzymierzonych przy przejeździć przez nie; ale przejazd obciążał skaib publiczny, urzędnicy sami zaś zamieszkiwali u znajomych: privata hospitia habebant. Urządzenie to przeszło w nadużycie, tak, iż sprzymierzeni dostarczać musieli i pod «ród, i kwater; dopiero prawo Juliusza (lex Julia de provinciis) przepisami obostrzyło E. (Cycero „Ad Attioum” V, 10, 2; 16, 3; 21, 3). Nadto, senatorowie i wyżsi dygnitarze kazali sobie przez senat wydawać zlecenia, rzekomo urzędowe, aby w sprawach osobiBtyoh podróżować na koszt rządu. Cycero i Cezar usiłują powściągać te nadużycia. Za cesarstwa August ustanowił poczty publiozne z prze przęgami (mutationes) i staoyami (mansiones), przeznaczone dla kuryerów, rozwożących depesze rządowe gubernatorom i naczelnikom załóg wojskowych. W Rzymie cesarz, a na prowincyi naczelnicy mieli prawo upoważniać do podwód, przez w) dawanie na ten cel dyplomów lub syntemów, a utrzymanie poczt ciążyło na miejscowościach. Później zawiadywała niemi adminiBtracya rządowa, leoz bez ponoszenia kosztów. Następnie, w zasadzie, cesarze samym sobie pozostawiają prawo podwód, a zawiadowcy prowinoyj pozbawieni zostali mocy wydawania na ten cel dyplomatów. Z ramienia cesarskiego, według przepisów i stosownie do znaczenia delegata, wydawał patenty na E. praefectus praetorio w swojej kancellaryi (officium), redagowane przez urzędnika, z w. regenci ar i u s. Po upadku prefekta Rufina, przejął tą czynne śó magister officio rum, a nawet zlecenie miał kontrassygnować wszystkie dyplomaty, wydawane przez prefekta pretoryjnego. Na prowincyi, dla ścisłego nadzoru tej służby, używa on agentów policyjnyoh, zorganizowanych wojskowo. W ogólności, urzędnicy publiczni korzystali zawsze z podwód, tylko ilość ioh roczna była dla każdego ograniczona, jak wskazują liczby, zamieszczone w Notitia dignitatum, których znaczenie określił uczony Boecking.—E. różne są od mandatów, zw. Tractoriae, których znaczenie było roz-ciąglejsze.—Por. Rudiger „De cursu publ. imp. Rom.” (Wrocław 1846, 4); Serrigny „Droit public et administr. rom.* (Paryż 1862, II, str. 968); Hirtchfeld „Untersuch, auf dem Gebiete der röm. Verfassungsgesch.“ (Berlin 1877, Btr. 88—108); J. Marquardt „Röm. Staatsverw.* (Lipsk, wyd 2 e, str. 417 i nast.); Boecking „Notitia dignitatum“ (I, str. 14 i nast,, Bonn 1853).

Evelyn John, pisarz, rytownik i mąż stanu angielski (* w Wooton [hr. Surrey] 1620 r. — f tamże 1706). Kształcił się na wydziale prawa w Londynie; podczas wojny domowej, z powodu związków swoich rojalistycznych, musiał szukać u-cieczki w Rzymie, skąd wróciwszy w r. 1651, był za Karola II-go członkiem rady handlowej, a za Jakóba II go zastępcą kanclerza. Odznaczał

str. 269, wyd. 4 e).

opiekę wszelkie dobre powodzenie. Stwierdzają to inskrypoye, głoszące o B-e E-e podróży na wschód i szczęśliwego powrotu rodziny cesarskiej, o B-e E e pierwszej legii Italskiej; składają bóstwu temu dzięki na osobnych tablicach marmurowych za powrócono zdrowie panów, za uzyskanie dostojeństwa kapłana, za odkrycie kopalni i t. p. Wyniesiono go też, pewnie już za dawniejszyoh czasów, do godnośoi bóstwa, uznanego i czczonego przez państwo. Za panowania cesarzów miał on świątynię na polu Marsowem, w pobliżu łaźni Agryppy. Kilka marmurowych posągów bożka, wystawionych w Rzymie publicznie, zażywało sławy niemałej. Jeden z nich, na Kapitolu, przypisywano dłutu Praksytelesa, drugi, arcydzieło Eufra-nora, przedstawiał bożka, dzierżącego w prawej ręce czarę, w lewej kłosy i makówki. Oczywiście, były to wyobrażenia bóstw greckich, które w Rzymie na B a E-a przechrzczono. Według tych wzorów suycerskioh przedstawiano go i na licznie do naszych czasów dochowanych monetach cesarzów, począwszy od Galby aż do Galiiena, na kamieniach rzniętych, w posążkach bronzowycb, zwyczajnie jako młodzieńca nagiego, niekiedy płaszczem okrytego, który trzyma w jednfj ręce kłosy albo róg obfitości, w drogiej czarę, z której w płomienie gorejącego przed nim ołtarza ofiarę z wioa zlewa.

się ukształceniem wszeohstronnem, czego świadectwo pozostawił w licznych swych dziełach, z których wymienimy ważniejsze: „The state of France, as is stood in the ninth yere of this present monaroh, Louis XIV* (Londyn 1652), rzecz mało znańa, świadcząca o bystrości jego umysłu spostrzegawczego; dwa utwory satyryczne bezimienne: „A Character of England* (Londyn 1652) i „A Character of France* (1659), przedstawiają ciekawy obraz obyczajów ówczesnych; „Sculptara, or the history and art of challograpby and engraving in cooper“ (1662 i 1755), rzecz dająca autorowi prawo do tytułu jednego z pierwszych historyków sztycharstwa; „Sylva, or a discourse of forestetrees” (rzeoz o uprawie lasów), dzieło wielkiej wartości, wydane nakładem królewskiego Towarzystwa londyńskiego (1664) i później wielokrotnie przedrukowywane (raz ostatni 1825 r. w 2 tomach in 4-o); „Navigation and Commerce, their original and progress* (1674), nader cenne pod względem historycznym, przypisane królowi, dziś bardzo rzadkie. Po śmierci E-a W. Bray ogłosił jego dziennik, nadzwyczaj zajmujący (od r. 1641 do zgonu), który Walterscott nazwał najbogatszą kopalnią ze wszystkich, jakie znał („Memoirs of John Evelyn“ (1818, w dwóch tomach in 4 o, często przedrukowywane). Jego „Miscellaneous WorkB* (wydał W. Upcolt r. 1825); „History of Keligion: a rational acoount of the true religion“

(Evanson 1850 r. w 2 tomach). E. był nadto jeszcze artystą - amatorem: wykonał akwafortą pięó niewielkich obrazków własnej kompozycyi, p. t. „Journey from Rome to Naples“, oraz portret malarza W. Dobsona.    *

Evenos, Efrqvoç Dwaj grecoy poeci elegijni z wyspy Paros, których utworów drobne okruohy pozostały, tak jednak, iż nie wiadomo, co z nich do którego należy; jeden z nich, także niewiadomo, wóześniejsiy czy późniejszy, był współczesnym Sokratesowi, a zarazem jego uczniem (Piat.

„Apol.* craz „Fedr.*). I o trzeoim jeszcze E ie świadczy kilka elegij erotycznyob, znajdujących się po antologiach.—(Por. Bergk „Poet. lyr. Graeo“ II,

E. E.

Eventns (Bonus) na’eźy policzyć w szereg tych rzymskich bóstw, których cześć w owej epo ce powstała, gdy Rzym był przewaźate jeszcze rolniozem państwem; eveuire bowiem ieventus pą właściwe wyrażenia na oznaczenie pomyślnego «zejścia i wzrostu zboża. Bonus Eventus jest zatem pierwotnie bóstwem opiekuńczem rolniotwa, a jako takie przytacza je Varro (,De re rast.“ I 1. 6) pomiędzy 12 bogami, qui maxime agrioola-rum duces suit. Wszakże prawdopodobne u jest przypuszczenie, że, mimo rdzennie łacińskiego nazwiska botka, kult jego z ziemi greckiej pochodzi, a pod wpływem mitycznych opowieści o Tryptole-mosie dostał się bardzo rychło razem z czcią Bachusa i Cerery z południowej Italii do Rzymu.

Im więcej jednakowoż z życia rzymskiego narodu rolnictwo na plan drugi schodziło, tern szerszą stawała się władza bóstwa, zagarniającego pod swą

S. Drz.

Everdingen A11 a r t (van K.), malarz hollenderski (* r. 1621 w Alkmarze,—f 1675 w Amsterdamie), kształcił się pod kierunkiem Saverego w Utrechcie oraz P. Molyna w Haarlemie, poczem w latach 1640—1644 odbył podróż po Europie, i między innemi zwiedził Norwegię. Dzikie, wspaniałe widoki tej krainy, tak niepodobne do nizinnej jego ojczyzny, mroczne lasy, skalne urwiska, spienione wodospady, ogromne uczyniły na nim wrażenie i wpływ stanowczy na kierunek jego artystyczny wywarły, Wróciwszy do Hollandyi r. 1645 z pełną teką szkiców norweskioh, zapisał się do cechu św. Łukasza w Haarlemie i jął tworzyć z motywów w Norwegii zebranych krajobrazy, które mistrzow-skiem przedstawieniem, silnym, w ciemny przechodzącym, kolorytem, jakoteź kunsztownym rozkładem światła, mogą współzawodniczyć z najlepsze-mi dziełami Ruisdaela. Nie mniejszą wartość mają i hollenderskie jego krajobrazy, np. Uście Skaldy z miastem Vlissingen w perspektywie, i drugi widok rzeki, której wody śc srają się z falami przypływu morza. Najcelniejsze obrazy E-a posiadają: galerya drezdeńska, monaohijska, Liuvre w Paryżu, Muzeum królewskie w Amsterdamie i inne. Wysoką także wartość mają szt/oby E-a, których katalog wydał Drugulin (w Lipsku 1873), przedstawiające krajobrazy, widoki morskie, jakoteź ilu8tracye do starej I niemieokiej i holenderskiej epopei zwierzęcej „Reineke Fuohs.“ R. 1652 E zamieszkał w Amsterdamie i tam życie zakończył. Brat jego, Everdingen Cezar (* 1606 w Alkmarze,—f 1679), nnlował portrety, obrazy historyczne i mitologiczne, miernej wartości; naj wyżej cenionym jest Dyogenes, szukający człowieka, znajdujący się w Muzeum w Hadze. *

dyn 1847)

Everest, góra w Himalajach, ob. Gauri-s a n k a r.

Everest Jerzy-Sir, inżynier angielski (• d. 4 lipca r. 1790 w Gwerndale, w ks. Walii—f 1 grudnia 1866 r. w Londynie). W roku 1806 jako młody wojskowy wysłany został do Indyj i brał udział w kilku kampaniach; pomiędzy rokiem 1814—1816 był na Jawie, poczem znów powrócił do Indyj i w r. 1818 nianowany został pomocnikiem Lambtona, zajmującego się pomiarami tryan-gulaoyjnemi tego kraju, i pod jego kierunkiem pracował przez lat 5. Po śmieroi Lambtona kierownictwo pomiarów powierzone zostało E i, który aż do roku 1843 je prowadził, rozpowszechniając sieć trójkątówania aż do Himalajów. W r. 1841 dokonał pomiarów południka indyjskiego. Jeden ?s wyższych szczytów Himalajów, mianowicie „Gau-riHankar”, przez następcę, E-a Vayha, nazwany »ostał szczyt*m Everest» w celu uczczenia zasług męża, który blizko 40 lat pracował nad poznaniem l^dyj, Oraz wykonaniem ds-kładnem pomiarów te go kraju. Ogłosił drukiem; „Measurement of two sections cf the meridional arc of India* (Lon-

E. D.

Everett Hill Aleksander, myśliciel i polityk amerykański (* 19 marca 1792 w st. Massachusetts — f fc9 maja 1847 w Kantonie). Już w 17-m r. ź., j »ko sekretarz poselstwa sprawowanego przez Jana Quincy Adamsa, późniejszego prezydenta St. Zj. Am. Półn., pojechał z nim do Petersburga; w r. 1815 w tym samym charakterze posłany do Haagi, od 1818 — 24 zastępował tam posła. Od 1825 — 29, za prezydentury po mienionego Adamsa, posłował w Madrycie. Po wstąpieniu Jacksona, utraciwszy urząd, wrócił do Ameryki. Stan rodzinny wysłał go do. swego ciała prawodawczego. Od r. 1. 30, przez lat 5 lub 6 kierował E. czasopismem „North - American Review“, załoźonem przez brata, Edwarda (ob.) Za Jacksona spełniał missyę dyplomatyczną na Kubie; później został prezydentem słynnego Jef ferson College w Luizyanie. trzejście od republikanów północnych do demokratów zaskarbiło mu łaski Polka; nowy prezydent (1845 — 9) zrobił go 1846 r. ministrem pełnomocnym w Chi nach; E. pojechał, aby, wysiadłszy na ląd chiński, zaraz umrzeć. Był on cenionym swego czasu publicystą i teoretykiem politycznym, a dziś jest jeszcze zajmującym. Pobyt w Europie dał mu sposobność do trzeźwego w nią wejrzenia. Dwudzie-stokilkoletni człowiek w polityce gabinetów europejskich widział tylko walkę z wolnością, której ostateczne zwycięstwo uwaź.ł za pewnik. Pogląd ten wypowiedział w „Europe, or a generał survey of the present situation of the principal powers, with conjecture of their future prospect” (Boston 1822; przekł. niem. Bamberga 1823, 2 t). W iunem znowu piśmie: „America, or a general survey of the political situation ot several power* of the western continent* (Filadelfia 1827; przekł. niem. Hamburg 1828, 2 t.), postawił tezę, źe na przyszłości politycznej mocarstw rachodnich zaciężą z czasem Ameryka i Rossya. Oprócz

tych dwóch dzieł napisał jeszcze krytykę wrzeko-inego prawa przeludnienia: „New ideas on population. with remarks on the theories of Malthus and Godwin“ (Londyn 1823, wyd. 2 e, Boston 1826;. Drobne pisma E a wyszły jako .Critical and miscellaneous essays“ (Boston 1845 — 47, 2 tomy)    *•

Everett Edward, polityk czynny i mówca, oraz pisarz religijny, młodszy brat Alexandra f 11 kwietnia 1794 r. w Dorchester, Mass.—f 15 stycznia 1865 r. w Bostonie). Młode lata spędził w stanie duchownym i zasłynął w nim jako kaznodzieja Unitaryanów. Przed r. 1820 odbył podróż do Europy. Po powrocie objął katedrę j. greckiego w Cambridge. Od 1824—1836 zasiadał w Izbie Reprezentantów kongresu. Ok. r. 1826 założył przegląd „North American Review“ i prowadził go sam do r. 1830, poczem redakcyę odstąpił bratu. W r. 1886 został gubernatorem Massaohusettsu. Po czterech latach Tyler wysłał go (1841) jako posła do Anglii (do 1846). Poselstwo to było dla E-a szkołą; po powrocie dał się poznać z wyro bienia i zdolności, zaprzyjaźnił się ze sławnym Danielem Websterem, sekretarzem stanu, a po jego śmierci (24 paźdz. 1852 r ) został jego następcą (za Fillmore’a). Pizedtem, 1846—9, prezy-dował w radzie zwierzchniej Harward - College. Jako polityk, w imię ludzkości bronił tępionych ludy an, a wbrew znowu ludzkości popierał dążenia plantatorów południowych, oiemiężców rasy murzyńskiej. Było wówczas na północy całe stronnictwo wbigów, kompromissami z Południem pragnące ocalić zyski na handlu; ale E. umiał bronić niewolnictwa nawet ze stanowiska religii, moralności i prawa międzynarodowego, a jako gubernator zalecał ściganie Abolicyonistów z obawy powsta-aia niewolników. Na urzędzie sekretarza stanu, od listopada 1852 r. do marca 1853, upamiętnił sę memoryałem, odpierającym żądanie Francyi i Anglii, aby St. Zjedn. poręczyły Hiszpanii posiadanie Kuby, za oo oba mocarstwa ofiarowały im przymierze. Dokument ten, noszący datę 1 grudnia 1852 r. (Neumann „Gesih. d. Ver. St. v. Am.”

T. III 239—42), zostawia stanowczo otwarte wrota dla przyszłości, a dalszem tylko, uzupełniającem go ogniwem jest słynna depesza osteudzko-akwiz-Brańska trzech posłów z r. 1854 (tźe, str. 252). Po wyborze Pierce’a (1853—7) E został senatorem w kongresie. W r. 1858 usuuął się od spraw publicznych; ale już we dwa lata późiiej, podczas wyboru Lincolna, ubiegał się bez powodzenia o vice-prezydenturę, jako kandydat stronnictwa rdzennych Amerykanów, naayw. Knownothing („nic nie wiedzący“, ob. ten wyraz), nieprzyjaznego przybyszom z Europy, zwłaszcza Irlandczykom, a w r. 1859 przetworzonego na narodowo-kon-stytocyjne str. zjednoczenia. Głównie wtedy już zajmował się studyami naukowemi i szerzeniem czci dla Waszyngtona. Pomimo wojny, objeżdżał kraj, z odozytami o wielkim mężu. Z zebranych 100 000 dolarów wytworzył fundusz dla nabycia historycznej fsiedziby Mount Vernon na własność narodową. Wojna domowa nawróciła

And. 8.

And. S

Hml

And. S.

1840, 4 t.).

Evesham, miasto w angielskiem hrabstwie Worcester, na prawym brzegu rzeki Avon, w węź^e kolei żelaznych; liczne i różnorodne fakryki, uprawa jarzyn i ohmielu, ruiny starodawnego opactwa; do 7 000 m-ców. — E. w dokumentach wspominane na początku VIII-go w. Dnia 5 sierpnia 1265 r. zwycięstwo księcia Edwarda nad S. Mont-fortem, który poległ wraz z synem i wszystkimi

And. S.

Everetta bezwarunkowo na wiarę unii przeoiwko południu i niewolnictwu.—Pisma jego są: „A defence of Christianity* (1814); „Importance of practical Education and useful Knowledge“ (1847); .Orations and Speeches on variuus occasions“ (Boston 1850, 2 t.; nowe pomnożone wyd. tże 1869, 4 t.); „Georges Washington“ (New-York 1861); .Address of... E. at the consecration of nat. cemetery at Gettysburg, 19-th nvbr 1863“ (Boston 1864; ważne do historyi objęcia władzy przez Lincolna). s-

Everghem. Evergem, osada fabryczna w belgijskiej prowincyi Flaudryi Wschodniej, o milę na północ od Gandawy; drukarnie perkalków, wyrób płótna i tkanin bawełnianych; 7 000 m-ców.

Everglades, wielkie bagnisko na południowym krańcu półwyspu Floryda w Stanach Zjednocz. Am. Pn.—zarosłe Cedrami, wielkiemi trawami i krzakami palm karłowatych, przerżnięte odpływami jeziora Okeechobee, które rozchodzą się w labirynt ramion; podczas wielkiego przypływu lub w porze deszczów cała ta przestrzeń stoi pod wodą na 2—3 m; sterczą wówczas z tej „pustyni wód słodkich“ nieliczne tu i owdzie kępy drzew na wynio-ślejszych miejscach; są to t. zw. hammocks.— Grunt E. składa się częścią z piasku, częśoią z osadów napływowych. Osuszania dotąd nie próbowano.

Evers Karol Józef, baron, wojownik belgijski (* r. 1773 w Brukselli — f 1818 w Jam-bet - les - Namur). Mając lat 17, zaciągnął się w szeregi powstańcze i odbył kampanię 1790 r., a po przywróceniu panowania austryackiego w Belgii przeszedł na służbę do Francyi i walczył nad Renem, w Szwajcaryi i Włoszech. W r. 1803 otrzymał polecenie uorganizowania legii hannowerBkiej, na której czele złożył liczne dowody bohaterstwa w Neapolu i Hiszpanii. Otrzymał stopień generała i został wyniesiony do godności barona. Podczas wyprawy do Rossyi u-ratował skarb armii francuskiej i osłaniał odwrót Napoleona; atoli pokryty ranami, musiał się zatrzymać w Królewcu, gdzie został jeńcem RosńyaD. Wypuszczony na wolność w roku 1804, wrócił do swej ojczyzny, gdzie go mianowano generał-po rucznikiem. Pod Waterloo dowodził jazdą niderlandzką; umarł jako gubernator wojenny Na-muru.

Eversberg, przemysłowo miasteczko w pruskiej prowincyi Westfalii, regencyi Arnsberskiej, powiecie Meschede, w pobliżu prawego brzegu rzeki Ruhr, w okolicy bardzo malowniczej; łomy łupku, odlewnie żelaza, wyrób sukna.

Eversman.il Edward Fryderyk, przyrodnik, (* 1794 w Hagenau w Westfalii—f 1860 w Kazaniu), studyował medycynę w różnych uniwersytetach i otrzymał posadę lekarza fabrycznego w Złotouściu na Uralu. W r. 1820 uczestuiczył w wyprawie do Buchary i opisał swą podróż p. t. .Reise von Orenburg nach Buchara” (Berlin 1823). W r. 1825 należał do ekspeiycyi wojennej wzdłuż brzegów morza Kaspijskiego; w 1827 r. odbył podróż po stepach Ktrgizkajsackich pomiędzy Wołgą a Uralem i zdał a niej sprawę w .Annales deB

voyagea“ (1828 r.). W r. 1828 został profesorem zoologii i botaniki w Kazaniu, skąd przedsiębrał ozę3te wycieczki naukowe do Astrachania, na morze Kaspijskie, na Kaukaz i do Saratowa. Jako zoolog położył niemała zasługi w zbadaniu fauny rossyjskiej oraz krain sąsiednich, głównie zaS odznaczył się w zakresie entomologii.    *

Evertsen, ród hollenderski, który wydał na świat szereg zasłużonych swej ojozyźnie marynarzy. Znakomitszymi byli: 1) E. Jan (* r. 1600 we Vlies singen—f 1666 r.), walczył wraz s bratem swym Korneliusem pod Heinem, Trompem i de Ruy-terem w licznych bitwach morskich przeciwko Hiszpanom, Francuzom i Anglikom. Przyczynił się głównie do zniszczenia floty hiszpańskiej pod Downs, w r. 1639. Później okrył się chwałą w służbie prowincyi Zelandyi, atoli w r. 1664, znieważony czynnie przez motłoch z powodu doznanej od Anglików porażki, złożył dobrowolnie godność admiralską w ręce swego brata. Gdy Korneliusz poległ w czterodniowej bitwie w lipcu 1666 r., Jan objął znowu stanowisko admirała, ale po upływie miesiąca został zabity w potyczoe morskiej.— 2) E. Korneliusz, zwany Starszym, brat po przedsającego (* r. 1610 we Vlessingen—f 1666 r.), odznaczył się w bitwie pod Dunkierką (1639) i brał chlubny udział we wszystkich wyprawach morskich aż do pokoju w Münster. Następnie dał się we zBaki Anglikom, ale w r. 1653 dostał się do niewoli. Odzyskawszy wolność, przeszedł na służbę do króla duńskiego i zniszczył flotę szwedzką pod Korteminde i Nyborgiem. Po powrocie do kraju zginął w bitwie przeciwko Anglikom. Zo stawił siedmiu synów, którzy wszyscy byli wybitnymi marynarzami, zwłaszcza zaś 3) E. Korneliusz, zwany Młodszym (* r. 1642 we Vlissin gen— f 1706 w Middelburgu), odznaczył się w wojnie morskiej przeoiwko Anglii. W 23-cim roku życia dowodził już okrętem o 22 działach. Zaatakowany przez trzy okręty angielskie, chciał statek swój wysadzić w powietrze, atoli załoga przeszkodziła wykonaniu tego zamiaru, skutkiem czego E. wpadł w ręce nieprzyjaciela. Król Karol, pełen podziwu dla jego męstwa, kazał go niezwłocznie wypuścić na wolność. W kilka lat potem E był już wice-admirałem i w r. 1688 eskortował okręt, który wiózł księcia Oraóskiego jako króla do Anglii. W bitwie morskiej pod Bevezier (1690), przegranej z winy angielskiego admirała Torring-tona, uratował swem bohaterstwem flotę hollender-ską od zagłady. Umarł jako admirał Zelandyi. — De Jonghe Historya marynarki hol-lenderskiej (w języku hollenderskim, Amsterdam

Hml.

niemal towarzyszami.

Dr A. P.

Evidement (fr.) wydłubanie, wyskrobanie kości zepsutej, wykonywane przez chirurgów w celach leczniczyoh,

Evigtokit Flight, (mineral ). Minerał napotykany w pokładach kryolitu w Grenlandyi, stanowiący bardzo miękką, podobną do kaolinu, massę zlepionych cienkich i przezroczystych kryształków, których rozbiór daje wzór:

ścią zbliżali się prawie do centuryonów: autorzy, mówiąc o E tach, stawiają ich po centuryonie a przed prostym żołnierzem. Boć i zdarzało się, że do tego drugiego powołania szli nietylko prości żołnierze, ale i centuryoni i nawet prymipile; a w takim razie trudno przypuścić, aby powtórnie wchodząoy obejmował miejsce różne od poprzedniego.

Evian (les Bains), osada we francuskim departamencie Sabaudyi Wyższej, okręgu Thonon, nad jeziorem Genewskiem, 375 m. nad p. m., w malowniczej miejscowości; letnie schronisko i uzdrowisko, oraz kąpiele w dóbr .e urządzonych łazienkach nad jeziorem. Klimat łagodny, aczkolwiek nieco zmienny. Do Genewy 2 godz., do Paryża na Lozannę 13 godz. Są tu dwa zamki, okazałe kassyno w dawnym zamku Blonay, piękny kościół katolicki w stylu romańskim; garbarnie, farbiarnie, wyrób kwiatów sztucznych, olejków i t. p.

(Al₃)F₆ + 2CaFa-f 2HaO.

jest to więc wodny fluorek glinu i wapnia, k. j.

Evocati, gr. àvàxXYjtoi. Pobór wojskowy w Rzymie podwójny był: normalny i nienormalny, a ten drugi zwał się evocatio, niby powtórne wezwą nie. W tym drugim razie żołnierz wstępuje do szeregów, nie na mooy prawa ogólnego, ale na osobiste wezwanie wodza. E byli to zatem wojacy, zazwyczaj wysłużeni żołnierze, którzy na wezwanie jakiegoś wodza wchodzili do służby, by mu dać dowód przywiązania lub zyskać nowy tytuł do jego protekcyi. Ciągłe wojny, a stąd ogromna potrzeba uzupełniania kontyngensów wojskowych, zrodziła ten środek poboru, zwany ewoka-cyą; wodzowie, ci zwłaszcza, co Bobie wyrywali władzę pod konieo republiki, podwójną'mieli stąd korzyść: unikali mitręgi poboru urzędowego, a zarazem zyskiwali wojowników doświadczonych i so-b e oddanych. Pierwsza wzmianka o E tach Bięga r. 299 przed Chr., kiedy Siccius utworzył kohortę z 800 wysłużonych. Podobnież Flaminius zabrał ich z sobą 3 000 do Macedonii. Po nim wszyscy wieloy wodzowie używali E-tów: Maryusz, Pompe-jusz, Cezar, Oktawiesz; miał ich w swej zgrai Ka-tylina, miał Cycero około siebie w Cylicyi. Są oni i za cesarstwa jeszcze wzmiankowani, w tekstach lub na pomnikach, pod nazwą E. lub r evocati, ale to wszystko jedno. E. w wielu punktach różnili Bię od żołnierzy zwyczajnych. Pobierali grubą zapłatę, powiększoną niekiedy hojnością wodza; a zobowiązanie ich kończyło Bię z ukończeniem wojny lub wyprawy, wywołującej ewokacyę. Niekiedy rozrzucano ich, dla wzmocnienia, po różnych pułkach, jak uczynili Maryusz, Pompejusz i Cezar; niekiedy znowu składali oni jednostki faktyczne, oddziały wyborowe, którym wódz powierzał zada-uia najtrudniejsze, jak postąpili Cycero i Okfa-wiusz, z których ostatni aż 10 000 E-tów ściągnął do bitwy pod Modeuą (Appian „Bel. civ." III, 40). Zdaje się, że w takich mianowicie razach strzegli oni przede wszy stkiem osoby wodza, który z pomiędzy nich wybierał sobie powierników. Godno-

Zwyczaj ten czasowego zwoływania oddziałów wyborowyob, wywołał za cesarstwa ustanowienie kohort stałych pod nazwą E. A u gust i, poozynająć od samego Augusta (Dyon. IV, 24. Orelli, 153), który wybierał wojowników nie zewsząd, jak to czynili wodzowie republikańscy, ale przeważ aie z załogi Rzymu lub okolic, z kohort pretorskich (najczęściej i w ciągu całego trwania cesarstwa), z kohort miejskich, z drugiej legii Par-tyjskiej oraz z floty Mizeńskiej Utworzył się stąd oddział osobny (aóanj^a l'ôuov, jak mówi Dion. LV, 24); napisy zaś świadczą, że E. stali pod rozkazami prefekta pretoryum, lecz nie posiadali osobnej chorągwi, znaku jedności taktycznej, ani prefekta, ani trybuna. Nie widać też pomiędzy nimi podoficerów ani innych specyalistów. Napotykamy jedyny tytuł speoyalny: curator s a 1 a-riorum ab indicibus, rodzaj kontrolera płac pobieranych przez kolegów (salarium, nie zaś Stipendium, jak inni żołnierze). Nie była to zatem chorągiew regularna. Zebranie i przestudyowanie odnoszących się do tego przedmiotu napisów pozwala domniemywać się funkcyi, jakie sprawiali E. Augusti. Jeden z nich ma na nagrobku napis: ab aotis for i; drugi: a com-mentariis oustodiarum; trzeci: a quaestio-nibus praefeotorum praetorio; c«warty architectus armamentarii imperato-r i s; piąty: evocatus Pal a tin us (oczywiście, w jakiejś służbie pałacowej); szósty: agrimensor; siódmy: maj or iarius mensorum (niewiadomo co). Inni znowu przyłączani byli do legij rozproszonych po całym świecie rzymskim, zdaje się, po jednemu na legię. Co tam robili? M ża sprawdzali furaż dostarczany wojsku. Słowem, E. Augusti, jak widać z tyoh przeznaczeń i tytułów, nie był to oddział skupiony faktyoznie, powołany do boju, jako falanga, ale stanowił w rozproszeoiu jakąś jednostkę wojskowo - administracyjną, której członkowie, zaufani i doświadczeni, byli na różnyoh posterunkach okiem, a może i uchem cesarskiem. Za to słusznie należało im się uposażenie większe od prostyoh weteranów, a prawie równająoe się płacy cemuryonów, któremi ich, już za największe zasługi, po kilku latach mianowano. Oddział E-tów istniał do końca cesarstwa i przeżył nawet kohorty pretorskie; w późniejszych ozasach, po zniknięciu tych kohort, zasilał się głównie weteranami z kohort miejskich. Strój ich przypomina także ubranie centuryonów, o ile wnosić można z postaci odbitej w słowniku Richa, zdjętej z marmuru nagrobnego (fig. 218). W jednej ręce trzyma on laskę z latorośli winnej (vitis), w drugiej—zwój papieru, zapewne rozkaz cesarski lub nominacyę na funkoyę; u boku ma miecz: że zaś postać przed-

Evodus — Evonymus.

879

(str. 9 i następne); Le Beau „Mémoires de l’Academie des Inscriptions“ (dział 37, str. 211 i następne). Schmidt w „Hermesie“ z roku 1879 (strona 32 L i nastę-

K. K.

And. S.

stawia jednego i Ewokatów, o tem świadczy na mar- , Heer z trzeciorzędowych pokładów w Grenlandyi murze napis Aur. Julianus, Evok. — Rich nie północnej; E, radobojanus Ung. z Radoboj w Kroa-powiada, gdzie znalazł ten marmur, tak wyraźnie cyi, E. moskenbergensis Ettingsh. z Moskenberg pod wyobraźająoy tego oddziału strój, Leoben w Styryi, mogą również dobrze i do inne-co do którego niejednokrotnie go należeć rodzaju. Wreszcie w pokładach czwar-inni badacie wyrażają wielką torzędowych spotykamy szczątki gatunków trzmieli-niepewność. —Bibliogr. Mom- ny i dziś jeszcze żyjących w Europie, jak. E euro-msen „Ephemeris epigrapbioa“ (V, paeus L. w tufaoh z la Celle pod Paryżem, str. 142 i nasępne.); Lange „Histo- z Cannstattu i Aygelades; E. lałifolius w tufach riae mutationum rei milit. Rom.“ z la Celle.

'nSŁ.

Fig. 218. Evocatas.

pne).

Evodus, rytownik grecki na drogich kamieniach, który żył za czasów Tytusa. Znany jest tylko ze słynnego intaglio, znajdującego się w gabinecie medali biblioteki narodowej w Paryżu, noszącego napis EVOAOC EIIOIEI. Jest to akwamaryn cudnej pięknośoi, z wyrytem na nim popiersiem Julii, córki Tytusa. W Wiekach Średnich dzieło to Bztuki Btarożytnej, uważanej za wizerunek N. Panny, osadzone było w relikwiarzu monumentalnym, przechowywanym w skarbcu kościelnym w St. Denis, jako klęcznik (1’oratoire, czyli prie-Dieux) Karola Wielkiego. Relikwiarz podczas rewo-luoyi został zniszczony, ocalał tylko klejnot, który szczyt jego wieńczył, wraz z oprawą swą z epoki Karolingów, zrobioną z drogioh kamieni nieszlifo-wanych i z pereł, osadzonych w żłotym otoku. Na jednym z szafirów tej oprawy znajduje się grecki monogram, wyryty w Wiekach Średnich, jak się zdaje, wyrażający imię Maryi Panny. Przez takie to dziwne kofeje arcydzieło E a doszło do naszych czasów. W opisach kamieni rytych, ogłoszonych w w. XVIII, wymienionych jest kilka innych intagliów z podpisem E-a, ale są to lalsyfi-kąty nowożytne.—H. Brunn „Geschichte der griech. Künstler“ (t. II str. 499); E. Babelon „Le cabinet des Antiques à la Bibliothèque nationale“ (str. 104—100).    *

Evoe, Evohé, wezwanie Bakchosa, ob. Euoe.

Evolena, znaczna osada górska w szwajcarskim kantonie Wallis, o 25 km. na południo-wschód od m. Sion (Sitten), stolica pięknej doliny Hérens, obstawionej dokoła potężnemi pniami Alp Wallij-skich, (Sasseneire 3 259 m., 1’Etoile 3 372, Vonas-son 3 496 m. i in.). Leży 1 378 m. nad p. m. i jest punktem zbornym dla licznych turystów, którzy znajdują tu także korporacyę przewodników. Nazwa powstała z łao. aqualenis,=woda letnia, od źródła kwaśnego, bijącego w pobliżu kościoła.

EvonymilS Trzmielina (paleont.). Z rodzaju tego w stanie kopalnym opisano liście głównie z czeskiego miocenu, jako E. Proserpinae Ettings, i E. rotundałus Sap.; dwa gatunki z pokładów trzeciorzędowych północnej Ameryki, a mianowicie E. flexifoilius Lesquereux z Wyomingu i E. xan-tholitensis Lester Ward, z Montany. Szczątki owoców do tego rodzaju odnoszone, jak E. amissus

K. J.

Evonymus, mątwa, montwa przmiel, przmielina, trzmiel, trzmielina, rodzaj z rodziny dławo-roślowatych (celasłrineae). Cechy rodzajowe trzmieliny są następująoe: kielich 4-5-0 dzielny, płaski, wewnątrz krążkiem tar-czowatym opatrzony. Płatków w koronie 4 — 5, do brzegu krążka przymocowanych. Pręcików 4—5. z płatkami naprzemianległych, do gruczołków, na krążku wystających, przytwierdzonych. Torebka

Fig. 219. 1 Owoc Evonymua enropaeus. 2. Nasienie.

4-5-0 komórkowa, 4—5-o kątna. Ziarno w każdej komórce zwykle pojedyncze, powłoką kolorową, gębczastą okryte i do wewnętrznego kąta komórek przymocowane.—E. enropaeus, trzmielina pospolita jest krzewem pierwszej wielkości, który w ogrodach często wyrasta w drzewo około 10 łokoi wysokie, mające u dołu pień sześć albo ośm cali w średnicy gruby; pędy młode w tem są szczególne, że mają kształt czworograniasty, jakiego żadne inne nasze drzewo lub krzew nie ma; kształt ten szczególny pochodzi właściwie od zbiegających sJę czterech pasków od ogonków liściowych. Kora na gałązkach młodych jest zielona, starsze i sam pień zaokrąglają się i mają korę siwą, mało popękaną, nieco grubą i miękką. Li-śoie naprzeciwległe, jajowato-lancetowate, ostro za-końozone, na brzegu drobno piłkowane, nieco gruczołkowate, gładkie i wesoło zielone, mają około 3 cb cali długości, a półtora szerokości; smak i zapach mają przykry, dla tego też bydło i konie ich nie tykają; w jeBieni, nim przybierają, dostają koloru czerwonego. Kwiaty wyrastają z kątów Jtści na szypułce dość długiej, u dołu pojedyńczej i spłaszczonej, u góry dwudzielnej i gałęzistej, koloru zielonego; kwitną na końcu maja. Listki korony zazwyczaj cztery, są jajowate, nieco ostro zakończone, zielonawo-białe. Owoc, jeszcze zielony, z ałunem gotowany, daje żółtą farbę, a już dojrzały, suszony i na proch utłuczony, ma wytępiać różne owady, ludziom i zwierzętom naprzykrzone. Dojrzewa zwykle w październiku; wtedy dostaje koloru fioletowego albo różowego i wkrótce się otwiera, jesz-

0Z6 piękniej cały krzew zdobiąc nasionami pomarań-czowemi; te, zasiane w jesieni, wschodzą na następną wiosnę, albo też dopiero w półtora roku. Sikory i niektóre iune ptaki je lubią; owoce są bardzo szkodliwe, a przez ludzi użyte, sprawiają bolesne i niebezpieczne womity; są dosyó tłuste i dla tego w niektórych krajach z korzyścią wytłaczają z nich olej, do palenia przydatny. Trzmielina lubi grunt miernie wilgotny; na zimno jest bardzo wytrwała; w umiarkowanym cieniu najlepiej rośnie i w naszych lasach dosyć jest pospolita. Drzewo jej jest mocne, [nieco żółtawe, i z pomiędzy wszystkich drzew i krzewów leśnych do bukszpanowego najpodobniejsze, do wielu robót tokarskich szczególnie przydatne; szewcy z niego ro

B. M.

/i

r ig. 220. Trzmielina brodawko wata. ( Evonymus verrucosus Scop.J.

bią mocne ćwieczki do obcasów, a węgiel z niego dobry jest do rysowania i do robienia prochu. W ogrodach angielskich często dla ozdoby się sadzi, w lasach zaś naumyślnie się nie hoduje. Czasem wśród lata gąsienice wszystkie pożerają liście, i cały krzew szczególną pokrywają pajęczyną Synonimy: kur oślep i na. mątwa, przmiel,trzmiel, trzmielin a,wiloze łyko.— E. verrucosus trzmielina brodawkowata, jest krzewem od pierwszego zwykle mniejszym, mającym gałązki walcowate, nieco zwisłe, cienkie, siwawe, brodawkami wysta-jącemi gęsto pokryte, różni się i co do innych części znacznie od poprzedzającego gatunku. Liście są mniejsze, delikatniejsze, jajowate, śpiczaste, na brzegu drobno ząbkowane i szczególnie w młodości nieco kędzierzawe; ogonek liściowy jest także brodawkami pokryty; szypułki kwiatowe cień-

szę, nie spłaszczone, ale walcowate, brunatnawe i brodawkowate, mają mniejszą ilość kwiatów na sobie, także koloru zielonawo brunatnego; listki korony, w liczbie czterech albo pięciu, są małe, okrą-gławe, tępe i płaskie; pręciki nadzwyczaj krótkie, czasem też zupełnie ich niema, i wtedy kwiat staje się żeńskim. Torebki 4-o kątne, 4-o komórkowe, bladoróżowego koloru. Ziarno w komórkach pojedyncze, kulisto-jajowate, czarne, gładkie, połyskujące, powłoką szkarłatno - pomarańczową, w górze otwartą, okryte. Często i tu niektóre komórki puste bywają, a powłoka dwa nasiona okrywa. Użytek z tego krzewu jeßt taki, jsk i z poprzedzającego; do większych potrzeb trudno jednak znaleźć dosyć grube pniaki, bo te się rzadko gdzie przytrafiają. Synonimy: babi ząb, bryź-dzielina, bryzgulina, ćwiknlec, matnioa północna, montwa, montwa trzmiel, mon-twa trzmielina, omata, popadzi oczy, popowe oczy. (Synonimy wyjęte z dzieła p. E. Majewskiego: „Słownik nazwisk zoologiczuych i botanicznych polskich, zawierający, ludowe oraz naukowe nazwy i Synonimy polskie, używane dla zwierząt i roślin i t. d. i t. d.")—Jest nadto trzeci gatunek — E. latifólius — trzmielinaszeroko-1 ist na, okazalsza od pierwszego, i dla tego chętniej w ogrodach hodowana.

Evora, stolica okręgu w portugalskiej prowin-cyi Alemtejo, jedno z najstarożytniejszych i dziś, pomimo upadku, najciekawszych miast kraju.—Za czasów rzymskich Ebura, inaczej Liberalitas Julia, była osadą celtyberyjską; Arabowie zdobyli ją w r. 712, pomimo, że była silnie przez króla Sisebeta w r. 617 obwarowana; nosiła u nich nazwę Jabura. Portugalczycy odebrali miasto w roku 1139 i na jakiś czas uczynili je rezyden-cyą królewską oraz punktem zbornym Kortezów; z tego też powodu E. zowie się drugą stolicą Por tugalii. W r. 1663 zdobywają miasto na czas krótki Hiszpanie. W r. 1832 odbyła się tu kon-wencya Eworska, mocą której infant Miguel został odsądzony od tronu i później zrzekł się go w po-blizkiej willi Evôramonte.—Powstanie ludności w r. 1846 sprowadziło na miasto klęskę bombardowania.—E. leży na wzgórzu, śród rozległej płaszczyzny, którą w oddali okala szereg znaczniejszych wyniosłości (Monfurado, Ossa, Mendro); u stóp płynie strumień Xarrama z systematu Sa-do.—Zdaleka widziana, przedstawia się okazale i nader malowniczo ze Bwemi kościołami, wieżami, basztami i na wpół rozwaloną, potężną niegdyś warownią; wewnątrz jednak jest brudna, ulice ma wązkie, kręte i ciemne; domy nieochędożne, choć nieraz istotnie swą architekturą piękne. Wszędzie ślady wielkiej przeszłości obok dzisiejszego zapuszczenia i upadku.—Wodociąg, Agua de Prato, pochodzi z czasów rzymskich i przypisywany jest Sertoryuszowi; odnowił go później król Jan III.— Wspaniała świątynia Dyany z sześciu kolumnami korynckiemi pięknego rysunku służy dziś za rzeźnię.—Stary zamek w środku miasta jest dziś zupełną prawie ruiną.—Z gmachów średniowiecznych zasługuje na uwagę przedewszystkiem wspa-

Evreux — Evreux (hrabstwo).

881

niała katedra z r. 1184—1204, kościół Augustya-uów o oryginalnem, płaskiem sklepieniu, kościół Franciszkanów z kaplicą, zwaną Casados Osscs, kilka inûych kościołów i klasztorów.—Uniwersytet, założony tu w XVI w., został, po wypędzeniu Jezuitów, zam;eniony na kollegium. E. jest siedliskiem arcybiskupstwa, posiada seminaryum duchowne, muzeum starożytności, bibliotekę (30 000 t. i 2 000 rękopismów), obserwatoryum meteorologiczne, wielkie szpitale i koszary wojskowe.—Jest niby warownią, ale budowania i urządzenia for-teczne dotąd nieukoóczone.—Mieszkańców około 14 000; trudnią się oni handlem (znaczny jarmark na św. Jan), wyrabiają tkaniny jedwabne, sukno, kapelusze, skóry; uprawiają latorośl winną, oliwki

And. S.

X-go wieku stolicą udzielnego hrabstwa. Założycielem jego był Robert, arcybiskup Rouen, syn naturalny księcia normandzkiego, Ryszarda I-go. Po śmierci Roberta (1037) hrabstwo odziedziczył sjn jego, Ryszard (f 1067), wnuk zaś, Wilhelm, zmarł w r. 1118 bezdzietnie. E. przeszło wówczas w ręce synowca nieboszozyka, Àmal-r y c h a (Amauiy) de Montfort, który o hrabstwo miał zatarg zbrojny z królem angielskim. Za panowania jego wnuka, Amalrycha III go, Jan Bez Ziemi, korzystając z nieobecności Ryszarda Lwie Serce, na mocy osobnego układu z Amal-rychem, któremu dał w zamian hrabstwo Gloce-ster, odstąpił miasto królowi francuskiemu, Filipowi Augustowi (1193), zachowawszy dla siebie jedynie

i zboże.

Evreux, stolica francuskiego departamentu Eure, nad rz. Iton, przy drodze żelaznej Paryż - Cherbourg, z odnogą do Louviers, 26 932 mców.—Pod względem zewnętrznego wyglądu ma charakter miast średniowiecznych i posiada mnóstwo prywatnych budowli z XV i XVI wieku.—Biskupstwo tutejsze, założone w III w., jest sufraganią arcybiskupa Rouen.—Jest tu liceum, szkoła normalna, seminaryum duchowne, szkoła rzemieślnicza, biblioteka publiczna, muzeum miejskie, archiwum departamentalne, dom sierot, ogród botaniczny, towarzystwo nauk, sztuk i rolnictwa, założone w r. 1807, towarzystwo przyjaciół sztuk pięknych, teatr, więzienie i t. p. Handel zbożem i produktami rolnictwa. Fabryki dosyć liczne: blicharnie, farbiarnie, garbarnie, białoBkóruie, fabryki wyrobów marmurowych, żelaznych, obić, i t. p. Z gmachów publicznych zasługuje na uwagę przedewszystkiem katedra, wielokrotnie przebudowywana, ostatecznie wytestaurowana niefortunnie w r. 1872, skutkiem czego zmieniła pierwotny swó) oharakter; najdawniejsze jej części pochodzą z XI w., ohór z XIV w., kaplice z róźnycn epok, portal południowy z końcowej epoki renesansu (zdobny w dwie wieże), północny z XVI w.—Z boku katedry wiodą ga-lerye gotyckie, łączące ją z pałaoem biskupim — piękną budowlą z XV w.; obok pałaou szczątki muru z czasów rzymskich.—Kościół Saint Taurin należał do dawnego opactwa, założonego w r. 690, a zburzonego przez Normandów; w krypcie grobowiec gallijsko-romański tego świętego, a jego relikwie w złotej puszce i XIII w.—Wieża Grosse Horloge (Beffroi), czworokątna u dołu, ośmiokątna wyżej i zakończona zgrabną wieżyczką, pochodzi z XIV w. —Z dawnego opactwa Saint Sauveur, założonego około r. 1060, pozostały tylko mury klazztorne, mieszczące dziś koszary wojskowe; ruiny samego kościoła rozebrano dopiero w r. 1876.— Liczne i przyjemne spacery. O 2 km. leżał zamek, zbudowany przez królów Nawarry a hrabiów E, w XV w.; zburzono go w r. 1834.—E. jest to rzymskie Mediolanum Aulercorum, Eburo-vices, albo E broi cum, i było miastem głównem ludu Aulerci Eburovices w prowincyi Gal-

And. S.

BS®®

ggfpjMl

SS

mm

!H

mm

mm

w\

■i

■i

«K

HR

Ï1I

ÄI

is

¥

il

i-

FlaüiSl

rr. ui

fi > i»;

.K.

Fig. 221. Katedra w Evreux.

lia Lugdunensis.

Evreux (hrabstwo). Opanowane w r. 911 przez Normandów, miasto E. zostało ku końcowi

zamek. Atoli po powrocie Ryszarda, chcąc odzyskać łaskę u brata, zaprosił na ucztę do zamku dowódzców załogi francuskiej, kazał ich tam podstępnie wymordować, a potem wyciął w pień całą załogę. Rozgniewany Filip August zdobył miasto szturmem i spalił je. Wskutek zawartego rozejmu, E. wróciło pod panowanie króla Ryszarda. Ale gdy wojna się wznowiła, Filip August opanował miasto ponownie (1198) i wydał je po raz drugi na pastwę ognia. Przyłączone wówczas do korony francuskiej, hrabstwo E. zostało w r. 1305 nadane "przez Filipa Pięknego bratu jego. Ludwikowi, a nieco później (1317) przez Filipa V'go podniesione do parostwa. Syn i następca Ludwika, Filip Dobry, został w r.

1429).

Hm].

Evron, miasto główne kantonu we francuskim departamencie Mayenne, okręgu Laval, przy drodze żelaznej Laval - Le Mans; bardzo stary i piękny kościół, założony w VII w., a odnowiony w XII i XIV w., ożywiony handel, wyrób tkaniu lnianych, narzędzi rolniczych, piece wapienne; 3 200 m ców.

1328 królem Nawarry, przez swe małżeństwo z Joanną, jedynaczką Ludwika Kłótliwego; niemniej jednak zamieszkiwał stale w E. Po jego śmierci (1343) hrabstwo przypadło w udziale synowi jego, Karolowi Złośliwemu, królowi Nawarry, którego następca, Karol II Szla-o h e t n y, utracił je w r. 1378 na rzecz korony francuskiej. Zdobyte w r. 1418 pizez Anglików, w których posiadaniu zostawało z krótką przerwą do 1441, E., jako hrabstwo - parostwo, otrzymał w swym czasie tytularnie od Karola VII go Jan Stuart, konnetabl armii W r. 1569 hrabstwo E. zostało nadane przez Karola IX-go bratu jego, Franciszkowi, księciu Ąn-degaweńskiemu, który zmarł bezpotomnie r. 1584. Ludwik XIII dał je wreszcie w r. 1634 F r y d e-rykowi Maurycemu de la Tour-d’ Auvergne, księciu de B o u i 11 o n, w zamian za księstwo Sedan. Dekret Napoleona z 3 stycznia 1809 odebrał hrabstwo E. od spadkobierców księcia de Bouillon i wystawił je, jako dobra bez-dziedziczne, na licytacyę. Nabyte przez koronę i zamienione na majorat, zostały one patentem 9 sierpnia 1810 r. nadane cesarzowej Józefinie pod nazwą księstwa Nawarskiego. Wr. 1834 książę Leuchtenberski sprzedał ten majorat drogą parcelacyi. — „Gr. Encycl.“ Lami-raulfa.

Aad. S.

Ewa (po hebrajsku Chawah = ź y c i e, w przekładzie Siedemdziesięciu uEoa), pierwsza niewiasta, żona pierwszego człowieka, Adama (ob.), prarodzicielka wszech żyjących, skąd też jej imię, wykładane także w tem rozumieniu, że z »nasienia* jej miał się narodzić odkupiciel, dawca żywota, jak to Bóg zapowiedział, przeklinając węża (t. j. czarta w jego postaci, za namówienie E-y do zerwania owocu zakazanego z drzewa wiadomości dobrego i złego) w te słowa: „położę nieprzyjaźń między tobą a między niewiastą, i między nasieniem twem, a nasieniem jej: ona zetrze głowę twoją, a ty czyhać będziesz na piętę jej*. O stworzeniu Ey tak opowiadają Księgi Rodzaju: „Utworzywszy tedy Pan Bóg z ziemi wszelkie stworzenia ziemne i wszelkie ptactwo powietrzne, przywiódł je przed Adama... I nazwał Adam imionami ich wszystkie źwierzęta i wszystko ptactwo powietrzne, i wszystkie be stye ziemne: leoz Adamowi nie znajdował się pomocnik, podobny jemu.... Rzekł też Pan: nie dobrze być człowiekowi samemu: uczyńmy mu pomoc jemu podobną. Przypuścił tedy Pan Bóg twardy sen na Adama, a gdy zasnął, wyjął jedno żebro z niego i napełnił ciałem miasto niego. 1 zbudował Pan Bóg z żebra, które wyjął z Adama, białogłowę, i przywiódł ją do Adama. I rzekł Adam: to teraz kość z kośoi mo-

ich i ciało z ciała mego: tę będą zwać mężyną (po hebr. i s z s z a, od i s z = m ą i), bo z męża wzięta jeßt. — Przetoż opuści człowiek ojca swego i matkę swą, i przyłączy się do żony swej i będą dwoje w jednem ciele". Kościół w tem widzi ustanowienie przez Boga pierwszego małżeństwa i uczy, że Chrystus je uświęcił i wyniósł do godności Sakramentu, w którym przysięga żony na posłuszeństwo mężowi opiera się na wyroku Bożym, wydanym na E-ę: „pod mocą będziesz mężową, a on będzie panował nad tobą”. W dalszym ciągu historyi biblijnej niema żadnej wzmianki o E-e. Nowy Testament mówi o niej jedynie tylko jako o sprawczyni upadku człowieka (2 do Korynt, 11, 3; 1 Tymot. 2, 13). W czasach późniejszych powstało wpośród Żydów mnóstwo rozmaitych legend o Ewie, a gnostycy mieli osobną o niej E-wangielię.    *

Ewagoras (grec. Euagoras) I, król Salaminy na wyspie Cyprze. Panował od 410 do 374 przed Chryst. Odegrał ważną rolę w dziejach ścierania się na Cyprze żywiołu gieckiego z fenickim, zapewniając przewagę pierwszemu, wbrew broniącym Fenicyan, Persom. E. pochodził ze starożytnego rodu władzców Salaminy, Teukrydów, których protoplasta, Teuker, brat Ajaksa, a Byn Telamona, miał być założycielem tego miaBta. Za lat dziecięcych E-a pewien wygnaniec fenioki strącił z tronu Teukrydów, i, objąwszy rządy, poddał całą wyspę Persom. Z E em nowy władzoa obohodził się łaskawie. Ale po pewnym czasie wystąpił nowy uzurpator, Tyryjozyk Abdemon. Zabiwszy poprzedniego tyrana, Abdemon zaczął godzić na życie E-a, którego obawiał się, jako potomka królewskiego rodu. E, ratował się ucieczką do m. Soloi w Cyii-cyi. Stamtąd na czele 50 towarzyszy powrócił do Salaminy (410 r.), napadł w nocy na zamek królewski i, wypędziwszy po krwawej walce Abde-mona, sam zasiadł na tronie przodków. Dzięki zabiegom Kon o na (ob.), który u E-a znalazł schronienie po bitwie pod Aigos-Potamoi (405 r), i Ktezy as z a (ob.), E. został uznany przez króla perskiego, Artakserksesa II, z warunkiem płacenia daniny. Będąc przyjacielem Ateńczyków, popierał gorąco plan Konona co do zniesienia, przy pomocy Persów, hegemonii Sparty nad Grecyą, i dopomógł mu w wyekwipowaniu dostarczonej przez Artakserksesa floty, za co wdzięczni Ateńczycy wznieśli mu posąg (396 r,). Gdy E. zaczął rozszerzać swą władzę nad całą wyspą, miasta z ludnośoią fenic-ką: Amathus, Soloi i Kittion wezwały pomocy Persów. Wówczas E. zawarł przymierze z królem egipskim, Akorisem, i z Ateńczykami, którzy, wskutek zmiany polityki perzkiej na ich niekorzyść, chętnie pośpieszyli na jego wezwanie i posłali mu posiłki pod dowództwem ChabiiaBa (388 r.). Opanowawszy całą wyspę, E. przeniósł akcyę wojenną do Azyi Mniejszej, spustoszył Fenicyę, zdobył Tyr, a w Cylicyi wzniecił powstanie. Te czyny E-a przyśpieszyły zawarcie pokoju Antalkidasa (387), który wszakże nie był dla niego samego korzystnym, gdyż oddawał Cypr jpod bezpośrednie pu-nowanie Artakserksesa. Wobeo tego E. postanowił

R. S.

R. S.

prowadzić wojnę dalej. Dzielny ten obrońca eywi-lizacyi greckiej na wschodzie przez lat 12 toczył krwawe boje z Persami. Wreszcie w r. 370 wojna zakończyła się pokojem, na mocy którego E. utrzymał się przy Salaminie na prawach lennych, resztę zaś Cypru musiał ustąpić Persom. Wkrótce potem E. został zamordowany wraz z Bynem Pny-tagorasem przez pewnego eunucha, mającego ku niemu osobistą urazę (374). Po nim nastąpił syn jego, Nikokles. Życie E-a znamy z poświęconego mu panegiryku Izokratesa oraz ze wzmianek u Dyo-dora Sycylijskiego.

Ewagoras (grec. Euagoras) II, król Salami-ny, syn albo wnuk poprzedniego; po krótkiem panowaniu został strąoony przez Protagorasa. Odzyskał wprawdzie władzę przy pomocy Persów (350 r.), ale wkrótce utraoił ją znowu na korzyść tegoż Protagorasa, który potrafił oczernić go w Suzie.

Otrzymawszy od króla perskiego satrapię w Azyi Mn., ustąpić z niej muBiał wkrótce z powodu zdzierstwa i powrócił na Cypr, gdzie umarł śmiercią gwałtowną.

—Engel „Kypros“ I, 286 i nast.

Ewagryusz (Euagrios) Scholastyk (* 536 r. w Epifanii w Celesyryi—f około 594). Był adwokatem w Autyochii, a odznaczał się w swym zawodzie takim talentem, iż przezwano go o/oXasTixôç. Biskup antyochijski, Grzegorz, zawezwany do Konstantynopola, ażeby odpowiedział na wniesione przeciwko sobie oskarżenie, powierzył swą obronę E owi i nastręczył mu tern dobrą sposobność do wykazania swych zdolności. Cesarz Tyberyußz Konstanty zamianował go kwestorem. Maurycy Tyberyusz—prefektem Antyochii. E. jest autorem Historyi Kościelnej w sześciu księgach, obejmującej okres stosześćdziesięcioletni: od konoylium efeskiego (431) do dwunastego roku panowania Mauryoego Tyberyusza (594). Jest to ciąg dalszy dzieła rozpoczętego przez Euzebiusza, Sokratesa, Sozomena i Teodoreta, reassumująoy pisma: Eustachyusza Syryjskiego, Zosima, Priscusa, Jana Retora, Prokopa Cezarejskiego, Agatosa i in. Równie jak w historyi Euzebiusza, zawierają się w niej cytaty bardzo szacownych dokumentów oryginalnych, jak: dekreta koncyliów, prośby podawane cesarzom, listy cesarzy i biskupów i t. p.—Editio princeps: R. Etienne (Paryż 1544); wydanie z tłómaczeniem łacińskiem, przedmową biograficzną i notami przez H. de Valois (Paryż L659—1673, w trzech tomach in folio), przedrukowane z dodaniem dopisków przez Rea-dinga (Cambridge 1720, w 3 t. in folio). *

Ewakuacya (a łaoiń.=rugowanie, opróżnienie).

W sanitarnym zarządzie wojskowym nazywa się tak wysyłanie rannych i chorych ze szpitali polo-wych, bądź do inspekcyj etapowych, bądź też do szpitali w ojczyźnie. Nazwa ta stosuje się także do usunięcia wojska okkupacyjnego z kraju. R-

Ewald Biały i Ewald Czarny, dwaj bracia święci, rodem z Anglii, czczeni jako patronowie Westfalii, gdzie przy końcu w. VII pracowali jako missyo-narze i gdzie też męczeństwo ponieśli. Posiadaniem ich zwłok szczyci się kościół św. Kuniberta w Kolonii, a święto ich przypada d. 3 października. *

Ewald Jan Joachim, poeta niemiecki (*

1727 w Szpandawie), był audytorem w Poczdamie, gdzie obcowanie z Kleistern wielki wpływ na jego rozwój poetycki wywarło; w r. 1757 został ochmistrzem następcy tronu hessen darmsztackiego; w 1759 udał się do Rzymu, przeszedł na katolicyzm i wstąpił do zakonu kartuzów; w 1702 popłynął do Algieru, czy do Tunisu, i zaginął bez śladu. Epi-grammata jego, jak na swój czas, odznaczają się godną uwagi wykwintnością formy i subtelnością dowcipu; jego „Lieder” i „Sinngedichte“ wyBzły bezimiennie w Berlinie 1755 r.; wydanie 3-e K. H. Jördena t-źe 1791; najnowszy przedruk „Sinngedichte“ tamże 1890.    *

Ewald Jan, poeta duński (* w Kopenhadze 1743—f 1781 tamże), był synem szlezwidzkiego pastora, E ne w aid a E-a, uczonego teologa i poety religijnego. Wcześnie straciwszy ojca, oddany do szkoły w Szlezwigu, po czieiech leciech uciekł stamtąd i rozpoczął studya teologiczne w Kopenhadze (1758,; ale i te wkrótce sprzykrzywszy n>o-bie, zaciągnął się jako najemnik do pruskiej piechoty w Magdeburgu. I tam wszakże nie długo wytrwał: zbiegł do wojska austryackiego i brał z niem udział w różnych bitwach 1759—1760. Znów uciekłszy, wióoił do Kopenhagi i oddał się literaturze. Najpierwej spróbował sił swoich w prozie, wziąwszy za temat do swojej opowieści ulubioną allegoryę o świątyni szczęścia, „Lykkens Tempel.” Utwór ten, wydany r. 1764 przez Towarzystwo zachęty pięknych i pożytecznych umiejętności w Kopenhadze, był z wielkiem uznaniem przyjęty. Mniej szczęśliwe były pierwsze jego próby rymowane; dopiero w wierszu na zgon Fryderyka V-go (1766), odznaczającym się głębokim liryzmem, prawdziwy swój talent objawił. W r. 1769 wydał dramat biblijny (napisany pierwotnie w formie poematu dydaktycznego) „Adam og Eva eller den ulykkelige Prove“, w którym widoczny jest wpływ Klopetocka, równie jak i w dramacie prozaicznym „Rolf Krage.” Z lat następny oh, (1771—1774), które były smutnym okresem w życiu E-a, trapionego chorobą i niedostatkiem, pochodzą rozmaite utwory poetyczne okolicznościowe: kantaty, epitalamia, epitafy, dramaty satyryczne, (jak np. „De brutale Klappere",    „Harlequin

Patriot“), przysłowia dramatyczne i przekłady romansów. Miłość nieszczęśliwa do pięknej rybaczki z Rungstedu, gdzie znajdował się E. na ku-racyi, w połączeniu z cierpieniem fizyoznem i uciskiem materyalnym, nadały późniejszym jego utworom poetycznym charakter posępny i melancholijny. Z ciężkiego położenia wybawił go dopiero były uczeń jego, kamerjunker F. Moltke: w r. 1777 sprowadził go do Kopenhagi, gdzie się skupiło wkoło niego grono przyjaciół i wielbicieli, a dzięki im nie tylko miał zaopatrzone wszelkie potrzeby, lecz także wszedł w stosunki z teatrem królewskim, który już w roku następnym wystawił dramat jego, napisany 1774 r., „Balders Död“, będący, równie jak i późniejszy (z 1780), „Fiskerne* (Rybacy), dziełem jego najznakomitszem. W utworach tych E. po raz pierwszy wyprowadził na see nę staronormandzkie temata narodowe. Znajdują-

N.

ca się w Rybakach pieśń „Kong Christian stad ved Löjen Mast“ z muzyką Rogerta stała się najulu-bieńszą i najpopularniejszą w całej Danii. „Fiskerne“ były oscatniem z większyoh dzieł Ewaldo-wych; tragedyi p. t. „Hamlet* nie dokończył. Pisał później tylko krótsze poezye liryczne, między któiemi jest wiele bardzo cennych pod względem psychologicznym. Melancholia i przygnębienie ustępują w nich miejsca wzniosłej pogodzie ducha, szczególniej w najznakomitszym a ostatnim jego utworze „Udrust dig, Helt fra Golgota* (Na pomoc, bohaterze z Golgoty 1). Po długich walkach z niedostatkiem, umarł E. schorzały i znękany, licząc zaledwie lat 38. Że on-to odrodzonej przez Ohlen-schlägera poezyi duńskiej drogę utorował, z wdzięczni soią zaznaczył to ten znakomity twórca szkoły romantycznej w wielu utworach swoich, a szczególniej w Grobie Ewalda. Jako liryk, bodaj-źe nie ma on równego sobie w Danii; a jego ody („Rungsteds Lyksaligheder*, „Til Sjaelen* i „Til min Moltke*) pod względem zapału i wzniosłości mogą iść o lepsze z Klopstockiem. Język jego jest czysty, jasny i szlachetny, w wierszu prawdziwie po mistrzowsku panuje nad formą. E. pozostawił znakomitą autobiografiię w niedokończonem, na nieszczęście, swem dziele „I. Ewalds Levnet og Me-ninger.* Najlepsze wydanie pism E-a opracował Liebenberg (Kopenhaga 1850—55 w 8-u tomach); życiorysy ogłosili: Malbech (1831), Hammerich (1860—1861) i Jörgensen (1848); charakterystykę napisał Olsen.—Porówn. „Öhlenscbiäger“ odczyty o Ewaldzie i Schillerze, w Kopenhadze 1810—1812; Welhaven „E. og de norske Digtere" (Chrystya-nia 1863).

Ewald Jan, generał duński (* 1744 — f

1813), za młodu wstąpiwszy do służby wojskowej, najpierw brał udział w wojnie Amerykańskiej, jako dowódzca oddziału heskiego, walcząc w szeregach wojsk angielskich przeoiw Stanom Zjednoczonym. W r. 1788 wszedł do armii duńskiej i odznaczył się podczas obięźenia Hamburga w r. 180 i i obrony wyspy Zelandyi przed Anglikami w r. 1807. W r. 1809 zdobył Stralsund, a w r. 1812 zamianowauy był wodzem korpusu wojsk duńskich, posłanego na pomoc Francuzom; jednakże skutkiem choroby zmuszony był złożyć dowództwo.

Ewald Jerzy Henryk August, znakomity orjentalista niemiecki i badacz biblijny, ur. 16 li-stop. 1803 r. w Getyndze, urn. tamże 4 maja 1875, był synem niezamożnego sukiennika; po skończeniu gimnazjum studjował w tymże mieście w uniwersytecie filologję, teologję, a szczególnie języki wschodnie (1820-23); nad nauką tych języków pracował także w Berlinie, Paryżu, we Włoszech i w Anglji (1826, 1829, 1836 i 1838). Jeszcze będąc Btudentem w Getyndze, ogłoBił pracę o układzie pięcioksięgu: „Die Komposition der Genesis“ (Brunświk 1823). Był nie spełna dwa lata nauczycielem gimnazjum w Wolfenbüttel, następnie (1824) repetentem na wydziale teologicz. w Getyndze, w 1827 został profesorem nadzwyczajnym, w 1831 zwyczajnym filologji, w 1833 ozłonkiem towarzystwa naukowego, a w 1835 profesorem honorowym języków wschodnich w Getyndze. W r. 1837 był zawieszony w obowiązkach wraz z inne-mi 6-u profesorami, kiórzy zaprotestowali przeciw zniesieniu przez króla (Ernesta Augusta księcia Kumberlandzkiego) ustawy konstytucyjnej hanowerskiej. Następnego roku, 1838 powołany był do Tu-bingi na profesora zwyczajnego filozofji, a od 1841 teologji, i tu pozostawał do r. 1848, otrzymawszy od króla Wirtemberskiego szlachectwo osobiste. W r. 1848 powrócił do Getyngi na poprzednie swoje stanowisko uniwersyteckie (ob. Ewald „Über meinen Weggang von der Universität Tübingen, mit andern Zeitbetrachtungenu Sztutgard 1848). Wykładał tu w dalszym ciągu jako profesor do r. 1867, w którym, po wcieleniu królestwa Hanowerskiego do Prus, nie godząc się z nowym porządkiem rzeczy, odmówił przysięgi królowi pruskiemu i zmuszony był podać się do dymisji; otrzymał emeryturę, lecz odjęto mu prawo publicznego nauczania (1868), do czego w znacznej mierze przyczyniło się pismo jego „Das Lob des Königs und des Volkes“ (Sztutg. 1869 wyd. 5-te). Odtąd E. występuje na widowni politycznej jako członek opozycji Welfów i przedstawiciel m. Hanoweru, w sejmach północnoniemieckioh i w parlamencie niemieckim: walczy stale i namiętnie przeciw władztwu Prus, domagając się przywrócenia królestwa Hanowerskiego pod rządem Welfów.—Jako uczony E. zasłynął głównie pracami nad językiem hebrajskim, nad egaegiezą starego i nowego Testamentu i nad dziejami ludu Izraelskiego. W każdym z tych trzech kierunków pracy pozostawił dzieła wartości niepospolitej, a niektóre pomnikowej. I tak do bardzo cennych należą: „Kritisohe Grammatik der hebräischen Sprache“ (Lipsk 1827), która później nosi tytuł „Grammatik der hebr. Sprache“ (t-źe 1828, wyd. 3-e 1837), i następnie przerabiana i wydawana p. n. „Ausführliches Lehrbuch der hebräischen Sprache“ (wyd. 8-e Getynga 1870), p. n. „Hebräische Sprachlehre für Anfänger* (Lipsk 1842; wyd. 4-e Getynga 1874); „Grammatica cri-tica linguae arabicae* (Lipsk 1831—33, 2 tomy). Do badań Starego testamentu należą: „Das Hohelied Salomos“ (Getynga 1826); „Die poetischen Bücher des Alten Bundes“ (t-źe 1835—37,4 tomy, potym wyszły w 2-im i 3-im wyd. 1866 i ns.); „Die Propheten des Alten Bundes" (wyd 2-e, Getynga 1867—68, 3 tomy); łącznie z L. Dukes’em wydali: „Beiträge zur Geschichte des ältesten Auslegung und SpracberkläruDg des Alten Testaments“ (Sztutg. 1844, 3 tomy); główce zaś znakomite dzieło: „Geschichte des Volkes Israel“ (Getynga, 1843-59, 7 tomów; wyd. 3-e t-źe 1864— 68), do którego należy tom dodatkowy: „Die Altertümer des Volkes Israel“ (wyd. 3 e, t-że 1866). E. w badaniach swoich występuje jako właściwy twórca metody historyczno-porównawczej w językoznawstwie i w filologji semickiej. Przewyższa on Geseniusa, znakomitego hebraistę, wielostronnością i głębokością pojmowania ducha starożytnego bebraizmu. Dzieła jego, dotyczące egzegiezy Nowego testamentu, są: „Commentarius in Apoca-

A, A. K.

lypsin Joannie“ (Lipsk 1828); „Die drei ersten Evangelien übersetzt und erklärt“ (Getyn. 1850; wyd. 2-e: „Die drei ersten Evangelien und die Apostelgeschichte“ t-że 1871—72, 2 tomy); „Die Sendschreiben des Apostels Paulus“ (t-że 1857); „Die Johanneischen Schriften übersetzt und erklärt“ (t że 1861—62, 2 tomy); „Sieben Sendschreiben des Neuen Bundes“ (t-że 1870); „Das Sendschreiben an die Hebräer und Jakobos’ Rundschreiben“ (t ie 1870). Swoje poglądy teologiczne, oparte na podstawie samodzielnych badań biblijnych, E. przedstawił systematycznie w dziele: „Die Lehre der Bibel von Gott oder Theologie des Alten und Neuen Bundes“ (Lipsk 1871—76, 4 tomy). Z dawniejszych dzieł jego wymienić należy: „Ds me-tris carminum arabicorum* (Brunświk 1825); „Über einige ältere Sanskritmetra“ (Getynga 1827); „Libri Wakedii de Mesopotamiae expugnatae historia pars“ (Getynga 1827); „Verzeichnis der orientalischen Handschriften der Universitätsbibliothek zu Tübingen“ (Tubinga 1839); „Abhandlung über des äthiopischen Buches Henókh Entstehung etc." (Getyn. 1854); „Erklärung der grossen phönikischen Inschrift von Sidon“ (t-że 1856); „Über die phönikischen Ansichten von der Weltschöpfung und den geschichtlichen Wert Sanchuniathons“ (t-że 1857); „Die Sibyllini8Chen Bücher“ (t-że 1858); „Das vierte Ezrabuch“ (t-źe 1863); nadto nowszą pracę: „Abhandlung zur Zerstreuung der Vorurteile über das alte und neue Morgenland“ (t-źe 1872). Znaczną część wyników niezmordowanej pracy naukowej E a zawierają: „Abhandlungen zur orientalischen und biblischen Litteratur“ (I, Getynga 1832); czasopismo przez niego założone i wraz z innemi wydawane p. n. „Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes“ (1837 nst.), oraz wydawane przez niego: „Jahrbücher der biblischen Wissenschaft“ (t. 1—12, Getynga (1849—65). Był on również współpracownikiem wydawnictw naukowych: „Abhandlungen der Göttinger Societäi der Wissenschaften” (od r. 1835) i czasopisma „Göttinger gelehrte Anzeigen“ (od 1823 roku). W dziele „Sprachwissenschaftliche Abhandlungen” (Getynga 1861 i następne), oraz w pracy „Über die geschichtliche Folge der semitischen Sprachen” (t-źe 1871) starał się przeprowadzić nowy pogląd na pokrewieństwo wszystkich wielkich szczepów świata językowego. W sprawach politycznyoh i kościelno-politycznych (w 1862 w Hanowerze) występował z poglądami liberalnemi i bronił ich z niesłychaną zaciętością, nieraz przeceniając własne stanowisko. Charakter taki noszą liozne jego pisma polemiczne, artykuły dziennikarskie i broszury.

Ewald Herman Fryderyk, pisarz duński (* 1821 r. w Kopenhadze), przez wiele lat praktykował jako mierniczy w Szlezwigu północnym, a r. 1864 zamieszkał w Kopenhadze. Pierwszym jego utworem, wydanym bezimiennie, było opowiadanie „Valdemar Krones Ungdom historie“ (1860, wyd. 4-e 1876), które miało powodzenie ogromne, jako żywy i barwny obraz duńskiego highlife’u. Potem już pod własnem nazwiskiem wydał E. powieści następujące: „Fa-

milien Nordby“ (1862); „Johannes Falk“ (1865); „Itvad Ellen vilde“ (1869); »George Reinfeld” (1851); »Charles Lyng* (1882) i in., w których okazał się znakomitym malarzem charakterów. — Nie mniej godne uwagi i uznania są także powieści historyczne Ea, jako oparte na gruntownem zbadaniu dziejów epoki danej pod względem kulturalnym, przy głębokiem wtajemniczeniu się w jej ducha. Wymieniamy je w porządku chronologicznym: „Svenskerne paa Kionborg“ (1867); „Den skotske Kvinde paa Tiele“ (1871); »Knud Gylden8tierne“ (1875); „Niels Brahe“ (1877); »Anna Hardenberg* (1880); „Dronninges Jom-fruer“ (1885); „Niels Ebbesen“ (1886); „Grieffan-feld“ (1888); „Caroline Matilde“ (1890); „Clara Bille“ (1892).    *

Ewald E r u e s t, malarz niemiecki (* 1836 r. w Berlinie), studyował nauki przyrodnicze w Bonn, ale w r. 1855 oddawszy się malarstwu, został uczniem Steffecka w Berlinie, potem zaś Couture’a w Paryżu. W 1863 — 64 podróżował po Włoszech, study ująć głównie mistrzów w. XV. Powróciwszy do kraju, obudził powszechną uwagę danym na wystawę obrazem swym Siedem grzechów śmiertelnych i zamieszkał stale w mieście rodzinnem, gdzie r. 18o8 został nauczycielem w Muzeum rzemieślniozem, w 1874 dyrektorem istniejącego przy niem instytutu naukowego, w 188) dyrektorem kommisaryjnym szkoły sztuk pięknych. Z prac jego późniejszych zasługują na wyróżnienie, wykonane r. 1869, malowidła ścienne w ratuszu berlińskim, oraz malowidła woskowó w galeryi narodowej, przedstawiające główne sceny z Niebelungów (dzieje Zygfryda, Krymhildy i Brunehildy). E. jest także autorem abrysów do malowania na Bzkle, p. t. „Farbige Dekorationen alter und neuer Zeit.“ (Berlin 1882 i nast.).    *

Ewald Karol Antoni (* w Berlinie d. 30 października r. 1845), lekarz spółczesny. Do nauk przykładał się w Berlinie, Heidelbergu i Bonn, otrzymawszy w r. 1870 dyplom doktorski, rozpoczął pracę jako assystent w klinice berlińskiej Frerichsa, w r. 1874 został docentem, a w 1882 profesorem nadzwyczajnym chorób wewnętrznych w Berlinie, równocześnie objął redakcyę tygodnika „Berliner klinische Wochenschrift". Jest autorem licznych prac większych i mniejszych; najlepsze z niob odnoszą się do przyrządu trawienia. Wymieniamy ta „Klinik der Verdauungskrankheiten“ (Część I „Die Lehre von der Verdauung“ Berlin 1880 i wyd. późniejsze; tłóm. fr. w 2 wydaniach; tł. wł. Medyolan 1890, obie częśoi. W przekładzie polskim, dokonanym przez L. Andersa, posiadamy tylko część całości p. n. „O trawieniu. Wstęp do wykładu klinicznego chorób narządów trawienia“. Warszawa 1882, str. 89. Os. odb. z Medycyny. Część II. „Die Krankheiten des Magens“ Berlin 1889, wyd. 2-e).    Dr J* p*

Ewaluaoya z łaciń., wogóle tak się zowie ocenienie wartości pieniężnej jakiegobądż przedmiotu, w szczególności zaś urzędowe otaryfowanie według

krajowej stopy mennicznej pieniędzy zagranioznych, według której mają one być przyjmowane w państwowych, gminnych oraz wszelkich innych kasach publicznych.

woda szczystości i wzniosłości myśli, uwzględniającą przewaźaie bóstwo Chrystusowe, (ob. „Biblia“, „Nowy Testament“).    M- G*

Prócz E j autentycznych, przez Kościół za natchnione uznanych, jest jeszcze wiele apokryficznych, które, jak tylko doszły do wiadomości Ojców Kościoła, zaraz odrzucone przez nich zostały. Z dzieł ich wiemy aż o 50 takich apokryfach; mało wszakże z tej liczby do naszych czasów dotrwało. Te, które ocalały, dzielą się na dwie kategorye, z których jedna traktuje o pochodzeniu i dziecięctwie Chrystusa, druga o męce jego i zstąpieniu do piekieł. Do pierwszej kategoryi należą: „Proto-evangelium Jacobi“ z w. Ii-go, którą znał Klemens Aleksandryjski, rozpoczynająca się dziejami rodziców Maryi Panny, a zakończona rzezią niewiniątek. E. św. Tomasza, również z Ii-go w., opisuje dziecięctwo Zbawiciela do 8-go lub 12 go roku jego żywota; „Ev. Ps. Mathaei“ czyli księga o pochodzeniu Maryi Panny i dziecięctwie Odkupiciela, iE. o narodzeniu Maryi Panny, z której, jako pisanej po łacinie, łacinnicy poznali baśnie w dwóch pierwszych z wymienionych apokryfów zawarte; .Historia Josephi fabri lignant“, z w. IV-go, bywa i dziś jeszcze czytana w dzień św. Józefa u Koptów, należących do schizmy; „Evangielium infantiae arabicum“ ma dotychczas

R.

Ewander, ob. Evander.

nofizytów koptyokich.—Do drugiej kategoryi apokryfów należą: »Evangelium Nicomedi“, pod którego imieniem podane są dwa pisma: „Acta Pila-ti“ i „Descensus Christi ad inferos*, napisane przez Lucyana i Karyna, synów starego Symeona, którzy, według podania bajecznego, zmartwyohpowstali równie jak Chrystus. Mniej więcej z E-ą Nikodema wiążą się pisma, znane pod imieniem Piłata („Pilati epistolae duae ad imperatorem^ de morte Christi“; „Pilati et Herodis epistolae“; „Anaphora Pilati“; „Paradosis Pilati“; „Mors Pilati“), nadto zaś: „Narratio Josephi ex Arimatbaea, Vindicta Salvatoris."—Oprócz wymienionych tu apokryfów wspomnieć jeszcze wypada o E-i, wysoce poważanej przez niektórych ojców Kościoła, mianowicie o „Evangelium secundum Hebraeos vel Nazaraeo-rum“, stąd tak nazwana, że najpierw używali jej żydzi-chrześoianie. Powstała ona z pierwszej E-i św. Mateusza, była wszakże skażona przez Ebioni-tów i Nazarejczyków, którzy się jej aż do V-go w.

Ewangielia, wyraz grecki eboL^lXiov, łaciński evangelium, oznacza — ofiary, modły z powodu szczęśliwej nowiny, podarki, płacę za pomyślną wiadomość, a w języku biblijnym—naprzód wyraża radosne posłannictwo, a potem dobrą nowinę i wszystko to, co się ściąga do naszego zbawienia, dokonanego przez Jezusa Chrystusa, którego istota, czyny, działalność są przedmiotem ewangelij. Mamy ich cztery, ale, właściwie mówiąc, jest jedna ewangielia w czterech csęśoiaoh, sposobach traktowania przedmiotu: dla tego-to już św. Augustyn mówił o „quatuor eyangeliis vel potius quatuor libris unius Evangelii.“ Nauka Jezusa Chrystusa naprzód opowiadaną była ustnie i za pomocą takiego nauczania, kazań, szerzyła się wiara (tides ex auditu); naoczni świadkowie, bezpośredni uczniowie Chrystusa (apostołowie i ich uczniowie) głosili słowo Boże, mówili o tern, na co własnemi patrzyli oczyma; pouczali tak, jak ich sam Mistrz nauczał i oświecał. Lecz z czasem zaczęło ubywać tych świadków naocznych, bezpośrednio przez Chrystusa samego nauczonych, Jego wysłańców, a liczba wiernych tymczasem coraz bardziej się [ wielkie uznanie u Nestoryanów ohaldejskich i Mo-powiększała w różnych częśoiaoh znanego wówczas świata; żeby więc trądycya się nie zacierała, a słowa pierwotnych głosicieli nauki Chrystusowej nie uległy przemianie, zapomnieniu, przeinaczeniu, potrzeba było przez pismo natchnionych i do tego powołanych ludzi uwiecznić czystość nauki Jezusa Chrystusa—i to jest genezą ewangelij.

Jest mniemanie, że wszystkim tym, znanym teraz, ewangieliom, za podstawę służyła jakaś, bliżej nieznana, pierwotna, ustna ewangielia, może nawet i kilka ich było kiedyś; spisane atoli zostały te cztery ewangielie w czasach dopiero poapo-stolskich; św. Mateusza w ówczesnem syro-chal-dejskiem narzeczu, a trzy inne—po grecku, św.

Marka może jednakże jednocześnie i po łacinie.

Napisane są te ewangielie przez dwóch apostołów (Mateusz, Jan) i dwóoh uczniów (Marek, Łukasz); najdawniej napisana, podług powszechnego zdania, ewangielia św. Mateusza, najpóźniej — św. Jana; największa i najobszerniejsza—św. Łukasza,

R.

Ewangielia w znaczeniu liturgicznem. Od samego początku ehrześciaństwa na zebraniach wiernych ozytano pewne ustępy (pericope) z ewangelij; zapewne i w ofierze Mszy św. odbywało się toż samo i już w H-gim wieku spotykamy o tern wzmianki. Początkowo ewangielię czytali lektorzy, następnie wprowadzono teraźniejszy porządek: epistołę czyta, raczej śpiewa, subdyakon, a ewan-gielię—dyakon. Miejsoe ewangielii pierwszej we Mszy św. jest pomiędzy graduałem a credo, lub, gdy credo się opuszcza, offertoryum. Użycie kadzidła przy ewangelii sięga dalekiej staroźytnośoi; we wschodnich liturgiach przy śpiewaniu ewangielii obrzędy są obszerniejsze i dokonywa się to

najkrótsza—św. Marka; u św. Mateusza jednakże trzymali.—(ob. Apokryfy), rozdziałów 28, u św. Łukasza 24, u św. Jana 21, u św. Marka 16; tekstów ze starego Testamentu u św. Mateusza 48, u św. Łukasza—19, u św.

Marka 18, u św. Jana 12.—O urodzeniu i młodości Jezusa opowiadają ewangielie Mateusza i Łukasza w pierwszych rozdziałach, gdy w ewangielii Maika i Jana zaczyna się od występu św. Jana Chrzciciela i następnie już mowa o publicznem Jezusa życiu. Ewangielie Mateusza, Marka i Łukasza zwykle nazywają synoptycznemi (wybór miejsc o jednym traktujących przedmiooie, conspectus), t. j. napisanemi podług jednego planu, zgadzające mi się w niektórych ustępach; ewangielię Jana od najdawniejszych czasów nazywano duchowną, z po-

M. 0.

z większą ostentacyą; ewangielii słucha się zawsze stojąc, a w dawnej Polsce i u Kawalerów Maltańskich dobywano miecza z pochwy do połowy na oznaczenie gotowośoi stanąć zbrojnie na obronę ewangielii. Kazanie ma swoje naturalne miejsce po ewangielii (chooiaź teraz często nie trzymają się tego porządku). Przy końcu Mszy św. czyta się drugą ewangielię przy ołtarzu, ale ten zwyczaj wszedł w ogólne użycie dopiero od czasów Papieża Piusa V-go.—W brewiarzach kapłańskich znajdujemy także ewangielię na czele trzeoh ostatuich lekcyj; odmawiają ją również i w innych liturgicznych obrzędach.

Ewangielia wieczna (Evangelium aeternum). W Objawieniu św. Jana (14, 6) znajdują się następne słowa: ,1 widziałem drugiego anioła, lecącego przez pośrodek nieba, mającego Ewangielię wieozną, aby ją opowiadał siedzącym na ziemi, i wszelkiemu narodowi, i pokoleniu, i językowi, i ludowi*. Na tych-to słowach, opat cystersów ka-labryjskiob, Joachim de Flore (f 1202), który przyznawał sobie dar wykładania przepowiedni Pisma św. i przepowiadania przyszłości, a później uważany był za proroka narodowego we Włoszech, oparł swą naukę mistyozną o trzeoh epokach czyli wiekach ludzkości, z których pierwszy był wiekiem Boga Ojca (Starego Testamentu); drugi, Boga Syna, rozpoczął się od Chrystusa Pana, (Nowego Testamentu); po nim zaś z kolei nastąpi trzeci, najdoskonalszy, wiek Boga Ducha św., (Ewangielii wiecznej). Trzy jego pisma: „Concordantia Veteris et Novi Testaments, „Psalterium decern chorda-rum* i „Expositio in Apooalypsin*, wzmogły panujący podówozas fanatyzm apokaliptyczny, zawsze wrogo przeciwko Rzymowi występującego stronnictwa franciszkańskiego (zelantes, fratricelli), s w r. 1254 minoryta Gherardino da Borgo San Donino napisał wstęp (.Liber introductorius*), do zebranych pod tytułem „Evangelium aeternum” dzieł Joachima, w którym, rozwijając myśl jego zasadniczą, dowodził, że około r. 1260 duch żywota opuści Nowy Testament, jak już dawniej opuścił Stary, i że od tej dopiero epoki ludzie przyjdą do doskonałości, wykonywając naukę Joa-ohima (Ewangielię wieczną), o tyle wyższą od nauki Chrystusa, o ile ta była wyższa od starego zakonu. Obok tego zaś gwałtownie występował przeciw papiestwu, upatrująo w Kościele Rzymskim ową apokaliptyczną Babilonię, która, winem gniewu poróbstwa swego napoiła wszystkie narody“ (ńpokal. 14, 8). Dzieło to potępił (r. 1265) uniwersytet paryski i papież Aleksander IV, autor zaś odpukuto-wał je 14-letniem więzieniem. Sobór Arelateński (rok 1260) uznał za heretyków stronników zasad Joachima; mimo to wszakże wyznawały je i szerzyły liczne sekty, głównie zaś sekta wolnego ducha i zagorzałe stronnictwo Franciszkanów, w którem odznaczał się szczególniej Piotr Oliva (urodzony 1247), autor dzieła p. t. „Postilla super Apocalypsi*, jako też uczeń jego i apologeta, Ubertinus de Casali, który jeszcze szerzej rozwinął zasady swego mistrza w piśmie „ Arbor vitae cruciflxae*. Wiele podobieństwa

EaeyUop. Powis. Haiti. Zen- 169 .T. 20.ty.

z nauką Wieoznej Ewangielii daje się widzieć w różnych sektach aż do początku w. XV, szczególnie zaś u Dulcynistów, których mistrz, Fra Dulcino (ob. Apostolscy bracia) nauczał, że za czasów prawa MojżaBzowego Bóg Ojciec panował potęgą i mądrością; od przyjścia Chrystusowego— Bóg Syn mądrością; od zesłania zaś Ducha św.— sam Bóg Duch swoją miłością i dobrooią. Podobne mniemania podzielali i niektórzy teologowie protestancoy, tak dawniejsi, jako i nowocześni.— Co do pism Joachima, o autentyczności ich wyraził wątpliwość Preger w dziele swem „Das Evangelium aeternum und Joachim von Floris“ (1874 r.), Reuter zaś w „Geschichte der Aufklärung im Mittelalter* (1877) wystąpił w ich obronie.—Porówn. Schneider „Joachim von Floris und die Apokalipti-ker^ des Mittelalters“ (Dillingen 1873); Döllinger „Kleinere Schriften* (Sztutgard 1890).    *

Ewangieliści. Ewangielistów mamy cztereoh i tych kościół zawsze za kanonicznych poczytywał, chociaż porządek pomiędzy nimi i ich ewangieliami— u różnych ojców kościoła i pisarzy kościelnych bywał różny; teraz zwykle ich w takim wyliczają porządku: Mateusz, Marek, Łukasz i Jan.

Mateusz, t. j. darowany, przed swojem powołaniem nazywał się Lewi i był celnikiem, pobierając cło rzymskie przy jeziorze Tyberyadzkiem (w Kapernaum), lecz z pochodzenia był Żydem. Co się tycze jego życia i działalności późniejszej, to o tern niema pewnych wiadomości; niektórzy utrzymują, iż nauczał on naprzód w Palestynie, potem w Epyopii i krajach na południe od morza Kaspijskiego; umarł śmiercią męczeńską i pamiątkę jego obchodzi kościół zachodni 21 września, a wschodni 16 list. Ewangielię swoją miał napisać pomiędzy 42—50 r. po Chrystusie, głównie dla Żydów nawróconych, w ich języku, która jednakże już rychło na język greoki była przetłómaozona. Ewangielia św. Mateusza czyni zadość nietyle historycznym potrzebom, co dogmatycznym celom dla żydów, głównie starająo się dowieść, że Jezus Chrystus był oczekiwanym i przepowiadanym w Starym Testamencie Messyaszem. Treść jego ewangielii, w głównych zarysach, taka: przodkowie wedle ciała Jezusa, dzieciństwo jego; zjawienie się Jana Chrzciciela i to wszystko, co poprzedziło ukazanie się Chrystusa; cuda jego i głoszenie nauki w Galilei; przybycie do ziemi Judzkiej; okoliczności poprzedzające mękę Pańską z opisem tej męki.

Marek, podług imienia żydowskiego, a Jan rzymskiego, zwany dla tego często Janem Markiem, urodził się w Jerozolimie, w domu matki swojej Maryi, gdzie się zbierali apostołowie i uczniowie Pańscy; ochrzcił go św. Piotr, w którego towarzystwie najczęściej też przebywał, a tylko ohwilowo towarzyszył św. Pawłowi. Po różnych swoioh missyach i nauczaniu w różnych miejsoach został pierwszym biskupem w Aleksandryi i męczennikiem; kościół zachodni i wschodni ozczą pamięć jego 25 kwiet.; śmierć jego męczeńska jakoby miała nastąpić w 62 r. po Chr., a przed samą śmieroią napisał swoją ewangielię, skłoniony do tego przez słuohaozów nauk i katechezy św. Piotra, którego

‘ 112

M. G.

mowy i nauczanie posłużyły za treść ewangielii, nie-mającej na celu dogmatyki, lecz która tylko po prostu w historycznym porządku życie i czyny Jezusa Chrystusa opisuje, przystosowując je dla rzymskich chrześcian. Treść tej ewangielii następująca, krótko ją zsummowawszy: wystąpienie na widownię Jana Chrzciciela i Jezusa, oraz cuda i nauka Chrystusowa w Galilei; wjazd tryumfalny Jezusa do Jerozolimy i gotowanie się do męki; dokonanie się męki i śnrerci i różne temu towa-rzyszące okoli znośei.

Łukasz, może to być skróconą formą od Luca-nus, coby znowu w styczności być mogło z Luka-nią, prowiucyą niższych Włoch: a zatem jego ojca, lub jego samego, godziłoby się mieć za wyzwoleńca; lecz jest to domysł tylko, niedawno dopiero w nauce wypowiedziany. Natomiast jest to rzeczą pewną, że św. Łukasz był lekarzem, ale nie malarzem, ponieważ ta legenda powstała dopiero w VI wieku, jak to dziś dobrze wiadomo; ujrzał światło dzienne w Antyochii, od urodzenia był poganinem; kiedy się nawrócił—niewiadomo, lecz za pewne stało się to za pośrednictwem św. Pawła, któremu on potem długo towarzyszył w pracach miBsyjnych, następnie zaś działał w różnych krajach zachodnich i wschodnich i, umierając, mógł mieć 74—84 lat; umarł śmiercią męczcńiką, lecz gdzie, napewno nie wiadomo (wymieniają Efez, Bitynię, Achaję); cały kościół święci jego panięć 18 października. Ewangielia jego napisana pod wpływem (6x opinia) nauk i katechizacyi św. Pawła, które posłużyły za treść jej; to też pomiędzy dziełami św. Pawła i tą ewangielią daje się dostrzedz wyraźny wewnętrzny związek. Najjaśniej w tej ewangielii występuje nauka o powołaniu do Chrześciaństwa wszystkich ludów, więc nie wyjątkowo Żydów, ale także i pogan; nacisk na to położony, że miłosierdzie i miłość Zbawiciela obejmują cały świat. Chociaż i w tej ewangielii spotykamy hebraizmy, ale wogóle język grecki jest czystszy, używane wyrażenia klasyczne; oczytanie św. Łukasza widoczne; ewangielię tę pibał on w Rzymie pomiędzy 61—63 r. i poświęcił ją swemu uczniowi, Teofilowi. Treść: dzieciństwo św. Jana i Chrystusa; wyjście z ukrycia Jezusa, jego cuda i nauczanie w Galilei; przybycie ua mękę do Jerozolimy; opis jego tam pobytu i męki; szczegóły o powołaniu pogan.

Jan Kwangielista był synem Zebedeusza i So-lomy, krewnej M. B , a bratem ś. Jakóba S arsze-go; urodził się w Betsaidzie, nad jeziorem Geneza-reckiem i oddawał się wraz ze swoim ojcem i bratem rybactwu. Z początku był on uczniem Jana Chrzci-oiela, a potem, razem ze 8. Andrzejem, przyłączył się do Jezusa, zostawszy jego ukochanym uczniem; towarzyszył wszędzie Bwemu boskiemu Mistrzowi; był świadkiem licznych jego cudów, Przemienienia, i nie odstępował go i w ogrodzie Oliwnym; po śmierci Jezusa został opiekunem jego Najświętszej Matki. Razem z Piotrem działał w Judei i Samary!, a potem był biskupem w Efezie. Za czasów cesarza Domicyana męczono go w Rzymie (we wrzącym oleju), a potem skazano na wygnanie na wyspę Patmos, skąd za Nerona już powrócił do swoich wiernych do Efezu, gdzie napisał swoję ewangielię, przedstawiwszy w ni j Jezusa jako Syna Bożego i Zbawiciela świata w najwznioślejszy sposób, mając na celu wykład dogmatyczny, nie mieszcząc w swojej ewangielii zupełnej Jezusa historyi, ani też systematycznego wykładu jego nauki. Umarł około 101 r., prawie stuletnim starcem. Kościół zachodni obchodzi pamiątkę jego śmieroi 27 grudnia a męczeństwo 6 maja. Ewangielię jego możnaby tak streścić: sprawy Chrystusowe, zanim się jawnie okazał; pierwsza pascha; sprawy jego w ziemi Judzkiej; druga pascha; działalność w Galilei i ziemi Judzkiej około trzeciej paschy; czwarta pascha i tydzień święty męki Pańskiej.

Podług św. Hieronima (inni przyjmują inne) symbolem św. Mateusza jest ludzka osoba, ponieważ on mówi w swojej ewangielii o człowieczeństwie Chrystusa; św. Marka lew, gdyż w tej ewagielii naprzód mowa o głosie wołającego na puszczy (jako Lew ryczący); św. Łukasza —wół ofiarny, ponieważ tu jest wspomniana ofiara Zacharyasza; św. Jana — orzeł, z powodu wysoce podniosłej jego nauki. Sw. Ambroży inaozej to trochę interpretuje: Plerique tarnen putant, ipsum Dominum nostrum in quatuor Evangelii libris quatuor formis animalium figurari, qnod idem homo, leo, vitulus et aquila esse comprobatur: homo, quia natus ex Maria est, leo, quia fortis est, yitulus quia hostia est, aquila, quia resurrectio est. A sławny Bossuet powiada: on voit aussi dans les quatre animaux quatre principales qualités de saints: dans le lion le oourage et la force, dans le veau, qui porte le joug, la dooilité et la patience, dans T homme la sagesze et dans l’aigle la sublimité des pensées et des désirs.

Ewangielicki Kościół. I. Pod taką nazwą rozumiemy w ogólności ten wielki odłam od Kościoła Rzymsko - Katolickiego, XVI-go wieku, który dziś liczebnie prawie dorównywa temu Kościołowi. Dążenia do reformy Kościoła zachodniego objawiały się już na kilka wieków przedtem. Po wystąpieniu Wa'densôw w Xll-ym wieku, żądanie reformy Kościoła w jego głowie i członkach ze strony poważnych mężów francuskich: Piotra d’Ailly, kanclerza uniwersytetu paryskiego, biskupa-kar-dynała; Jana Charlier de Gereon, jego następcy; Mikołaja de Clemagne, rektora uniwersytetu paryskiego; Ludwika d’Allemand, kardynała i biskupa; dalej, poglądy Jana Wicliffa, profesora w Oksfordzie w XIV wieku, oraz silna oppozycya przeciwko Kcściołowi ze strony Jana Husa i jego zwolenników w Czechach (wiek XV)—miały nakonieo urzeczywistnić się w ruchach religijnych na początku XVI wieku. Rachy te datują zwykle od wystąpienia Marcina Lutra, mnicha augustyań-skiego w Saksonii, przeciwko gorszącemu sprzedawaniu odpustów. O ile to dotyczę Niemiec, dzień 31 października 1517 r. jest w sam°j rze czy początkiem Reformacyi. Pośrednio przygotowali ją w końcu XV wieku Jan Pupper von Góoh, przeor klasztoru w Meoheln (Malinę«; f 1475)

i Jan Ruchiat von Wesel, profesor w Erfurcie, j sienią zwyczaju, który Szwajcarów do służby wojsko-obaj kaznodzieje w Mogunoyi i w Wormaoyi (f 1481), jakoteź Jan Wesel, mnich klasztoru w Z woli (f 1489), i mnich dominikański Hieronim Savonarola (spalony we Florencyi 1493 r.).

wej na obcych dworach zachęcał. Kantony, pragnące pozostać przy dotychczasowej wierze, nie podzielały zarazem patryotycznych uczuć Zwingliusza, i to dało powód do wojny domowej. W bitwie pod Kappel (1531) Zwingliusz poległ, ale dzieło jego dalej prowadzono. Luter i Zwingliusz z jednych wychodzili zasad w reformie Kościoła i jedne mieli dążenia, różnili się jednak w pojmowaniu obecności ciała i krwi w Sakramencie Wieczerzy św. Usiłowanie usunięcia tych różnic na dyspucie w Marburgu (1529) nie osiągnęło pożądanego skutku.

Francuska Szwajcarya otrzymała żarliwego reformatora w osobie Jana Kalwina (ob. Calvin). Uchodząc z ojczyzny z powodu swoich przekonań religijnych, Kalwin, na prośby Wilhelma Farela, pozostał w Genewie, i tu energicznie rozwijał działalność swoją aż do śmierci (1564). Luter z jednej strony, a Kalwin z drugiej, nadali Kościołowi Ewangelickiemu odmienne cechy. Tym sposobem z początku swego istnienia Kościół ten podzielił się na Ewangielicko-augsburski i Evan-gielioko-reformowany inaczej helwecki (szwajcarski). Mając odmienne poglądy na Eucha-rystyę, Kościół Ewang - augsb. więcej zatrzymał zwyczajów i obrządków istniejących w Kościele Riymsko-katolickim; Kościół Ewang. - reform, bardziej był radykalnym i pragnął wrócić do prostoty oząsów apostolskich. W duchu Lutra ustaliła się Reformaoya nietylko w samych Niemczech, ale jeszcze w Danii, Siwecyi, Norwegii, Kuria cdyi, na Inflantach, w Prusach książęoyoh; w duchu zaś Kalwina nietylko w Szwajcaryi, ale i we F.an-cyi, Hollaudyi, Anglii, Szkocyi, Czechach, na Węgrzech i w Polsce. Z państw niemieckich skłoniły się do zasad wyznania belweokiego: Palatynat, Hessya, Anhalt i Brandenburgia. Każdy z tych krajów ma swoją oddzielną historyę rozwoju Re-formaoyi. W Danii i Norwegii ostatecznie przyjęto naukę Lutra w 1536 r., za panowania Chry-styana Iii-go.

W Szwecyi, po długiej oppozycyi ze strony kleru, cały kraj przyjął wyznanie augsburskie za panowania Gustawa Wazy (1544). Mistrz kawalerów Mieczowych, Gotthard Kettler, ustąpił zewangielizo-wane Inflanty królowi polskiemu, Zygmuntowi Augustowi (1661), zostawszy księciem Kurlandyi i Se-migalti. Albert Brandenburski, mistrz zakonu Krzy-żackiego, już w r. 1525, wraz z przyjęciem wyznania augsburskiego, został księciem świeckim i lennikiem króla polskiego. Oddzielny Kościół państwowy wytworzył się w Auglii. Henryk VIII, jak kolwiek otrzymał od papieża zaszczytny tytuł obrońcy wiary (defensor fidei), wytworzył wnet Kościół niezależny od kuryi rzymskiej. Za panowania Edwarda Vi go (1547—1553) zaprowadzoną została reforma w duchu Kalwina wskutek starań Tomasza Cranmera, aroybiskupa Kantuaryjskiego. Siostra Edwarda, królowa Marya, w ciągu pięcioletniego panowania swego okrutnem prześladowaniem zwolenników Ewangielii wstrzymała rozwój Reformacyi w Anglii. Następozyni jej, królową

Przy Sorbonie w Paryżu profesorowie jeszcze przed wystąpieniem Lutra utworzyli tajne stowarzyszenie przyjaciół Ewangielii. Niezaprzeezenie jednak wystąpienie Lutra, nabrawszy rozgłosu, przyśpieszyło wrzenie i w innych krajach. Marcin Luter, doktor teologii, profesor uniwersytetu w Wittenber-dze, sam nie myślał, że przez wystąpienie przeciwko Janowi Tetzlowi, dominikaninowi, w sprawie odpustów, rzeczy zajdą tak daleko. Jako wierny syn Kościoła, pragnął on raczej stanąć w jego obronie wobec nadużyć. I papież Leon X mniemał z początku, że spór w Niemczech jest skutkiem niezgody dwóch mnichów różnych zakonów.

Wyzywające zaobowanie się legata papieskiego,

Kajetana, i profesora Jana Ecka, który wyjednał bullę papieską przeciw Lutrowi, skłoniły przyszłego reformatora do zerwania z Kościołem przez spalenie bulli i prawa kanonicznego (10 grudnia 1520 r.). Nowowybrany cesarz niemiecki, Karol V, pragnął na sejmie w Wormaoyi (1521) skłonić Lutra do odwołania, ale śmiały mnich żądał, aby go przekonano dowodami z Pisma św. Zabezpieczony listem żslaznym, Luter swobodnie opuścił Worma-cyę, ponieważ jednak postanowieniem sejmu wyjęty został z pod prawa, źyozliwy mu więc elektor Baski, Fryderyk Mądry, pragnąc zabezpieczyć osobę jego, wyznaczył mu na mieszkanie zamek Wartburg, gdzie do dalszego rozporządzenia miał były mnich augustyański w ukryciu przebywać. Dążenie Lutra do utworzena wyznania, gruntującego się jedynie na Piśmie Ś tern, a tern samem do odrzucenia tego wszystkiego, co się ze Słowem Bożem nie zgadzało, i co z czasem dopiero stało się nauką Kościoła, jako to: msza, namiestnictwo Chrystusa, zasługa przez dobre uczynki, nabożeństwo w języku niezrozumiałym, czyściec, kult Maryi P. i Świętych i tyle innych rzeczy, znalazło poparcie u niektóryoh książąt i miast Rzeszy niemieckiej, a przedewszystkiem zwolennikami Reformacyi byli elektor saski i landgraf heski. Na Bejmie w Spi-rze (1529) założono nawet protest przeciwko ograniczeniu wolności sumienia, a na sejmie w Augsburgu staoy ewangieliokie przedstawiły wyznanie swojej wiary, znane pod nazwą augsburskiego (Confessio augustana). Rzeczy w Niemczech zaBzły tak daleko, że cesarz postanowił uciec s;ę do oręża. Wojna w pamiętnej bitwie pod Mühlberg (1547) zakończyła się porażką książąt ewangelickich, następstwem jej jednak był pokój religijny, zawarty w Augsburgu (1556). Na zasadzie tego pokoju, Ewangielicy wyznania augsburskiego otrzymali swobodę religijną i równe prawa z członkami Kościoła rzymskiego.

Jednocześnie z Lutrem działał w Szwajcaryi niemieckiej Ulrych Zwingliusz. Będąo próbo-szczem w Zurychu, nietylko pozyskał on Radę k»n-toualną dla przeprowadzenia reformy Kościoła, ale, jako gorliwy patryota, żądał zarazem znie-

ła ona odrębny, sobie właściwy, bieg (ob. Ewangielicki Kościół w Polsce). W Czechach i Morawii zwolennicy Husa byli podatnym materya-łem dla Kościoła ewangielickiego. Kiedy Jerzy Podiebrad pokonał Husytów (1453), oi we wsi Lho-ta (1467) utworzyli Jednotę braterską, i pomimo prześladowania liczyli na początku XVI wieku kilkaset kościołów i kaplic. Wystąpienie Lutra powitali Bracia Czescy z radością, i podali nawet margrabiemu Jerzemu Brandenburskiemu obronę swej wiary (1532); ale pewne różnice nie pozwoliły Braciom Czeskim na przyjęcie wyznania augsburskiego. Królowie czesoy nieobętnem okiem patrzyli na to wzmaganie się ewangielików w Czechach, a król Ferdynand w r. 1547 wywołał nawet z kraju Braci Czeskich. Znaleźli oni gościnne przyjęcie w Polsce i w Prusach wsohodnich. Rudolf II gi zaś patentem z r. 1609 zapewnił Czechom Bwobody religijne.

Cesarz Mateusz począł te prawa znowu ogra-niozać, ozem obrażeni Czesi wymówili cesarzowi posłuszeństwo, i obrali królem Fryderyka V-go, elektora Palatynatu. To dało powód do 30-letniej wojny, której widownią stały się Niemoy. Pokonawszy Czechów, cesarz Ferdynand Il-gi zniósł patent z r. 1609, wydalił duchownych z kraju, i polecił Jezuitom przywrócenie katolicyzmu rzymskiego. W obronie uciśnionych stanął Chrystyan IV, król Duński, z niektórymi książętami niemieckimi. Wojska cesarskie pod dowództwem Tyllego zadały sprzymierzeńcom klęskę (1626), i zdawało się, że ta pomoc stanowi o bycie Ewangielików w samych Niemozech. Upojony zwycięstwem, Ferdynand II ogłosił edykt restytucyjny (1629), mocą którego zabierał ewangielikom posiadłości, nakazał wrócić dobra duchowne, przyznane pokojem pasawskim (1552), i pozwolił monarchom wiernym papieżowi wytępiać ewangielików w swoich państwach. Tak zagrożonym ewangielikom niemieckim pośpieszył z pomocą Qustaw Adolf, król szwedzki (1630). Oręż jego wojska pokonywał teraz zwyoięzkiego cesarza, i pomimo tego, że król padł na polu bitwy pod Lützen (1632), Szwedzi walczyli dalej za swobody religijne ewangielików niemieckich. Pokój westfalski (1648) położył kres tej nieszczęsnej i długoletniej wojnie. Pod gwarancyą Szwecyi i Francyi pokój augsburski z r. 1555 został potwierdzony i rozciągnięty na oba wyznania ewangielickie.

Los ewangelików w Niemczech był zapewniony, ale w innych i rajach cierpieli oni nie jeden uoisk. We Francyi Ludwik XIV zniósł edykt nantejski w 1685 r., i począł gwałtownie nawracać Hugo-notów, ale pomimo deportacyi, kaźni, dragouad, odbierania rodzicom dzieci, burzenia kościołów, ewangielicy trwali przy swojej wierze. Tysiące uohodziły potajemnie z ojczyzny i znajdowały przyjęcie w Anglii, w Hollandyi, w Szwajcaryi i w Brandenburgii (Réfugiéi); inni uciekali w góry Seweńskie, gdzie ich nazywano Kamizardami. Francya w tern prześladowaniu straciła pół miliona pracowitych obywateli, a dwa m liony pozostały bez opieki prawa. I w Anglii stronniotwo rzym-

Elżbieta, ogłosiła w r. 1562 oddzielne wyznanie wiary, zawarte w 39-u artykułach, w którem, obok zasad w duchu Kalwina, zarząd kościelny i forma nabożeństwa bardziej się skłaniały do praktyki Kościoła rzymskiego, co nadało Kościołowi ewangelickiemu w Anglii odrębny charakter (Anglikański Kościół). W Szkooyi, w której panował dom Stuartów, energiozny Jan Knox przeprowadził reformę Kościoła w r. 1560 w duchu Kalwina, pomimo silnego przeciwdziałania ze strony królowej Maryi Stuart. Syn jej, Jakób, po śmierci królowej Elżbiety (1603), połączył oba królestwa.

W Niderlandach panował cesarz niemiecki Karol V-ty, otrzymawszy je jako dziedzictwo po matce. Umiał on, podobnie jak syn jego, Filip II, stłumić wszelką i narodową, i religijną wolność. Jednak już w r. 1562 ewangielicy ogłosili wyznanie wiary w duchu Kalwina. Okrutny książę Alba nie zdołał pokonać powstania przeciwko panowaniu Hiszpanów. Siedem północnych prowincyj ogłosiło swoją niezależność w r. 1579, obrawszy królem Wilhelma księoia Oranii, i oświadczywszy się za reformą Kościoła.

We Francyi oddawna sprzyjano ruchom religijnym, które król Franciszek I tłumił ogniem i mieczem. Liczba jednak zwolenników Ewangielii a szczególniej na południu kraju, tak się wzmogła, że już w r. 1559 ułożono wyznanie wiary (gaili-kańskie) w duchu Kalwina. Francuskich protestantów nazywano Hu g o no tam i. Do ich liczby należała gałąź rodziny królewskiej Burbonów oraz wiele wybitnych osób. Możni wówczas G wizy usze pragnęli utrzymać swój wpływ przez przywiązanie do dawnego porządku rzeczy. Za wpływem kanclerza Michała de 1’Hospital położenie Hugonotów polepszyło się. W r. 1562 mogli już odprawiać nabożeństwa na przedmieściach, w r. 1570 zapewniono im zupełną swobodę religijną z wyjątkiem stolicy, i oddano w zakład cztery twierdze w południowej części kraju; ale nienawiść Gwizyuszów zgotowała zdradę. Gdy na zamierzone zaślubiny Henryka Nawarskiego z siostrą królewską przedstawiciele Hugonotów zgromadzili się w Paryżu, urządzono na dany znak w noo św. Bartłomieja, d. 24 sierpnia 1572, straszną rzeź Hugonotów, nie-tylko w Parjżu, ale i w całej Francyi. Liczbę zamordowanych podają nawet na sto tysięcy, ale dziesięć razy tyle żywych jeszcze pozostało. Edyktem Nan-tejskim (1598) król Henryk IV zapewnił Ewangielikom we Francyi zupełną toleraucyę.

Na Węgrzech zwolennicy Reformacyi przyjęli w r. 1545 wyznanie augsbmskie; poglądy Kalwina więcej jednak odpowiadały duchowi prawdziwych Madiarów, i na synodzie w Czenger (1557) w tym duchu ułożona została końfessya węgierska. Gdy cesarz Rudolf II-gi pragnął zniewolić Węgrów do powrotu na łono Kościoła rzymskiego, ci raczej zniewolili cesarza, aby pokojem wiedeńskim (1606) zapewnił im swobodę religijną. W Siedmiogrodzie razem z niezawisłością księstwa (1559) wprowadzono Reformacyę.

Z krajów słowiańskich reforma znalazła zwolenników w Polsce i w Czechach. W Polsce przybra-

skie usiłowało pokonać Kościół episkopalny, a w r. 1641 powtórzyło się coś w rodzaju nocy św. Bartłomieja, i zaprowadziło króla Karola I na szafot (1649) Jakób II zaś aspiracye swoje rzymskie przypłacił utratą tronu (1688). Anglicy zyskali rząd szczerze protestancki Maryi i Wilhelma Ill-go. W Austryi, oraz w biskupstwie Salcburskiem E-wangielicy zostali wydaleni 1731 roku, i w liczbie 20 000 bezwłocznie opuścili kraj. Na Szląsku dopiero Karol XII, król szwedzki, pokojem w Altran-sztadzie (1706) zapewnił tamecznym ewangielikom swobodę wyznania. W krajach pod władzą domu Habiburskiego tolerancyjny cesarz Józef II wydał edykt r. 1781, mocą którego ewangielioy obu wyznań otrzymali zupełne równouprawnienie. Wogóle odtąd datuje się wszędzie swoboda religijna i Kościół Ewangielicki może się rozwijać także i kw krajach, dla których ruchy religijne XVI wieku były obce. We Włoszech wzmaga się w ostatnioh czasach; Ros8ya posiada obecnie 633 parafie wyznania augsburskiego i 38 parafij wyznania reformowanego, rozrzuconych po całym obszarze państwa.

Z chwilą swobodnego rozwoju Kościoła ewangielickiego może być mowa już tylko o wewnętrznych w nim wypadkach, a do tej historyi najwięcej . materyału dostarczają Niemcy. Już w drugiej połowie XVI wieku teologowie poczynają wieść ze sobą różne spory dogmatyczne, posądzając między innymi zwolenników pojednawczego Fiipa Melan-chtona, prawej ręki Lutra, o sprzyjanie nauce Kalwina. Elektor Palatynatu, Fryderyk III, w r. 1560 chwycił się wraz z ludem swym nauki Kalwina, i polecił ułożyć sławny Katechizm HeirfelberBki (1563). Podobnież przyjęły wyznanie reformowane miasto Brema (1568), księstwo Anhalt (1597), Heesen-Kassel (1604), Brandenburgia (1613). W koń ou XVII w, przeciwko kierunkowi zbyt jednoBtron-Die dogmatycznemu występuje kierunek bardziej praktyczny, zwany pietyzmem. Pierwszym, który poszedł w tym kierunku, był Filip Jakób Spener, ostatnio kaznodzieja w Berlinie (f 1705). Nowoutworzony uniwersytet w Halli (1694) stał się przybytkiem takiego ducha, a po śm erci Spenera najczynniej działał August Herman Francke, profesor w Halli, założyciel tamże demu dla sierot, orai baron Kannstein, założyciel zakładu biblijnego. Spór między temi dwoma kierunkami wywołał bogatą literaturę i wpłynął dodatnio na pobożność ludu i na opamiętanie się skrajnych poglądów. Ciepła zaś religijnego i trzymania się zasad Kościoła było potrzeba wobec krzewiącego się racyonalizmu. Ody angielski naturalizm albo deizm, tak nazwany z powodu przyznawania jedynie religii natury i ogólnego bóstwa, przeżył się wśród intelligenoyi synów Albionu, przeszczepiono go do Niemiec w bardziej praktycznej formie racyonalizmu. Przedstawicielem tego kierunku myśli religijnej w Niemczech był Jan Salomon Semmler, profesor w Halli (f 1791), a cały zastęp ówczesnych duchownych mędrkował, nie zrywając z Kościołem i do pewnego stopnia przyjmując Pismo św. jako objawienie Boże. Trwało to do połowy

XiX-go wieku i poiostawiło w narodzie silne ślady niedowiarstwa.

Kościół Ewangielicko reformowany również płodny był w wypadki wewnętrzne. Nauka Kalwina o predestynacyi (w której Kalwin przewyższył Augustyna) wywołała w Hollandyi spór Armi-niański, zakończony na synodzie w Dordrechcie (1619) zwycięstwem nauki Kalwina.

Na polu mi8syi Kościół Ewangielicki obu wyznań gorliwie i skutecznie zawsze działał i jeszcze działa. Przoduje tu Anglia, a gorliwie do dzieła zabrali się swego czsbu Herrnhuoi, lecz i zakłady missyjne w Bazylei, w Barmen, w Berlinie, w Lipsku, w Hermansburgu, oprócz wielu innych, wysyłają lioznyoh missyonarzy. Wogóle życiu i działaniu Kościoła Ewangielickiego przyznać trzeba wielką doniosłość, zaznaczając zarazem, że propaganda wśród innowierców nigdy nie była głównem jego zadaniem. Duch Kościoła Ewangielickiego, jako duch protestantyzmu, to jest duch wolności sumienia w rzeczach wiary, muoiał się objawić i w różnych kierunkach ohoro-bliwyoh, przeczących zasadniczym podstawom Chry-styanizmu, są one sektami K-a E-go. Ponieważ Kościół nie ma żadnej społeczności z takiemi sektami, nie może więc być o nich tu mowy, jakkolwiek się wyłoniły z protestantyzmu. Do liczby takich Bekt należą: Baptyści, Menno ni ci, Kwa-krowio, Sooynianie, Metodyści, Sweden-bcrgianie, Irwingianie.

Szczególnym objawem w Kośo?ele Ewangielic-kim zą Herrnhuci (ob.) albo Ominą bratnia. Bracia Czescy, prześladowani w Austryi, znaleźli schronienie w dobrach hrabiego Ludwika Zinzen-dorfa na Łużycach (1723). Wychodźcy ci założyli miasteczko Herrnhut, do którego przybywali ludzie różnych kierunków religijnych obu wyznań ewan-gieliokioh. Zinzendorf, aby utrzymać jedność religijną między tak różnorodnymi kolonistami, posiadając wiele organizatorskich zdolności, utworzył z nich w r. 1727 gminę bratnią na podstawie wyznania augsburskiego, ale ze szczególnemi zwyczajami i formami. Zachowując według zwyczaju Braci Czeskich urząd biskupa i otrzymawszy sam święcenie, Zinzendorf oparł się na zasadzie wyboru Apostoła Macieja i nakazał wykonywanie wszelkich czynności za pomocą losu, ogłosił Chrystusa Pana za bezpośredniego Starszego gminy, i zaprowadził inne, całkiem odrębne, zwyczaje. Po Zinzendorfie (f 1760) został biskupem August Bogumił Spangenberg (f 1792). Jeszcze za życia Zin-zendorfa powstały liczne gminy bratnie w Niemczech, Hollandyi, Anglii, Irlandyi, Danii, Norwegii, w północnej Ameryce, w Inflantach, w Estonii, w Polsce; nie odłączając się od parafij ewangie-lickioh, do których należą, posiadają one swoje oddzielne domy modlitwy. Herrnhuci ze strony

K. E go spotkali początkowo silną oppozycyę z powodu zaprowadzanych u siebie, nieraz dziwnych zwyczajów, z czasem jednak stali się solą ziemi, bacząc na to, aby cicha pobożność i cnota świadczyły o żywym Chrystusie. Na polu missyi Herrnhuoi odznaozali się pried innymi już od r. 1732.

ks. A. K. D.

II.    Kościołem Ewangielickim bez bliższego określenia nazywa się też Kośoiół unijny Pruski. Jan Zygmunt, elektor Brandenburski, przyjął w r. 1613 wyznanie ewangielicko-reformo-wane, a jakkolwiek nie mógł się oświadczyć przeciwko wyznaniu ewangielicko-augsburskiemu, bo to obowiązywało na zasadzie pokoju augsburskiego z r. 1555, polecił napisać w r. 1614 oddzielne wyznanie wiary dla swego kraju (Confessio Marchica). Naród jednak pozostał wiernym dawnemu wyznaniu, co wywołało, jak na owe czasy, wielkie rozdwojenie. Fryderyk Wilbelm, Wielki Elektor Brandenburski, dawszy przytułek w swoim kraju znacznej liczbie Hugonotów, pragnął zbliżenia się dwóch wyznań ewangelickich; znalazł jednak silną oppozycyę w Pawle Gerhardzie, kaznodziei przy kościele św. Mikołaja w Berlinie. W takimźe samym celu król pruski Fryderyk, zwołał w r. 1703 Collegium caritativum, ale również bezskutecznie. Gdy Prusy wzmogły się jako państwo pierwszorzędne, różnica wyznań między dworem a narodem potrzebowała tern bardziej usunięcia. Król Fryderyk Wilhelm III mniemał, że trzechset-letni obchód jubileuszowy Relormacyi, przypadły w r. 1817, najlepiej usposobi umysły pojednawczo, a zaprowadzenie (w r. J829) jednej formy nabożeństwa dla obu wyznań załatwi sprawę. Ale, nie bacząo, że unię taką przyjęły niektóre księstwa, jak: Baden, Nassau, prowincye Nadreńskie, Anhalt Hessen, wyznawoy kościoła augsburskiego byli nieprzejednani, król zaś nieskory do ustępstw. Fryderyk Wilhelm IV zgodził się nakoniec w roku 1841, aby dla Szląska utworzyć odrębny Kośoiół luterański, niezależny od rządu. Rok 1847 przyniósł dalsze ustępstwo tym, którzy pra gnęli zachować właściwość swego wyznania. Z czasem uniia pruska w całych Niemczech uznana została przez większość Ewangielików.

Innego rodzaju unia, pod nazwą Evangelical Alliance, stanęła w Anglii i rozszerzył* się po kontynencie. W celu przeciwdziałania katolicyzmowi rzymskiemu nietylko Ewangielioy wszystkich odcieni, ale nawet wyznawcy niektórych sekt mieli się zgromadzać corocznie z całego świata, i popierać sprawę protestantyzmu jako religii wolności sumienia. W r. 1846 odbył się pierwszy synod w Loadynie, w r. 1855 w Paryżu, a w r. 1857 w Berlinie. Większą doniosłość ma stowarzyszenie Gustawa Adolfa, założone w r. 1841 celem dopomagania ubogim parafiom ewangiclickim w kra jach rzymsko * katolickich. Stowarzyszeniu temu nie jedna parafia w rozproszeniu zawdzięcza swe istnienie.—ob. Prusy, Fry dery k I (pruski) Fryderyk Wilhelm III i IV (pruski).

III.    Kościołem Ewangielickim, bez bliższego określenia, nazywał się również Kościół Ewangielicki wyznania reformowanego w Polsce. Wszędzie, gdzie jest mowa o Kościele Ewangielickim w Polsce, dotyczy to jedynie Kościoła wyznania helweckiego; wyznanie zaś Braci Czeskich i wyznanie augsburskie były bliżej określane. Z czasem, gdy liczba Ewangielików wyznania helweckiego zmalała, a natomiast liczba Ewangielików wyznania augsburskiego wzrosła, gdy w r. 1828 ustanowiony zostcł dla oba wyznań Konsystorz generalny Ewangielicki, ogólna nazwa »Kościół Ewangielicki* oznaozała jut tylko Ewangielików wyznania augsburskiego. Do tego przyczyniła się i unia pruska z 1817 r., przybywający bowiem z Niemiec koloniści wyznania augsburskiego przywykli byli do nazwy ogólnej, w ioh kraju zwyczajnej. Ewangielicy reformowani, zostający pod zarządem Synodu Wileńskiego, zachowali między sobą tę dawną nazwę: »Ewangielicy*. jakkolwiek

u.zędową nazwą w cesarstwie jest: Kościół Luterański, Kościół Reformowany. — Ob. Luter (i pochodne) Kalwinizm, Protestantyzm, Refor-macya, Zwingli.

Ewangielicki Kościół w Polsce. Polska przyjęła Chrystyanizm za panowania Mieczysława I-go (965) według obrządku łacińskiego. Naród, przy wiązany do przyjętego religijnego kultu, nie baczył na pewne usiłowania zgermanizowania ludu słowiańskiego, właściwe owym czasom, ani na pewne upoślelżenie języka narodowego w źle zrozumianych interesach Kościoła owych czasów. Polacy z krwi macierzyńskiej wyssali owo znane przysłowie, stosujące się do Niemców, a zależność od Rzymu nie przeszkadzała im dążyć do Kościoła narodowego. Zrozumiała to królowa Jadwiga, przeznaczając znaczny fundusz na kształcenie się młodzieży polskiej i litewskiej w uniwersytecie praskim, i sprowadzając duchownych z Czech (1394), aby ci odprawiali nabożaństwa w jęayku zrozumiałym dla ludu. Władysław Jagiełło nie zawahał się sprowadzić Hieronima z Pragi (1416), zarażonego kacerstwem Wiklifa i Husa, aby urządził nowozałiżony uniwersytet krakowski, gdy do owego czasu młodzież polska kształciła się w Pra dze. Jeżeli ta młodzież sprzyjała sprawie Husa, to nie z obojętności dla wiary ojców, ale z tego powodu, że mistrza Jana uważał* za swego pobratymca. Wiadomo, że na sobór w Konstancyi (1414) posłany był Andrzej Lubrański z Gosławic, biskup poznański, z kilku innymi duchownymi, a ze Btanu rycerskiego wielu Polaków znajdowało się na tym soborze. Biskup w spra wie Husa żądał ustanowienia umyślnej Komissyi, a polscy panowie, pragnąc reformatora ocalić, w żywe oczy wyrzucali podłość tym, którzy skłonili cesarza Zygmunta do złamania słowa danego Husowi. Że husytyzm z tych powodów krzewił się w Polsce, dowodem tego breve papieża Marcina V-go do arcybiskupa gnieźnieńskiego (1422) oraz biskupów poznańskiego, krakowskiego i płockiego, a nadto uchwały synodów wieluńskiego i poznańskiego. W tym duchu umysły w Polsce były przygotowane do reformy Kościoła, i dla tego wystąpienia Lutra, jako Niemca, znalazło oddźwięk tylko w miastach z ludnością niemiecką. Już w r. 1518 Dominikanin Jakób Knade w Gdańsku wystąpił jawnie z nauką Lutra, ozem ośmieleni inni, żądali, by rada miasta oświadczyła się za nową nauką. Jan Laski, arcybiskup gnieźnieński, pragnął osobiście powstrzymać Gdańsk od popierania nauki Lutra, ale nie wiele zdziałał. Zygmunt I wydał 1523) surowy zakaz wszelkich nowatorstw religijnych, co wywołało rozruch (1525) i zastąpienie dawny oh obrządków kościelnych nowemi. Dowiedziawszy się o tem, król osobiście podążył do Gdańska i wymierzył krwawą sprawiedliwość (ob. Drzewicki, Gdańsk, Zygmunt I). W Toruniu i Elblągu mieszczanie okazali się również zwolennikami reformacyi Lutra; król jednak jaż nie stawiał przeszkód czynem, a postanowienia synodów, aby zaprowadzić inkwizycyę, pozostały niewykonanemu. W Wielkopolsce oświadczono się również za nauką Lutra, ale na podstawie narodowej. Około r. 1520 Samuel, Dominikanin niewiadomego nazwiska, powołany, dla daru wymowy, na kaznodzieję do katedry poznańskiej, począł wygłaszać z ambony zdania przeciw Kośoiołowi rzymskiemu, a jednocześnie Jan Seklucyan, kaznodzieja przy kościele Maryi Magdaleny w Poznaniu, wstąpił w ślady Samuela. Do liczby du hownych w tym duchu działających, należeli Polacy, rodzinnym językiem przemawiający: Jan z Koźmina, nauczyciel Górków, Stanisław Lutomirskl, proboszcz koniński, Wojciech Serpentyn, kanonik, Andrzej .Prsźmowski, proboszcz przy kościele w Grodz sku, Marcin Czechowicz, proboszcz w Kórnika, Bernard z Lublina, Marcin Glossa i EiBtachy Trepka. Tym sposobem reformacya w Polsce straciła w zaraniu wszelką ceohę niemczyzny.—Największy popęd do krzewienia się nauki Lutra w Wielkopolsce dał Krzysztof Endorfin z Lipska. Wydalony stamtąd, powołany został (1580) przez biskupa poznańskiego, Jana Latalskiego, na nauczyciela języków starożytnych w szkole Lubrańskiego. Cisnęła się do tej szkoły młodzież polska, a Endorfin umiał sobie pozyskać względy biskupa i duchowieństwa. Niemniejsze przysługi wyświadczyła reformacyi szkoła Walentego Trocendoifa w Goldbergu na Szląsku, do której również uczęszczała licznie młodzież polska. Ze szlachty przystąpili do nauki Lutra: Górkowie, Tomiccy, Bnińscy, Ossowscy i kilka pomniejszych domów. Na umysły Wielkopolan silnie oddziałało też przyjęcie nowej nauki przez Alberta księcia pruskiego (1525). Powoławszy na swój dwór Jana Seklucyana, Woj-cieoha z Nowego Miasta, Eustachego Trepkę, Marcina Kwiatkowskiego i Jana Radomskiego, wyda-wanemi przez nich pismami w języku polskim, które każdy z ciekawością czytał, zarzucał on Wielkopolskę. Wielu z ludu w Prusach wschodnich, na Mazowszu i na Saląsku, przyjęło również luteranizm, w języku ojczystym głoszony, co bjło znakomitą dźwignią reformacyi w Polsce, szczególnie w czasie jej upadku. Późniejsi duchowni, z zagranicy przybyli, chociaż i nauczyli się po polsku, nie usiłowali jednak zastosować się do zwyczajów krajowych, i nie umieli zżyć się z duchem polskim. Dla tego reformacya w duchu Kalwina silniej oddziałała na szlachtę Wielkopolską, a przybycie w r. 1548 do Polski Braci Czeskich, osłabiło wielce sprzyjanie nauce Lutra.

W Krakowie nauka Lutra znalazła zwolenników nie dla tego przecież, źe nowe opinie religijne i polityczne najpierwej się objawiają w stolicach i ludnych miastaoh, i źe w Krakowie właśnie był dwór, uniwersytet, i odbywały się sejmy, ale dlatego, źe w stolicy Polski było wielu cudzoziemców, bo i rząd, i biskupi krakowscy sprowadzali z zagranicy nauczycieli, artystów, rzemieślników, którzy na to, co się w Niemczech działo, obojętnymi być nie mogli. Ale i młodzież Małopolska, kształcąc się za granicą, powracała zarażona naukami innowierców. Duchowni, obawiając się doniosłych stąd następstw, wyjednali 1520 r. edykt królewski, aby się nikt nie ważył sprowadzać do kraju książek heretyckich; nie wiele to jednak skutkowało, w obec mnóstwa takich książek, jakie już znajdowały się w rękach młodzieży akademickiej. I nowy edykt królewski, z r. 1520, aby po domach prywatnych poszukiwano zakazanych książek, a w kraju drukowane, aby podlegały cenzurze, nie odniósł spodziewanego skutku. Poczęto pisać dzieła przeciwko Lutrowi i jego zwolennikom; ale i to nie przyniosło korzyści, bo snadż rozumiano, że język łaciński, w którym tę polemikę prowadzono, nie był objawem ducha narodowego, a sama treść nie przekonywała. Stronnictwo dążące do reformy Kościoła z każdym rokiem wzmagało się, bo >a granicą kraju całe państwa wraz z rządzącymi wyzwalały się z pod władzy Rzymu. Już w r. 1540 Małopolska liczyła wielu zwolenników nowej nauki we wszystkich stanaoh, bo i szlachta, i mieszczanie, uczeni, a nawet dostojni-oy Kościoła, proboszczowie, kaznodzieje królewscy i mnisi należeli do liczby odstępców od Kościoła. Odbywały się też potajemne zebrania, na których naradzano się, jakby przeprowadzić reformę Kościoła. W Krakowie zebrania te miały miejsce u Frau ciszka Lizmanina, Franciszkanina, spowiednika królowej Bony. Bywali na nich: Andrzej Trzycieski ojciec, Bernard Wojewódka, obywatel i drukarz, Jakób Przyłuski, pisarz grodzki, przedtem proboszcz w Mościskach, Andrzej Frycz Modrzewski, Drzewiecki (Drzewicki ?) kanonik krakowski, Jakób Uchański, później aroybiskup gnieźnieński, Stanisław Jan Karmiński, dziedzic Aleksandrowie, i inni. Radzono nad tem, czy oczyścić katolicyzm i utworzyć Kościół narodowy polski, jak radził Modrzewski, czy też przyjąć naukę Lutra lub Kalwina. Większość przechyliła się na Btronę Kalwina, ohociaż Luter więcej pozostawił obrzędów kościelnych. Poważni ludzie, uczestniczący w tych zebraniach, każą wierzyć, ie pomimo różnych zdań i gorącego popierania onych, pamiętano o powadze chwili.—I na Litwie umysły nie były spokojne pod względem religijnym. Wielu Litwinów należało do wyprawy Zygmunta Kory-buta, synowca Władysława Jagiełły, do Czech (1424), i ci powróoili z nowemi wyobrażeniami w rzeczach wiary. Nie brakło też w znaczniejszych miastach litewskich kupców i rzemieślników, z Niemiec przybyłych, którzy interesowali się tem, co się działo w ich ojczyźnie.

Za przykładem sąsiadująoych z Litwą Krzyż i-ków i Kawalerowie Mieczowi w Inflantach przyjęli naukę Lutra, a ponieważ z Rygą i z Królewcem częste były stosunki, protestantyzm przedzierał się do Litwy i krzewił się, nietylko między mieszczanami narodowości niemieckiej, ale i między szlachtą, często niezadowoloną z hierarchii Kościoła rzymskiego. Od r. 1544, gdy w Wilnie zamieszkał młody Zygmunt August, mając już wpojone nowe zasady religijne, i otoczony podobnież myślącymi, nic dziwnego, źe zwolennicy re-formacyi coraz śmielej występowali. Pierwszym, który na Litwie począł wygłaszać nową naukę, był Abraham Kul w a, Litwin, doktor teologii, przełożony szkoły w Wilnie (1539). Wprawdzie król wydał wyrok na Kulwę, aby za rozsiewane zasady religijne stawił się przed sądem duchownym, zaś w r. 1541 potwierdził władzę biskupów ścigania innowierców, ale surowość ta króla nie wiele skutkowała, a kaznodzieja królewski, Jan Koźminez yk, i Wawrzyniec Dyskordya z Prasnysza, publiczne głosili ludowi naukę o usprawiedliwieniu z wiary. Śmierć Zygmunta I-go (1548) otworzyła reformacji wrota do Litwy, na czele której stanęli dwaj Mikołajowie Radziwiłłowie: Czarny i Rudy. Mikołaj Radziwiłł Czarny, brat stryjeczny królowej Barbary, książę na Ołyce i Nieświeżu, wojewoda, marszałek i kanclerz litewski, cieszący się całą życzliwością króla, mający znaczenie i wpływ na szlachtę, pan niezmiernie bogaty i odznaczający się niepospolitemi przymiotami duszy, nietylko w r. 1553 przyjął wyznanie helweckie z oałym swoim domem, ale zaprowadził je w obszernych majętnościach swoich. Po śmierci Mikołaja Czarnego (d. 28 maja 1565 r.) stanął na czele reformacyi w Litwie Mikołaj Rudy, brat rodzonj królowej Barbary. Rok śmierci Zygmunta I-go dostarczył też nowego żywiołu ieformacyi w Polsce, a byli nim Bracia Czescy. Wywołani z kraju przez cesarza Ferdynanda I-go, ówczesnego króla czeskiego (1547), opuścili oni swoją ojczyznę i osiedli w Królewcu i w Kwidzyniu, inni zaś, przyjęci przez generała wielkopolskiego, Andrzeja Górkę, zamieszkali w Poznaniu, w Kórniku, w Szamotułach, we Wronkach, w Koźminie i w Ostrorogu. Bene dykt Izbiński, biskup poznański, wyjedoał wprawdzie edykt, wywołujący Braoi Czesk.ch z Wielkopolski, ale wielu ze szlachty i mieszczan skłaniało się do wyznania Braci, oni zaś sami znaleźli przytułek w Toruniu i w Prusach książęcych.

Tym sposobem w Polsce istniały trzy wyznania Ewangielickie. W Małopolsce, dzięki organize cyi ze strony Braci Czeskich, wyznanie helweckie wzmogło się do tego stopnia, że tamtejsi ewangie-licy utworzyli pięć okręgów: krakowski, sandomierski, lubelsko-chełmski, ruski i bełzki. Z organizatorów Kościoła odznaczyli się: Feliks Kr u ci g er i Jan Laski, długi czas działający w Anglia i we Fryzyi i słusznie za reformatora polskiego uzna wany (f d. 8 stycznia 1560 r.). Zbór krakowski, znalazłszy poparcie w Justusie Decyuszu i Janie Bonarze, na mocy przywileju królewskiego zbudował kościół (1572 r.). W okręgu sandomierskim popierał sprawę Kościoła Ewangielickiego Piotr Zborowski, wojewoda sandomierski. W Lublinie istniał kościół w domu wojewody bełskiego, Stanisława Tenczyńskiego; duchownym przy nim był

Stanisław Paklewski z Krakowa. Seniorem w o-kręgu ruskim był Paweł Gilowski, autor znanego katechizmu. Na Podolu i na Rusi rozkrzewiali wyznanie helweckie Wartański i Mikołaj Żytno. W r. 1555 połączyli rię Ewangielicy wyznania helweckiego z Braćmi Czeskimi w Ko-śminku, tworząc Jednotę. Staraniem i nakładem Mikołaja Radziwiłła Czarnego (w r. 1563Ï przetłó-maczono w Pińczowie Pismo św., zwane Biblią Radziwiłłowską, Pińczowską albo Brzeską. Zygmunt August w r. 1560 przyjął przedstawione mu wyznanie wiary ewangieliokiej, a w 1563 wydał rozporządzenie, że tylko niechrześcianie do urzędów publicznych nie mają być dopuszczani, w r. zaś 1568 postanowił, że ludzie wszelakich stronnictw religijnych mogą piastować urzędy, nabywać majętności i wykonywać obrządki swego wyznania. Była nadzieja, źe król przyjmie wyznanie ewangielickie, ale względy polityczne i rozpadnięoie się Ewangielików na trzy różne wyznania nadzieję tę rozwiały i nie dopuściły przyjęcia. W tolerancyjnej Polsce szlachta, na sejmach wyobraźająoa kraj, pomimo oppozyoyi, zgodziła się na postanowienie sejmowe, iż Ewangielioy nie mogą być za swe przekonania religijne pociągani do odpowiedzialności cywilnej. Poczucie wolności sumienia w rzeczach wiary, tego prawdziwego protestantyzmu, silnie ożywiało obywateli polskich. Celem politycz nego zjednoczenia się Ewangielicy wszystkich trzech wyznań połączyli się na Synodzie w Sandomierzu (1570). Do tego dopomogło krzewienie się Socy-nianizmu i sprowadzenie do Polski zakonu Jezuitów, dla wstrzymania właśnie wzrostu refor-macyi podjęte. We Włoszeoh powstali rt Armatorowie, którzy w oppozyoyi przeciwko Kościołowi Rzymsko-katolickiemu poszli dalej niż reformato-rowie XVI-go wieku w Niemczech i w Szwajcaryi, ci też o tyle jedynie przyjmowali Pismo św., o ile się ono zgadzało z rozumem ludzkim, odrzuoali zaś naukę o grzechu pierworodnym, o bóstwie Chrystusa Pana, o ofiarnem zadosyćuozynieniu, nie wierzyli wreszcie w Trójcę św. Zwolenników takich poglądów nazywano Unitaryuszami, Antytrynitarzami, lub Aryanami, z powodu pewnego podobieństwa do nauki Aryusza z IV wieku po Chr.; w Polsce sami oni nazywali się Braćmi polskimi. Ze Sieny we Włoszech pochodził też Leliusz So cyn, który w r. 1551 przybył do Polski i tu wśród szlachty znalazł licznych zwolenników swoich poglądów. Najpierwszym z Polaków, którzy przystali do nowej nauki, był Piotr zGoniądza. Znalazł on silnego obrońcę w Janie Kiszce, wielkim krajczym litewskim, dziedzicu Węgrowa, i został jego kaznodzieją (f 1581). Naukę Sooyna przyjęli: Franciszek Lizmanin, Franciszek Stankar, Piotr Statoryusz i wielu innych. Sto lat istniała ta Bekta w Polsce, posiadająca znakomitych nauczycieli, właBne swe synody, szkołę i drukarnię w Rakowie, i swój własny też katechizm, drukowany w Rakowie 1605. Żądni dysput, Socynianie wyzywali do nich swych przeciwników. Kościół Ewangielicki żadnej z nimi społeczności nie miał i mieć nie chciał. Za panowania Władysława IV-go, biskup krakowski Zadzik zaskarżył So-cynianów przed sejm, z powodu znieważenia krzyża. Wyrok, zapadły w r. 1688, nakazał zamknięcie szkoły i drukarni w Bakowie. Za panowania Jana Kazimierza zadano ostatni cios socy-nianizmowi. Na sejmie kanwokacyjnym w r. 1648 żądano, aby tylko te stronniotwa religijne korzystały z praw krajowych, które wierzą w Trójcę św., a gdy nadto jeszoze Socynianie w czasie wojny ze Szweoyą trzymali z nieprzyjacielem, padli ofiarą ślubu królewskiego, który postanowił lud obdarować wolnością, a niewiernych nawrócić. Na sejmie 1658 r., gdy niełatwo przyszło wywołać z kraju żydów, wywołano Aryanów, owych właśnie wyznawców Socyna. Od d. 10 lipoa 1658 nie wolno było żadnemu Socynianinowi przebywać w granicach kraju, ci więc, którzy nie wyrzekli się, przynajmniej pozornie, swej nauki, udali się do Węgier, Siedmiogrodu i Hollandyi. Zakazy w ostatnich latach panowania Jana Kazimierza, już po traktaoie oliwskim, dokonały wypędzenia Aryanów.

Po śmierci Zygmunta Augusta (d. 7 lipca 1572) zaczęli żywo krzątać się Jezuici. W czasie bezkrólewia sejm warszawski (d. 28 styoznia 1573) zapewnił równouprawnienie wszystkich wyznań ohrześciańskich (Pax inter dissidentes de religion#)-, niemniej jednak niektórzy biskupi namawiali nowo-obranego króla. Henryka WalezyuBza, aby nie podpisywał paktów konwentów zastrzegających wolność dyBsydentom, leoz Jan Firlej, marszałek koronny, odparł krótko królowi: nSi non jurabis, non regnabisn (Jeśli nie zaprzysięźesz, królować nie będziesz). Jezuici nie ulękli się swego zadania. Pod-mówili akademików krakowskich (1574), do zburzenia kościoła ewangieliokiego w stolicy. Stefan Batory, jakkolwiek nie mógł się wyswobodzić z pod Jezuitów, zaprzysiągłszy bez wahania pokój z dys-sydentami, powściągał wszelkie wybuchy fanatyzmu. Synod generalny piotrkowski (1578) orzekł, że Ugoda Sandomierska (Cons, sandomiriensis) z 1570 r. powinna obowiązywać wszystkich ewangielików polskich; niektórzy jednak śoiśli zwolennicy wyznania augsburskiego, a między innymi Jan Enoch i Paweł Oericke, zaprotestowali, siejąc niezgodę. Na Litwie Krzysztof Radziwiłł pragnął również pojednawczo działać między wyznawoami Ewangielicko-augsburskimi i Ewangielioko-reformo-wanymi, którzy nie mogli się pogodzić w nauce o Komunii św., ale dysputa, odbyta w 1585 r., nie odniosła skutku. Oppozycya zwolenników Lutra przeciwko zwolennikom Kalwina stawała się coraz nieprzyjaźniejszą, szkodziła sprawie, a była na rękę Jezuitom. Po śmierci Batorego zawiązały się konfederacye celem utrzymania praw i swobód, ewangielikom nadanych, a nawet objawiła się reakcya przeoiw Jezuitom, ale powołanie na tron polski króla szwedzkiego, Zygmunta Iii-go, zniweczyło wszystkie nadzieje ewangielików. Oddany w zupełności Jezuitom, którzy panowali wszechwładnie na dworze, Zygmunt, nie odczuwając ducha narodu, zaznaczył długie swoje rządy w sposób, w jaki go syn na pomniku wzniesionym w Warszawie przedstawił: z krzyżem w jednej rę-

Enoykl. Powił Uu*tr, Zesz. 159. Tom 20-ty.

ce, ale z mieczem w drugiej. Jezuici poczęli wypuszczać pisma polemiczne w języku polskim, które bezcześciły ewangielików, podburzały do nienawiści i paczyły poglądy. Pod koniec panowania Zygmunta Iii-go już tylko dwóch ewangielików zasiadało w sejmie koronnym.

W takiem położeniu rzeczy szlachta ewangie-licka zwołała synod generalny do Torunia (1595). Siedemdziesięciu duchownych przybyło z różnych stron krajn, aby obradować nad Ugodą Sandomierską. Zaledwie synod rozpoczął swe obrady, poseł królewski wręczył pismo z protestem przeciw zebraniu, na co synodujący oświadczyli, że ponieważ zjeobali się celem narad nad sprawami swego Kośoioła, nie gwałcą więc tern konstytucyi i nie obrażają osoby króla. Odbyto pięć sessyj, ale ewangielicy wyznania augsburskiego nie byli zadowoleni z zapadłych uchwał, a dwaj sprzeciwiający się duchowni z Poznania pozbawieni zostali urzędu.

Początek nowego stulecia nie był pomyślnym dla ewangielików. Śmierć zabrała wielu poważ-nyob duohownych i wpływowej szlachty, a młodsze pokolenie owładnęli Jezuici. Za ioh więc wpływem zburzono w Poznaniu dwa kościoły (1610), również w Radziejowie kościół i szkołę (1615), w Krakowie dopuszczono się gwałtów (1611—1615), w Lublinie zamknięto szkołę i zburzono dom modlitwy na zamku rodziny Spinków (1627), w Wilnie zburzono kościół i spalono bibliotekę (1611); wodzono duchownyoh po sądach, zabierano im kościoły, zabroniono używania książek religijnych, a pomimo skarg i próśb, nie wymierzano żadnej sprawiedliwości. Dopiero pod konieo panowania Zygmunta Iii-go, za wpływem królewioza Władysława, uchwalono nietykalność kościołów ewangie-lickicb, oddano je pod opiekę władz i dozwolono odbywać nabożeństwa w domach prywatnych. Król Władysław IV zapewnił ewangielikom swoją opiekę, ale ta często nie wystarczała i nieraz wydarzały się gwałty. W tym czasie tłumy ewangielików prześladowanych na Szląsku znalazły gościnne przyjęcie w Polsce. O ile król pragnął pojednania się katolików rzymskich z ewaugielikami, dowodzi tego zjazd w oelu porozumienia się, na Colloquium w Toruniu (1645). Na drugie posiedzenie (d. 28 sierpnia 1645) przybyło 25-u duohownych rzymsko-katoückioh, profesorów i zakonników, z biskupem żmudzkim na czele, 28-u duchownych wyznania augsburskiego, w tej liczbie Jan Hülse mann profesor z Witenbergi, i Abraham Ca Iow z Gdańska, 23-ch duchownych wyznania reformowanego, wśród których Jan Borg, kaznodzieja elektora brandenburskiego, i Jerzy Calikst, profesor z Helmstädtu. Jerzy Ossoliński, wielki kanclerz koronny, zagaił posiedzenia, których jeszcze odbyto 36; nie osięgnięto jednak żadnego rezultatu i rozjechano się w rozgoryczeniu.

Po śmierci Władysława lV-go ewangielicy poczęli Bię na nowo upominać o swoje prawa; nieszczęśliwe jednak panowanie Jana Kazimierza podwójnie dotknęło ewangielików: nietylko bowiem cierpieli z resztą narodu z powodu klęsk wojenny oh, ale jeszoze tracili coraz więcej praw swoich.

113

W r. 1661 postanowiono wykluczyć ich z obrad sejmowych, w r. 1668 zabroniono przechodzenia na wyznanie ewangielickie, piastowania urzędów publicznych, i zmuszono wychowywać dzieci, zro-dzone w małżeństwach mieszanych, jedynie w re-ligii rzymsko-katolickiej. Za panowania Michała Korybuta i Jana Sobieskiego dola ewangie-lików w Polsce nie poprawiła się. Michał był oddany Rzymowi, Jan III, chociaż był osobiśoie przychylny dyssydóntom, wobec jednak przewagi duchowieństwa i możnej szlachty, ponawracanej na łono Kościoła, był bezsilny. Od r. 1670 nie było już w senacie ani jednego dyssydenta. Wielkiej nietolerancyi fanatyzmu tych czasów dowodzi sprawa szlachcica Łyszczyńekiego, który, posądzony o ateizm, ponieważ na książce, dowodzącej bytności Boga, uczynił przypisek: „Ergo non est Bens'¹, został spalony. Po śmierci (Sobieskiego wybrany na króla elektor saski, Fryderyk August, dla możności objęcia tronu, wyrzekł się wiary swych ojców. Był on obojętny w sprawach religijnych i pozwalał biskupom postępować z dyssydentami, ludu. jak im się spodobało. To też w traktacie z r. 1716 zabroniono ewangielikom ogłaszać swą wiarę i zniesiono wiele kościołów. Sprawa toruńska z 1724 r. w całej swojej okropności i grozie świadczy o prześladowaniu. Nie lepiej się działo za panowania Augusta Iii-go. Z zaźaleuia, wniesionego przez ewangielików na sejm w r. 1766, okazuje się, do jakiego stopnia Jezuici, systematycznie działając, umieli w zupełności zmódz protestantyzm. Za wpływem dworów rossyjskiego i pruskiego w sprawie akatoltików, nowoobrany król, Stanisław August Poniatowski, przywrócił dyssydentom u-tracone prawa i rozciągnął je i na Mazowsze, w którem od r. 1525 nie wolno było zamieszkiwać ewangielikom i odbywać służby Bożej. Akt odpowiedni zawiera się w ₉Traktacie“ (ob. Dele-gacye sejmowe i Sejmy delegacyjne), podpisanym d. 24 lutego 1768 r.

Według zatwierdzonej organizacyi kościelnej dla Kościoła Ewangielicko - augsburskiego konsystorz składa się z prezesa świeckiego, z Vice-prezesa duchownego i z czterech radzców, w połowie świeckich, w połowie duchownych. Taki sam skład ma konsystorz wyznania Ewangielicko - reformowanego z wyboru przez Synod. Dla Kośoioła tego wydane zostały tymczasowe przepisy, których rozwinięcie należy również do synodu. Liczba wyznawców kościoła ewangielicko-augsburskiego w Królestwie wynosiła w r. 1897 do 350 tysięcy dusz w 65 Zborach i 36 Filiałaoh pod zarządem 4 superintendent w i generalnego superintendents. Ewangie-lików-reformowanych jest około 8-u tysięcy w 5 parafiach i tyluż Filiach pod zarządem superintendents. Liczba ewangielików reformowanych pod zarządem synodu wileńskiego wynosi około 50 tysięcy dusz w 19 zborach. W Galicyi, na Szląsku, na Mazurach i w Prusach wschodnich poważna jest jeszcze liozba ewangielików polskich, wyłącznie wyznania augsburskiego, wśród miejscowego

ks. A. K. D.

Ewangelistów wyspy, los Evangelistas, cztery skaliste wysepki na zachodniem wybrzeżu Patagonii, przy wejściu do cieśniny Magiellań-skiej, tak nazwane przez żeglarza hiszpańskiego Sarmiento w XVI w., dla różnicy od poblizkiej grupy wySp 12 Apostołów (los Apostoles). — Trzy z tych wysepek są płaskie, czwarta, wyniosła, ma kształt stogu siana, i ona-to służy okrętom za punkt oryentacyjny; z tego powodu u angielskich żeglarzy cała grupa nosi nazwę Islands of Direction, t. j. wysp Kierunku.

And. S.

Ewaporacya, ob. Parowanie.

Ewarto, Krewe, według Teodora Narbuita miała to być nazwa arcykapłana u Litwy i u Prusów pogańskich; ale twierdzenie to, jak i wiele ia-nych, odnosząoycb się do mniemanej mitologii litewskiej, wobec nowszych badań upadło. B-Ewaryst ś w i ę ty, papież, umęczony w Rzymie za panowania Trajana; dokładnej daty jego rządów/ jako papieża, oznaczyć niepodobna; zdaje się, że panował bezpośrednio po papieżu Klemensie, mniej więcej od r. 101 do 109. Pochodzenia był prawdopodobnie greckiego, chociaż niektórzy wywodzą go z rodziny żydowskiej, z Syryi. Przypisują mu ogłoszenie dwóch dekretaliów, które jednakże okazały się sfałszowanemi. Pamięć jego Kościół obchodzi 26 października. Martyrologie dawne wymieniają jeszcze dwóch świętych Ewarystów męczenników, jednego za czasów Dyokleoya-na w Cezarei, drugiego za Decyusza na Krecie. *■ Ewekcya, druga nierówność (ob.) biegu księżyca, wskutek której księży o kołysze się przeszło o stopień około położenia swego średniego, jakieby zajmował, posuwając się po elipsie prawidłowej. Wskutek E-i długość astronomiczna ulega powiększeniu lub zmniejszeniu, najwyżej o 1°20'30", a cały okres, w ciągu którego zmia-

Uzyskawszy wolność wyznania, ewangielicy zwołali synod generalny do Leszna (1775), na którym znajdowali się i delegaci wyznawców reli gii ewan-gielioko - augsburskiej w Warszawie, do owego czasu mających parafię swą w Węgrowie, a zgromadzających się na nabożeństwo w kaplicy poselstwa szwedzkiego. W Warszawie wzniesiono wspaniały kościół ewangielicko-augsburski przy ulicy Królewskiej (1781). Ewangielicy wyznania reformowanego uorganizowali swą parafię w r. 1776.

Po upadku Rzeczypospolitej osiedliło się w Polsce wielu kolonistów niemieckich wyznania augsburskiego, powiększając to wyznanie liczebnie, kosztem tej cechy, jaką posiadało ono dawniej w Polsce. Po zorganizowaniu Królestwa Polskiego (1816 nst.) utworzono w roku 1828 konsystorz generalny Ewangielicki dla obu wyznań, który istniał do r. 1849. W tym roku w Najwyższym Ukazie z dnia 8 (20) lutego konsystorz generalny Ewangielicki otrzymał nazwę Ew angielioko-augsburskiego, dla załatwiania zaś spraw wyznania Ewangielioko - reformowanego utworzono I na ta następuje, czyli w ciągu którego E. zmie-oddzielny konsystorz z urządzeniem synodalnem. | nia swą wartość od +1°20'30" do—1°20'30", nie-

śpieszenie biegu. Ob. Księżyc.

Ewekta czyli Eve eta (z łacińskiego evehe-re=wywozić), tak dawniej nazywano u nas w bilansach Komissyj Skarbowych towary i produkta, wysyłane za granicę, dziś zwane wywozem.

Ewerbeck Franciszek, architekt niemiecki (* 15 kwietnia 1839 r. w Brake, w ks. Lippe Detmold — f 16 czerwca 1889 r. w Akwizgranie). Studya speoyalne odbywał na politechnicó w Hannowerze i w akademii budownictwa w Ber

Wiele odstępuje od czasu obiegu księżyca dokoła ziemi, wynosi bowiem 31.8 dnia. — Nierówność tę wykrył Ptolemeusz i uwzględnił ją w swojej teoryi biegu księżyca, wprowadzając dla jej wyjaśnienia epicykl o promieniu bardzo drobnym.— Wytłómaczenie istotne zyskała E. dopiero w teoryi ciążenia powszechnego. Pochodzi ona stąd, źe podczas nowiu księżyc znajduje się bliżej słońca, aniżeli ziemia, na pełni zaś przypada w większej niż ziemia od słońca odległości; w pierwszym więc razie natężenie przyciągania słonecznego na jednostkę masy księżyca jest większe, w dru gim razie mniejsze, aniżeli na jednostkę masy ziemi. Wypływa stąd, źe podczas nowiu księżyc dąży do oddalania się, na pełni zaś do zbliżania się ku ziemi, skąd, na zasadzie drugiego prawa Keplera, w pierwszem położeniu bieg księżyca dokoła ziemi nieoo się zwalnia, w drągiem zaś przyśpiesza. Podozas pierwszej i drugiej kwadry zresztą wpływ słońca również zmierza do zbliżania księżyca ku ziemi, a stąd też wpływa na przy-

$. K.

linie, poozem pracował przy budowie dróg żelaznych niemieckich i hollenderskich. W r. 1870 mianowany został profesorem architektury szkoły wyższej technicznej w Akwizgranie. Otrzymał pierwszą nagrodę konkursową za projekt ratusza w Wiesba-denie. Wspólnie z architektem Neumeistrem o-głosił drukiem: „Die Renaissance in Belgien und Holland“ (Lipsk 1883—1889).    E- »•

Ewergetes (z grec. EóspYś{b]<;=dobroczyń-c a). Tytuł honorowy, często przez państwa greckie nadawany cudzoziemcom, którzy im oddali dobre usługi. Był to także przydomek jednego z Ptolemeuszów. Prócz tego jest podanie, że Cyrus Ewergetami nazwał plemię Aryaspów w Drangianie za to, źe go wraz z jego wojskiem uratowało od głodowej śmierci w pustyni, dowiózłszy mu podostatkiem żywności.    *

Ewergezye. Uroczystości z grupy świąt wyspy Delos, wymienione, z wielu podobnemi, w rachunkach hieropów świątyni Apollina. Nazwę swą zdają się zawdzięczać przydomkowi Euergetes, przysługującemu kilku królom z dynasty i Ptolemeuszów; i tak samo zdarzają się też Filadelfie, Antygonie, i t. p. Ustanowienie tych św*ąt, według wszelkiego prawdopodobieństwa, przypada na czas, w którym Ptolemeusz III Ewergetes objął w posiadanie Cyklady, a między niemi w. Delos, wydartą Macedonom około r. 244. (Dittenberger „Sylloge inscr. graec.* N. 867, 31; Droysen J. G. „Geschichte d. Hellenismus“ — przekład franc. III, str. 319).

Ewers Jan Filip Gustaw, dziejopis i pro-

fesor historyi i geografii w uniwersytecie dor-packim (* 1781 w Westfalii — + 1830 w Dorpacie). Studyował historyę w Getyndze pod Schlosserem i Herderem; w r. 1810 objął katedrę historyi i statystyki w Dorpacie, gdzie od r. 1818 trzykrotnie był obierany rektorem, zajmował się pilnie dziejami Bossyi, utrzymując ciągłe stosunki z Karamzinem. Wydał: „Ueber den Unsprung des russ. Reichs“ (Ryga 1808); „Kritische Vorarbeiten zur Geschichte der Russen* (Dorpat

1814); „Geschiohte der Russen“ (t-że 1816); „Das älteste Recht der Russen“ (t-że 1826); „Esthlands Ritter-und Landreoht“ (t-że 1821). Nadto zaś wespół z Engelhardtem wydał pierwszą połowę 1-go tomu kontynuacyi Pamiętników Millera, p. t. „Beiträge zur Kenntniss Russlands und seiner Geschichte“.    *

Ewikcya w języku prawnym oznacza gwaran-cyę, ubezpieczenie, poręczenie. W dawnem prawie polskiem tak nazywano rękojmię, czyli zaręczenie, na dobrach zapisane (ob. EWiktor). W prawie francuskiem pojęcie E-i jest szerszeni i oznacza wszelką gwaranoyę spokojnego wejścia w posiadanie rzeczy, do której nabywca posiada tytuł prawny własności. Gwarancya staje się zobowiązaniem dla tego, kto ustąpił praw swoich (cessya) w jakimkolwiek bądź kierunku, zapewniającym oessyonaryuBzowi spokojne i właściwe korzystanie z praw eedowanyob, a o ile to miejsca nie ma, nakłada na ewiktora obowiązek wynagrodzenia indemnizaoyjnego za stratę. Zobowiązanie gwarancyi (E i) istnieje—w mniejszym lub większym zakresie—we wszelkich rodzajaoh côssyi, a mianowicie w umowach kupna i sprzedaży nieruchomości i ruchomości, w prawie paten-towem i t. d. Ażeby E. mogła mieć skutek, ko-niecznem jest, iżby ją poprzedziła akcya wymierzona przeciwko koncessyonaryuszowi przez osobę trzecią, objawiającą prawa do rzeczy danej.

W prawie angielskiem — E. ma zupełnie spe-cyalne, nienapotykane w innych prawodawstwach, znaczenie. W Irlandyi mianowicie zwykłą sankoyą umów dzierżawnych jest gwałtowne i bezlitośne wywłaszczenie dzierżawcy przez właściciela, któremu tamten we właściwym czasie nie spłacił czynszu dzierżawnego. Taki przepis prawa narodził się na podłożu stosunków ekonomicznych, które charakteryzują zupełnie feodalny układ własności ziemskiej w Irlandyi. Kraj ten liczy około 20 tysięcy właścicieli ziemskich, posiadających 600 tysięcy folwarków i ferm tak drobnych, że większa ich część (320 tysięcy) przynoszą przeciętnie dochodu mniej niż 8 funtów sterlingów (80 rs.) rocznie. Tak np. lord Dillon posiada 2 000 ferm, które dają zaledwie po 27a f. ster. (25 rs.) dochodu rooz-nego. Większość dzierżawców znajduje się wobec takioh warunków w nędzy i nie jest w możności opłacania regularnie tenut dzierżawnych. Land-lordowie w większości wypadków nie zwraoają żadnej uwagi na stan majątkowy fermerów i korzystają z usług t. zw. procedury ewikcyjnej, która wyrzuca setki rodzin rolników na drogi wiejskie. Pisarz francuski, Fournier, który badał sto-

s. p.

And. S.

1219).

sunki te na miejson, opisuje działanie procedury „ewikoyi* w następujący sposób: ,W zasadzie żądanie eksmissyi powinno być objawione w sądzie wyższym, a wyrok sądowy winien być wykonanym przez szeryfa danego hrabstwa. Tak rzeczy brzmią w teoryi. W rzeczywistości jednak E., wobec nadużyć tradycyjny oh landlordów, wywołuje zawsze zbrojny opór; 200 agentów policyjnych, oddanyob w tym celu do rozporządzenia szeryfa, nie są w możności podołać obowiązkom, nakładanym przez prawo, i wykonać w porządku wyroków egzekucyjnych. Ludność miejscowa (włościanie, robotnicy i t. d.) staje po stronie „e wiktora“, ściga policy an tó w, sta-oza z nimi walki. Nazywa się to w języku miejscowym bojkotowaniem (por. Boyoott). Fermer zamyka się szczelnie w domu i barykadami broni przystępu do siebie sile wykonawozej; trzeba formalnie .zdobyć* dom, przyczem często po stoczonym boju znajdują się trupy po jednej i drugiej stronie, a już najozęściej z domostwa pozostają gruzy. Sprawy te niejednokrotnie zajmowały uwagę parlamentu angielskiego, który, pomimo wytrwałej i egoistycznej oppozycyi lordów, zdołał przeprowadzić kilka zmian piawodawczych — a mianowicie: w każdym wypadku eksmissyi strona wywłaszczająca obowiązana jest zawiadomić o mającym nastąpić akcie egzekucyjnym „oficera* dobroczynności publicznej 48 godzin przed wykonaniem wyroku; oficer zaś obowiązany jest poczynić wszelkie starania, skierowane ku zabezpieczeniu losu włościanina i jego rodziny. Wyroki .ewikcyjne“ mogą być wykonywane tylko po 9 godzinie z rana i nie dłużej, jak do godziny trzeciej po południu. Niewol-no zaś wykonywać iob wcale ani w Niedzielę, ani w Wielki Piątek lub w dzień Bożego Narodzenia. Od czasu wydania sławnego Land Act’u w roku 1881 skasowano zupełnie postępowanie uproszczone i skróoone, stosowane do tego czasu wyłącznie przez lordów. Obowiązani są oni obecnie do zawiadamiania urzędowego fermera o grożącej mu eksmissyi (Notioe to quit). Zawiadomienie urzędowe o terminie kończącej się dzierżawy pozostawia farmerowi rok przynajmniej czasu do opuszczenia siedziby.—Na dowód tego, jakie stosunki wywoływała i wywołuje procedura ewikcyjna, dość będzie przytoczyć, że ilość egzekucyj wyraża się następująco: w roku 1878-ym—1749, w 1879-ym 2 607, w 1880—10657, w 1881-ym — 17 641. Davitt obliczył, że w ostatniem pięćdziesięcioleciu wywłaszczono w ten sposób w Irlandyi około 3ł/₂ miliona fermerów.

Ewikszta, niem. E w s t, łotew. A j w i k s t e, jeden z ważniejszych dopływów prawego dorzecza Dźwiny Zachód., w gub. Witebskiej i Liflandzkiej. — Początek bierze E. w jeziorze Łubańskiem, jednakże za źródłową jej rzekę przyjąć-by należało jeden z dwu najważniejszych i prawie równoważnych sobie dopływów wspomnianego jeziora, t. j. Ezeźycę lub Małtę, których bieg ma północno - zachodni kierunek. — Po wyjściu z jeziora rzeka płynie zrazu ku północy i tu przyjmuje najważniejsze swe strumienie poboczne z prawej strony, a mianowicie: Bołtupie, Wiskułę i Pedeść (Pedêtz), wkrótce jednak zatacza silny łnk i zwraca się ku południe - zaohodowi, który to kierunek zachowuje a ż do uścia pod miasteczkiem Głazmanką. — Ogólna długość, licząc od jeziora, wynosi około 100 wiorst; jeśli jednak za rzekę źródłową przyjąć np. Małtę, naówczas całkowita długość wyniesie do 190 w. — Zapas wody dość znaczny, koryto przeważnie skaliste, stąd rzeka nadaje się tylko do spławu (równie jak i Pedeść), a i to tylko przy sprzyjających warunkach. — Po należytem uregulowaniu koryta, co do którego były już projekty, E. zdolną-by była i do żeglugi. — Porówn. także artykuł E. w „Słów. Geogr.” przez G. Manteuffla.

Ewlktor, Evict or, poręozyoiel, dający ewik-oyę, to jest rękojmię, zabezpieczenie, poręczenie. Jeśli dłużnik nie mógł się uiśoić z (należności, wierzyciel miał prawo zwróoić jsię z dochodzeniem do Ewiktora. Ewikoyę zeznawano zawsze przed aktami wieczystemi podług ściśle określonej formy (Ostrowski .Prawo cywilne poi-skie* tom II, stron. 265). Niewoluo było wystawiać E-yi na dobraoh posagowych żony, na zastaw-nyoh, ani też na królewskich, puszczonych w u-żytkowanie. Wystawić Ewikcyę mógł tylko ten, kto miał tytuł własnośoi dóbr. Podług prawa z r. 1420, Ewikcya dawała rękojmię tylko w ciągu trzech lat od terminu płatności długu; mogła być także niezapisaną, a wtedy istniała z samego prawa, Tak np.: żona miała z samego prawa Ewikoyę na majątku męża, co do sum posagowych; małoletni—na majątku opiekuna. W razie wytoczenia procesu dłużnikowi, E. miał prawo stawać i odpowiadać za pozwanego, o ile sprawa dotyożyła tego zobowiązania, na które była wystawiona Ewikcya, Przechodziła ona na dzieci E-a, i te były zobowiązane płacić za Ewikcyę wystawioną przez ojca. Prawo nie wskazuje, czy przechodziła i na innych sukcesorów dóbr, na których ją wystawiono, ale należy przypuszczać, że istotnie tak było. („Vol. leg.* tom I, fol. 76, 11, 52, 326; tom II, fol 614,

A. M.

Ewirat (z łao.) trzebieniec, ob Ennuoh.

Ewlsceracya (evisceratio) = eksente-racya = wypatroszenie, wytrzewie-nie płodu; ob. Embryotomia.

Ewokacya, Evocatio, w dawnem prawie polskiem pozwanie strony do sądu niewłaściwego, czy to pod względem terrytoryalnym extra p r o v i n o i a m, ozy pod względem kompetenoyi do rozstrzygania Bpraw danego rodzaju. Statut z r. 1511, stawiając zasadę właśoiwego forum, uczynił wyjątek dla spraw króla i urzędów (praeter re-giam et offioii causam): zresztą nikt nie miał być wyzywany (evocatus) z powiatu. Już w r. 1496 postanowiono za E-ę karę 6 grzywien, po połowie sądowi i stronie. W r. 1550 powtórzono zakaz pozywania do sądu .nienależytego*. Specyalne prawa z lat 1627, 1662, 1677 i 1678 (które to OBtatnie zreassummowało prawa dawniejsze) orzekały, że nikt nie ma prawa pozywać stałego mieszkańca Małopolski do Piotrkowa, a Wielkopolski do Lublina, ani też mieszkańca W. X. L.,

00 O’

fol. 60 i 729).

przed trybunały koronne lub na odwrót, mieszkańca korony przed trybunały litewskie. Od roku 1662 obywatel litewski miał prawo skarżyć o E-ę, jeżeli go przed Tryb. koronny zapozwano z powodu obligu lub assekuracyi, według prawa W. X. Lit. „sprawionej“. Toż samo jednak prawo zastrzegło, że mieszkańcy W. X. L., mający dobra ziemskie w Koronie, w sprawach tyczący oh się tych dóbr mogą być pozywani przed trybunały koronne. To samo da się powiedzieć wogóle o mieszkańoach jednej części kraju, mająoych dobra ziemskie w innych, tak, że pozwanie strony do trybunału tej ozęśoi kraju, gdzie leżały dobra sporne, nie stanowiło E-i. Wyroki wydane przed sąd niewłaściwy— extra forum competens,—uważane były za nieważne i ulegały uchyleniu. Tak np. sejm z r. 1653 uchylił wszystkie wyroki trybunału Piotrkowskiego w sprawach Pawła Zie-leńskiego, dla tego jedynie, że dobra sporne leżały w Małopolsoe. Za E-ę winni ulegali karze pieniężnej: podług prawa z r. 1496—sześciu grzywien, podług prawa z r. 1611—czternastu, z r. 1519—dwudziestu ośmiu, z r. 1627—piętnastu. Prawa z lat 1662 i 1678 podniosły tę karę aż do tysiąca grzywien, a surowość jej obostrzył jeszcze przepis, że to samo forum, przed które pociągnięto niewłaściwie, miało obowiązek i grzywny przysądzić (poena mille marcarum in eodem foro vindicanda). Proouratores oausarum (adwokaci) podług prawa z r. 1678 byli karani za E-ę oprócz 15 grzywien kary pieniężnej, jesz-oze dwunasto • tygodniowem zamknięciem w wieży. Starostowie za rozstrzyganie sporów niepo-dlegająoych ioh kompetencyi, podług prawa z r. 1565, obowiązani byli wynagrodzić wszelkie szkody i straty, a takiego wyrokowania wynikłe. W r. 1532 („V. L.“ I 506) polecono biskupom, żeby na synodzie ustanowili kary na duchownych, ewokująoych osoby świeokie do sądu duchownego w rzeczach świeokich. Prawa z lat 1764 i 1768 zatwierdziły dawne postanowienia o E-i, zachowująo karę 1 000 grzywien i nieważność wyroków, wydanych przez sąd niewłaśoiwy, z tym jeszcze dodatkiem, że pozwanie przed sąd Rzplitej o dobra leżące za granicą ma być uważane za E ę. Prawo z r. 1768 uznało sprawy o dziesięciny za podległe sądom świeokim, a wszczynanie takich spraw przed są dam* dnchownemi — za E-ę. («Vol. leg.* tom I fol. 256, 330, 376, 387, 506; tom II fol. 98, 694; tom III fol. 547; tom IV fol. 413,    92;

tom V 478, 556, 576; tom VI fol. 78; tom VII

A. M.

Ewolucya, rozwój (dosłownie: wywijanie się — z łao. od evolvere—wywijać, rozwijać). Filozofia. Przez E-ę danego przedmiotu lub danej grupy przedmiotów rozumie się w filozofii rozwój, będący w śoisłej i dająoej się ująć w pewne stałe prawidła zależności od natury rozwijająoego się przedmiotu. Rozwojem będziemy w tym wypadku nazywali niekoniecznie postęp lub doskonalenie się, leoz wogóle wszelką zmianę nie przypadkową, jeno prawidłową i taką, której .warunki możemy wykazać w samej naturze przedmiotu. Niektórzy rozumieją przez E-ę, w przeciwstawieniu do rewoluoyi, ożyli raptownego i mniej więcej gwałtownego przewrotu, przemianę powolną i stopniową. Właściwie jednak w pojęciu E-i nie zawiera się żadna miara szybkości przemiany, lecz tylko jej prawidłowość i konieczność wewnętrzna. — Pojęoie E-i może być uźytem jako zasada, służąca do objaśnienia bądż-to pewnej kategoryi zjawisk, bądź ich całości. Lecz przemiany, zachodzące w pojedyń-czych przedmiotach, choćby były wynikiem ko-nieoznośoi wewnętrznej, mogą interesować naukę, co najwyżej, jako przykłady. Naukowe stosowanie pojęoia E i, jako zasady objaśniającej, ma miejsce tam, gdzie chodzi o objaśnienie prawidłowych przemian wyodrębnionych metodycznie kategoryj przedmiotów. Takiem np. naukowem zastosowaniem pojęcia E-i jest teorya zmienności gatunków botanicznych i zoologicznych, czyli tak zw. transformizm (ob. ten wyraz, Biologia). — Kierunek naukowy, który pojęcie E-i przyjmuje jako zasadę objaśniającą, zowie się e w o 1 ń-oyonizmem. Ewoluoyonizm, mniej lub więoej wyraźny, daje się wykazać już w najdawniejszych ze znanych nam doktryn filozoficznych. W filozofii indyjskiej widzimy zarówno ewoluoyonizm kosmologiczny, polegający na twierdzeniu o istotnej jedności substancyi (materyi), której wielorakie przemiany tłómaczą nieskończoną rozmaitość zjawisk, jak i ewoluoyonizm etyczny, polegający na twierdzeniu o ciągłym rozwoju postępowym ducha ludzkiego, zdążającego do nirwany (ob.), jako do celu ostatecznego. Wszakże zaznaczyć tu należy, że teoryi metempsyohozy (ob.) nie podobna uznać za żadną formę ewolu-cyonizmu naukowego.—Konsekwentniejszym i bardziej wyrobionym od indyjskiego jest ewolucyo-nizm grecki. W rozdz. 3 ks. I „Metafizyki*, A-rystoteles wspomina o «dawnych poetach* (mniemać należy, że ma na myśli pieśni orficzne), podług których formy wyższe i doskonalsze są co do ozasu późniejszemi i wytworzyły się z mniej doskonałych na drodze rozwoju postępowego. Pierwszym znanym nam teoretykiem ewolucyoniz-mu był Anaksymander (ob.), który w kosmologii przyjmuje zasadę ciągłego powstawania i ginienia światów, oraz spółrzędnego istnienia wielu światów. Nowe światy powstają ze szczątków dawnych, w skutek ich odpowiedniego ugrupowania. Lecz materya (arceipov) nie jest nigdy stwarzaną. Poza wszechświatem (xwap.óę) niema nic. Tym sposobem przyczyny przemian materyi kosmicznej tkwią w niej samej, i przebieg procesu wszechświatowego jeBt ewolucyą odwiecznej materyi. — W biologii za jedyne środowisko, w którem życie może powstawać, Anaksymander uważa wodę. Stąd pierwotnemi formami wszystkich istot żyjących są rośliny i zwierzęta wodne. Wszystkie inne formy powstały z nioh na drodze rozwoju. Anaksymander Bądzi, — nie jak biologowie naszych czasów, — że przemiany organizmów są skutkami przystosowania się do zmieniających się warunków otoozenia, lecz, że organizmy zostają przeniesione do innego środowiska wtedy, kiedy osiągnęły dostateczny stopień rozwoju, aby się w zmienionych warunkach mogły utrzymać; że np. organizm ludzki wytworzył się w powłoce rybiej, którą zrzucił, skoro był dostatecznie przygotowanym do warunków życia na lądzie. — Wysoko wynoszony przez Hegla ewolucyonizm H e-r a k 1 i t a (ob.) był raczej pozornym, niż rzeczywistym. Właściwą treść nauki Heraklita stanowi raczej teorya zmienności wszech rzeczy, niż teo-rya ioh prawidłowego rozwoju. Doktryna o wiekuistej walce wszystkich rzeczy, w skutek której ziemia, woda i wszystkie przedmioty powstają z ognia, powraoają do ognia i nanowo się z niego tworzą i t. d,—ma tylko pozorne podobieństwo do teoryi walki o byt. Wszakże w doktrynie Heraklita są pewne, acz nie uświadomione, pierwiastki późniejszych teoryj kosmogonicznych Kanta i Laplace’a, oraz teoryi entropii Joule’a. — Ewolucyonizm biologiczny Anaksymandra został posuniętym na przód przez Empedoklesa (ob.), który przyjmował pierwotne istnienie samodzielne odrębnych narządów — mózgów, żołądków, kończyn, oczu i t. p. Narządy te łączyły się z sobą na chybił trafił. Połączenia niezdolne do życia ginęły, utrzymały się zaś te, które były do warunków otoczenia dobrze przystosowane.—Kosmologia Anaksagorasa (ob.) zasadza się na teoryi peryodycznego łączenia się i rozłączania pierwiastków, a jego biologia — na teoryi powstawania istot żywych z wilgotnej ziemi, zapłodnionej przez znajdujące się w powietrzu, czy też w niebie (aiihjp), nasiona. W okresie Cechującej się przez wybitny antropocentryzm i kierunek dyalektyczno - etyczny filozofii Sokratycznej, znika niemal zupełnie dotychczasowy ewolucyonizm przyrodniczy, którego jedynymi rzecznikami (w kierunku Heraklita) są stoicy, a natomiast powstaje, za inicyatywą Arystotelesa (ob.), ewolucyonizm etyczny. Zasadą celową (èvreXé/sta) duszy ludzkiej jest doskonałość moralna. W u-rzeczywistnieniu tej nieodłącznej od siebie zasady, duch ludzki, pojmowany, nie jako osobnik, lecz jako gatunek, rozwija się i zbliża nieskończenie do doskonałości moralnej. Teorya Arystotelesa oieszyła się u późniejszych Sokratyków wielkiem uznaniem, lecz nie była przez nich rozwijaną. — Filozofia patrystyczna i scholastyczna, której cechą znamienną był punkt widzenia, nie dynamiczny, lecz statyczny, nie przyniosła nowych doktryn ewolucyonistycznych. Rzecznikami ewo-lucyonizmu etycznego w kierunku Arystotelesa byli w tej epoce Avorroës (ob.) i Tomasz z Akwinu (ob.). Wyraźniejszy, acz mniej formalny, ewolucyonizm etyczny głoszonym był przez Eckharta (ob.) i mistyków niemieckich.—W filozofii nowożytnej po Giordano Bruno (ob.), którego mglista doktryna ma zabarwienie ewolu-cyomstyczne, występuje najwoześniej ewolucyonizm sooyologiczny. Pionierem jego jest Hobbes (ob.), który społeczeństwo, przyodziane w formę państwa, uważa za „ciało sztuczne*, rozwijające się, również jak i ciała naturalne, podług praw stałych i niewzruszonych. Zasadę ewolucyoni-styczną stosują, już z większą precyzyą, do so-cyologii pisarze polityczni francuscy XVIII-go w., zwłaszcza Montesquieu (ob.) i Rousseau (ob.). Wychodząc z zasady innej, bo z teologicznej, Lessing (ob.) rozwija w dziele p. t. «Erziehung des Menschengeschlechtes“, całkowity system ewolucyonizmu etycznego i socyologiczne-go, zasadzającego się na założeniu, że prse-bieg dziejów ludikości jest „wychowaniem” rodzaju ludzkiego. Wycbowawoą jest Bóg, który rodzaj ludzki stworzył dla nieskończonego postępu. Najwyższe dobro zawiera się, nie w samej doskonałości, lecz w nieustaunem dążeniu do niej. Okresy dziejów ludzkości odpowiadają okresom wieku człowieka. Dzieciństwem ludzkości jest epoka Starego Testamentu, a okres Testamentu Nowego jej wiekiem młodzieńczym. Okres, odpowiadający wiekowi męskiemu, dopiero ma nadejść. Poglądy Lessinga podzielali i rozwijali: Mojżesz Mendelssohn (ob.), Nicolai (ob.), Herder (ob.) i inni,—Niezależnie od so-oyologicznego, tworzy się ewolucyonizm metafizyczny. Zaczątki jego widzimy w monadologii Leibniza (ob.), który uznawał materyę za ducha w stanie pewnego uśpienia. Ideę tę podniósł i gorliwie rozwijał S c h e 11 i n g (ob.), który przebieg procesu wszechświatowego uważał za E-ę substanoyi; fazami tej E - i są: duch, jako podmiot, uprzedmiotowienie się ducha w postaci natury, oraz powrót natury do ducha; w tej ostatniej fazie substancyą jest absolutny, identyczny z sobą i ze wszystkiem podmiot - przedmiot. Ewolucyonizm w tym samym rodzaju roz wijał Hegel (ob.), dla którego podmiotem E i jest idea, zdążająca w rozwoju dyslektycznym przez różne formy bytu do ostatecznej fazy.idei absolutnej. Ewolucyonizm metafizyczny, a mianowicie teoryę E i woli do istnienia widzimy też u Schopenhauera (ob.) i Mainländera (ob.), a u E. v. Hartmanna (ob.) podmiotem Ei jest znowuż, jak u Hegla, idea. U nas rzecznikami ewolucyonizmu metafizycznego byli Trentowski, Libelt, Kremer i Cieszkowski.—K ant (ob.) w swoim okresie t. zw. przedkrytycz-n y m położył początek nowożytnego ewolucyonizmu kosmologicznego, szkicując w rozprawie p. t. «Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels", pierwsze rysy, rozwiniętej następnie przez L a p 1 a c e’a (ob.) w dziele p. t. «Exposition du système du monde“, teoryi powstawania systemów planetarnych z mgławic. Podstawami dalszego rozwoju ewolucyonizmu kosmologicznego były: sformułowane (empirycznie) przez Lavoisier’ a (ob.) prawo zachowania materyi, oraz cały szereg prac z zakresu fizyki i chemii teoretycznej, które ustaliły zasady: jedności i zachowania materyi, oraz jedności i zachowania energii (ob. Dalton, Gay-Lussac, Cauchy, Clausius, Maxwell, Joule, Seoch i, W. Thom p-s o n). Zbudowany na podstawie tych prac pogląd na wszechświat, jako na całość fizyczną, jest zasadniczo ewolucyonistycznym, a każdy wy-

Mns-

padek winien być z tego stanowiska pojmowanym jako pewna faza E i materyi i energii. Zaznaczyć wszakże należy, że, wobec upowszechnionej w dzisiejszej fizyce hypotezy eteru, (ob.) teo-rya jedności materyi ma jeszcze pewne Inki. Z naszych uczonych Supiński w dziele p. t. „Myśl ogólna fizyologii wszechświata* rozwija, wprawdzie słabo uzasadniony, lecz konsekwentny ewolucyo-nizm kosmologiczny i socyologiczny. Przebieg procesu wszechświatowego jest rezultatem ścierania się dwóch sił: siły rzutu i siły przyciągania. „Oprócz tych dwóch sił, żadnej innej w przyrodzie niema. Te zaś dwie ujawniają się bezwarunkowo wszędzie i rządzą zarówno materyą, jak duchem, zarówno organizmami, jak spułeczeństwami. Stąd możliwość i potrzeba fizyki społecznej.“ Każda następna forma bytu indywidualnego lub społecznego jest koniecznym wynikiem poprzedzających, które zmieniają się pod wpływem owych Bił rzutu i przyciągania. Zasadą rozwoju i wzrostu osobnika i społeczeństwa jest siła rzutu, a siła przyciągania, która sprawia, że różnorodne części organizmu zostają z niego wyrwane i pociągoięte przez podobne do siebie pierwiastki we wszechświecie,—jest zasadą rozkładu. O powstaniu i rozwoju nowoczesnego ewo-lucyonizmu biologicznego patrz niżej. —Całkowity, konsekwentny i na ściśle naukowym gruncie oparty system filozoficzny ewolucyonizmu wypracował w naszych czasach Herbert Spencer (ob.), który zasadę E-i zastosował do teoryi poznania, kosmologii, biologii, psychologii i socyologii. W systemie Spencera zasadą naczelną jest prawo zachowania energii, faktem pierwotnym rozchodzenie się ruchu, a jego następstwami zachodzące obok siebie integracya i desintegracya materyi. Zasa-dniczemi fazami E-i są: 1) Integracya (scalanie się), czyli przechodzenie ze stanu rozproszenia w stan skupienia. Takim procesem zcalania się jest skupianie się materyi kosmicznej, tworzącej mgławice, a następnie ostygame i kurczenie się ciał niebieskiob; jest nim rozwój organizmu, czyli wcielanie materyi do danego organizmu (roślinnego lub zwierzęoego). Taki sam proces zcalania się widzimy i w źyoiu społecznem, gdy pojedyncze rody skupiają się w pokolenia, pokolenia w plemiona, narody i państwa; widzimy go również w rozwoju języka, mitologii, religii, nauki, sztuki, moralnośoi, inBtytucyj społecznych. — 2) Dyfferencyacya (różnicowanie się), polegająoa na zwiększaniu się ilości i rozmaitości części skła-dowyoh rozwijającego się przedmiotu. Przedmiot, im wyżej rozwinięty, tern bardziej jest skomplikowanym, tern bogatszym w różnorodne części składowe. Ciała niebieskie z pierwotnej masy jednorodnej wytwarzają, w miarę ostygania, złożone z różnorodnych części skorupy. Organizm źwierzęcy w stanie zarodka jest mniej skomplikowanym, niż w stanie zupełnego rozwoju. Stosuje się to do rozwoju nietylko osobników, lecz i gatunków, o czem świadczy ubóstwo form gatunków, stojąoych na nizkim szczeblu rozwoju, w porównaniu do bogactwa form gatunków wysoko rozwiniętych. Coraz większe w miarę roz

woju różnicowanie się, coraz większą obfitość form widzimy również w społeczeństwach i w wytworach ducha ludzkiego. E. etyczna polega na doprowadzeniu egoizmu do zgodnego spółdziałania z altruizmem. Różnicowanie się stanowi, nie późniejszą od zcalania się, lecz spółczesną z niem i nieodłączną od niego, fazę rozwoju. — 3) Trzecią i już późniejszą od zcalania się i różnicowania fazą E-i jest desintegracya, czyli przechodzenie ze stanu skupienia w stan rozproszenia. Przykładami desintegracyi są: wywietrzanie się i kruszenie kryształów i skał, rozkład organizmów, rozkład i wynaradawianie się narodów. Integracya i desintegracya materyi kosmicznej, a zatem powstawanie i znikanie systemów planetarnych, są peryodyczne. Tu uwydatnia się najwyraźniej, niewątpliwe zresztą i widoczne w całym systemie, blizkie pokrewieństwo Spencera z ewolucyonista-mi starożytnej Grecyi. — Rozproszone pierwiastki ewolucyonizmu, stanowiącego rdzeń nowożytnej myśli naukowej, Spencer zebrał, zespolił i stworzył doktrynę, nie tylko imponującą ogromem materyału, głębokością myśli i iście artystyczną budową, lecz i niezmiernie doniosłą. Doktryna ewolucyonistyczna zapłodniła umysły, jak może żadna inna dotychczas, i jest dziś przez wielką liczbę uozonych szeroko stosowaną do wszyst-kioh gałęzi wiedzy. — Bibliografia: Gustav Simmel „Die sociale Diffencirung* (1890); Tenże „Ueber eine Beziehung der Selectionslehre zur Er-kenntuisstheorie, Arch. f. syst. Phil. I" (1895); L u-dwig Stein „Das Princip der EntwickeluDg in der Geistesgeschichte* („Deutsche Rundschau“ Czerwiec 1894); Rudolf Eucken „Die Grundbegriffe der Gegenwart* (Lipsk 1893, Art. „Entwickelung“); Regnaud „Précis de logique évolutioniste“ (Paryż

1894) ; Alfred Fouillé „L’ évolutionisme des idées forces* (Paryż 1890); Rom a nés „L’évolution mentale chez l’homme“ (przekł.); G. de Green „Le transformisme social“ (Paryż 1895); H. Calderwood „Evolution and man’s place in Natur* (Londyn 1896); M. Stanley „Studies in the evolutionary psychology of feeling* (Londyn 1896); Edward Clodde „A primer of evolution“ (Londyn

1895) ; Dr H. Levittoux „Filozofia natury*; Dr Wincenty Szyszłło „Przegląd dziejów przyrody* (Warsz. 1872, 2 t.).

Ewolucya (w znaczeniu przyrodniczem). Wyrazem tym, który dosłownie znaczy „rozwijanie się*, oznacza się przedewszystkiem w biologii— dziejowy rozwój organizmów. W tern znaczeniu E. jest synonimem „descendencyi“, a „teorya E-i* znaczy to samo, Co: „teorya descendencyi“, „teorya rozwoju“ („Entwicklungslehre“ „Entwicklungstheorie*). Idea o ciągłości i stopniowym rozwoju organizmów oddawna świtała w umysłach filozofów i badaczy przyrody. Arystoteles już twierdził, że istnieją bardzo stopniowe przejścia od przyrody nieożywionej do roślin, a od tych ostatnich do zwierząt. Arabscy i żydowscy uczeni Wieków Średnich głosili tę samą myśl, dodająo do niej nadto ideę o stopniowem doskonaleniu się ustrojów (por. F. Dieterici „Der Darwinismus im 10 u. 19

Jahrhundert“ Lipsk 1878). Giordano Bruno, Spinoza (E. S. Löwenberg «Benedikt Spinoza in seinem Verbältniss zur Philosophie und Naturfor-schuug der neueren Zeit“ Berlin 1872) i Leibniz wypowiedzieli też pewne myśli o genetycznej łączności jestestw. Przyrodnik szwajcarski, Karol Bonnet, w pierwszym tomie dzieła p. t. „Traité d’In-seotologie" (1745) naszkioował drabinę ustrojów (Echelle des êtres naturels), w której przechodzi od minerałów do roślin, od roślin —przez czu-łek i polipa — do robaków, skorupiaków, mięczaków, od tych ostatnich do gadów, za pośrednictwem węgorzy do ryb, przez ryby latające do ptaków, za pośrednictwem nietoperzy do czworonogich, a przez małpy do człowieka. Te poglądy Bonneta były później przedmiotem lioznyoh dociekań ze strony filozofów (szkoły Leibniza i Wolffa) i naturalistów; Maupertuis, La Mettrie, Daubenton i Buffon wygłaszali też rozmaite idee co do E-i ustrojów. Buffon pisał w r. 1749: „Widzimy, że niema żadnej bezwzględnej i istotnej różnicy pomiędzy zwierzęciem a rośliną, że natura raczej drogą drobnych stopniowań zstępuje od zwierząt, które uważamy za najdoskonalsze, do mniej doskonałych, a od tych do roślin“. Buffon rozpatrywał jednak przyrodę ze stanowiska teleologicznego. Fan-tastą i fanatykiem filozofii E-i był René Robinet (1768); przyjmował on bezustanne doskonalenie się istot, począwszy od pewnego prototypu, oraz wierzył w gorączkową działalność natury, która wciąż nowe musi tworzyć kształty. Emanuel Kant w swojoj «Kritik der Urtheilskraft* (1790) oświadcza się również jako zwolennik teoryi ewolucyjnej, twierdząc, że podobieństwo w budowie organizmów naprowadza na «myśl o rzeczy wistem ich pokrewieństwie i o pochodzeniu od wspólnej postaci rodowej“, ale zastrzega się, że rozstrzygnięcie tego przeobodzi granice poznania i sądzi, «że nigdy nie zjawi się drugi Newton, który mógłby wytłóma-czyć choćby pochodzenie źdźbła trawy na podstawie praw przyrody, bezcelowo działających“. Zdecydowanym zwolennikiem i właśoiwie pierwszym twórcą konsekwentnego systematu teoryi descen-denoyi był Erazm Darwin (1794—8 „Zoonomia“), a po nim Jan Lamark, który w swojej «Philosophie zoologique* (1809) starał Bię wykazać, iż ustroje rozwinęły się drogą stopniowyoh i powolnych przekształceń od najniższyob, t. j. najprościej zbudowanych, postaci; przyczynę tyoh przekształceń widział on głównie w zmianie zewnętrznyoh warunków życia i w związku z nią w używaniu i nieuźywaniu organów (ob. artykuł p. t. Darwi-nizm). Gorąoym obrońcą filozofii E-i był też Etienne Geoffroy Saint-Hilaire (1772—1844), który przyjmował, że świat organiczny rozwijał się stopniowo i podlegał przekształceniom wyłącznie w skutek zmian, zachodząoyoh w świeoie otaczającym (monde ambiant). Za jego ozasów Savigny, Audouin i Latreille wykazali homologię (t. j. jedność morfologiczną) w budowie różnych składowych części ciała stawonogów; stąd wywnioskował, że te organizmy rozwinęły się ze wspólnych postaci rodowych. Geoffroy posunął Bię dalej i twierdził, że kręgowce rozwinęły się ze stawonogów, przy-czem brzuszna strona oiała tyoh drugioh miała się stać grzbietową stroną oiała pierwszych. Jerzy Cuvier (1769—1832) pomimo, iż pośrednio, dzięki rozległym swym poszukiwaniom w dziedzinie anatomii porównawozej i paleontologii, przyczynił się w wysokim stopniu do postępu idei ewoluoyjnych, opóźnił jednak na pewien ozas rozwój tych ostatnich, ponieważ był zwolennikiemt. zw. teoryi typów, według której każdy z cztereoh przyjętych przez niego typów zoologioznych (kręgowce, stawowate, mięczaki i promieniaki) miał powstać niezależnie od innych; Cuvier, podobnie jak wielki jego poprzednik, Karol Linneusz, był zwolennikiem stałości i niezmienności gatunków. Twierdził on dalej błędnie, że pomiędzy dziś żyjąoemi istotami a paleon-tologioznemi szczątkami (skamieniałościami), zawar-temi w łonie ziemi, niema żadnego związku genetycznego, albowiem uozony ten wyobrażał sobie, że w historyi naszej ziemi istniało wiele aktów stworzenia, wiele okresów, od siebie niezależnych, i że na początku każdego okresu powoływane były do życia fauna i flora, które ku końcowi tegoż okresu ginęły w skutek olbrzymich, okresowo występujących wstrząśnień geologicznych (teorya kataklizmów). Teorya ta opóźniła rozwój teoryj ewolucyjnych, a dopiero gdy wykazał jej bezzasadność geolog angielski, Karol Lyell (1830), który dowiódł ciągłości rozwoju, poglądy ewoluoyjne na nowo zapanowały w nauoe.—Zwolennikiem teoryi typów był też słynny embryolog niemiecki, Karol

v. Baer (ur. 1792), ale do postępu nauki o stopniowym rozwoju organizmów od postaci niższych do ooraz wyższych przyczynił się on ogromnie, wykazawszy, że Zarodki wyższych ustrojów przebiegają w swym rozwoju indywidualnym pewne fazy, właściwe niższym, t. j. prościej uorganizo-wanym istotom (prawo biogenetyczne, rozwinięte następnie przez Fryd. Miillera i Ernesta Haeokla). W Niemczech gorąoymi orędownikami teoryi ewo-lucyi byli dalej Wolfgang Goethe, Oken i Treviranus; zwłaszcza ten ostatni (1802—1805) wygłosił bardzo głębokie, jak na ów ozas, poglądy, twierdząo, że gatunki z łatwośoią ulegają przekształceniom w ciągu długioh okresów czasu i przystosuwują się do warunków otaozająoyoh. W końca pierwszej i w drugiej połowie bieżącego wieku spotykamy coraz większą liczbę przyrodników, wyznających teoryę E-i i dowodzącyoh powolnego i stopniowego rozwoju organizmów; wymienimy tu tylko następujących badaczy: geolog J. d’Omalius Halloy, d r Freke, Herbert Spencer, botanik Naudin, d-r Schaffhausen i t. d, Herbert Spencer pierwszy zastosował teoryę ewolucyi do psychologii i do so-oyologii i wykazał, jak płodnem w skutki dla obu tych nauk jest ewolnoyjne traktowanie różnych zagadnień. Gdy wreszoie C. Wells w roku 1818, a zwłaszcza P. Matthew w r. 1851, wygłosili teoryę o zmienności gatunków i nawet wypowiedzieli myśl o doborze naturalnym, który ma być przyczyną tej zmienności, wkrótoe teorya desoendenoyi została szeroko rozwinięta i naukowo ugruntowana przez Karola Darwina. Uozony ten, w r. 1858, jednoczę-śnie z Wallace’em w krótkości przédstawil teoryę swoją, a w r. 1859 ogłosił wiekopomne dzieło o powstawaniu gatunków. Odtąd teorya descen-dencyi stała się panującą w biologii. Poglądy ewolucyjne nie tylko ogarnęły od czasów Darwina nauki biologiczne, ale wywarły też ogromny wpływ na rozwój innych umiejętności. Metoda ewolucyjuego traktowania róźnyoh zagadnień biologicznych, antropologicznych, socyologicznych i psychologicznych okazała się nadzwyczajnie korzystną i dzięki jej zdołano wyświetlić liczne zagadnienia w różnych dziedzinach umiejętności. O rozwoju teoryi ewolucyi, od czasów Darwina, t. j. od chwili, kiedy oohrzczono ją także mianem d a r wini z m u, ob. artykuł pod tym tytułem, gdzie przedstawiono także pewne strony teoryi descen-dencyi przed Darwinem.

Ewolucja w znaczeniu embryologicznem. Oprócz obszerniejszego znaczenia, w którem wyżej rozpatrzyliśmy wyraz „ewolu-cya*, ma on także znaczenie ciaśniejsze. A mianowicie: tak nazywała się pewna błędna teorya, która przez długi czas trzymała się w biologii, tamując w znacznej mierze jaj rozwój. Hołdowali jej wszyscy fizjologowie i anatomowie siedemnastego i osiemnastego wieku, jak Svammerdam, Wyznawcy tej teoryi: Malpighi, Haller, Bonnet i inni, sądzili, że w jaju zwierzęcem znajdują się już gotowe i zupełnie wykształcone wszystkie organa i części ciała przyszłego zwierzęcia, które z owego jaja ma powstać, innemi słowy, ża jajo jest maleńkim bardzo organizmem, najzupełniej podobnym do dorosłego, jego miniaturą. Miniatura ta różni się, sądzono, od ustroju dorosłego, nie tylko nadzwyczaj drobnemi rozmiarami, ale nadto tern, że wszystkie części ciała i narządy są w niej bardzo mocno skulone, zwinięte, skurczone tak samo, jak płatki, pręciki, słupki i inne części kwiatu są zwinięte i stulone wewnątrz pąka kwiatowego. Ponieważ za pomocą środków optycznych nie umiano dostrzedz w jaju wszystkich tych części i nie widziano w miniaturowym ustroju jaja ani kości, ani mięsa, ani układu nerwowego i innych narządów, tłómaczono to Bobie nieskończenie drobnemi rozmiarami wszystkich tych części, oraz nadzwyczajną ich przezroczystością; czego więc badanie zmysłowe nie mogło dowieść bezpośrednio, to starano się wytłómaczyć za pomocą zręcznie pomyślanej hipotezy. Rozwój jaja, rozumowano, polega tylko na pozwijaniu się (evolutio),—w dosłownem znaczeniu tego wyrazu— róźuych zwiniętych i skurczonych części ciała i narządów, i na rozroście onycb. Według tego poglądu nic więc na nowo nie powstaje, niema żadnego nowotworzenia się (nulla est epigenesis), a ma tylko miejsce rozrost części, które w zaraniu już istnieją. Dla tego teorya ewolucyi nosiła także nazwę teoryi „przedistnienia", „preforma-oyi“. Pierwsi szermierze tej teoryi stosowali ją tylko do jaj. Gdy jednak w r. 1677 Ludwik Hamm (według innyoh Hammen) ze Szczecina dostrzegł po raz pierwszy pod mikroskopem w nasieniu zwierzęcem ciałka nasienne, a następnie

Eacykl. Powsz. jlustr. Zetz. 169 T. îO-ty.

Leeuwenhoeck stwierdził ich obeoność u rozmaitych zwierząt, ewoluoyoniści zadali sobie pytanie: czy osobniki zwierząt są preformowaae w jajach, czy też w ciałkach nasiennych? Oitąd ewolucyo-niści podzielili się na dwa obozy: jedni nazywali się o v u 1 i s t a m i, t. j. sądzili, że w jaju zawarta jest miniaturka przyszłego ustroju,—na czele ich stanął słynny anatom i fizyolog, Albrecht Haller z Getyngi („Elemeuta physiologiae“ 1758); drudzy natomiast przypuszczali, że ciałko nasienne jest miniaturką przyszłego organizmu, a jajo służy mu tylko za pożywienie; ci nazywali się animalkulistami, ponieważ ciałka nasienne ochrzczono nazwą „animalćula“ (t. j. zwierzątka). Jak wiadomo, ciałka nasienne człowieka i większości zwierząt są to pojedyńcze komórki, złożone z główki (jądro komórki) i nici (protoplazma). Otóż Leeuwenhoeck twierdził, że główka przedstawia miniaturową głowę przyszłego ustroju, w nici zaś upatrywał tułów i kończyny. Hart-goecker („Essay de Dioptrique* 1694), wyrysował nawet z wielką starannością w główce ludzkiego ciałka nasiennego, miniaturowego, skulonego człowieka, a Gautier dostrzegł w ludzkich oiałkach nasiennych wyraźne twarze; do tego wszystkiego prowadziła ówczesnych uczonych siła wyobraźni w połączeniu z wiarą w prawdziwość teoryi ewolucyi. Leeuwenhoeck twierdził, że nawet i płeć przyszłego organizmu zależy tylko od płci „animalkulów“, że te ostatnie są od samego początku osobnikami męskiemi, lub źeńskiemi. Mikołaj Andry (1710) nauczał, że jajo służy nietylko za niezbędny pokarm dla animalkulów, ale nadto za schronienie, niejako za gniazdko dla nich. A-nimalkula, zetknąwszy się z jajem, przenikają w nie, zamykają za sobą ogonkiem wejście i zaczynają się rozwijać. Jeśli kilka naraz chce wejść do jaja, zaczynają z sobą walczyć, a wskutek tego jedne animalkula odgryzają i kaleczą innym różne członki, przez co właśnie mogą przychodzić na świat potwory, pozbawione pewnych członków lub mające nienormalnie wykształcone pewne części. Byli nawet i tacy ewolucyoniści, którzy przypuszczali, że zwierzątka nasiónne (ani-malcula) posiadają obyczaj a przyszłych, dorosłych ustrojów; źa np. animalćula owcy żyją już w nasieniu stadami. Owuliśoi, jak Malpighi, Malebranche, Vallisneri, Bonnet i Haller, sądzili, że przyszły ustrój zawarty jest jako miniatura w jaju, że zaś ciałko nasienne służy tylko do pobudzania jaja, przez co zaczyna się ono rozwijać (w znaczeniu ewoluoyonistycznem), albo też, że ciałko nasienne stanowi niezbędny pokarm dla ustroju zawartego w jaju. Teorya ewolucyi prowadziła konsekwentnie do jeszcze innych, dziwniejszych wniosków. Skoro bowiem, rozumowano, w jaju, czy też w oiałku nasiennem, nic się na nowo nie tworzy, a wszystkie części ciała i narządy istnieją już w nich gotowe, w miniaturowych rozmiarach, to również i gruczoły płciowe (jajniki, względnie jądra) przyszłego ustroju muszą być w nich zawarte, a te znów, jako zawierające jaja ezy też ciałka nasienne, muszą mie-

114

Ëwolucya w marynarce — Ë£ abrupto.

904

ścić w sobie całkowicie ukształtowane, lecz jeszcze drobniejsze miniaturki osobników następnego z kolei pokolenia; w elementach rozrodczych tego drugiego pokolenia zawarte są znów osobniki trzeciego pokolenia w tych czwartego i t. d. O. wuliści przypuszczali tedy, źe w jajeczkach Ewy, matki ludzkości, znajdowały się już gotowe, jedne w drugich zawarte, miniaturki wszystkich pokoleń ludzkich, które od czasów jej żyły na ziemi i które istnieć będą w przyszłości, aź do końca świata. Znakomity ówczesny fizyolog, Albrecht Haller, profesor w Getyndze, w pomienionem dziele swem, „Elementa Pbysiologiae* ( 175d), obliczył nawet bardzo skrupulatnie, ile setek tysięcy człowieczków miniaturowych musiało być zawartych w jajnikach matki Ewjl Teoryi ewolucyi hołdowali nietylko biologowie i lekarze, ale również filozofowie znajdowali się pod jej wpływem. Do jej zwolenników należał między innymi Leibniz. Nauczał on, źe dusza, podobnie jak ciało, nie rozwija się w tern znaczeniu, jak to dziś przyjmujemy, lecz, że cały zasób psychicznych własności przyszłego człowieka mieści się już niejako w zarodku; wskutek tego wszelkie idee są wrodzone, człowiek przychodzi z niemi na świat. W swojej .monadologii* (Oper. phil,), powiada ten filozof: .ścisłe baiania... wykazały obecnie, źe UBtroje... powstają zawsze z zarodków (semences), w których bezwątpienia były już one preformowane...; w zarodku istnieje przed urodzeniem nietylko ciało organizmu, lecz i dusza, słowem, cały o-sobnik...“.

Teoryi ewolucyi, która tamowała bardzo rozwój biologii, a zwłaszcza embryologii, zadał cios Fryderyk Kasper Wolff. W r. 1759 ogłosił on swoją słynną pracę p. t. „Theoria generation«“, w której dowiódł, źe, wbrew poglądom ewolu-cyonistów, zarodek zwierzęcy rozwija się stopniowo i źe kolejno, jedne po drugich, występują w nim różne organa i ich części. Teorya ta, zwana teoryą epigenezy, została przez wszystkie późniejsze badania stwierdzoną, tak, że dziś nie jest to już właściwie teorya, lecz ogólnie przyjęta i w każdej chwili stwierdzić się dająca prawda naukowa. Z początku ewolucyoni-ści zwracali małą uwagę na dzieło Wolffa; a dopiero, gdy poznano mną pracę jego, mianowicie o tworzeniu się przewodu pokarmowego kurczęcia (pracę tę przełożył w r. 1812 Meckel na język niemiecki), idee jego wzięły górę nad nie-dorzecznemi poglądami ewolucyonistów i prefor-matyBtów.

Jakkolwiek teorya ewolucyi upadła, ustąpiwszy zupełnie miejsca epigenezie, tak, iż dawny spór pomiędzy ewolucyonistami i epigenetykami ustał, to jednak w odmiennej postaci i dziś jeszcze toczy się pewna walka w nauce, podobna do wyżej przedstawionej. Odróżniamy i dzisiaj pośród biologów neo - ewolucyonistów, których najwybitniejszymi przedstawicielami^ są: profesor Wilhelm Koux i prof. August Weismann, oraz—neo-epigie-

w jaju zapłodnionem, zdolnem do rozwoju, zawarte są zawiązki (Anlagen) tych wszystkich cech i znamion, jakie potomek ma odziedziczyć po swoich rodzicach; Roux przyjmuje nawet teoryę, t. zw. mozaikowej budowy jaja (ob. Wilhelm Roux „Programm und Forscbungsmetho-den d. Eatwiakiungsmechanik der Organismen“ 1897, oraz tegoż autora .Gesammelte Abhandlungen über Eotwicklungsmechanik d. Organismen*

1895), według której pewne okolice jaja są już niejako przeznaczone do wytworzenia pewnych okolic przyszłego ustroju. Weismann (.Das Keim-plasma. Eine Theorie der Vererbung“ 1892), przyjmuje w jaju pewne hipotetyczne ciałka, tak zw. determinanty (złożone z elementarnych, jeszcze drobniejszych utworów, t. zw. b i o f o-rów), które mają być zawiązkami pewnyoh o-kreślonych grup komórek przyszłego ustroju. Neo-epigenetycy, przeciwnie, sądzą, źo w jaju nie są zawarte zawiązki przyszłych cech dziedzicznych, lecz, źe te ostatnie są wynikiem wzajemnego oddziaływania na siebie komórek zarodkowych, powstałych z podziału jaja, oraz wynikiem warunków zewnętrznych, działających w określony sposób na rozwijający się zarodek (ob. O. Hertwig .Zeit. - und - Streitfragen der Biologie“ I; .Präformatiou oder Epigenesa“, oraz II. .Mechanik u. Biologie“ 1897). Niewątpliwie prawda Jeży pośrodku, a przyszłe badania rozstrzygną ten spór neo • ewulocynistów z neoepigienetykami.— (por. także J. Nusbaum „Dziedziczność w świetle badań dzisiejszych* Warszawa 1897, oraz tegoż autora: .Poglądy ogólne na rozwój osobnika zwierzęcego*. Odbitka z .Kosmosu* Lwów

1893).

J. Hm.

Ewolucja w marynarce znaczy różne ruchy i obroty floty wojennej i pojedyńczych jej okrętow na morzu, głównie podczas bitwy, jako też przy ściganiu nieprzyjaciela, lub uchodzeniu przed nim. E. w wojsku lądowem jest to wogóle wszelka zmiana szyku, zachodzenie, formowanie kolumny, rozwinięcie linii łańcacha tyralierskiego, odłamy-wanie rot, zmiana kierunku marszu i t. p. R* Ewolwenta, ob. Rozwijające.

Es, przyimek łaciński, znaczący po polsku zt ze, położony przed wyrazami, oznaczsjącemi urzędy, tytuły, godności osób, które przestały je pia-Btować, tłómaczy się przez były, przeszły, (po francuska ci-devant), np.: ex-minister, ex-prezydent i t. p.    *

A.nd. S.

Es, Exe, rzeka pobrzeźna w angielskiem hrabstwie Devon, źródła ma na południowym stoku wyniosłości Exmoor, okalającej południowe wybrzeże kanału Brystolskiego, płynie ku południowi, pod Tiverton staje się żeglowną, poniżej Exeter znacznie rozszerza swe koryto i jest dostępną dla największych statków morskich; uście ma w kanale La Manche pod m. Exmouth. — Długość 96 km, — Dopływy: lewy Culm i prawy Yew.

netyków, których najpoważniejszym reprezentantem Es abrupto (z łac.) nagle, niespodzianie, jest dziś prof. Oskar Hertwig. Pierwsi sączą, że i bez przygotowania.    *

R.

w moue-

Itf

K. K.

Ezalgina == A c e t a n i 1 i d metylowy; jest to związek acetanilidowy, w którym miejsce jednego atomu wodoru zajęła grupa metylowa CH₃; krystalizuje się na biało, kryształy jego topnieją przy 99.5°C, wrzenie następuje, gdy płyn dosięgnie ciepłoty 245°C. E. posiada własności przeciwgnil-ne, ból łagodzące, oraz obniża ciepłotę ciała, dla tego w czasach nowszych zaczęto ją stosować w lecznictwie, przeważnie jako środek uśmierzający cierpienia, przeciwko migrenie, nerwobólom i gośćcowi stawowemu (rheumatismus articulo -rum).

Exactio, znaczy w «karbowości wymaganie lub wymuszanie wyższej nad przepisaną prawem opłaty, należnej z jakiego bądź względu skarbowi od obywateli kraju. Stąd Exactorem zwie się i poborca, i woi;óle wydzierca.—Exactiones talliae są to nadzwyczajne daniny kościelne, lub podwyż-żenie już istniejącej, dla zaspokojenia pewnej potrzeby, np. ufundowanie jakiegoś duchownego lub naukowego zakładu. O ile takie daniny nie są dobrowolne, mogą być tylko za przyzwoleniem rządu pobierane.

Exactus. Urzędnik administraoyi wojskowej (intendentura, sztab, audytoryat) w Rzymie, znany głównie z napisów. Mieszano go z innymi urzędnikami tego rodzaju: aotarii v. aetuarii, którzy trudnili się notowaniem wszystkich szczegółów codziennej służby wojskowej oraz wydawaniem żywności; lecz między temi dwoma urzędami zachodziła jakaś specyficzna różnica, której dojść niepodobna: może była to tylko różnica stopnia hierarchicznego. Dość, że E. urzęduje przeważnie w kancellaryi wojskowej — Zob. Mommsen w „An-nali” (r. 1853, str. 73); Cauer „Epbemeria epigraphies* (V, str. 431).    K K-

Ezagiurn- Nazywano tak przy końcu Cesarstwa Rzymskiego Oraz u Bizantynów wzory wagi normalnej, czyli ciężarki (gwiohty) urzędowe, przeznaczone do regulowania i kontrolowania wag, używanych w handlu, jako też do sprawdzania wagi monet srebrnych i złotych. Ustanowienie E-ów ściśle się wiąże z systematem monetarnym z końca cesarstwa. Nieład nadzwyczajny, jaki panował w mennictwie przy wstąpienin na tron Konstantyna, zmusił tego cesarza do zreformowania syste-matu monetarnego; ustanowił więc on solidus aureus, którego z funta złota kazał wybijać 72 sztuki, każda więc 82tuka nominalnie miała ważyć szóstą część uncyi. Norma ta wszakże nigdy nie była ściśle zachowywana; wybijano wprawdzie 72 soldy złot9 z tunta, ale pojedyńoze ich egzemplarze bywały wagi rozmaitej. Stąd w stosunkach handlowych wynikła konieczna potrzeba ważenia monet, których nikt nie był obowiązany przyjmować według ich wartości nominalnej; jakoż ważenie to nie tylko weszło w zwyczaj, ale i prawnie przepisane zostało, szczególniej dla poborców podatków. Wobec tego należało koniecznie ustanowić dokładną wagę do ważenia złota, tak tach, jako i w sztabkach, a zarazem do wskazania minimum, od którego niższa sztuka złota nie powinna była być przyjmowaną. Powstały więc Exagia, stopniowane od funta aż do uncyi, te zaś, które przedstawiały wartość solda złotego, nosiły często napis: exagium solidi. Najdawniejsze, znane nam, E-a solda, pochodzą z czasów Gracyana i Walentyniana Ii-go, których popiersia Bą wybite na nich, jak na monetach. Sławne E. bronzowe z Gabinetu paryskiego medali ma kształt niewielkiej monety kwadratowej, na której z jednej strony dokoła biustu cesarskiego napis: D. N. Honorius Aug., z drugiej: Exagium solidi, oraz postać Sprawiedliwości z wagami w ręce. Inne E. bronzowe w tymże gabineoie ma kształt okrągły, jak moneta prawdziwa, i nosi z jednej strony trzy popiersia: Arkadyusza, Honoryusza i Teodozyusza II go, z drugiej —postać Sprawiedliwości z napisem do okołs: „Exagium solidi sub viro illustri Johanne oomite sacrarum largitionum.“ Muzeum w Luwrze posiada E romboidalne, z napisem inkrustowanym srebrną blaszką: „Domino nostro Justiniano perpetuo Augusto exagium faćturn sub viro illustri Pbooa, praefecto praetorio excon-

I fiO)

tlili

Fig 222. Exagium bronzowe.

sule ac patritio senatore.“ Na innych znajdują się imiona rozmaitych prefektów R?ymu, a niektóre noszą imię Teodoryka, króla Ostrogotów, i Rycy-mera, króla Swewów, który rozporządzał koroną rzymską od r. 459 do 472. W Cesarstwie Bizan-tyjskiem ta waga monetarna utrzymywała się przez cały ciąg Wieków Średnich; są bowiem wzmianki o E ach srebrnych z popiersiami Andro nika Il-go i Andronika Iii-go (1282 do 1341), — E. Babelon w „Encyklop.* Lamiraulfa.    *

Exaleiptron, od ëêaXefcpco = namaszczam—wyraz wskazujący naczynie wonności. Znajdujemy je też u Polluksa (VI, 19, 106), pod rozdziałem „unguentaria*. Mieściło się na stołach biesiadnych, na gotowalniach i w pracowniach lekarskich; nie brak go i wśród wotów składanych w świątyniach, ze srebra lub złota. Pod względem kształtu, jedni przyrównywają je do fijali, inni do alabastru lubleoytusa (obacz te wyrazy).

I)r J. P.

Examinator per Italiam, urząd rzymski za cesarstwa, o jakim jeszcze przed półwiekiem żadnemu i badaczy dziejów rzymskich ani się nie śniło. Jest to więo kwestya stosunkowo świeża, do tego stopnia, iż, pomimo półwiekowego istnienia, dotąd niezbadana, tembardziej, że o urzędzie tym żaden tekst pisarza łacińskiego nie wspomina. Odkrył go przypadek, napis w r. 1850, znaleziony w Rzymie przy zakładaniu fandamentów pod pałac Filip-panich, a dziś znajdujący się w muzeum św. Jana Lateraneńskiego. Napis ten określa karyerę (cursus honorum) niejakiego Kaja Caliusa Satur-

radzimy przytoczoną pracę Cuq’a, jako najświeższą, najobszerniejszą i wcielającą niejako krytycz-

K. K.

ni na, który nie należał do stanu (ordo) senatorskiego, sprawował jednak najwyższe urzędy stanu ekwitów: zanim piastował godność E-a p. J. był prefektem annony, wreszcie prefektem pretoryum. Stąd oczywista, że urząd, powierzony takiemu dygnitarzowi jak prefekt annony, musiał być ważnym. Ale w jakich warunkach i w jakim stopniu, określić trudno, a nawet nepodobna. Na napis powyższy rzucili się bade cze pierwszej ręki: Borghe si (Memor... II), ojciec Garrucci, Mommsen, Cuq. Pierwszy mniema, źe E. p. J. może mieć jakieś podobieństwo z Inquisitorem Galliarum, czyli finansowym agentem trzech prowincyj Gallijskich oraz nadzorcą prowincyonalnśgo tamże kultu Romy i Augusta. Garrucci (Monum. mus. Lateran.) zbja to podobieństwo, przypuszczając źe E. był to raczej urzędnik w missy i nadzwyczajnej, wysyłany przez cesarza dla załatwienia Bprawy dotyczącej skarbowości w Italii. Nawiasem mówiąc, dość przekonywająco zdaje się twierdzić Garrucoi, źe była to tylko delegacy a nadzwyczajna, zatem czasowa; bo gdyby E. p. J. był urzędnikiem stałym i trwałym, toż-by się choć raz, przy tylu okazjach, pokazał w jakim tekście historycznym. Gospodarka tak ogromnego państwa, a była ona wzorową, przy braku biurokraoyi i piśmienności, od którtj dziś trzęsie się najmniejsze państewko, wymagała zapewne częstych delegacyj ntdzwyczaj-nycb, dla sprawdzeń. Mommsen (Mem. Inst. II) również odrzuca analogię E-a z Inquisitorem, który spełniał urząd ezytto prowinoyonalny, gdy E. widocznie był urzędnikiem wszechpaństwowym, i porównywa go z innym, który miał za zi danie sprawdzać wartość kruszcu, składanego na podatek w Gallii, a zwał się .Exactor auri argentique provinciarum trium“. Cuq (Etud. d’epigr. juridique... Paryż 1881, atr. 3—74) dla wszechstronniejszego abr dania kwestyi, przestudyowywa wszystkie napisy, dotyczące Inquisitora Galliarum i, podtrzymując przeciw Borghesemu zdanie Mommsena, nie zgadza się z nim na porównanie E a z Exactorem, który istotnie, jako sprawdzacz wartości kruszcu, miał funkcyę «byt niską, jak na takiego K. Cel. Saturnina, który w napisie pomiędzy innemi tytułuje się: viearius a consiliis sacris, magister cen-suum, praefeetus annonae. Podług Cuq’a, E. byłby zawiadowcą finansów, dygnitarzem porządku administracyjnego i zarazem sądowego, stale obowiązanym czuwać nad przelewaniem do skartu remanentów podatkowych.—Do jakiej epoki odnosi się napis Saturnins? Borghesi dowodzi, źe wyryty był mrędzy r. 314 a 323. Cuq mniema, iż w reskrypcie cesarskim z d, 2 grudnia 295 r. znalazł dowód, iż urząd ten istniał już za Dyoklecyana i Ma-ksymiana, tak, iż Konstantyn mógł gotowego urzędnika zastać. Z całej więc sprawy, po półwiekowych blizko roztrząsaniacb, dwa tylko fakfa zdają się niewątpliwe; przyznają wszyscy dotychczasowi badacze: 1) źe E. [p. J. istniał za Konstantyna, a prawdopodobnie cd czasów Dyoklecyana; 2) że urząd jego dotyczył kontroli pcdatków; a może jaki nowy napis albo tekst współczesny doda bliższe określenie urzędu. Dla szczegółówego poznania

ne badania poprzednie.

Exangôllos.—Angellos (poseł) i Ex. są to dwie stałe i niejako rutyniczne figury, używane w teatrze greckim, zwłaszcza od czasów Sofoklesa, dla opowiadania na scenie o ważnych wypadkacb, zaszłych za sceną. Angellos opowiada zwykle io, co się wydarz) ło wewnątrz domu, zamiesikałego przez bohaterów dramatu;] E. to, co się stało zewnątrz, opodal.    K- K*

Exantema. ob. Wysypka.

Exarcha Jan, średniowieczny pisarz bułgarski. Żvł w w. IX i był przyjacielem osobistym cara Symeona. Przetłómaczył na język słowiańsko-bul-garski dogmat)kę św. Jana Damasceńskiego; * dzieł zaś jego oryginalnych najwaźniejszem jest »Sesto-dnëv* (Hexameron), będący naśladowaniem H*xa-meromi św. Bazylego; autor opowiada w nim, według pisarzy duchownych i świeckich, o stworzeniu świata. Pisał językiem doskonałym. Dzieła jego wydobył z długiego zapomnienia historyk rossyjski Kałajdoaicz (Moskwa 1827) i poświęcił mu obszerną monografię. (J. K. Jireczek w Historyi Bułgarów).    *

Exartlculatio, wy łuszczenie członka ze stawu. Por. Ek sartykulaoy a i Wyłuszczeuie.

Exauctoratio, wyraz etymologicznie oznaczający odjęcie powagi, używany był przes Rzymian specyalnie w znaczeniu czynu, mocą którego naczelny wódz odsyłał wojskowego do domu. Ale i odesłanie takie mogło mieć dwa powody i dwa charaktery. Często znaczy ono u pisarzy dymisyę skutkiem upływu prawnego kresu służby, albo zwi-nięeia jakiego oddziału po odniesionem zwycięstwie (Liw.: ks. 8,34; ks. 92,1; ks. 36,40; ks. 41, 5.— Swet. „Aug." 24, ,Tib." 30.—Por. Tacyt. „Ann.“ I, 36). Innym razem odei łanie zastosowuje się jako kara (Ces. „Bell. Afr." 54.—Swet. „Vitell.” 10, „Vesp.“ 8. —Tac. .Hist.* I, 20.—Plin. „ Epiât." VI, 31); i takie też wyłącznie wyraz ten miał znaczenie w języka wojskowym za cesarstwa. Tylko nie należy mieszać go z wyrazem mis si o, także znaczącym odesłanió, lecz głuchym, kiedy E. ma znaczenie pełne i określone: jest to sam akt pozbawiający wojskowego oznak wojskowych, zatem taki, który go przeistacza na osibę cywilną, zhańbioną (Dig. III, 22, § 2. Tekst brzmi:—„Sed si eum (militem) exauctoraverit, id est insignia militaria detraxerit, inter infames efficit", etc.). W podobnym wypadku skazany składa natychmiast broń i uchodzi z kraju. Lampridius (Vita Alexandri, 64) opowiada, źe taką karę wymierzył Al. Severus niesfornym legionistom. — „Kwiryci,—przemawia sam cesarz—złóźoie broń i odejdźait !... Złe żyli więc broń, nawet płaszcze, i wszyscy odeszli, nie do obozu, Ieoz do różnych gospód. Towarzysząoy cesarzowi pozabierali chorągwie i odnii śli do obozu; lud podejmował broń i zanoś ł do pałacn cesarskiego“—Przedtem widzimy Cezara wypędzającego z Afryki dwóch trybunów wojskowych i centuryona, w sam dzień ich skazania („Bell. Alex." 54).—Kara ta stosować się

Cl

K. K.

vig. 223. Excalceatus.

mogła tak dobrze do pojedyńozych, jako i do całych oddziałów, a w tym drugim razie nazwę oddziału wykreślano z regestrów armii. Tak się stało z III legią Gallijską, która powstała przeciw Elagabalowi i podtrzymywała zakusy jego legata (Corp. inscr. lai VIII, n. 186, 206, z komment. Mommsena); z III legią Augustowską, która poszła za Capellianem, oraz z innemi i zostały one zniesione a nazwa legii wytłoczona młotkiem nawet na pomnikach mieszczącyoh o nich wzmiankę. Mimo to, żołnierze tych usuniętych oddziałów nie byli odesłani do domów: woielano ich do innych oddziałów, niewątpliwie wiernych, lub przesyłano do wojsk, gdzie służba była uciążliwą. Tym sposobem cesarze godzli konieczność karności z potrzebami zaciągu wojskowego. Z pisarzy dzisiejszych najwięcej szczegółów podaje R. Cagnat w «Armée d’Afrique.“—Por. art. tegoż w «Diet. antiq.“ Daremberga.    K- K-

Exauguracya, U Rzymian starożytnych był to akt, przez który świątynia, lub jakikolwiek gmach, czy też przedmiot poświęcony, utracał swój święty charakter i przechodził na świecki, pospolity użytek. W razie więc, gdy gmach taki miał inne przeznaczenie otrzymać, musiał być wprzód odświęcony (exaugurowauy) przez osobny, nieznany nam, obrządek religijny. Była też E. we-stalek, które, po trzydziestoletniej służbie w świątyni, na mocy tego aktu miały prawo do życia społecznego powrócić.    *

Ezcalceatus, słownikowo=bez obuwia, wyzuty; ale w pewuym seusie wyrazem tym oznacza się aktor komiozn y (Sen. „E-pist,* 8), w rozróżnieniu od tragicznego (cothurnatus). Kiedy bowiem ten drugi na scenę przywdziewał obuwie osłaniają-r-% ce całą stopę, aktor komiczny, zapewne dla większej śmieszności, nosił tylko trepki na gołej nodze, jak to widzimy na figurze zdjętej z płaskorzeźby, przedstawiającej scenę komiczną Pi 23).

Exceptio w prawie rzym-skiem oznacza rodzaj obrony pozwanego, zmierzająoej do odrzucenia lub zawieszenia skargi; jest to środek, priez który pozwany odbiera skargę, przeznaczoną do dochodzenia pretensji powoda, a temsamera odejmuje lub ogranicza skuteczność prawną tajże pretensyi— słowem eksoepcyą zowie się wszelka obrona pozwanego, ozynfąca skargę powoda bezskuteczną. Jeżeli    pozwany    o    zapłacenie długu twierdzi, że

wierzyciela    już    zaspokoił, obrona jego nie jeBt

excepcyą, albowiem obrona ta nie czyni skargi bezskuteczną, lecz raczej zaprzecza samego istnienia długu. Jeżeli eksoepcyą gruntuje się na tern, iż powód, wnosząc skargę, dopuszcza się czynu niezgadzająoego się cum fide ₍b o na, natenczas zowie się exoeptio doli^ generalis, w odróżnieniu od ekscepcyi, gruntującej się na oszustwie lub podstępie powoda lub jego spadkodawcy, którą exceptio doli speoialis nazywano, I tak np. exoeptio rei venditae et traditae, służąca pozwanemu przeciwko właścicielowi, który wtenczas, kiedy jeszcze nie był właścicielem rzeczy spornej, sam mu ją sprzedał i w posiadanie oddał, była eksoepcyą doli genera lis. Exception es dzielono na 1) exc. civiles i praetoriae, według tego, czy były ugruntowane w prawie cy Wilnem, czy też wynikały z edyktu pretora; 2) na exc. dilatoriae, temporales, czyli zarzuty, czyniące skargę bezskuteczną tylko w ciągu pewnego czasokres u lub też tylko pod pewnemi okolicznościami, i na ekscepcye peremptoriae lub perpetuae, odejmujące skuteczność sprawie powoda na zawsze—zarzuty udaremniające, niweczące. Jeżeli eksoepcyą tylko przeciwko pewnej osobie, gdy ta skargę wynosi, użyta być może, zowie się eksoepcyą in personam, gdy tymczasem ekscepcye, które służyły przeciwko każdemu, kto wnosił skargę z pewnego stosunku prawnego, zwano exc. in rem. Prawo rzymskie odróżniało także ekscepcye, zwane rei cohaerentes, które nie tylko na dziedzica przechodzą, ale służą i trzecim, obok głównego dłużnika zobowiązanym (poręczyciele, zastawcy), od ekscepcyi zwanych personae cohaerentes, któremi się zasłonić mogła tylko pewna osoba i które nie przechodziły na sukcesora. Zbieg (concursus) ekscepcyj ma miejsce, jeżeli pozwany przeciw skardze powoda przytoczyć mógł kilka ekscepcyj. W tym wypadku wszystkie zmierzały do jednego oelu: do odparcia skargi. Ekscepcye gasną 1) w chwili zgaśnięcia prawa, na którem się gruntują; 2) e. personae cohaerentes gasną ze śmiercią pozwanego;

3) niekiedy gaśnie ekscepcya za karę, i tak np. utraoa poręczyciel beneficium divisionis, jeżeli zaprzeczył w zlej wierze, iż nie jest współ-ręozycielem; również utrącą za karę beneficium competentiae ten, kto zawaroie kontraktu współ-ki w złej wierze zaprzecza. Z kwestyą przedawnienia skarg łączy się kwestya przedawnienia ekscepcyj. Na to wprawdzie jest powszechna zgoda, że gdy pewne prawo w drodze sądowej tylko za pośrednictwem ekscepcyi mogło być urzeczywistnione, ekscepcya taka przedawnieniu nie ulegała, bo wniesienie skargi nie zależało przecież od mającego ekscepcyę. Ale spór toczy się o to: czy ekscepcya gasła wtenczas, gdyby podstawę jej sta nowiło prawo, które można było urzeczywistnić także za pośrednictwem skargi, a ta uległa przedawnieniu? Większość prawników jezt tego zdania, iż instytuoya przedawnienia do ekscepcyj żadną miarą zastosowaną być nie może. Opinia «tant dure Taction, tant dure l’exception“ jest całkiem mylną, uzasadnioną jest owszem opinia przeciwna: „quae ad agendum sunt temporalia, ad^excipiendum sunt perpétua." Ostatniej zasady bronią Savigny i Puchta. Por. o Ekscepcyach Lenel „Über Ursprung u. Wirkung der exceptio-nen" (1876). Despommiers «Caractères géné. raux des exceptions“ (1882). Schqltze ,Privat

Exceptor — Exequatur.

908

T. D

17 634.

ców.

B. M.

Hml

recht u. Process.” (§ 22—28 1883). Windscheid .Pandekten“ (i § 47, 48 wyd VII, 1891); Dem-bürg „Pand.“ (I § 137,13^ wyd. V 1896).

Exceptor. L>0 głównego sstabu korpusów wojskowych rzymskich należeli między inoymi i tak zwani Exoeptores, czyli sekretarze, redagujący rozkazy dzienne naczelnych wodzów dla rozsyłania między oddziały. Zdarzają się Exoeptores i przy samych oddziałach do rozporządzenia do-wódzców, czego dowodzi „Corpus inscr. lat.“ VIII,

K. K.

Excideuil, miasto główne kantonu w francuskim departamencie Dordogne, okręgu Périgueux, na prawym brzegu rz. la Loue; starożytny kościół, fabryki, łomy marmuru; 2 500 mieszkań-

And. S.

Excoecaria Agallocha L, Oślepiać z, drzewo z rodziny wilozo-mleczowatych (eu-phorbiaceae), rosnące na wyspach Moluckich, zawiera Bok tak silnie gryzący, że jedna jego kropla, gdy wpadnie w oczy, może wzroku pozbawić, czego nieraz doświadczają majtkowie, wysyłani na ląd dla ścinania drzewa.

Excubitor (łac.), żołnierz, Btojący na Btraży przy namiocie wodza naczelnego, albo u drzwi pokoju monarszego. Za Cesarstwa Wschodniego był osobny korpus excubitorów poi dowództwem corne sa, braknie nam wszakże szczegółowych o nim wiadomości.    *

Excubitorium, tak po łacinie zwała się kordegarda, szczególnie kordegarda vigilôw (straży pożarnej) w Rzymie, gdzie w roku 1866 znaleziono doskonale zachowane E. siódmej kohorty strażaków.    *

Exeat, ob. Dim iss or i ae Exelznans René Józef Izydor hr., marszałek francuski (* 13 list. 1775 r. w Bar-le-Duc, —f 10 lipca 1862 r. w Paryżu). Zaciągnąwszy się w r. 1791 jako ochotnik do wojska, szybko przebiegł niższe stopnie i w r. 1801 został adjutan-tem Murata. Podczas kampanii r. 1805 za zdobyte pod Wertingen i pod Austerlitz na nieprzyjacielu chorągwie otrzymał krzyż oficerski Legii honorowej i stopień pułkownika huzarów, na których czele pierwszy wkroczył do Poznania (1806). Mianowany po bitwie pod Eylau (1807) generałem brygady, udał się w r. następnym wraz z Muratem do Hiszpanii, ale wpadłszy tam w zasadzkę, wzięty został do niewoli, a następnie wywieziony do Anglii, skąd dopiero w r. 1811 zdołał uciec, przeprawiwszy się na rybackiej łódce na kontynent. Murat, który został podówczas królem Neapolu, mianował go wielkim koniuszym. E. niedługo jednak bawił we Włoszech, albowiem w r. 1812 wziął udział w wyprawie do Rossyi, gdzie na polu bitwy pod Borodinem zdobył sobie stopień gener. dy-wizyi, a po odwrocie z Rossyi walczył mężnie w Saksonii i na Szląsku. W czasie kampanii 1814 r. dowodził 2-gim korpusem kawaleryi w Hollandyi i Belgii; później, stojąc na czele konnej gwardyi cesarskiej, okrył się chwałą na równinach Szampanii. Za Restauracyi próbowano z początku pozyskać dzielnego generała i zamianowano go hrabią oraz kawalerem orderu św. Ludwika. Atoli list E-a do Murata z powinszowaniem, że on jeden ocalił swą koronę przy upadku cesarstwa, ściągnął na niego przaśladowania. Sąd wojenny pod prezy dencyą generała Drouet d’Erlon uznał go wszakże jednomyślnie niewinnym (23 stycznia 1815 r ). W czasie Stu dni E., mianowany przez Napoleona parem Ptancyi, dowodził korpusem kawaleryi w bitwie pod Ligny, a po bitwie pod Waterloo (w której udziału nie brał), na kilka dni przed ka-pitulacyą Paryża, zniósł jeszcze do szczętu dywi-zyę pruską pod Rocquencourt w pobliżu Wersalu (1 lipca). Gdy po raz drugi Burboni wrócili do władzy, E. musiał opuścić Francyę i tułał się przez lat kilka po Belgii i Niemczech. Dopiero w r. 1819 pozwolono mu wrócić do ojczyzny, a w r. 1828 powierzono mu nawet urząd generalnego inspekto ra kawaleryi. Rewoiucya 1830 r. otworzyła mu wstęp do izby parów, niemniej jednak nie odegry-wał żadnej wybitnej roli za monarchii lipcowej i był już niemal całkiem zapomniany, kiedy Ludwik Napoleon, zostawszy prezydentem Rzpltej Francuskiej, zamianował go wielkim kanclerzem Legii honorowej (1850), a wkrótce potem marszałkiem Francyi (11 marca 1851). Umarł E wskutek upadku z konia.

Exequatur (exsequatur, od exsequo r== wykonywam), zn. po łac. „niech wykonywa*). Pod tą nazwą rozunre się akt, przez który konsulowi, uznanemu za odpowiedniego przez obce państwo, nadaje się charakter urzędowy i prawo wykonywania w niem swoich obowiązków, tudzież korzystania ze służących mu praw i przywilejów. Potrzeba takiego aktu wypływa stąd, iż urzędnicy pewnego państwa mogą wykonywać swe obowiązki tylko na jego Wrytoryum, i żadne państwo nie może być zobowiązane do tego, ażeby urzędnicy innych państw bez jego pozwolenia wykonywali w jego granicach funkcye urzędowe. Dla tego konsulowie, mianowani do pełnienia obowiązków w innych państwach, oprócz nominacyi od swego rządu, winni otrzymać exequatur, pozwolenie, od rządu państwa, do którego zostali mianowani. Już w traktatach XVlII-go w. zastrzegano, że tylko tacy konsulowie, którzy będą admis et reconnus, jak się wyraża traktat Francyi z Hiszpanią z 1769 r., lub a p-proved and admitted, według traktatu Anglii ze Stanami Zjednoczonemi z 1794 r., mogą przystąpić do pełnienia swoich obowiązków. Gi konsulowie, którzy są nadto jeszcze agentami dyplomatycznymi, winni otrzymać od Bwego rządu, oprócz nominacyi, jeszcze list wierzytelny i przedstawić go naczelnikowi władzy wykonawczej obcego państwa, albo ministrowi spraw zagranicznych. Rząd państwa, do którego konsul został zamianowany, ma prawo odmówić E , jeżeli osoba konsula, lub jego przeszłe postępowanie może przedstawiać niedogodności, np : jeżeliby konsul miał udział w agitacyi politycznej przeciwko państwu, do którego został mianowany, mieszał się do walk politycznych w kraju, lub naruszał jego prawa i t. p. Z tych samych przyczyn E. może być

Ëxercitia armorum — Exeter.

A. O.

K. K.

(II, p. 35).

w razie danym cofnięte. Agenci konsularni, mianowani przez konsulów, winni dostać takie samo E.. jak i konsulowie. Może ono być udzielone w rozmaitej formie. Zwykle jest to akt, podpisany przez panująoego obcego państwa i kontrasygno-wany przez ministra spraw zagranicznych. W akcie tym rząd przyjmujący konsula nakazuje władzom miejscowym uznać go i we wszystkich wypadkach stosownie do jego charakteru z nim postępować. W innych krajach poprzestają na uwiadomieniu konsula, że go uznano i władze miejscowe o tern zawiadomiono. W innych wreszcie na oryginale jego nominacyi, commission, piszą: Exequatur,, podpisane przez panującego. Z chwilą, kiedy konsul otrzymał E., może zacząć wykonywanie swoich obowiązków. E. traci moc swą wskutek odwołania konsula przez rząd, który go mianował; może też być cofnięte w tych wszystkich wypadkach, w któryoh wolno odmówić udzielenia go. E. wydaje się bezpłatnie, w niektórych jednak krajach pobierają pewną opłatę, zastosowaną do tytułu agenta konsularnego. — Calvo «Dictionnaire de droit international" (I, 813); Bulmermcq w „Holtzendorffs Handbuch des Völkerrechts¹⁴ (T. Ill, 702); Oppenheim «Praktisches Handbuch der Consulate aller Länder.“ (1854); „Oesterreichisches Staatswörterbuch“ (T. 11, 401); «Konsularrecht"; Lawrence «Etudes Bur la juridiotion consulaire¹⁴ (1880); Martens „CoBpeMeiiHoe Meatfly* napoflHoe npaßo ijHBHJiHBOBaHHhix b iiaooflOBi,4 (T. ü, rd).

Exsrcitiaarmorum(ćwiczenia wojskowe).— W dawnych, surowych czasach Rzymu już wprawdzie gimnastyka chłopców i młodzieńców stanowiła przygotowanie do rychłej służby wojskowej, ale był to zwyczajny i ogólny środek wychowania i hartu. Skoro doszli do 17-go roku życia, już czekały ich pewne ćwiczenia, mające wprawiać w chodzenie szeregiem, oddziałami i całą gromadą, według taktu. Ale gdy jako rzeczywiśoi żołnierze (milites) wstąpili do legii, wtedy poczynały się ćwiczenia zawodowe, które za cesarstwa co do punktów stałyoh ujęte zostały w przepisy prawne; naczelni zaś wodzowie, w miarę potrzeoy i energii własnej, jeszcze do tych punktów dodawali nowe. Na zimowych leżach zwłaszcza, oraz przy dłuższym pokoju, żołnierze, pod przewodnictwem swycn centuryonów, lub pod kierunkiem pewnego podoficera, zw. duotor armorum (który wtedy otrzymywał żywność podwójną, por. Veget. I, 13), wyruszali na ćwiczenia w marszu (ambulatio), w bieganiu (cursus), lecz w obu razach prawidło-wem i metodycznem. Do takich też ćwiczeń należała wprawa w użycie broni zaczepnej i odpornej, miecz, pocisk, włócznia, tarcza i t. p. (armatura), skakanie (saltus), pływanie (natatio). Przyznawano też z tego tytułu odznaczającym się nagrody, opieszałym i niemrawym kary, w Ilości i jakości zboża na ohleb. Ol ćwiczeń tych odróżnić należy komenderowanie oddziałów lub nawet całyoh legij do robót publicznyoh, jako to: budowania twierdz, amfiteatrów, dróg, kanałów i t. p. Główne do poznania przedmiotu, a wsrutek zatraty dawniejszych, jedyne źródło stanowi Wegecyusza dzieło «Epitome Institutionum rei militaria." Pomagają co do niektóryoh szczegółów: Cycero «Leg." III, 3—Valer. Max. II pass—Aul. Gell. XVI, 4.

Exercitor (Sohiffsrheder) zowie się właściciel okrętów i statków przewozowych (L. 1. § 15 D. 14, 1). Prawo rzymskie postanawia, że jeżeli ojciec rodziny (paterfamilias) jako exercitor navis swego syna lub niewolnika ustanowił kapitanem okrętu (magister navis), to wtedy mają wierzyciele z aktów prawnych (np. umów przewozowych), które zarządzca żeglugi (magister navis) w tym swym stanowisku zawiera, przeciwko ojcu rodziny skargę zwaną actio exercitona (Tit. Dig. 14, 1). Skargę tę zaliozają nowsi do t. zw. aotiones adiectioiae qualitatis. Actio adiectioiae qualitatis jest skargą, wynikającą z kontraktu, który zawarł zastępca, i to skargą przeciwko zastąpionemu. Wogóle actio exercitoria służyła przeciw pryncypało-wi z aktów, jakie zawarł magister navis, przez niego ustanowiony, jakkolwiek on nie podlegał władzy familijnej pryncypała. Por. § 8 I. 4, 7: ei quoque, qui vel exercitoria vel insti-tôria actione tenetur, directo posse con-dici placet; quia huius quoque lussu contractual iutelligitur. W praktyce późniejszej udzielano na wzór actionis institoriae skargę przeciw pryncypałowi (pełnomocdawcy) ze wszystkich umów, zawartyoh przez osobę woluą, zamiast pryncypała, bądź też z jego polecenia. Por. Man dry „Das gemeine Familiengüterrecht.II p. 209—611. Baron «Die adjecti-cischen Klagen" (Abhandl. aus dem röm. Civil-process II) 1882. Frese „Die Lehre von der beauftragten Vermögensverwaltung u. Willensver-tretung“ (1889. p. 131 sq.). Dernburg ,Pand.“

T. D.

Exdtdr, 1) E, stolica angielskiego hrabstwa Devon, nad rzeką Ex (ob.) w węźle licznych dróg żelazny oh.—Wielce to starożytna osada: początkiem swoim sięga jeszcze przedrzymskich czasów. — U starodawnych Celtów nosiła nazwę Caer-Isk, u Rzymian Isca Dumnoniorum, później u Anglo-sasów Exancester, t, j. miasto nad rz. Ex. — Była od dawnych czasów jednem z najważniejszych ognisk politycznyoh Zaohodniej Angin i rezy-deucyą królów Wessexu—posiada też liczne pomniki świetnej przeszłości, nie mówiąo już o wykopaliskach z czasów rzymskich i normandzkich, jak: monety, bronzowe ozdoby, zbroje i t. p.—Ozdobą miasta jest wspaniała katedra, założona w r. 992— a przebudowana w stylu gotyckim w latach 1194— 1327; w niej godne uwagi: malowidła na szkle, organy, starożytny zegar, wiele cennych rzeźb snycerskich i jeden z największych dzwonów w Anglii, Istnieje tu nadto 20 innych świątyń.—Ratusz (Guild-hail) pochodzi z końca XVI w.— Miasto wogóle nie przedstawia się ponętnie; ulice są ciasne, kręte, ciemne i brudne—(z wyjątkiem nowszych dzielnic)—domy pospolite, ruch przemysłowy i handlowy niezbyt ożywiony w porównaniu z wielu inne-mi miastami Anglii.—Słynny niegdyś przemysł

And, S.

Hml.

wełniany i bawełniany upadł niemal zupełnie; na-tomiait powstały papiernie, garbarnie i browary.— Kanał, założony w r. 1544, a rozszerzony w r. 1828 i łączący E. z uściem rz. Ex, ułatwia dostęp statkom o 300 t. objętości—wszakże handel miejscowy, choć wspierany przez własną flotę, nie wykazuje znacznych obrotów.—Jest tu siedlisko biskupa anglikańskiego (od r. 1050), zakład dla obłąkanych, seminary urn nauczycielskie, wiele instytucyj dobroczynnych i wychowawczych, muzeum Alberta z biblioteką, piękny gmach poczty, pałac biskupi, i t. p.—Ludność wraz z przedmieściem S-t Thomas dochodzi do 45,000 głów.—Na poblizkiem wzgórzu ruiny zamku Rougemont, dawnej rezy-dencyi królów Wessexu.—2) E , miasto w Stanach Zjednocz. Amer. Półn. w Stanie New Hampshire, nad żeglowną rzeką t. im.,—akademia założona w r. 1781 (Phillips Academy), fabryki wyrobów bawełnianych; przeszło 6 000 mców.

Exeter, książęta: 1) E. John Holland, hrabia Huntingdon (* r. 1352 — f 16 stycznia 1400), towarzysząc w r. 1385 Ryszardowi II do Szkocyi, zabił Ralfa, syna hrab ego Stafforda, czem ściągnął na się gniew króla i konfiskatę swych majątków. Uzyskawszy w r. 1386 przebaczenie, wziął udział w wyprawie do Hiszpanii, skąd powróci vizy (1387) został mianowany hrabią Huntingdon, a następnie (1389) szambelanem, admirałem floty zachodniej oraz członkiem rady tajnej. Później był gubernatorem Carlisle’u, tudzież komisarzem generalnym marchij szkockich (1396). W r. 1397 za stłumienie powstania, wznieconego przez księcia Gloucester i hrabiego Arundela, otrzymał tytuł księcia Exeter. Towarzyszył Ryszardowi II w jego nieszczęsnej wyprawie do Irlandyi (1399). Po złożeniu Ryszarda z tronu przez stryja jego, Henryka IV-go, został, za sprawą księcia Gloucester, skazany na utratę swych dóbr i godności. Wówczas dał się wciągnąć do spisku, mającego na celu przywrócenie na tron Ryszarda II go, atoli pobity i wzięty do niewoli pod Cirenoester, zginął na rusztowaniu. — 2) E. sir Thomas Beaufort (f 1 stycznia 1427 w Greenwich). Jako admirał floty północnej w r. 1403, przyczynił się do stłumienia powstania r. 1405 i w r. 1410 otrzymał godność kanclerza Anglii. W r. 1412 wziął udział w wyprawie księcia Klarencyi do Francyi, poczem został namiestnikiem Akwitanii. Następnie towarzyszył Henrykowi V w wyprawie 1415 r., odznaczył się w bitwie pod Azincourt i spustoszył ziemię Caux. Za zwycięstwa, odniesione nad Francuzami w r. 1416, został mianowany księciem Exeter i namiestnikiem Normandyi. Po powrocie do Anglii (1417) pobił Szkotów, którzy obiegli byli Roxburgh, poczem odpłynął znów do Normandyi, wioząc posiłki w liczbie 15 000 żołnierzy (1418). Opanował Evreux, za co otrzymał tytuł hrabiego Harcourt, odbjł i zdobjł Rouen (1419), a potem kolejno Montivilliers, Fécamp, Dieppe, Eu, Château-Gaillard. Następnie prowadził z Francuzami u-kłady, które się zakończyły traktatem w Troyes (1420). Brał jeszcze udział w oblężeniu miasta

Melun, ale pod Beaugé został pobity i wzięty do niewoli (1421). Wróciwszy do Anglii po śmierci Henryka Vgo, zasiadał w radzie tajnej. — 3) E. John Holland, hrabia Huntingdon (* r. 1395 w Darlington, Devonshire — f 1447), syn Johna E. Towarzyszył Henrykowi V w wyprawie do Francyi (1415) i za waleczność, okazaną w bitwie pod Azincourt, został przywrócony do godności hrabiego Huntingdon. W r. 1417, dowodząc flotą, odniósł zwycięstwo nad Genueńczykami pod Harfieur, a w r. następnym opanował Coutances i Avranches. Potem (1419) zdobył miasto Pontoise, pobił wojsko francuskie pod Fres-ney (1420) i po wzięciu miasta Melun, którego został gubernatorem, otrzymał tytuł konstabla Wieży (Tower) Londyńskiej. Wraz z Henrykiem V wkroczył do Paryża, gdzie był przeznaczony do straży Karola VI-go, atoli w r. 1421, po bitwie pod Beaugé, wpadł w ręce stronników delfina (Karola Yll-go) i pozostawał w niewoli do r. 1425, kiedy go wymieniono na Vendôme’a. Wziąwszy udział w nowej wyprawie do Francyi r. 1429, walczył przy boku księcia Burgundy! pod Compïègne i Gournay, i był obecny przy koronacyi Henryka VI-go w Paryżu (1481). Mianowany w r. 1432 marszałkiem Anglii, był delegowany przez rząd angielski do układów pokojowych w Arras (1435) i tegoż roku otrzymał godność admirała Anglii, Irlandyi i Akwitanii. Roku 1436 bronił miaBta Calais, a r. 1439 obiegł i zdobył miasto Tartas we Francyi. — Następnie (1439 — 1442) pełnił urząd gubernatora Akwitanii. Tytuł księcia Exeter odziedziczył w roku 1443; oprócz tego nosił tytuł hrabiego Ivry.

Exheredatio czyli wydziedziczenie, rozwijało się w prawie rzymskièm na mocy ustawy XII tablic, pod wpływem prawa pretorskiego i ustawodawstwa ceBarza Justyniana. W myśl ustawy XII tablic mógł testator spadkiem rozporządzać według upodobania, miał nieograniczoną moc w ustanowieniu dziedzica bez względu na dzieci swoje, mógł je przeto pominąć (praeterire) t. j. żadnej o nich wzmianki w testamencie nie uczynić, albo też wyraźnie imiennie (nominatim) od dziedzictwa je wyłączyć, czyli wydziedziczyć (exheredare). Źródła powiadają: „verbis legis duodecim tabularum his „uti legassit suae rei, ita jus esto" latissima potestas tributa videtur“. Stąd nadużycia samowolne wywołały ścieśnienia prawodawcze. Prawodawstwo bowiem usiłowało tę zbytnią dowolność ograniczyć przez wzgląd na dzieci i dalszych zstępnych (des-cendentes). a nawet innych także krewnych. Szozególniej prawnicy (i nter pr etatione, auctoritałe iura constituentium) starali się podwaliny dotychczasowego prawodawstwa sukces-syjnego zmienić. Do sukcessoró», których spadkodawcy pominąć nie wolno, liczyli prawnicy rzymscy dzieci, będące pod władzą ojcowską testatora w chwili jego zgonu (suos), tudzież daieci jego pośmiertne (posthumos — pogrobowcy). Testator musiał swoich suos iposthumos (którzy mieli taoitum condominium) albo rite, sine condition e ustanowić dziedzioami (instituere), albo

Exhibitio — Exili.

911

T. D.

T. D.

wydziedziczyć w sposób należyty (rite). Sui he-redes instituendi sunt vel exheredandi. (Gai. II 123—134. Ulp. XXII 14—22). Syna familii musiał testator imiennie (nominatim) wydziedziczyć; wydziedziczenie go inter ceteros . (zbiorowo) poczytywano za pominięcie "(praeteritio); zaś inne dzieci mógł testator wydziedziczać inter ceteros. Imiennego wydziedziczenia wymagano co do wszystkich pogrobowców płci męskiej. Córka pośmiertna (poBthuma) mogła być wydziedziczona i inter ceteros, byle jej tylko legat zostawiono na dowód, że o niej nie zapomniano. W razie pominięcia syna rodziny (filins familias) lub dziecka pośmiertnego, był testament nieważnym, i to z samego początku (testamentum nullum), wskutek ozego brali spadek dziedzice beztestamen-towi. Prawo pretorskie rozoiągnęło przepis zakazująoy pomijać najbliższych zstępnych i do u8amowolnionych (emancipati) dzieci. (L. 6 § 1. D. 37, 1). Według tegoż prawa trzeba było wszystkich descendentów płci męskiej bez względu na stopień pokrewieństwa wydziedziczyć imiennie, tylko agnatów płci żeńskiej mógł testator wydziedziczyć inter oeteroB. Justynian wymagał i tu imiennego wydziedziczenia bez względu na płeć (L. 4. C. 6, 28). Pretor przychodził w pomoc pominiętym w testamencie i usamowolnionym i wprowadzał ich wbrew woli ojca zmarłego w posiadanie dóbr spadkowyoh, udzielając im bonorum possessionem oontra tabulas, tak jak gdyby testamentu nie było (Dig. 37, 4). System sukcessyi oontra tabulas, według którego wolno ojcu wydziedziczać swe dzieci bez wszelkiej przyczyny, obowiązywał jeszcze na początku panowania Justyniana. Tenże cesarz postanowił, że odtąd każdy ma być za pominiętego poczytywanym, kto nie został przez testatora imiennie (nominatim) wydziedziczony bez względu na płeć. Prócz tego Justynian przez Nowellę 115 postanowił, że testator winien swych krewnych zstępnyoh dziedzicami ustanowić, a to przynajmniej takiej częśoi spadku, która dorównywa legitymie im się należącej, chyba, że jest przyczyna, wydziedziczenie ich usprawiedliwiająca, którą testator pod karą nieważności wydziedziczenia w testamencie wyrazić jest obowiązany. Justynian podał 14 przyczyn wydziedziczenia dzieci i dalszych zstępnych; rodziców zaś i wstępnych dozwolił wydziedziczyć z ośmiu przyczyn. Dziedzic ustanowiony ma w razie zaprzeczenia udowodnić przyczyny, przez testa-tora podane. Co się tycze skargi, niewątpliwie służy krewnym zstępnym i wstępnym, gdy bez słusznej przyozyny wydziedziczeni zostali, skarga, her éditât is petitio zwana, bracia zaś i siostry innej skargi wynosić nie mogą, tylko quere lam inoffioiosi testamenti, t. j. powództwo zaźa-Iające niesłuszność testamentową. Za okazaniem więo braku przyczyny uznawano wyrokiem sądowym testament za niesłuszny, wbrew obowiązkowi, jaki ojciec względem dziecka swego mieć powinien, zeznany. Jeżeli teBtator przebaczył swemu dziedzioowi czyn, któryby wydziedziczenie go usprawiedliwić mógł, wtedy nie wolno mu już go

Eneykl. Poważ Ilustr Zesz. 159 T. îO-ty.

wydziedziczyć z powodu rzeczonego ozynu (L. 11. § 6 D. 47, 10). Znane jest w prawie rzymskiem wydziedziczenie w dobrym zamiarze, exhereda-tio bona mente, kiedy to wydziedziczenie leży rzeczywiśoie w interesie najbliższych krewnych testatora (L. 18. D. 28, 2), co np. ma miejsce, gdy dziedzic przeciwtestameutowy jest marnotrawcą lub osłabionym na umyśle. W obawie zatem, żeby dziedzictwa nie stracił marnie, wydziedzicza go wprawdzie testator, ale mu zapewaia wieczyście odsetne od częśoi obowiązkowo na niego przypadającej (L. 16 pr. § 2 D. 27, 10), albo czyni dziedzicami dzieci jego z zachowaniem dla niego dochodów.— Por. Windscheid „Pand.“ (III. § 675—578); Piętak „Prawo spadkowe rzymskie.* (I str. 284); Schmidt„Das formelle Recht der Notherben.* (1862). Vehring „Pand.* § 261.

Exhibitio oznaoza zażądanie okazania rzeczy, w posiadaniu oudzem będącej. Osobie, mogącej udowodnić, że jej z powodu pretensyi, jaką ma do drugiego, zależy na okazaniu przedmiotu spornego, będącego w posiadaniu oudzem, służy według prawa rzymskiego actio ad exhibendum w celu zniewolenia posiadacza do okazania rzeoay (Dig. 10, 4. Cod. 3, 42). Pretensya może się opierać na stosunku rzeczowym (L. 1 D. 10, 4), albo wynikać ze stosunku obowiązkowego (L. 3 § 5, 11, 12. D. 10, 4). Jeżeli rzecz jest połączona z inną rzeczą, natenczas można żądać odłączenia jej od tej ostatniej (L. 6 pr. L. 7 § 1, 2. D. 10, 4). Każdy, komu na tern zależało, aby dowiedzieć się o rozporządzeniach testatora, mógł od tego, u kogo testament się znajdował, żądać przedłożenia testamentu w celu otwaroia, a jeśli już był otworzony, okazania testamentu w celu zrobienia sobie odpisu. Na żądanie posiadacza zezwalała magistratura na odroozenie przedłożenia do pewnego terminu, poczem zwlekającego przynaglała ad exhibitionem środkami przymusowemu Skarga o okazanie testamentu zowie się de tabulis exhibendis i należy do rzędu interdyktów.—- Por. Demelius „Die Exhibitionspflicht in ihrer Bedeutung für das Klassisohe u. d. heutige Recht.” (1872). WindBcheid „Pand.” (II. § 474); Dem burg „Pand.“ (III § 157).

Exili albo E g g i d i, słynny truciciel włoski z XVlI-go wieku. Jakkolwiek nazwisko jego figuruje w wielu głośnych owego czasu sprawach o otrucie, nie posiadamy żadnych zgoła szczegółów o jego życiu. Podanie mówi—pisze Michelet,—że był on w Rzymie truoicielem na usługach pani Olimpii Maildachina (wdowy po bracie Innocentego X-go), która wywierała wszechwładny wpływ na tego papieża, i że swoją umiejętnością, wyprawił na tamten świat dla tej damy 150 osób, po których dziedziczyła ona spadek. Faktem stwierdzonym jest to tylko, że E. 2 lutego 1663 dostał się do więzienia w Bastylii. Był on wówczas dworzaninem królowej szwedzkiej Krystyny, i jego pobyt we Francyi wydał Bię rządowi podejrzanym. W Bastylii E. zapoznał się z Godi-nem de Sainte - Croix, kochankiem margrabiny de Brinvilliers (ob.), którego właśnie miał nau-

115

-gpww,

U ml.

iuris, gruntującej się na przepisie prawa. Turpitudo jest zmniejszenie ozoi z powodu życia niemoralnego (pijaństwo, marnotrawstwo); levis nota jest ujma w czci z powodu zajęcia hańbiącego (np. nautae, oaupones, stabularii, venatores, kucharze). Pochodzenie nieślubne nie jest przyczyną zmniejszenia czoi (inaozej według prawa kanonicznego). Znaozenie polityczne bezeonośoi (infamia) ustało za czasów cesarstwa. Nauka rzymska o bezecności nie ma dziś już prawie żadnego zastosowania. Wprawdzie i nowsze prawodawstwa dzielą ludzi na będącyoh w posiadaniu ozci obywatelskiej i na niemająoych jej, leoz bezecność w prawodawstwie dzisiejszem polega na całkiem innej podstawie, niż w prawie rzymskiem, tak co do powstania, jako też oo do skutków.—Por. Mare zoil „Die bürgerliche Ehre.” (1820). Perni-oe „Labeo" (I. str. 240). Savigny »Syst.“ (II § 76 — 83) i „Beilage“ (VII). Windscheid

T. D.

czyó, dla tej głośnej później zbrodniarki, swej sztuki przyrządzania trucizn. Uwolniony, dzięki potężnym wpływom (2 maja 1668), został odstawiony pod strażą polioyjną do Calais, skąd odpłynął do Ąnglii. W 18-cie lat później znajdujemy go we Włoszech. Pisał on wtedy do królowej Krystyny, donosząc jej o swem małżeństwie z hrabianką Ludwiką Fantaguzzi, kuzynką księcia Modeny, Franciszka (28 marca 1681). Zdumiewać mogą te stosunki królowej szwedzkiej z osobistością tak zdyskredytowaną, jak E.; wiemy jednak, że Krystyna miała zamiłowanie do alchemii i jest możliwem, że E. uzyskał wstęp na jej dwór z racyi swych wiadomości w tej gałęzi.—Michelet »Décadence morale du XVII siècle".—„Gr. Encyol.“ Lamiraulta.

Exin, ob. K o y n i a.

Existimatio oznacza w prawie rzymskiem cześć obywatelską, poważanie, jakie się obywatelowi w życiu społeoznem należało. Każda osoba używa stanu nieskazitelności czyli dobrej sławy, dopóki go nie utraci lub nie wpadnie w stan niesławy, wzgardę powszechną za sobą pociągającej. Kto tracił obywatelstwo, tracił tern samem i cześć obywatelską (oonsumtio existimationiB), lecz obywatel doznać mógł także ujmy w czci (minut i o existimationis), a to oddziaływało na jego zdolność prawną. Różne zaś są przyczyny zmniejszenia czci. Przyczyną taką mogą być pewne, głównie przez zwyczaj (moribusj ustalone, prawidła. I tak już według ustawy XII tablic, ten, kto nie chciał złożyć świadectwa o czynności prawnej, przy której brał udział, nie mógł być więcej użytym jako świadek przy sporządzaniu aktów uroozystyob. Wskutek niesławy, zwanej infamia, utracał obywatel prawa polityczne piastowania dostojeństw magistratualnych (dignitates—honores), głosowania na sejmach (jus suffragii), zasiadania w senacie, stawania w sądach w zastępstwie (juris cognitor, procurator), świadczenia w sprawaoh i czynnościach prawniczych. Existimatio minuitur przez nieprawe, niesprawiedliwe, niecne, nieobyczajne, przeciwne dobrej wierze postępowanie, które wprawdzie nie pociąga za sofcą utraty stanu obywatelstwa, ale odejmuje obywatelowi powszechne poważanie i dobrą sławę. Rzeczą Cenzorów było urzeczywistnić, w życie wprowadzić polityczne następstwa, połączone z bezecnością (infamia). Szczególne przypadki bezecności rozpadają się na dwie grupy, wedle tego, czy infamia jest skutkiem samego popełnienia pewnego czynu (infamia immediata), czy też zależy od sądowego dochodzenia i jest następstwem wyroku, skazującego pewną osobę za przestępstwo (infamia mediata). W przypadkach należących do pierwszej grupy mówią źródła: infamia notatur qui fecerit, w drugim razie: nota-tur qui iudicatus, damnatuB erit. Bezecność pośrednia (infamia mediata) ma miejsce w chwili Bkazania za zbrodnię publiczną (crimen publicum), w razie Bkazania w sprawaoh wynikających z nadużyć opieki, zleceń, spółki, składu, za kradzież, rabunek, obelgę, oszustwo, lichwę. Bezpośrednio karze prawo rzymskie tego, kto wystąpił

na soenie, obrał zawód aktora (histrio), dalej nierządnice, osoby trudniące się kuglarstwem (lenooi-nium), wdowę, która zawarła powtórne małżeństwo wśród roku żałoby, tego, kto złamał ugodę przysięgą stwierdzoną, wynajmujących się do walki z dzikiemi zwierzętami i t. d. Zmniejszenie ozci może polegać także na opinii publioznej, na zdaniu ludzi, pośród których się żyje i działa; w tym wypadku jest mowa o turpitudo, o sro-mocie. Nowsi zowią rzeozone pozbawienie czci także infamia facti w odróżnieuiu od infamia

„Pand.“ (I § 56).

Ex libris (z łac. ,z książek, z pośród książek“), w śoisłem znaczeniu jest znakiem papierowym nalepianym na zewnętrzną stronę, zazwyozaj przedniej, a wyjątkowo obu okładek, albo też na karty wolne przed pierwszą i po ostatniej karcie książki przez introligatorów dawane. Na znaku tym wyrażone jeBt nazwisko właściciela książki lub nazwa księgozbioru, albo instytucyi, do której książka należy, i bez takiego nazwiska niema E, Nazwa powstała od najozęściej używanego na kontynenoie odręcznego napisu: »E.*, który zjawiał się już w epoce inkunabułów, nawet na samej kar-oie tytułowej. W Anglii mają nazwę „Book • plate“ (tabliczka, kartka na książce), w Niemczech— „Buchzeichen“ (znak); nazwa E. wszakże jest uniwersalną. Z nazwiskiem właściciela łączy się w E. najczęściej wyobrażenie rysunkowe, i właściwie dopiero taki znak własności, który ma charakter roboty zdobniczej, mniej więcej artystycznej, stanowi E., ceniony i poszukiwany. Najpospolitszym przedmiotem wyobrażenia rysunkowego jest herb właściciela, rzadko jego podobizna, niekiedy symboliozne określenie zawodu albo wy-łuszczenie samego nazwiska, lub herbu. Zdarza się też widok biblioteki z zewnątrz lub wewnątrz, z postacią samego właściciela lub bez niej, jak również widok jego rezydencyi. Pomysłowość sięga po za książkę i bibliotekę: przedstawia ołta- . rze, pomniki, arkady, odrzwia, zamki, całe nawet miasta; wreszcie krajobrazy idealne lub rzeczywiste, wydarzenia allegoryczne lub prawdziwe, postaci i twarze ludzkie, aniołów, śmierć z kosą, trupią

~-s:

a w XVI

w.,

czaszkę, zwierzę, roślinę, przyrząd, narzędzie i t. d. Jednem słowem: rysunki mają tyle odmian, ile miał przed sobą kierunków dowoip właściciela i rysownika, a dzieląc E-y na wieki i narody, podzielono teź je i na rodzaje według przedmiotów rysunku. Wyobrażenia są albo rysowane na czarno, albo też barwione czterema heraldyczne mi barwami: czerwoną, niebieską, zieloną i czarną, z dodaniem złotej i srebrnej. Oprócz E ów pojedynczych, najliczniejszych, zdarzają się i rzadkie podwójne, najczęśoiej z podobizny i z herbu złożone; podobiznę nalepiano na okładkę przednią od wewnątrz, herb—na tylną. Wyjątkowo piękne, a duże, do formatu książki zastosować się dające podobizny razem z nią oprawiano, nie potrzebując już osobno naklejać. — Próoz nazwiska i rysunku każde prawie E. z wieków dawnyoh ma senten-cyę, dewizę, motto,—wyjęte bądź z literatury łacińskiej, klasycznej lub religijnej, bądź z literatury nowożytnej, ze skarbca mądrości danego narodu i w jego własnej mowie. Zdarzają się także na-

S3

jr

: fk

...___________...

Fig. 223. Księgozbiór Wiktora Hugo. pisy greckie, żydowskie, arabskie, bieroglificzne; te ostatnie w naszych zwłaszoza czasach modne. W tych dewizach uwielbienie dostaje się wiedzy, rozumowi, nauce, światłu, książce, a ostry bicz spada na grzbiet przyszłego złodzieja; oberwie teź nieraz próżniak lub głąb, niezdolny z książki skorzystać. Niekiedy książka mówi sama od Bie-bie: „Jestem tego a tego właściciela*, albo „U-przejmy czytelniku, odnieś mnie mojemu właścicielowi*; a właściciel znowu, nie poprzestając na stwierdzeniu swej własności, dołącza do typowego E. całą wrotkę wierszy, — ostrzegających przed kradzieżą. — Ciekawy ten zwyczaj, z którego powstało E., począć się mógł dopiero po wynalezieniu druku, czyli po narodzeniu się książki. Najdawniejsze jego ślady są w Niemczech: tam E. były już w końcu XV-go tak się upowszechniły, że dzisiejsze odkopywanie ich z pokładów bibliotecznych przez heraldyków i bibliofilów ukazuje obfitość uderzającą. Najznakomitsi artyści, jak Dürer, Holbein młodszy, Cranach Ł., Wohlgemuth, Amman, rysowali E. Najdawniejszy pewny, a typowy już okaz jest z r. 1516, zrobiony przez Dürera. W Anglii najpierwsze angielskie E. jest na książce, należącej do Mikołaja Bacona, ojca kanclerza, Franciszka, z roku 1574; dawniejsze, Wolseya, z 1514 roku—niepewne. W drugiej połowie XVI go w. zaczęło się E. upowszechniać we Francyi, a w tym samym czasie i we Włoszech. Francya w XVIII wieku przodowała w zamiłowaniu i artyzmie. W naszem stuleciu na E. dawniejsze zwrócono uwagę w Anglii, w łonie heraldyków. W r. 1837 Parsons miał w Oxfordzie odczyt, wydrukowany w „ Third annual report of the Oxford University Archeological and Heraldic Society“; przypomniał w nim zamarły już zwyczaj i zachęcił do zbierania i odtwarzania zabytków. Zachęta poskutkowała, a rozbudzone zamiłowanie zwolna przedostało się na kontynent i dziś zapewnia ludziom bogatym miłą, powszedniość i czczość życia uszlachetniającą, rozrywkę. Anglicy podzielili] swoją sztukę E. na okresy i style. Niemcy nie mają jeszcze ustalonego podziału. Francuzi najpierwsi zdobyli się na książkę zgarniającą zabytki własne (Poulet-Malassis „Les ex-libris français depuis leur origine jusqu’à nos jours“ Paryż 1875 wyd. 2-e). Niemcy, choć później, ale zrobili lepiej i mają wydawnictwa wspaniałe (Warnecke Fr. „D. deutschen Büoherzeichen etc.“ Berlin 1890 i niedokończone „Hundert Bücherzeichen d. XV u. XVI J,, etc.“ t-źe 1894; Heineman .D. Ex - libris - Sammlung d. berz. Bibi, zu Wolffenbüttel etc.“ Berlin 1895; „Aus d. Ex - libris - Sammlung d. Bibl. d. Börsenvereins d. deutschen Buchhändler“ Lipsk 1897). Najwspanialszem wydawnictwem angiel-Bkiem jest Griggsa, obejmujące 220 E., wydane w szczupłym nakładzie w Londynie 1884 — 92, w dwu seryach („Examples of book-plates eto.“; Egerton Castle i Hardy, każdy zosobna, dali treściwą historyę, do rzeczy angielskich wystarczającą (Londyn 1893). Mają już swoje prace Hollendrzy, Szwedzi, Szwajcarowie, Amerykanie w Stanach Zjednoczonych. W Europie pozawią-zywały się umyślne towarzystwa: r. 1891 w Berlinie Ex-libris-Verein i w Londynie Ex-li-bris-Society, r. 1894 w Paryżu Société française des collectionneurs d’Ex-li-b ris. W New - Yorku zajmuje się E. G r o I i e r-Club. Stowarzyszenia te wydają swoje organa; niemiecki wychodzi p. t. „Ex - libris* w Berlinie, francuski w Paryżu „Archives de la société franę. des collectionneurs d’Ex- libris“, angielski w Londynie „Journal of the London Ex-libris Society“; nadto jeszcze w Anglii wychodził w latach 1894— 95 Rocznik Leightona. Do ogólniejszego zaznajomienia się z przedmiotem: Seyler G. „Illustrirtes Handbuch d. Ex-libris-Kunde“ (Berlin 1895). Wytworzyła się już umiejętność rozpoznawania dawnych i specyalnośó wytwarzania nowych E.

W P o 1 s o e zwyczaj E. przyjął się późno. Na książkach ze sławnego daru przedśmiertnego Zygmunta Augusta dla kollegium jezuickiego w Wilnie znajdował się tylko herb królewski, na okładce zwierzchniej wytłoczony, z napisem: (ob. Jocher

„Obr. bibliogr.“ I str. XI tekst i tabl.). Pospolicie tytuł własności wypisywano od ręki, najczęściej na kar-oie tytułowej, albo poprzestawano na wyciśnięciu pieczęci herbowej, bądź tu, bądź jak na książkach Zygmunta    Augusta,    bądź też od wewnątrz lub

na tytule    głównym,    bez    nazwiska. Nie    były to

więc jeszcze E. Można    powiedzieć, że    dopiero

w środku    XVIII-go    w.    Józef Andrzej    Załuski,

lowe E. księcia Alexandra Lubomirskiego, pułkownika pułku Schomberga (francuskiego), z herbem, postaciami boożnemi i podpisem u spcdu, wyrażającym imię, nazwisko i godność właściciela. Najwspanialsze z XVIII-go w. E. w odmianie najrzadszej, portretowej, i zarazem podwójnej, miał „ Comes (jak się mienił) Tomas {tak) ex Ben-kowo Czapski, Knyszynensis, Goniondzensis,

I.

N.

fil

u?

-1

r--

-fi

m

fi

r.

EX BIBLIOTHECA DttCALI R M)I VILLI ANA NESTIS'! ENSI

Fig. 224. Biblioteka Radziwiłłów w Nieświeżu.

twórca jednej z największych bibliotek w ówoze- i Bratianensis, bonkoviensis, Radzynensis Capitane-snej Europie, wprowadził ład w książnictwo; książ- i us“ (Eno. T. XIV, 646). Jest to piękny odtwór ki jego nosiły na Bobie piękną pieczęć    Biblioteki,    półpostaci    właśoiciela,    siedzącego w swej bibliote-

Zwyczaj E. przejmowali panowie polscy    ze stosun-    ce, nader    delikatnie wytrawiony na metalu. Ro-

ków i podróży swoich zagranicznych. Na przepysz- bił tę podobiznę, prawdziwie artystyczną, Mateusz nem wydaniu illustrowanem in folio    metamor-    Deisch, z    natury, w    Gdańsku. Herb Czapskiego

foz Owidyusza (Faryź 1732; Biblioteka    Ordynacyi    nalepiony    na okładkę    tylną od środka. — W XIX

Krasińskich w Warszawie) znajduje się już sty- j w. wybitnie pięknem E. ozaozał swe książki

Łr

Ml

Alex. Chodkiewicz, w Warszawie znany z zajmowania się chemią (Eue. T. XII, 747). — Zwyczaj wyoiskania pieczęci tamuje u nas upowszech-

.... mm

!!,|*]

księgozbiorów zgromadził p. Wittyg w Warszawie; przypadają one przeważnie na w. XIX; piękne są Borehów. Książki własnej o E. nie posiadamy.— W książce W. A. Hardy’ego „Book-Plates'* (Londyn 1893) znajduje się wzmianka, że rysunku E. Speratu-sa, przyjaciela Lutra, użył Franciszek Skoryna (który mógł mieć z mm osobiste stosunki) do wydrukowanego w Wilnie psałterza (1525? Jocher 2351, Kraszewski „H. Wilna“ IV, 116).    ••

mm

MÈ

Fig. 225. Biblioteka Kodeńska Jana Fryderyka Sapiehy kancl. W. L.

ExBibli ani bca 5feNATVyGEIMNENSXy

O.

O W J-

a £ ⁰    ^

cc.

s, •<

M É"¹

ft

Ci

Fig. 228. Biblioteka Senatu Gdańskiego.

Fig. 226. Księgozb. klasztoru Domin« w Grodnie

I:

łM

EX

w coraz

And. S.

Y LÏBRIS, BTBLIOTHEŒ PERSONALIS I PEttlLARIONES PISKDWSKg ^ORUPBEC^f

Fig. 227. Księgozb. osobisty X. Piskowskiego.

nienie E., które w Europie wchodzi większe użycie, ma swoich artystów, zbieraczy, teoretyków, wydawców i nakładców (jak Stargardt w Berlinie).—Zbiór około 160 okazów • polskich

1- A- ZALVSKI

Fig. 229. Biblioteka Załuskich.

Exmoor, E. Forrest, wyniosłość w Anglii południowo - zachodniej (Kornwalia), na pełudnio-wem wybrzeżu odnogi BryBtolskiej; przebiega pasmem ze wschodu na zachód; szczyty Paracombe 479 m., Dunkerry 520 m.; — liczne gałęzie, doliny i urwiste wąwozy; kraina wogóle niegościnna, jałowa, licznemi wrzosowiskami pokryta; na zboczach lasy i niezłe pastwiska, na których wyhodowano raeę wytrwałych koni (Exmoor Ponies); są także kopalnie żelaza.

Exmouth, miasto w angielskiem hrabstwie Devon, przy uściu rzeki Ex, w kanale la Manche; port morski, kąpiele, piękne spacery na wybrzeżu, warsztaty okrętowe i doki; 8 000 mieszkańców.    And s*

Hml.

Exmcuth Pellew Edward, wice - hrabia, admirał angielski (* r. 1767 w Duwrze — f 23 stycznia 1833 w Teignmouth pod Exeter); Wstąpiwszy w 14-tym roku życia do marynarki królewskiej, brał udział w wojnie amerykańskiej, i w r. 1782 został kapitanem. R. 1793, dowodząc fregatą, schwytał francuski okręt, Kleopatrę; następnie (1794) dowodził z wielkiem powodzeniem eskadrą zachodnią, za co w r. 1796 otrzymał tytuł baroneta. R. 17D9 blokował twierdzę Rochefort. Mianowany r. 1802 pułkownikiem marynarki, został jednocześnie wybrany do parlamentu, gdzie należał do stronników Pitta. Po wznowieniu wojny z Francyą (1803), blokował połączoną flotę hiszpańską i francuską w Ferrol, poczem w stopniu kontradmirała objął dowództwo floty angielskiej w Indyaeh Wschodnich, gdzie o-panował kolonie duńskie. Jako wice - admirał już w r. 1810 zamknął swoją flotą oście rzeki Skaldy; później, jako dowódzca sił angielskich na morzu Śródziemnem, wielce się przyczynił do przywrócenia tronu neapoiitańskiego Burbonom (1815). R. 1814 został wyniesiony do godności para z tytułem lorda E., oraz zamianowany admirałem. W r. 1816 zmusił deja Algieru, Bnisz-czywBzy mu flotę i zbombardowawszy stolicę, do wypuszczenia jeńców chrześciańskich na wolność, uznania rzeczypospolitej wysp Jońskich i uroczystego zobowiązania się, że zaprzestanie nadal rozbójnictwa morskiego. W nagrodę za to E. otrzymał tytuł wice - hrabiego, oraz podziękowanie parlamentu. W r. 1820, opuściwszy marynarkę, usunął się do życia prywatnego.

Exner Franoiszek Fryderyk, filozof niemiecki (* 1802 w Wiedniu—f 1853 w Padwie); kształcił się w Wiedniu, gdzie był uczniem Rem-boldsa, później w Pawii. R. 1830 został profesorem filozofii w uniwersytecie wiedeńskim, w 1832 zajął katedrę tegoż przedmiotu w Pradze, gdzie wykładał, z wielkiem oddaniem się swemu przedmiotowi, przed długie lata. Wykłady jego odznaczały się metodą matematyozną, którą stosował do zagadnień filozoficznych i umiał rozbudzać w uczniach samodzielność myśleuia. W r. 1844 rząd mu polecił opracować nowy plan naukowy i w tym celu powołał go do Wiednia, gdzie w r. 1848 zamianował go radzcą ministeryalnym. E. organizował także szkoły na Węgrzech i zabierał się do podobnej pracy w Lom-bardyi, gdy śmierć go zaskoczyła. W filozofii rychło zerwał z doktryną Jaoobiego, której był zwolennikiem, i wyBtąpił przeciw Heglowi w dziele swem „Die Psychologie der Hegelschen Schule“ (Lipsk 1841); potem przechylił się ku Herbartowi. Dzię ki jemu i uczniom jego, takim, jak Lott, Zimmermann, Volkmann, Nahlowsky, filozofia zdobyła sobie w Austryi prawo obywatelstwa. Działalność reformatorska E-a na polu szkolnictwa zasadzała się na tern, że usiłował on dobre instytacye niemieckie przystosować do potrzeb austryackich; głównie zaś starał się o ujednostajnienie orgauizacyi szkolnej i o wzmocnienie żywiołu niemieckiego. Z pism jego wymienimy jeszcze: „UeberNominalismus und Realismus“ (Praga 1841); „Ueber Leibniz’

UniverBalwissenschaft“ (tamże 1843); „Oie Lehre von der Einheit des Denkens und Seins“ (t że 1845), i krytyka filozofii Jacobiego w „Wiener Jahrbücher der Literatur" (1841).    *

Exner Jan Juliusz, malarz duński (* 1825 w Kopenhadze), syn muzyka czeskiego. Kształcił się w akademii kopenhaskiej pod kierunkiem J. L. Luodra i C. W. Eckersberga. Pierwotnie malował portrety i obrazy historyosne z dziejów duńskich, późaiej znalazł właściwsze pole w odtwarzaniu scen ze stosunków wieśniaczych, bądź poważnych, bądź też humorystycznych, a zawsze pełnych życia i prawdy. Za najlepsze z tego zakreBu uważane są: Niedzielne odwiedziny u dziadunia (1853); Gościna u amagerskiego wieśniaka (1857); Wesele wiejskie (1875); Na wiedziny chorego (1876); Swaty. Niektóre obrazy E-a znajdują się w królewskiej galeryi w Kopenhadze, gdzie ten artysta rpku 1864 zoBtał złonkiem akademii sztuk pięknych, a w 1876 otrzymał tytuł profesorski.    *

Exner Wilhelm Franciszek, współczesny wybitny inżynier - technolog austryacki (* 9 kwietnia 1840 w Gänserndorf pod Wiedniem). Zawód swój rozpoczął na polu pedagogicznem, a mianowicie w 1862, jako nauczyciel szkoły realnej w El-bogen w Czechach. W 1865 r. przenosi Bię do Krems, a w 1869 do Wiednia—na posadę docenta nauk inżynierskich i technologii przy wyższej szkole rolniczej (Hochschule f. Boden-Cultur). W 1874 r. zostaje inspektorem zawodowego wykształcenia przy ministeryum handlu. Działalność E-a, zarówno naukowa, jako też i praktyczna, obejmuje specyalny dział technologii, a mianowicie obróbkę drzewa w najszerszem zastosowaniu. W wymienionych poniżej pracaoh literackich mieści się szereg oryginalnych i cennych study ów E a nad przedmiotem pierwszorzędnego znaozenia. Prócz przemysłu drzewnego zwrócił E. uwagę szerokich kół na doniosły dla bogactwa krajowego dział „ koszy kar stwa“; wogóle podnieść należy obywatelską działalność E-a, skierowaną ku rozwojowi drobnego przemysłu domowego (Hausindustrie). W 1879 wspólnie z ministrem Banhansem zakładają w Wiedniu mnzeum przemysłu, którego dyrektorem E. po dziś dzień pozostaje. Od roku 1882 E. należy do parlamentu auatryaokiego, biorąc udział wybitny w kwe-styach natury technicznej i społeczno-ekonomicznej; w roku szkolnym 189⁴/*, a następnie w 189⁶/7 powołany został na rektora wyższego zakładu rolniczego (Hochschule für Boden - Cultur), raz ze względu na swe zasługi na polu naukowem, a po-wtóre dla tego, że swoje osobistemi staraniami i zabiegami zakład, o którym mowa, otrzymał nowy gmach szkolny, zaopatrzony w doskonałe urządzenia— otwarty w 1897. Mandat członka austriackiej rady państwa sprawował E. do końca 1896 r. W ciągu długoletniej pracy parlamentarnej spełniał E. przez szereg lat urząd ważny referenta budżetowego działu poczt i telegrafów, a następnie ministeryum dróg żelaznych. W roku 1896 zamianowany został przez rząd austryacki c. k. komissarzem generalnym wystawy wszecbświato-

lim. S.

s. p

Dr J. P.

wej w roku 1900 w Paryżu. Prace literackie E-a: „Der Austeller und die Austeilungen“ (Weimar 1866 wyd. 2-gie 1873); „Tapeten-und Buntpapierindustrie“ (Weimar 1869); „Daß Hola als Rohstoff für das Kunstgewerbe“ (1869); „Die Kunsttischlerei“ (1870); „Studien über das Rdbuchenholz” (Wiedeń 1875); „Das Biegen des HolzeB“ (Weimar 1876; doczekało się 3-go wydania); „Holzhandel und Holzindustrie der Ostseeländer“ (1876); „Die mechanischen Hilfsmittel des Steinbildhauers“ (Wiedeń 1877); „Das moderne Transportwesen im Dienste der Land-und Fortwittschaft“ (Weimar 1877, wyd. 2 gie 1880); „Werkzeug u. Maschinen zur Holzbearbeitung“ (3 tomy 1878/83); „Hausindustrie Oesterreichs“ (1890). Pod reda kcyą E-a wychodzi niezmiernie zajmujące wydawnictwo: „Beiträge zur Qeschichte der Gewerbe und Erfindin-gen Oesterreichs“ i „Mittheilungen des technologischen Gewerbe-Museums“.

Exner Adolf, znakomity prawnik austryacki, profesor prawa rzymskiego w uniwersytecie wiedeńskim, członek Trybunału najwyższego austryac-kiego, dożywotni członek austryackiej Izby Panów (* dnia 5 lutego 1841 r.). Studya prawnicze ukończył w uniwersytecie wiedeńskim (1863). Powołany w r. 1868 na katedrę prawa w Zurychu, wykładał tam prawo rzymskie do r. 1873-go, kiedy wrócił do Wiednia. Tu działał do roku 1894; umarł d. 10 września tegoż roku. Ceniony powszechnie jako znakomity nauczyciel, położył duże zasługi na polu romanistyki austryackiej, której był największym przedstawicielem w bieżącem stuleciu. Po raz pierwszy występuje w nauce jako autor monografii, poświęconej kwestyi t. zw. „tradycyi“ („Der Rechtserwerb durch Tradition nach oesterreiehischem und gemeinem Recht“ 1867) Krytyka, w osobie nestora prawników austryackich, Ungera, przyjęła rzecz tę z Wysokiem uznaniem. W r. 1869 wychodzi mowa inauguracyjna w Zurychu na temat: praktyczne zadania romanistyki w państwach posiadających prawo prywatne skodyfiko-wane. Rzecz ta i dzisiaj jeszcze nie utraciła znaczenia. Pięknym, barwnym stylem kreśli E. wartość prawa rzymskiego i dla państw własne prawodawstwo oywilne posiadających. Długotrwała, świadoma i metodyczna praca, stosunki i warunki lokalne i historyczne, genialne a speoyalne zdolności praktyczne zawodu: oto czynniki, śród których powstało i rozwinęło się prawo rzymskie. Praktyczne znaczenie prawa rzymskiego straciło dla nas swą wartość, ale pozostało jego niepoźy-te, spiżowe znaczenie pedagogiczne. Jak dosadnie mówi E.: „Lex“ upadła, pozostał jednak „ma-gnus doctor“.—Po za prawem rzymskiem ulubio-nemi jego tematami były zagadnienia z dziedziny prawa zastawu (p. monografie „Das Publicitäts-princip“, „Das Pfandrecht“ i szereg artykułów, poświęconych prawu hypotecznemu w czasopiśmie wiedeńskiem Grünhuta). Rezultatem i koroną tych studyów i monografij jest dwutomowe dzieło o au-Btryackiem prawie hypotecznem. Zauważyć tu należy jeszcze jego dzieło o Sile większej, które swą polemiką, wymierzoną przeciwko teoryi Gold-Bchmidta, wywołało wiele kontrowersyj i nie znalazło zwolenników, oraz dla słuchaczów przeznaczone Instytuoye prawa rzymskiego. W roku 1891 wielkie wrażenie wywołała mowa rektorska E-a „O wykształceniu politycznem“. Ujął się tutaj prawnik za równouprawnieniem nauk duchowych z przecenianemi, jak mniemał, naukami techniczne-mi i przyrodniozemi. Historyczno - polityczny kierunek myśli, poznanie potęgi idei w jej dziejowym rozwoju—usunięte zostały w mniemaniu E-a na plan dalszy przez tryumfy lealizmu przyrodniczego i praktycznego. Według jego zdania, dopiero przyszłe stulecie sprowadzi równowagę i będzie stuleciem politycznem.

Exner Karol, fizyk (* 1842 w Pradze,; kształcił się w Wiedniu i Zurychu, następnie był nauczy oieiem w Tropawie, 1874 w Wiedniu, gdzie w r. 1885 został prezydentem towarzystwa che-miezno-fizycznego, a w r. 1892 habilitował się jako docent w tameoznym uniwersytecie. Ogłosił badania nad ruchami molekularnemi w cieczach (1869), nad wydłużeniem się drutów pod wpływem przebiegającego je prądu elektrycznego, nad pierścieniem Fraunhofera (1877), nad iskrzeniem się gwiazd (1881), nad objawami uginania się światła (1885), nad działaniem polary żacy j nem uginania się światła ( 1890—92). Wydał też opracowanie niemieckie dzieła Verdeta „Vorlesungen über die Wellentheorie des Liohtes“ (2 t., Brunéwik 1881—1886). s- K*

Exner Zygmunt (* w Wiedniu d. 6 kwietniu r. 1846), fizyolog współczesny. Do nauk przykładał się w Wiedniu i Heidelbergu. Ukończywszy uniwersytet w r. 1870, w następnym został assy-stentem, a w 1875 profesorem nadzwyczajnym w instytucie fizyologiczuym uniwersytetu wiedeńskiego, gdzie dotąd jest czynnym. Ogłosił wiele prac, szczególniej z dziedziny fizyologii nerwów, oraz optyki fizyologicznej. Najważniejszem dziełem jego jest „Die Localisation der Functionen in der Grosshirnrinde des Menschen“ (Wiedeń 1881); wspólnie z J. Gadem od r. 1887 wydaje „Centralblatt für Physiologie“.

Exocoetus Art. Ptaszor, Wylotek Gór, Płetwolot Sł, Wil., Ryba lataj ąoa. Słynna ta ryba, częstokrotnie przez przyrodników i podróżników wspominana i opisywana, należy do rzędu ryb zamknięto - pęcherzowych (Physosłomi), do rodziny wręgowcowatych (Scomberesoddae).— Odznacza się rozwiniętemi płetwami piersiowemi, za pomocą których może przelatywać niewielkie przestrzenie ponad powierzchnią morza. Poznano 44 gatunki tego rodzaju ryb, wszystkie żyją w morzach oieplejszych (jeden gatunek w m. Sródziemnem). Wzlatują one często całemi stadami ponad wodę, uohodząo przed nieprzyjaciółmi (delfiny, haje, makrele i t. p.), w powietrzu zaś stają się znowu nieraz łupem uganiających się za niemi drapieżnyoh mew i innych ptaków morskich. Wzbijają się na wysokość 1 — 2, a niekiedy 4 — 5 metrów ponad wodę i przelatują 50 — 100 metrów, a nawet więcej. Niekiedy zaś tym Bposobem dostają się na pokłady okrętów podczas nocy, albo zapędzone wiatrem. Gatunek E. volitans L., Ostroplotka Z. W., Jaskółka mor-

S. M.

Bka, żyje w morzu Śródziemnem; dorasta 3—5 dcm. dł. Inne gatunki podzwrotnikowe; z tych jednak E. evolans L. trafia się niekiedy i w m. Śródziemnem i nawet na brzegach angielskich. E. callopterus Giiith, na wschodnich brzegach A-meryki Środkowej.

Exodium, dosł. wyjście; u Rzymian oznaczało lekki, wesoły utwór sceniozny, grywany po ukończeniu w teatrze dramatu poważnego, nakształt jak u Greków odegrywano po tragicznej trylogii, na ozwartem miej sou, dramat satyryczny. Farsy takie grywano już bardzo dawno, nadługo przed wprowadzeniem literackiej kultury greckiej, a miały one swoich specyalnych autorów oraz wykonawców z pośród wykwintnego towarzystwa rzymskiego, a zwały się Atellanae fabulae (ob). Stąd często na zakończenie wybierano taką atelłankę, wiać się miały“, zniesiono E. dla dworu królewskiego, posłów i deputatów, pozostawiając je tylko dla chorągwi marszałkowskich i na prezydya trybunalskie. Prawo z r. 1764 nie rozciągało się na przedmieścia, które i na przyszłość miały ponosić E. po dawnemu; wyłączono z nich tylko duchowne i szlacheckie pałace, dworki i domy, a także ulicę Senatorską i Krakowskie Priedmie-ście w Warszawie. Mieszczanie, którzy mieli ponosić E., otrzymywali stosowne smiejszenie podatków miejskich. To samo prawo nakazało u-rzędnikom, którzy poprzednio korzystali z E-ów, ażeby sami sobie wynajmowali mieszkania, przy-czem zaleciło właścicielom domów «zachowywać umiarkowanie w wynajmowaniu takowych“. W spra-waoh o niedotrzymanie kontraktu, o dezolacyę lub o przesadzone komorne, wskazano forum sądów

' _ -, ■ ' :-:;r '■r... '    *• •••••.• -    • -zrnsiämm

fß

' r-> -

WM I

î^.Vb¹.

■ggmj

rnmĘmm

fei

Fig. 230. Exocoetua volitans.

K. K.

A. M.

humorystyczną, czasami Bprosną; tak, iż nazwy Atellana fabuła lub E. atellanioum w użyciu prawie się utożsamiały (porówn. Swetonius „Tiber.“ 45). Występujący w takiej sztuce naczelny błazen zwał się też Exodiarius.

Exofficia, termin dawnego prawa polskiego, oznaczający obowiązek czyli powinność bezpłatnego dawania mieszkań dla dworu w miejscach re-zydencyi królewskiej, dla senatorów, posłów, deputatów, komisarzy i chorągwi marszałkowskich, w miejsoach i w czasie sejmów, zjazdów, trybunałów i komissyi. Za panowania Stanisława Augusta na sejmie z r. 1764 w większych miastach, jako to: w Warszawie, Krakowie, Lwowie, Lublinie, Poznaniu, Piotrkowie, Radomiu, Kaliszu, Wschowie, Toruniu, „i we wszystkich, w których-by Król Imć rezydował, lub zjazdy jakie odpra-marszałkowskich podczas sejmów, a sądów grodzkich podczas trybunałów (,Vol. leg.“ VII, fol. 81, lit. Ubezpieczenie miast),

Exoftalmla, ob. Eksoftalmia.

Exogamia. Na pewnym stopniu rozwoju życia gromadnego istniało u wszystkich niemal ludów prawo obyczajowe, zakazujące mężczyźnie, nie rzadko nawet pod karą śmierci, brać żonę z własnego szczepu albo rodu (klanu). Prawo to badacz szkocki Mac-Lennan, który pierWBzy poświęcił mu gruntowne studyum, nazwał exoga-mią czyli małżeństwem po za rodem, — dla odróżnienia od endogamii, t. j. związków małżeńskich między osobnikami tej samej grupy plemiennej. Pierwszą formą exogamii był zwyczaj porywania żon, który z biegiem czasu ustąpił miejsca małżeństwu przez kupno. Bezpośredniem

Hml.

K. J.

/.

Fig. 231.

następstwem związków exogamićznych była orga-nizaeya rodziny na zasadzie macierzyństwa (prawo macierzyńskie „Mutterrecht“ Bachofe-na). Dzieci należały do rodu matki, nie ojca, brały po niej nazwisko i wyprowadzały swe pochodzenie jedynie z linii żeńskiej. Skutkiem tego, jeżeli E. praktykowała się wyłącznie w obrębie dwóoh sąsiadujących szczepów, z kaźdem pokoleniem zmieniała się nazwa i, że tak powiemy, narodowość szczepu: ojcowie należeli do szczepu JL, synowie do szczepu B, wnukowie znowu do szczepu A i t. d. W razie kilku stykających się z sobą szczepów, w któryoh panowała E., każdy z nioh po upływie pewnego czasu posiadał osobników noszących nazwiska innych szczepów, czyli rozpadał się na tyle odrębnych rodów (klanów), ile pierwotnie było takich szczepów. Stosunki te spotykamy dziś jeszcze u Czerwonoskó-ryoh Północnej Ameryki, śród których wzbronione jest małżeństwo między osobnikami z tern samem godłem („totem“), jako znakiem widomym ich wspólnego rodowodu (w linii żeńskiej), chociażby osobniki te należały do najbardziej odległych od siebie szczepów. Natomiast wolno jest Indyani-nowi wziąć żonę z tego samego nawet szczepu, jeśli imię jej rodowe, czyli totem, jest inne, niż jego. Wuj może zaślubić córkę swej siostry, lecz nigdy córki swego brata; dzieci brata mogą się żenić z dziećmi siostry, lecz dzieci dwóoh braci lub dwóch sióstr nie mogą zawierać związków małżeńskich. W Chinach pośród licznej ludności jest tylko około stu nazwisk rodowych, rozsianyoh na całej przestrzeni cesarstwa (Chińczycy nazywają siebie „Pih - sing“, czyli Sto Rodzin), i związki małżeńskie są wzbronione między osobami tegoż samego nazwiska. Podobny zakaz istnieje u Kałmu-ków, gdzie niewolno brać żony z tej samej hordy, u Indów, u dzikich plemion Brazylii i Australii. O ile E. była zwyczajem szeroko rozpowszechnionym w ś wiecie starożytnym, wskazuje to symbol porwania, jaki gdzieniegdzie do dziś dnia jeszcze przeohował się w obrzędach ślubnych narodów europejskich.—Mac-Lennan „Primitive Marriage“ (Edymburg 18(55); oraz przekłady dzieł: Qiraud - Teulon „Początki rodziny“ (Warsz. 1884); Lub bo ck „Początki cywilizacyi” (Warsz.

1874); Morgan „Społeczeństwo pierwotne“ (Warszawa 1886).

Exogyra Say. (paleont.). Podrodzaj O s t r e a

L., odróżniany w paleontologii i nadawany gatunkom, mającym dziobek jednej lub obu skorup na bok skręcony. Podrodzaj ten w licznych gatunkach występuje obficie w białej jurze i wszystkich piętrach formacyi kredowej.

Exomis, rodzaj tuniki greckiej, przyjętej następnie przez Rzymian. Była ona krótka, na-kształt t. zw. hiszpańskiego płaszczyka, bez rękawów, całko wicie z prawego boku otwarta, tak, iż po włożeniu odsłaniała zupełnie prawe ramię i piersi (Aul. Gell. VII. 12, 1). Nosili ją zazwyczaj ludzie pracujący ręcznie, niewolnicy, chłopi, rzemieślnicy, myśliwi; a stąd często w dziełach ^sztuki okrywa ona Hefesta

Eneykl P*w»*. Muiti. Zais. 15#. T. 20-ty.

(kowal), Charona (przewoźnik), Dedala (górnik), Amazonki (wojownice), których życie pełne było pracy ręcznej, przemysłowej lub wojennej. Kształt jej wyobraża figura, zdjęta z płaskorzeźby rzymskiej (Rich „Diet. of antiq.“), przedstawiająca niewolnika uczestniczącego w łowach, fig. 231. —

fi

ul

Fig. 232.

Tęź samą nazwę E. stosowano i do zwykłego pallium, lecz ułożonego tak, iż noszący je zakryte miał tylko lewe ramię, w sposób o-pisany poprzednio, według rysunku (fig. 232) zdjętego z watykańskiego rękopisu Wergiliusza (Tamże str. 255—6).    ŁŁ

Exorbitancye, ob. Egzorbitancye.

Exordium (łaciń.)= początek, wstęp do mowy.

Exosmoza, ob. Osmoza.

Exostema, ob. Cinchona.

Exostosa (Exostosis) med., oh. Eksostoza. Exostra, wyraz czysto grecki, oznacza przyrząd teatralny w teatrze starożytnym, podobnegoż przeznaczenia, jak Ency kłem a (ob), a mianowicie dla wyobrażenia czegoś istniejącego zewnątrz domu. E. był to, zdaje się, rodzaj balkonu, umieszczonego na piętrze.    Ł Ł

Expatryacya (« łacińskiego)—przymusowe lub dobrowolne opuszczenie ojczyzny, bezpowrotne. R-Expiacya (po łacinie expiatio)—zmazanie, odpokutowanie winy, szczególnie w pojęciu religijnem, zostaje przeto w związku s Sakramentem pokuty. R-Expilly, ksiądz Jan Józef, geograf francuski (* w Saiut-Remi 1719—+ 1793), był sekretarzem ambasady króla Sycylii, egzaminatorem i audytorem generalnym w dyecezyi Sagońskiej na Korsyce. Z licznych prac jego geograficznych wartości niepośledniej, najcenniejszym był „Dictionnaire géogra-fique et politique des Gaules et de la France* (1762—1770 w sześoiu tom ), który, lubo nieukoń-czony, i dziś jeszcze jest pożyteczny.

Expilly Ludwik Aleksander, biskup i polityk francuski (* r. 1742 w Brest — f 1794). Proboszcz w Morlaix, obrany w r. 1789 deputowanym do Stanów Generalnych, zajął miejsce na lewicy Zgromadzenia Narodowego, któremu przewodniczył 18 stycznia 1790. Jako prezes ko-misByi kościelnej był jednym z głównych redaktorów konstytucyi cywilnej kleru. Obrany 1 listopada 1790 biskupem w Finisterre, był konsekro-

Hml.

A. M.

Btas). L. 2. C. 8, 52.

T. I).

E. D.

wany w Paryżu przez Talleyranda. Stronnik Ży-rondystów, walczył wraz z nimi przeciwko tyranii Góry, wskutek czego został w r. 1794 postawiony przed trybunałem rewolucyjnym w Brest, skazany na śmierć i gilotynowany. Napisał: .Rapport sur le traitement du clergé actuel" (Paryż 1790); .Adresse au peuple breton des villes et des campagnes de la part de leurs députés à l’Assemblée nationale“ (1790).

Expilly Jan Karol Mary a, pisarz francuski, (* 1814—f 1886), skończywszy studya prawa w Aix, służył pewien czas w ułanach, później oddał się pracy literackiej, współpracująo w wielu dziennikach, oraz pisząo powieści. W roku 1852 udał się do Ameryki południowej, gdzie przepędził dwa lata i zebrał cenne materyały do obrazu stosunków miejscowyoh, społecznych i politycznych. Z tego zakresu wymienimy: .Le Brésil tel qu’il est” (Bruksella 1862); .Les femmes et les moeurs de Brésil* (1863); .La traite, l’émigration et la colonisation au Brésil“ (1864); .La vérité sur le conflit entre le Brésil, Buenos-Ayres, Montevideo et Paraguay* (1865); .Le Brésil, Buenos-Ayres, Montevideo et Paraguay devant la civilisation”,    *

Expleiatio, w dawnem prawie polakiem oznaczało odmówienie i wyprowadzenie poddanego z ou-dzej włości. Na język polski termin ten tłómaczo« no wyrazem wykoczołowanie.

Expositio, exportera—techniczne wyrażenie na porzucenie, podrzucenie dziecka. W starożytnym Rzymie i w Atenach porzucanie, a nawet zabijanie, ułomnych i szpetnych dzieci było obowiązkiem ojca rodziny.--Por. Cic. de leg. 3,8. Liv. 37,37. Senec. de ira 1, 15. Zdarzały się jednakże i przypadki porzucania niemowląt i dzieci kształtnych i zdrowych. Wydawano przeto przepisy prawne, karzące podobne czyny, jak np. Lex Cornelia de sica-riis. Za czasów cesarstwa (począwszy od II wieku) a mianowicie za panowania Konstantyna, starano się zie to wykorzenić. L. 1. C. Th. 6, 7. Za Justyniana uważano porzucenie dziecka jako przestępstwo. L. 3. C. 8, 52. Ojciec, porzucający dziecko, tracił za karę władzę ojcowską (patria pote-

T. D.

Ezpromissio, expromittere, expromissor, oznaczają w prawie rzymskiem każde odnowienie wierzytelności czyli przeistoczenie stosunku obowiązkowego (novatio); w szczególności expro-missio ma miejsce: a) jeżeli zgodnie z wolą wierzyciela (delegatarius) na miejsce dawniejszego dłużnika (delegans) wstępuje inny (delegatus) wskutek zlecenia pierwotnego dłużnika (L. 22 D. 16, 1. L. 53. D. 18, 1. L. 4 § 3 D. 42, 1); b) jeżeli tylko zachodzi zmiana wierzyciela bez zmiany osoby dłużnika (np. L. 36 D. 23, 3. L. 31 § 3 D. 39, 6); c) nawet wtedy, gdy ani zmiana dłużnika ani wierzyciela nie zachodzi (np. L. 20. D. 14, 6. L. 19 § 4. D. 39, 6). Przeistoczenie stosunku obowiązkowego (novatio) przez zmianę osoby dłużnika jest wtedy, kiedy przy zachowaniu tożsamości przedmiotu i wierzyciela, na miejsce pierwotnego dłużnika, z którym creditor zupełnie stosunek obowiązkowy zrywa, wchodzi, zgodnie z wolą tegoż wierzyoiela, nowy dłużnik, i to z własnej woli, nie z polecenia dawniejszego dłużnika. W tym wypadku nowsi mówią o expromiss i o.—Por. Pein „Beiträge z. L. v. d. Novation u. Delegation* (1864). Salkowski „z. L. v. d. Novation* (1866). Gide .Études sur la novation et le transport des oréances en droit romain* (1879). Hruza „d, L. v. d. Novation“ (1881). Merkel .Der römischreohtüche Begriff d. novatio* (1892). Blume .Novation, Delegation

u. Schuldübertragung* ( 1845 ); Zielonacki .Pand.* (§ 226).

Exsequlae, pogrzeb a raczej pochód pogrzebowy w Rzymie.—Ubogich chowano tam nooą, po-cichu i bez żadnych przyborów; ale bogatych na wieczny spoczynek odprowadzano z wielką uroczystością, z długim orszakiem krewnych, przyjaciół, klientów, których przedsiębiorca pogrzebowy (designator) ustawiał w porządku następującym: Na-samprzód szedł oddział muzykantów, grających na długich fletaoh pogrzebowych (tibia longa), a tuż za nimi kobiety płatne, jako płaozki (praeficae), które śpiewały pienia żałosne, wrotki na cześć zmarłego i wydzierały sobie włosy; potem kroczył ofiarnik (victimarius), przeznaczony do zabijania przy stosie ulubionych zwierząt zmarłego, koni, psów, i t. p. Następnie zwłoki, niesione w bogatej trumnie (capulum, feretrum, lectica funebris), przed którą bszpośrednio postępowali niosący popiersia przodków zmarłego (imagines) oraz nagrody publiczne, jakie zyskiwał: wieńce, łańcuchy, i t. p. Do tej grupy należał także błazen (arohi-mimus), mający przedstawiać jego osobę i ruchy. Za trumną ciągnęli niewolnicy i słudzy, bydło przeznaczone na zabój podczas palenia zwłok; nareszcie próżny powóz zmarłego zamykał pochód, tak, jak to i dzisiaj zdarza się gdzieniegdzie. Prawie wszystkie te Bzczegóły i w powyższym porządku widnieją i na sarkofagu rzymskim, przedstawiającym pogrzeb Meleagra (Rich .Diet, of antiq.“ str. 256).— Co do szczegółów uroczystośoi pogrzebowej por. Tacyt. „Hist.* (IV, 62); — Cyc „Milo“ 13; Kwint. 15.—Sweton. .Tiber.“ (32).    K- K-

Exter Karol, mechanik niemiecki (* 10 czerwca 1816 r. w Zweibrücken—f w Monachium 30 października 1870 r.). Po ukończeniu studyów Bpecyalnych w Monachium pracował w fabryce machin i lokomotyw u Stephensona w Newcastle. Po powrocie do kraju zajmował stopniowo stanowisko mechanika przy kolejach bawarskich, aż w r. 1853 mianowany został generalnym radzcą dyrektorem tychże kolei. Oprócz znakomitych usług, jakie E. oddał kolejom bawarskim, zaznaczyć należy jego prace specyalne nad konstrukcyą hamulców i użycie prasowanego torfu do opału lokomotyw.

Extispex (exta=trzewia, inspicere=wglądać), wróżbita wywiadujący się o woli bogów i odkry-wający przyszłość z wnętrzności zwierząt zabijanych na ołtarzu ofiarnym (Cyc. .Divin." II, 18).— Okaz niniejszy, zdjęty z z płaskorzeźby w Villa-Borghese, jedynym jest, który śród zabytków prak-

K. K.

V|

•ï

yj>

(Aarau, 1882).

S. K.

tykę taką plastycznie przedstawia.— (Rich „Diet, of antiq. str. 257). Czynność sama zwała Bię Extispicium (fig. 233).

'J

rH

.a

Fig. 233.

Extraordinary w wojsku rzeczpospolitej Rzymskiej szczególny zastęp wyborowych żołnierzy, dobieranych z legionów ludów sprzymierzonych; nazwa ich poohodzi stąd, [iż działali extra ordinem, t. j. niezależnie od kommend innych, i obozowali osobno. Po raz pierwszy wspomina o nioh Liwiuss (27, 12) pod r. 209 przed Chr.. przy opisie bitwy Marcellusa z Hannibalem; ale instytucya jest niewątpliwie dawniejszą. Fröhlich, który rzecz tę szczegółowo wystudyował w dziele „Die Gardetruppen der Republik”, utrzymuje, iż E. ustanowieni być musieli około r. 340, kiedy w następstwie wojny Latyńskiej, porównano Latynów w prawach z Rzymianami; lecz dowodu nie przedstawia.—Pobór E ów tak opisuje Polibiusz: — „Prefekoi poczynają od wskazania konsulowi, pomiędzy sprzymierzonymi, żołnierzy z piechoty i jazdy, najprzydatniejszych do oddania usług... Liozba sprzymierzonych co do piechoty jest prawie zawsze równa rzymskiej, ale trzy razy większa pod względem jazdy. Wybierają więc stamtąd trzecią część jazdy a piątą piechoty co najlepszej.“—Stąd i liozba E., dla pisarzy dzisiejszych, zależy od liczby wojska w obu obozach, i przeto pisarze ci różnią się w rachunku. Mommsen oblicza piechotę E. na 2 000, Marquardt na 1 600, Nissen na 2100. Najświeższy historyk, Frölich, liczby te uważa za zbyt szczupłe; ścisłe rozpoznanie różnych tekstów starożytnych o sile wojsk republikańskich dozwala mu ustanowić liczbę piechoty E. na 3 000 ludzi. Co do jazdy, z danych u Poli-biusza wyprowadzić można liczbę 600 koni, którą też przyjmują pisarze nowocześni. Ale są to w każdym razie liczby tylko przybliżone, przeciętne, a liozba aktualna E ów musiała zmieniać się stosownie do okolioznośoi. Piechota E. dzieliła się na kohorty, których, wedłag Liwiusza (40, 27) armia konsularna liczyła 4. Jazda tworzyła dwa oddziały po dwóoh skrzydłaoh armii; każdy zaś z nioh dzielił się znowu na pięć turm po 60 koni, według układu przyjętego wówczaz dla konnioy. — E. należeli do wszystkich działań, wyznaczanych wojskom wyborowym: wysyłano ioh na rekonesans, poruczano im eskortowanie wodzów, w obozie—straż nad główną kwaterą. W pochodzie szli oni naprzód, jako przednia straż, aby o nioh obiły się pierwsze ciosy nieprzyjaciela; jeieli niebezpieczeństwo zagrażało na tyłach armii, oni trzymali straż tylną. Te rozmaite funkeye wskazują, dla czego E. w obozach zawsze zajmowali miejsce przy namiocie naczelnego wodza, który, czy dla eskorty, czy dla patrolu, czy dla niespodzianego uderzenia, zawsze ich chciał mieć pod ręką.—Czy za cięższe trudy i wysługi otrzymywali większą płacę, niż inne wojska sprzymierzone, niewiadomo. — Fr. Frölich „Die Qardetruppen der röm. Republik*

K. K.

Extra prądy, Ekstraprądy, ob. Indukoya (elektryczna).

Extravagantes, dwa zbiory praw kościelny oh: Johannis Xli i Communes, włączone do Corpus juris can, (ob.).

Extremy, ekstremy, skrajne stany pew-nyoh wartości zmiennych, zwłaszcza w meteorologii najwyższe i najniższe wartości czynników klimatycznych, jak temperatury, ciśnienia atmosferycznego, wilgotności. E. bezwzględne są to najwyższe i najniższe wartości bezpośrednio zaobserwowane, a z danych takiob, zebranych w ciągu pewnego okresu, jak np. w ciągu miesiąca, oblicza się E. średnie. Różnica E - ów naj-wyźszyoh i najniższych daje obszerność wahań danego czynnika, jak np. różnicę najwyższej i najniższej temperatury, jaka w danem miejscu występować może.

Exulanci, exuleB, wygnańcy—t.zw. w XVII i XVIII w. szlachtę z województw Kijowskiego (z powiatem Starodubowskim) Czernihowskiego i Smoleńskiego, która, po oderwaniu tych krajów od Polski do Moskwy, utraciła posiadane w nich dobra ziemskie, gdyż, nie chcąc ulegać praktykowanemu naówczas w granioaoh carstwa przesiedlaniu mieszkańców, wyniosła się na mieszkanie w granice Litwy lub Korony, oznaczone traktatem Andruszow-skim. Uważając się za pokrzywdzonych, E. rościli do Rzplitej żądania o wynagrodzenie ich za poniesione straty, skutkiem czego były liczne nadania i przywileje z r. 1662, a następnie dyplom, wydany w r. 1667 i na sejmie zatwierdzony, zapewniający 30 000 złotych rocznej intraty wszystkim na ogół exulantom z Kijowszczyzny i Czerni-howszczyzny. Na sejmie koronaoyjnym z r. 1669 posłowie E. kijowscy i czernihowscy związali Bię w tym celu, aby wymusić na Rzplitej wykonanie powyższego dyplomu bez względu na skutki, jakieby to mogło za sobą pociągać. Po miesiącu obrad nad żądaniami exulantôw (od d. 2 października do d. 5 listopada) sejm został zerwany przez jednego z nich, Olizara, podsędka ziemskiego kijowskiego. Jest to pierwszy w dziejaoh Polski przykład zrywania sejmów koronacyjnych. Następny sejm, (pierwszy 1670) nie mógł sobie dać rady z nadmierne-mi wymaganiami exulantôw, aż nareszcie na sejmie jesiennym tegoż roku wpisaną została do konstytu-cyi wyraźna deklaracya, „że już to dyplom anni 1667 żadnego na potym sejmu trudnić nie będzie, który ad praesens in toto kasujemy“. E. pomimo to nieraz jeszcze stawiali swoje żądania, aż nareszcie po wielu nieudałych próbach i zerwaniu

A. M.

K. K.

fr

Hml.

Eyb Albrecht, brat poprzedniego, pisarz niemiecki (* 1420 w zamku Sommersdorf—f 1475 w Eichstaedt). Studyował prawo w Pawii, gdzie otrzymał stopień doktora, potem był arehidyako-nem w Würzburgu, wreBzoie kanonikiem w Bam-bergu i szambelanem Piusa II. Jego .Margarita poetica* (Norymberga 1472) jest tylko zbiorem wyjątków z pisarzy łacińskich i niemieckich; ale .Ehebuch“ (Norymberga 1472) i .Spiegel der Sitten” należą do rzędu najciekawszych pomników proży niemieckiej z przed reformacyi. E. nadto jeszcze przetłómaczył na język niemiecki dwie ko-medye Plauta.    *

Eybel Adolf, malarz niemiecki (* 1808 w Berlinie—f 1882 tamże), kcztałoił się naprzód w mieście rodzinnem, a potem od r. 1834 do 1839 w Paryżu pod Delaroohe’em; powróciwszy do kraju został profesorem w Akademii berlińskiej. Początek jego sławy stanowiła Kłosiarka, z późniejszych prac wyróżnia się Bitwa pod Febrhei-

niejednego sejmu, doczekali się, źe dyplom z r. 1667 i wszystkie przywileje i nadania zatwierdzono w r. 1764 (Vol. leg. IV fol. 918 tit. 996 tit. V fol. 75 tit. VII 183 tit. 186 tit.) ob. Korzon „Sobieski* (II 262 i nast.).

Exulanckie sejmiki, ob. Sejm.

Ezuma, grupa stu kilkudziesięciu drobnych wysepek, należąca do archipelagu wysp Ba hamaki ch (ob.), położona pod 23° 20' — 25° sz. pn. i 75°— 76° 50' dł. zd. Gr. Zund E. oddziela ją od leżących na północo - wschodzie wysp Eleu-tbera i Cat; oś wysp ma kierunek z półuoeo-zachodu na połudaio - wschód, t. j„ taki sam, jaki mają wyspy Bahamskie. Ogólna powierzchnia wynosi 377 km. □, ludność około 2 500 m-ców, trudniących się hodowlą bydła i warzeniem soli.— Na największej z nich, Wielkiej E-ie (Great E.), leży miasto Georgetown.    And- s-

Exuperantius Julius, z lV-go lub V-go w. po Chr., autor w jedynym rękopisie pozostałej Epitomy, czyli krótkiego i powierzchownego opisu wojny domowej, przerobionej z Sallustyusza „De bello civ.* Wydał tę pracę pierwotnie Fryd. Syl-burg w r. 1688, ostatecznie Bursian w r. 1868.— Mieści się też ona, jako dodatek, przy niektórych wydaniach Sallustyusza.

Exutorium (łac.) 1). Wszelki środek jątrzący, który, przyłożony do powierzohni ciała, wywołując ropienie, miał, podług pojęć dawniej panujących, odciągać soki zepsute z wnętrza na zewnątrz. 2). J ą t r z n i k czyli F o n t atn e 11 a (ob. te wyrazy).    Dr J' p*

Ex-V0t0 (ofiara ślubowana). Zwyczaj zawieszania w miejscach poświęconych rozmaitych przedmiotów, na znak wdzięczności za otrzymaną łaskę od Boga, o którą go błagając, czyniono ślub, czyli obietnicę (votum) złożenia takiej ofiary, pochodzi z bardzo dawnych czasów. Starożytni składali swoje m>ecze albo tarcze w świątyni po bitwie, gladyatorowie—zyskane wieńce i trofea, kobiety—

Ê i fi''

It, Ir

lii'«.-:, iii

r.

Fig. 234—236. Ex vota gallo-rzymskie.

swe welony, pasy, a nawet swe warkocze. Wiadomo też powszechnie, jakie ogromne skarby z tego źródła napływały do świątyń Jowisza w Dodonie, Apollina w Delfach i Dyany w Efezie.

Zwyczaj ten w dalszym ciągu trwał w Gallii rzymskiej, gdzie archeologowie znaleźli w odkopanych świątyniach mnóstwo ex votów: marmurowych, kamiennych iterrakotowych, mianowicie w Toulon-sur-Allier, w Chatillon-sur-Seine i in. (f. 234, 285). W czasach chrześciańskich ex-vota jeszcze bardziej się rozpowszechniły, głównie zaś w kościołach, posiadają-jącyoh obrazy lub posągi świętych, słynących cudami, a najbardziej Maryi Panny. Znane są powszechnie owe ex-vota rozmaitej postaci i wartości: ręce, nogi, seroa, oczy i t. p., wyrabiane *e srebra lub ze złota, a przypominające cierpienia, z jakich ofiarodawcy ich uleczeni zoBtali, za wstawieniem się tych patronów św., którym je ślubowali. Do rzędu ex-votów należą nieraz drogocenne ofiary, jak np. korony i tak zwane sukienki do obrazów, już Brebrne, już to złote, klejnotami ozdobne, a są też krzyże i kapliczki przydrożne, a nawet i kościoły ślubowane (wotywne). Z drugiej zaś strony lud ubogi składa na ołtarzach jako ex-vota (ofiarki) bądź to świece, bądź wyobrażenia rąk, nóg, serca i t. p. z wosku odlane, które idą potem na świece; w wielu zaś okolicach do krzyżów przydrożnych przypasuje płócienne albo perkalowe fartuszki, jako ex-vota.    —

Eyb Ludwik, rycerz frankoński (* r. J417 — f 1502), wstąpił do służby Hohenzollernów i był zwłaszcza zaufanym doradzcą i przyjacielem markgrafa, Albrechta Achillesa, któremu pomagał w zarządzie kraju, towarzyszył jako wódz w wyprawach wojennych oraz prowadził układy dyplomatyczne. Te same usługi świadczył po śmierci markgrafa jego synom. E. napisał niezmiernie cenne, jako źródło dziejowe, .Denkwürdigkeiten brandenburgischer hohenzollerischer Fürsten* (wydane przez Höflara w 1-ym tomie .Quellensammlung für fränkische Geschichte* Bayreuth 1849), tudzież ułożył ważny zbiór dokumentów pod tyt.: „Das kaiserliche Buch des Markgrafen Albrecht* (nowe wydanie Höflera i Minutolego, Bayreuth i Berlin 1850, 2 części). — Ch. Meyer .Aus dem Gedenkbuch deB Ritters v. E.* (Augsburg 1890).

A. Pol.

ling, znajdująca się obecnie w zamku królewskim w Berlinie. W malarstwie rodzajowem z upodobaniem odtwarzał sceny jarmarczne i rybackie, oraz z romansów Walter-Scotta, a był także wybornym portrecistą.    *

Eybl Franciszek, malarz austryacki (* 1806 w Wiedniu—f?) Ukończywszy studya w Akademii sztuk pięknych w Wiedniu, oddał się z razu malarstwu rodzajowemu, w kiórem odznaczał się ujmującą prostotą kompozycyi, starannem wykonaniem oraz harmonią barw, o ezem świadczącego obrazy: Powrót rolników (1844); Narzeczona (1845); Stara prządka (1846); Wieśniaczka dolno-austryacka (1847, w Belwederze wiedeńskim); Odpoczynek niedzielny (1850); Żebrak (1856, własność dworu cesarskiego). Prawdziwym wszakże mistrzem stał się w malarstwie portre-towem; malował wiele osób z najwyższych sfer wiedeńskich, i wydał wiele wizerunków litografowa-nycb, mianowicie: Cesarza Franciszka Józefa I,

Arcyksiężniczki Zofii, Radeckiego i in.    *

Eybler Józef (* 8 lutego 1765 r. w Schwechat pod Wiedniem — f 24 lipca 1846 w Schön brunn), kompozytor muzyczny, uczeń Albrechtsbergern, słynnego nauczyoiela Beethovena. Początkowo kształcił się na prawnika, później dopiero poświęcił się muzyce wyłącznie. W 1792 r. E. objął obowiązki dyrektora chóru przy kościele Karmelitów w Wiedniu; w 1824 r. został powołany na opróżnione przez Salierie’ego miejsce kapelmistrza [dworu Wiedeńskiego. E. uprawiał przeważnie muzykę religijną, i na tern polu zdobył rozgłos niemały. Napisał 32 msze, requiem,

7 Te deum, 30 ofertoryów, hymnów, litanij i t, d.; z działu muzyki świeckiej: operę »Zauberschwert“, kilka symfonij, sonat fortepianowych, kwartetów smyczkowych, triów i t. d.

Eyck, Hubert i Jan, van. Bracia, malarze flamandzcy z pierwszej połowy XV-go w., dali początek tak zwanej szkole malarskiej z Bruges, uważani powszechnie za wynalazców nowej techniki malarskiej, to jest zastosowania farb olejnych zamiast poprzednio uprawianego, tak zwanego malowania „a tempera.“ Daty urodzin obu braci niewiadome, wiemy tylko, że Hubert umarł w 1426 r. a Jan w 1440 w Bruges. Właściwe nazwisko ich nieznane, nazwę ustalił zwyczaj mianowania osób więcej znanych od miaBta, z którego pochodzili, miastem tern było Eyck nad Mozą, stąd zwali ich powszechnie Hubert i Jan z Eyck; z powodu, że pracowali przeważnie w Bruges, Huberta często mianują Hubertem z Bruges. Do niedawna, obaj brada Van Eyck uważani byli za pierwszych (chronologicznie) malarzy wspomnianej szkoły z Bruges i wogóle za pierwszych malarzy flamandzkich; nowsse poszukiwania odnalazły poprzedników (Jehan van Woluwe, Jehan z Bruges, Jehan z HaBfeld, Jehan Malouel...) wykazując rozwój stopniowy tego malarstwa, jak wogóle wszelkich sztuk plastycznych. Chociaż Hubert i Jan] V. E. nie są pierwszymi malarzami, zjawiającymi się odrazu, jak za dotknięoiem różdżki czarodziejskiej, we Flandryi, są oni w każdym razie najwybitniejszymi artystami owej epoki i głową staroflamandzkiej szkoły z Bruges, która tak silny wpływ wywarła, nietylko na sztukę flamandzką, ale wogóle na malarstwo owoczeme, nawet i włoskie, za pośrednictwem Antonella da Messina (ob.). Podobnie jak daty urodzin, tak i wogóle życiorysy tych dwóch znakomitych malarzy nie dały się dotąd stwierdzić niezbicie, pomimo ciągłych poszukiwań, dochodzeń i polemik historyków sztuki. Dzieła ich jednak, a głównie młodszego z nich — Jana, po większej części zachowane dotąd, świadczą o wysokim talencie i są nieocenionym zabytkiem sztuki malarskiej, po raz pierwszy stosującej w sposób udoskonalony nową technikę olejnego malowania, przeważnie na drzewie. Przypisywanie Janowi V. E. odkrycia tego sposobu malowania nie jest w zupełności uzasadnionem, bo i przed nim próbowano nieraz zastoaowywać do łączenia farb olej (Giotto). Nie umiano jednak z pomysłu tego korzystać odpowiednio, gdy przeciwnie Jan V. E. nietylko udoskonalił ten sposób malowania, ale zarazem pierwszy świetnie go zastosował. Długo mozolił się on nad kombinacyami części składowych farb i wiąźąoyoh je substancyj, nim wypróbował ostatecznie najlepszy sposób użycia farb, to jest sposób malowania olejnego dotąd powszeohnie uprawiany. On pierwszy mieszał farby na palecie za pomocą oleju i łączył na obrazie, na świeżo zlewając z sobą, a nie kładł kolorów obok siebie, albo jedne na drugich, już wyschłych na obrazie, jak to przed nim czyniono. Mógł zaś to robić dzięki preparatowi olejnemu, zachowującemu długo płynność farb. •. Przez to zyskiwał zarazem, co najważniejsze, możność tonowania i oddawania najdelikatniejszych odcieni barwnych, to jest wogóle naśladowania rzeczywistości, przenoszenia na paletę, a następnie na obraz, barw takich, jakie oko widzi w naturze. Tu natura rzeczy sama kierowała pomysłowością: dążność do indywidualizowania rzeczy obserwowanych, potrzeba zastosowania nowych środków, dla wyrażenia nowych pomysłów artystycznych, zmuszała do szukania nowych dróg i stosowania nowych sposobów uplastyczniania przyrody. Jest to znaczny postęp samej tochniki, ale wywołany on został już dokonanym postępem w zapatrywaniu się na sztukę malarską. Samo ulepszenie techniki nie spowodowałoby przewrotu w sztuce, gdyby pojęcie tej sztuki nie było zrobiło znacznego postępu w nowszych czasach, na przełomie Wieków Średnich. I dlatego - to zastosowanie i ulepszenie tego nowego sposobu malowania w pierwszej połowie XV-go stuleoia stanowi w sztuce malarskiej epokę, a dzieło najgłośniejsze braci van Eyck, ów sławny od wieków tryptyk kościelny w Gandawie, noszący na sobie, jako datę ukończenia go, rok 1432, jest świetnym zabytkiem, pierwszym może, a w każdym razie najdawniejszym, autentycznie datowanym, zabytkiem nowej, ulepszonej techniki malarskiej. Nietylko bowiem sposób malowania jest w nim nowym, ale jest on zarazem i zabytkiem nowego kierunku w sztuce malarskiej, kierunku żywotnego, zrywającego z abstrakcją form zesztywniałych, z zimnym symbolizmem to jest z ową pozostałością bezduszną po przeżytym i niezrozumiałym już idealizmie sztuki średniowiecznej, przeważnie kośoielnej, a szukającym piękna w prawdzie, to jest w rzeczywistości, w czerpanych z otoczenia szczegółach życiowych, oraz w perspektywie i tle krajobraiowem. Wspomniane dzieło znamionuje silnie ujawniony ten nowy naturalisty-czny kierunek. Zamiast więo tła złooistego lub bezbarwnego, mamy na niem tło architektoniczne (z motywów współczesnych) i tło pejzażowe, szczegóły życiowe z otoczenia brane, grę światła przeniesioną z pracowni malarza do izb przedstawianych w obrazie, stroje współczesne, sprzęty domowe z drobiazgową wiernością odtwarzane. Artysta zapomina, że sceny, jakie maluje, należą do innych czasów i ludzi innych ras: sceny te ubiera on w formy, jakie go otaczają. Anachronizm stale odtąd panujący w sztuce i tak rażący oko współczesne, czyni ją jednak oennym zabytkiem kultury czasów, w których dzieło sztuki powstaje. Anachronizm ten, mający swe źródło w realistycznem odtwarzaniu otoczenia czyli w wiernem naśladowaniu natury, nawet przy prrodstawianiu scen z epok odległych, nieznanych, trwa w sztuce do czasów niemal najnowszych. Owe chybianie prawdzie historycznej, dziś prostowane Btudyami archeologicznemu, szczodrze jednak wynagradzanem bywało, zwłaszcza w późniejszych szkołach flamandzkich i holienderskich—mistrzowskiem odtwarzaniem na tury. Wszystkie późniejsze zalety tego świetnego rozkwitu malarstwa północnego widoczne już są, lubo w zarodku, w sławnym tryptyku van Eycków. Treść pojdeyńczych obrazów, składających się na całość ołtarza, zaczerpnięta bjła z tajemnic nauki chrześciańskiej i stanowiła jakoby barwną symbolikę dziejów kościoła i znaczenia jego dla ludzkości. W myśl fundatorów ołtarza, miała być na nim uplastyczniona wiara chrześciańska z całym szeregiem postaoi symbolicznych, nad któremi górowało hołdowanie mistycznemu barankowi. Ołtarz ten fundowali dla kościoła św. Jana w Gandawie (obecnie kościół katedralny św. Bawona) Jodok i Elżbieta Wydtowie, bogaci patrycyusze gandawscy. Zamówiony pierwotnie u Huberta Van E. (1420 r.), ołtarz ten składać się miał z 12-u części, z nich zaś niektóre, a mianowicie skrzydła, malowane być miały z obu stron—zewnątrz i wewnątrz. Gdy jednak Hubert v. E., po dokonaniu studyów przygotowawczych i rozpoczęciu pracy, wkrótce zmarł w r. 1426, fund atorowie powierzyli wykończenie tego, olbrzymiego pomysłem i zakresem, dzieła, bratu młodszemu, Janowi. Dotąd krytycy nie mogą stanowczo zgodzić Bię co do określenia udziału obu braci w tej pracy; dotąd zdania ich są różne: przeważa jednak zdanie, które przypisuje Hubertowi tylko pomysł całości i naszkicowanie oddzielnych części ołtarza, Janowi zaś wykonanie całej roboty, to jest całkowite wykończenie. Napis stary na ramie jednego z malowideł środkowyoh świadczy o tej wspólnej obu braci pracy, a zarazem podaje dokładną datę skończenia jej, to jest rok 1432. Ołtarz ten tryptykowy przechował się prawie w całości, jakkolwiek niektóre częśoi jego

dotąd rozproszone są po obcych miastach zagranicznych. I tak tylko cztery główne malowidła środkowe znajdują się dotąd na pierwotnem miejscu swojem, w kaplicy ofiarodawców w kościele św. Bawona. Z innych części muzeum berlińskie posiada (od 1816 r.) sześć skrzydeł bocznych, a muzeum brukselskie (od 1860 r.) skrajne ozęśoi ołtarza, przedstawiające Adama i Ewę. Dzięki starej kopii całego ołtarza, zdjętej przez Miobała Coxoie w 1559 r., z polecenia i dla Filipa li go króla^hisz-pańskiego, całość kompozyoyi skompletowaną została w Gandawie w ten sposób, że ozęści brakujące oryginału zastąpione są odpowiedniemi częściami wspomnianej kopii. Inne Części tej kopii, podobnie jak oryginał, rozproszone są po świecie: znajdują się bowiem częściowo w muzeum berliń-skiem i w pinakotece monachijskiej. Opis szczegółowy tego ołtarza i dzieje jego części pojedyń-czych, to jest 20 oddzielnych panneaux, mieszczących w sobie około 300 głów wykończonych, podali Ch. Ruelens i Pinchart w cennych dodatkach do znanego dzieła Crowe'a i Cavalcasellego o malarzach flamandzkich („The early Flemish Painters* Londyn 1857,    1872). Wierne odtworzenie bar

wne całości znaleźć można w Reprodukoyach kolorowych, Arundel Society, oraz w dziele Wolt-manna (ob. niżej bibliogr.). Co do innych obrazów, pozostałych po Van Eyckaoh, jest zaledwie kilka, i to wątpliwyoh, przypisywanych przez niektórych, nielicznych zresztą, krytyków, Hubertowi v. E., ale jest kilkanaście autentycznych, datowanych i stwierdzonych obrazów pędzla Jana, tak, że właściwie nie znamy autentycznego obrazu starszego brata, a imię jego ocalało jedynie dzięki napisowi z ołtarza gandawskiego. Z obrazów mistrza Jana przechowały się głównie Madonny i portrety. Nadzwyczajnie drobiazgowe wykończenie, cechujące pracę jego, tłómaczy poniekąd, dlaczego tak mało obrazów pozostawił, pomimo długiego, jak się zdaje, źyoia. Z Madon najsławniejsze są: luwrska, drezdeńska i t. z w. „Madonna kanonika Van der Pae-leu przechowywana w Akademii sztuk pięknych w Bruges. Pierwsza z nioh, zdobiąca „Salon carré" („La Vierge au donateur") zbiorów luwrskich, przedstawia Madonnę z Dzieciątkiem Jezus, błogo-Bławiącem klęczącego opodal donatora, kanclerza Rollina. W obrazie tym zastanawia tło perspektywiczne, przedstawiające z mikroskopijną drobiazgo-wością miasto, rojące się setkami ludzi. Odznacza się on przy tern, podobnie jak drugi z obrazów, przedstawiający Madonnę na tle bogatej architektury (w Dreźnie), powagą wyrazu i świetnością kolorytu, gdy znowu trzeci z wymienionych obrazów, największy, ale zarazem najmniejszej wartości, jest charakterystyczny swoim realizmem, naiwnie wiernie, niemal brutalnie, odtwarzającym modele (1436 r.). O ile utalentowanym był Jan E., dowodzą przedewszystkiem jego portrety. Nie mówiąc już o postaciaoh klęczących donatorów, w obrazach religijnych, które są wybornemi portretami, Jan Van E. zadziwia przedewszystkiem umiej ętnem i oharakterystycznem, ohoć nader dro-biazgowem, traktowaniem postaoi ludzkich. Portre-

s. s.

A ml. S.

And. S.

Eyja, fiord na północnem wybrzeżu Islandyi, 10 mil długi, 2 mile przy uściu szeroki; brzegi górzyste i strome; pośrodku wyspa Hrisey, w głębi kilka niewielkich osad.

Eyjafialla, wulkan czynny na południowem wybrzeżu Islandyi, 7 mil na południe od Hekli,

And. S.

ty jego są też jakby zapowiedzią genialnych tworów późniejszych, niedoścignionych dotąd, portrecistów flamandzkich. Najbardziej znanym i charakterystycznym jest portret, przechowywany w muzeum berlińskiem, przedstawiający mężczyznę w kapeluszu, na tył głowy zsuniętym, trzymającego gwoździk w ręku. Głowa o dużych uszach, z twarzą pooraną zmarszczkami, wybornie narysowana, drobiazgowo wykończona, pełna jest życia i prawdy, choć, podobnie jak portret żony artysty (w Akademii w Bruges), zbyt wiernie odtwarza brzydotę. Cennym zabytkiem pod względem charakterystyki ludzi owej epoki jest portret podwójny, przedstawiający kupca włoskiego (Arnolfim), osiedlonego w Bruges, z żoną, jako młodą parę małżeńską (National Gallery w Londynie).

Przebiegająo wzrokiem wymienione prace Jana van Ë., nie można się dziwić rozgłosowi, jakie imię jego miało w ówczesnej Europie, a zarazem i wpływowi, jaki wywarł ten genialny artysta na malarstwo ówczesne, zwłaszcza na krajowe i niemieckie. „Pędzlem tego mistrza, powiada Fromentin, sztuka malarska zdaje się wypowiadać ostatnie swoje słowo, i to w pierwszej już dobie swego istnienia."

B i bl iog r. Obszerną literaturę, odnoszącą się do braoi van E., począwszy od dzieła Vasarego przytacza A. Woltmann w dziele „Geschichte der Malerei herausg. v. A. Woltmann u. K. Woermann." Tom II, Lipsk 1882, str. 8. Z póżaiejszych prac, po r. 1882 wydanych, ważniejsze są: Alphonse Wauters „Les Commencements de l’ancienne école de peintures antérieurement aux Van Eyck" (Bulletin del’Aeadémie royale de Belgique, J883); tegoż „Les deux Saint François de Jean VanE." („Echo du Parlement du 7. août 1888“); i tegoż autora wyborna treściwa historya malarstwa flamandzkiego, wydana w zbiorze „Bibliothèque de l’enseignement des beaux-arts" pod tyt.: „La peinture flamande“ (Paryż 1883, str. 17—55. Les Van Eyck). H. Hymans „Un tableau retrouvé de Jean Van E." („Bulletin des Commissions royales d’art et d’archéologie", 1883). Lelaing „Jean Van E., inventeur de la peinture à l’huile." (Lille 1887).

van Eycken Jan, malarz belgijski (* 1817 w Brukselli—f 1853 tamże), kształcił Bię w Akademii brukselskiej pod kierunkiem Naveza; w r. 1855 otrzymał wielkie premium akademickie, po czem od 1837—39 podróżował po Franoyi i po Włoszech. Przed tern jeszcze obudził był bardzo żywe zajęcie swojemi obrazami: św. Sebastyan i Tobiasz; tu też wróciwszy do Brukselli, gdzie później został profesorem Akademii, poświęcił się przeważnie malarstwu religijnemu i wielce się przyczynił do podniesienia poziomu jego w Belgii, nadto zaś wynalazł nowy sposób malowania al fresco. Główniejsze jego dzieła są: malowidła ścienne w kościele Panny Maryi Zwycięskiej w Brukselli; Droga Krzyżowa i kartony do chóru i łuku tryumfalnego w tymże kościele; Złożenie Chrystusa do grobu w kościele św. Andrzeja, również w Bruk-selli. U nas van E. na szczególną zasługuje uwagę z tego względu, że jest on twórcą jedyne

go portretu autentycznego Joachima Lelewela. Jak wiadomo, znakomity dziej opis nasz nie chciał nigdy pozować, to też artysta portretował go tylko ukradkiem, przypatrując mu się przez nieco uchylone drzwi, podczas długiej rozmowy jego z jednym z demokratów belgijskich. Przedstawił go na obrazie olejnym, opartego prawą ręką na lasoe, z lewą założoną na plecy, w niebieskiej bluzie robotniczej. E. odmalował ten portret dla wdowy po przyjacielu Lelewela, Kazimierzu Korybucie Daszkiewiczu, od której później nabył go siostrzenico Chopina, pół-kownik Henryk Jędrzejewicz, będący dotąd jego posiadaczem w Paryżu (1898).    *

Eydtkuny, Eydtkuhnen, ob. Ej t kun y.

Eye Jan Ludolf August, pisarz niemiecki (* 1825 w Fürstenau w Hannowerskiem), kształoił się w Getyndze i Berlinie, naprzód na wydziale prawnym, później na historycznym, a w r. 1853 został powołany na dyrektora zbiorów sztuk pięknych i starożytności w Muzeum norymberskiem, któremu oddał wielkie usługi, a pracami swojemi nie mało się przyczynił do uszlachetnienia i podniesienia sztuki niemieokiej. Z licznych pism jego wymieniamy: „Kunst und Leben der Vorzeit" (Norymberga 1854 w 3 tomach); „Gallerie der Meisterwerke altdeutscher Schneidekunst* (1857—61), (oba te dzieła opracował wespół z Jakóbem Falkiem); „Deutschland vor 300 J. in Leben und Kunst" (Lipsk 1850); „Leben und Wirken Alor. Dürers* (Nordlingen 1860); „Eine Mensehenseele, Spiegelbild aus dem XVIII Jhrh.“ (t-źe 1863); „Wesen und Wert des Daseins” (Berlin 1870); „Das Reich des Schönen“ (tamże 1878); „Die neue Weltanschauung“ (1841). — W 1874 odbył podróż do Brazylii, a potem jeszcze kilka innych zamorskich dla studyów kulturalno-historycznycb, i na podstawie ich oparł dzieło swoje o kolonizaoyi niemieokiej. p. t. „Die Auswanderer* (1885).    *

Eyemouth, miasto w szkockiem hrabstwie Belwick, na wybrzeżu m. Północnego, przy uściu rz. Eye; latarnia morska, port, połów śledzi; 3 000 m-ców.

Eyguières, stolica kantonu we francuskim departamencie Uść Rodanu (Bouches du Rhône), okręgu Arles, przy kanale Craponne i drodze żelaznej Arles - Salon; hodowla owiec, jedwabni-kó w, morwy, oliwek; — blizko 3 000 mieszkańców.

And. S.

1705 m. nad p. m.

Eylais Latr. Sta w ni ca Now. St. Wil. Jeden z rodzajów Roztoczy czyli Molików (A-carina), należący do rodziny wodopójek (Hydr achnidae). Czwarta para nóg u E-y z haczykami; oiało miękkie, owalne; macki dość długie; 3 pierwsze członki maćkowe grube i krótkie, czwarty bardzo długi, piąty króciutki; drugi zaś do czwartego włącznie pokryte są gęsto szoae-

S. M.

dokami krótkiemi; nogi dość długie: z tych pierwsza para szczecinkami pokryta podobnież, druga zaś i trzecia mają na sobie szczoteczki o wiele grubsze, gąbkowate. Jedyny gatunek tego rodzaju, Eylais [extendens Latr., rozpowszechniony jest po całej Bierni; pływa on w wodzie za pomocą nóżek swych szczeciniastych. Barwę ma czerwoną; długość wynosi 4—5 mm.

Eylau, Deutsch E., ob. Iława.

Eylau, Preussisch E., ob. Iławka.

Eylau, bitwa pod Preussisch-Eylau (7 i ö lutego 1807 r.). Po bitwie pod Pułtuskiem, 26 grudnia 1806, wojska francuskie (środek i prawe skrzydło armii), korzystając z otrzymanego zawieszenia broni, rozłożyły się na zimowych leżach, na prawym brzegu Narwi, pomiędzy Omulewem a Wkrą, oraz na przestrzeni między Pułtuskiem a Warszawą, gdzie była główna kwatera Napoleona. Lewe skrzydło, pod naczelnem dowództwem ßernadotte’a, posunąwszy się ku Elblągowi, osłaniało oblężenie Gdańska, Grudziądza i Kołobrzega, i groziło Królewcowi. Ney, należący także do tego skraydła, stał główną kwaterą w Mławie. BenningBen, naczelny wódz wojsk sprzymierzonych (rossyjskich i pruskich), poznaw-Bzy rychło, że zawieszenie broni korzystniejszem było dla Francuzów, niż dla niego samego, postanowił rozpocząć na nowo działania zaczepne i uderzyć całemi siłami swemi na korpus Berna-dotte’a, aby go odciąć od głównej armii, a potem dać odsiecz wyżej wspomnianym twierdzom. W tym celu wojska rossyjskie ruszyły naprzód i połączyły się z korpusem pruskim generała Lesio cq'a. Przednia straż ich została pobita przez Bernadotte’a pod Mohrungea. Napoleon, zawiadomiony o zaczepnem wystąpieniu Rossyan, po-leoił Lannes'owi i Savaremu zasłonienie Warszawy, a sam wraz z Soult’em, Augereau, Davou-t’em i Ney’em ruszył za Benningsenem i 3 lutego stanął w Olsztynie. Lestocq, odłączywszy się od cofających się Rossyan, utracił pod Waltersdor-fem w potyczce z Ney’em 16 dział i 1500 ludzi, wszelako forsownym marszem zdołał zbliżyć się do E., gdzie zatrzymał się był Benningsen, zdecydowany przyjąć bitwę. Miał on 60 000 żołnierzy, rozlokowanych między Schloditten a Serpal-len. D. 7 lutego Soult uderzył na miasto E.; długo mu się opierali generałowie rossyjsoy: Markow i Barclay de Tolly, lecz nad wieczorem 18-y pułk liniowy francuski zdobył wzgórza Tenknitten; trzy pułki rossyjskie, broniące cmentarza, zdziesiątkowała dywizya Legrand'*; trzy razy RosBya-nie byli wyparci z tego stanowiska, lecz odzyskiwali je napowrót, wreszcie cmentarz pozostał przy Francuzach, i o 10-ej wieczorem Soult zajął po-zycyę na północ E. W tym samym czasie korpus Davom’a szedł przez zaspy śnieżne ku Dom-nau dla oskrzydlenia lewego boku RoBsyan, a Ney posuwał się ku Kreutzburgowi w celu otoczenia prawego skrzydła i przeszkodzenia Prusakom Lestocqa do połączenia się z Rossyanami. Nazajutrz o świcie Benningsen pierwszy zaatakował Francuzów, skierowawszy na 18-tysięczny korpus Soult’a gwałtowny ogień działowy. Napoleon pobiegł wówczas ze swą gwardyą na cmentarz, panująoy nad miastem, i, kazawszy tam ustawić działa, spuścił grad kul na szeregi nieprzyjacielskie. W tej chwili począł padać śnieg tak gęsty, że przez pół godziny nie można było nic rozróżnić w odległości kilku kroków. Augereau, który miał polecenie odrzucić lewe skrzydło Rossyan ku środkowi, zgubił śród zamieoi kierunek i znalazł się między piechotą a jazdą rossyjską, pod ogniem 48 dział. Dywizya Des-jardins’a wpadła w sam środek szeregów nieprzyjacielskich. Osaczeni Francuzi, nie mogąc się sformować w czworobok, walczyli pojedynczo, głowa na głowę, i ponieśli dotkliwe Btraty; generałowie Augereau, DeBjardins i Heudelet zostali ranieni. Napoleon, spostrzegłszy, co się dzieje, rozkazał Muratowi i Bessières’owî całą masą kawaleryi uderzyć z tyłu na Rossyan. Jakoż szybko złamano dwie ich linie, trzecia jednak trzymała się dzielnie, a wsparta potężną artylleryą i rezerwą Benningsena, przeszła nawet do ataku i zmusiła jazdę francuBką do cofnięcia Bię w nieładzie. Dopiero pod wsią Rothenen Murat i Besseres przywrócili porządek w swych szwadronach. Generał d’Ahlmann zginął w tej rozprawie, Hautpoul odniósł ciężką ranę. Jednocześnie na innym punkcie sześciotysięczny oddział rossyjski wcisnął się w ciemności pomiędzy dywizyę Legranda a dywizyę Augereau i szedł prosto na cmentarz. Grenadyerzy Napoleona uderzyli nań z przodu, szwadron jazdy przybocznej zaatakował go z boku, Murat—z tyłu, i oddział, wzięty we trzy ognie, został zniesiony do szczętu. Wynik bitwy pozostawał jednak wciąż wątpliwym. Piechota francuska i rossyjska sformowały się na nowo w centrum pod Saint - Hilaire’m i Augereau z jednej strony, a Dochturowem, Sackenem i Oater-mannem z drugiej. Benningsen rozporządzał nadto rezerwą, Napoleon częścią swej gwardyi. Ney i Davout, wstrzymani zawieją, wciąż jeszcze nie nadciągali. Wreszcie o pierwszej po południu przybył Davout i, uderzywszy nagle na brygady Barclaya i Baggowuta, zdobył Sarpallen i wzgórze Sausgarten, odrzucająo lewe skrzydło nieprzyjacielskie ku środkowi. Benningsen wysłał przeciw niemu swą rezerwę: trzy ataki zostały odparte przez Dsvout’a, który torował sobie drogę naprzód, podczas gdy Saint - Hilaire nacierał energicznie na Ostermanna, wspierany jazdą Milbau-d’a. Już centrum rossyjskie było zachwiane, Roa-syan wyparowano ze wzgórzy Kreege, z Auklappen, jak również z sąsiedniego lasku brzozowego i wioski Kutschitten; linia odwrotu była zagrożona. W tej krytycznej chwili Benningsen otrzymał niespodziewaną pomoo. Lestocq, ścigany przez marszałka Ney a, potrafił wyśliznąć się mu niepostrzeżenie i, wsunąwszy się o godzinie trzeciej w sam środek armii rossyj sklej, natarł z 5 500 świeżych żołnierzy tak dzielnie na Da-vout’a, ii ten musiał opuścić Kutschitten i cofnąć się ku Auklappen. Wszelako Prusacy i Rossyanie nie zdołali wyprzeć Francuzów ze wzgórz Kreege

Hml.

nia tej wyspy do Grecyi, atoli rychłe stłumienie powstania udaremniło jego starania. Również i Szwajcaryi, podczas zawikłań politycznych tego kraju wyświadczył E. kilkakrotnie, dzięki swym stosunkom, ważne usługi. Genewa zawdzięcza mu wiele swych wspaniałych gmachów. Wogóle wielki swój majątek obracał przeważnie na cele użyteczności publicznej. E. napisał: «Lettres et documents officiels relatifs aux divers événements de Gièoe" (Paryż 1831); «Vie de la baronne Krude-ner* (1849, 2 t.).

W.

Fig. 236. Eynarowiczów herb.

i z lasku brzozowego. Pod sam wieczór nadbiega z kolei Ney, odbiera Lestocqowi wieś Sohmodit-ten, przeoina drogę królewieoką i zamyka wszystkie siły nieprzyjacielskie pomiędzy Sobą a Da-vout’em, na przestrzeni 3 kim. O godz. 8-ej wieczorem Saoken jeszcze raz atakuje Neya, ale zostaje odparty. W nocy Rossyanie cofnęli się przez zasypane śniegiem pola, pozostawiając w rękach Francuzów 16 chorągwi i 63 działa. Straty z obu stron bjły olbrzymie: licaono w każdej armii bliz-ko po 20 000 zabitych i rannych. Bitwa w rezultacie była bezużyteczną rzezią, albowiem żadna strona nie odniosła z niej korzyści. Napoleon 16 lutego cofnął Bię za rzekę Passargę. Na polu bitwy pod E., które znany malarz franouski, Gros, odtworzył pędzlem, rząd pruski wzniósł w r. 1856 pomnik.

Eymont Gundysław, Dominikan, nauczyciel rysunków w gimnazyum grodzieńskiem ks. Dominikanów, a później wikary w Jelnie, ogłosił drukiem: «Nauka początkowa reguł proporcyj znaczniejszych, z rozmaitemi sposobami, rysunek ułatwiającemi, z różnych autorów zebrana" (Grodno, 1802 in 4-to, str. 132 i 19 tablic rysunków.

Eynard Jan Gabryel, bankier genewski, gorący przyjaciel wolności Grecyi (* r. 1776 w Lio-nie, gdzie ojciec jego posiadał dom handlowy, f 5 lut. 1863 r. w Genewie). W r. 1793, podczas oblężenia Lionu przez wojsko Konwencyi, walczył w szeregaoh obrońców tego miasta, a po zdobyciu uciekł wraz z rodziną do Szwajcaryi. Przeniósłszy się następnie do Genui, założył tam wespół z bratem dom handlowy pod firmą „Bracia E. i Schmidt“ i dzięki szczęśliwym operacyom finansowym zrobił w krótkim czasie wielki majątek. Ówczesna królowa Etruryi, będąc w kłopotach pieniężnych, korzystała nieraz z jego UBług. W r. 1814 przesiedlił się do Genewy, skąd jako poseł rzeczypospo-litej Genewskiej jeździł na kongres do Wiednia, a w r. 1818 na kongresie w Akwizgranie repre zentował wielkiego księcia Toskańskiego, który powołał go na członka swej rady administracyjnej (1816). Kiedy wybuchło powstanie Greków (1821), E. ze szlachetnym zapałem i bezinteresownością oddał się całkowicie ich sprawie i w celu skuteczniejszego jej poparcia wyjechał umyślnie z Genewy do Paryża, gdzie, jako członek Towarzystwa Filhelleńskiego, rozwinął taką czynność, że greckie Zgromadzenie narodowe w Argos nadało mu indy-genat i Ateny zaszczyciły go obywatelstwem honoro-wem. W r. 1827 jeździł do Londynu, aby wyjednać pożyczkę dla Grecyi, ale nie znalazł tam spodziewanego poparcia. Kiedy zabiegi jego w tym kierunku nie odnioBły i w Paryżu w r. 1829 pożądanego skutku, posłał do Grecyi 700 000 franków z własnych funduszów. Po zamordowaniu hrabiego Capo d’Istria (ob.), z którym w śoisłych zostawał stosunkach, E. zabiegami swojemi przyczynił się głównie do zamianowania Ottona Bawarskiego królem greckim. Podczas powstania na Krecie w 1841 roku zwraoał się do wszystkich b. komitetów greckich o poparcie projektu przyłącze-

Hml.

Eynarowicz. W polu błękitnem podkowa srebrna ocelami do góry. Podkowę przeszywa srebrna strzała źeleźcem do góry. Nad hełmem z korony szlacheckiej wychodzi pięć strusich białych piór. Herbem tym pieczętuje się litewska rodzina Eynaro-wiczów. — Źródła: Koja ł o w i c z (Manuskrypt w ord. hr. Krasińskich); N i e-siecki; „Herold polski“ Zeszyt II, str. 26.—W tomie XVIII Enc. str. 1008 błędnie podano: Ejnaro-wiczob. Białynia). D-Eyra (Felis eyra, Fuma eyra),— zwierzę z rodziny kotów (felidae)\ żyje wyłącznie w Ameryce Południowej. Brazylijczyoy zowią E-ę—kotem czerwonym. Z wierzę to odznaoza się nader długim, wysmukłym tułowiem i pod tym względem przynajmniej stanowi niby formę przejściową pomiędzy kotami a kunami (mustela). Sierć miękka, jasno - żółtawo - czerwonej barwy; nad górną wargą po obu stronach znajduje się żółtawo - biała plamka; wąsy takiejźe barwy. — Długość tułowia 53 cm., ogona 52 cm., wysokość zaś 27 cm. — Sądząo z wyglądu, należałoby przypuszczać, że E. powinna łączjć w sobie przymioty kotów i kun; lecz tak nie jest: E. wcale nie odznacza się kccią zwinnością; pod względem zaś drapieżności przewyższa o wiele kunę nawet. Podług zapewnień przyrodników, żaden wogóle kot nie dorówna E-e w szybkości, z jaką ona morduje pochwyconą zdobycz. Renger długo trzymał młodą paię tych zwierząt w niewoli, lecz nie udało mu Bię oswoić jej i obłaskawić. Będąc jeszcze zupełnie malemi, tak, że ledwie zdołały trzymać się jako - tako na słabych nogaoh, zwierzątka te jednak już usiłowały chwytać inne zwierzęta, choć nie posiadały dostatecznej siły, aby im podołać. Jedno z nich rzuciło się na dorosłego koguta, lecz ten, broniąc się, ostrogą przeciął gardło E e. Drugą E-ę, wskutek jej niczem niedającej się pohamować drapieżności, musiano trzymać ciągle w zamknięciu i kiedy ją raz wypuszczono — natychmiast udusiła kilkoro kacząt. Zresztą do pewnego stopnia E. ta dała się ula-

B. U.

skawió; będąc młodą, ol ętnie bawiła się z mło-demi kociętami, igrała kulkami z papieru, toczyła po ziemi pomarańoze i okazywała stałe i szczególne przywiązan e do małpki, jak s?ę zdaje za to, iż ta szukała w sierci jej poheł. Z wiekiem E. stawała s?ę coraz to mniej łaskawą względem innych zwierząt; dla ludzi zaś była o tyle swojską, o ile nie niepokojono jej poderas jedzenia. Zresztą nie odróżniała ona swoioh gospodarzy od innych osób postronnych; nie postrzeżono także, aby miała pamięć doznanych dobrodziejstw, jak również i, krzywd.— E-ę przywożono często żywą do Europy. W zwierzyńcach zaś, szczególnie w Londynie, bywała już kilkakrotnie. Załączona rycina przedstawia właśnie parę, narysowaną przez znanego w Anglii rysownika zwierząt, Wolffa.

Eyrbyggia saga, historya mieszkańoów półwyspu Eyre, leżącego w głębi Breidafiordu, na za-

szwedzkim C. J. L. Loenberg (Sztokholm 1873); w tłómaozeniu angielskiem W. Moris i Eryk Magnusson (Londyn 1891).    *

Eyre, jedno z największych jezior Australii, leży w prowincyi Australii Południowej, pod 28l/a° sz. pd. i 137° dł. wd. Gr.; odkryte w r. 1840 przez angielskiego podróżnika Eyre i na jego cześć tak nazwane. — Należy do kategoryi słonych jezior wewnętrznego zlewiska, to jest bezodpływowych, natomiast przyjmuje liczne strumienie, jako to: Warburton, Barcoo (Cooper), Frome, Douglas, Neales, Margaret i t. p. —Wszystkie te jednak dopływy są tylko peryodycznemi rzekami, dosfar-czającemi wody jezioru tylko w porze deszczów, w porze zaś suchej przestają płynąć, a wówczas i jezioro wysycha zupełnie, stając się wielkiem trzęsawiskiem, które pokrywa warstwa osadzonej soli. — Obszar ogólny wynosi około 9 600 km. □ (20 razy większe od jez. Bodeńskiego); głębokość

z-*    .

fr-

i

,y

w&.

■£Ą£

S8Ä

*■ »■

L\

■r~.

~-y

118

|g|®

Fig. 237. Eyra (Felis eyra desm ).

And. S.

chodzie Islandyi, zwana także Sagą Thors-nesings, od kantonn Thorsne, do którego ten półwysep się liczył, albo Âlptfirdings, od zatoki w tymże kantonie. Widownia jej niewielka, treść wszelakoż ogarnia okres od 880 roku, t. j. od początków kolonizacyi, do śmierci Snorrô Gode (1031). Składa się ona z epizodów historycznych, dośó luźnie powiązanych; brak jej jedności, styl zaś nierówny—to silny, to znów słaby; ale dobrze maluje ona tak osoby, jak wypadki i miejsca, i podaje szczegóły zajmujące o Eryku Czerwonym (Raude) i odkryciu przezeń Grenlandyi w roku 985, jako też o podróży jego dzieci do Vin-landu, części nowego świata. Sagę tę, przepisaną między 1221 a 1260 i zs chowaną w pięoiu starych rękopismacb, wydał G, J. Thorkelin (z przekładem łac nskim, w Kopenhadze 1787); Gulbrand Vigfusson w Li[sku 1864; N. M. Petersen w skróceniu duńskiem (1844, wyd. 2 e 1863); w języku

nieznaczna, skoro woda całko wioie wyparować może; wzniesienie wód nad poziom morza dosięga zaledwie 3 stóp w porze deszczowej, dno zaś jeziora leży nźej poziomu morza, skutkiem czego powstał n’edawno projekt przeprowadzenia kanału od zatoki Spencera przez leżące na drodze, a również płytkie, jezioro Torrens, i stałego tym sposobem zasilenia wód jeziora Eyre. Okolica pu-Btynna, do kultury mało podatna.

Eyre sir Vinoent, generał angielski (* roku 1811 w Portsderon—f 22 st. 1881 w Aix-les-Bains). Slużjł w Indyacb, był oięźko raniony przy oblężeniu Kabulu (1641) i wzięty do niewoli, zOBtawał jeńcem Afganów do r. 1843. Od r. 1855 do 1857 przebywał w Anglii, skąd wrócił do In-dyj na początku powstania Birmanów. Dzięki swej energii i rozumnej inieyatywie, wygrał kilka bitew i przywrócił w ciągu krótkiej kampanii mocno podkopany urok potęgi angielskiej. W r. 1863 wziął

Hml.

And. S.

Hml.

(1177).

dymissyę w stopniu generał-porucznika. W chwili wybuchu wojny francusko-niem'eckidj bawił we Francyi, gdzie pod protektoratem Towarzystwa Czerwonego Krzyża zajmował się z poświęceniem urządzaniem ambulansów. Napisał: »Military Ope rations at Cabul with a journal of imprisonment in Afghanistan“ (1843).

Eyre Edward Jan, podróżnik ang'elski (* 1815 r. w hrabstwie York w Anglii), mająo ledwie lat 17, emigrował do Australii, gdzie, pracując z powodzeniom jako osadnik, dorobił się skromnego mienia i w r. 1839 puŚ3ił w podróż w celu zbadania nieznanego nowego lądu. Napierwej tedy wyruszywszy z nad zatoki Spencera i przeszedłszy góry Flindersa, zwrócił się w kierunku południowo-wschodnim, ku rzece Murray, i zbadał cały bieg jej do uśoii. Następnie z pobrzeża zachodniego tejże zatoki, od przystani Lincolna, udał się przez góry* Gawlerskie i jezioro Torrensa, od którego dalej na północ odkrył (r. 1840) inne wielkie jezioro, późiiej na cześć jego nazwane Eyre. Stamtąd chciał przeniknąć do wnętrza lądu, lecz ten zamiar mu się nie powiódł. W r. 1841, walcząc z nadzwyczajnemi przeszkodami, odbył trzecią swą podróż, znowu z nad zatoki Spencera, wzdłuż południowego wybrzeża na zaohód, aż do King Geor-ge Siadu. Podróże swe opisał w dziele »Journal of Expeditions of Discovery into Central Australia“ (Londyn 1845). W rok potem został pomocnikiem gubernatora Nowej Zelandyi, a w roku 1862 gubernatorem Jamaiki, gdzie stłumił powstanie krajowców, lecz środkami tak surowemi, iż rząd angielski, pod naciskiem opinii publioznej, musiał go złożyć z urzędu. Zapozwany przed sąd, zdołał się usprawiedliwić; lecz jego nieprzyjaciele polityczni ścigali go oskarżeniami przed wszelkiemi sądami bez ustanku w ciągu prawie lat pięoiu. Z iwsze uniewinniany, w r. 1874 usunął się zupełnie z widowni życia publicznego.    *

Eyria, trójkątny półwysep na południowem wybrzeżu Australii, między golfem Spenoera a Wielką Zatoką Australską; południowy kraniec, poszarpany drobnemi zatokami, kończy się przylądkiem Katastrofy; wybrzeża otoczone są mnóstwem wysepek, skał i raf podwodnych; dają jednak kilka niezłych przystani, jak np. Port Lincoln. — Wnętrze wypełniają dość znaczne wyniosłości, dosięgające 700 m. (Olinthus, Gawler). Gleba mało żyzna, podatna zaledwie na pastwiska, klimat suohy; nieliczna ludność trudni się głównie hodowlą zwierząt domowych; — znaczniejszych osad niema.

Eyssenhardt Fianoiszek, filolog niemiecki, ur. w Berlinie 6 marca 1838, tamże studjował filologję klasyczną, w 1863 został nauczycielem gimnazjum (Werderowskiego), w 1876 profesorem Johanneum w Hamburgu i w 1882 dyrektorem hamburskiej bibljoteki miejskiej. Główne jego prace są to rewizje tekstu wydań różnych pisarzy starożytnych. Ogłosił recenzje tekstów: Marcjana Capelli (Martianus Capella; Lipsk 1866); Fedra (Berlin 1867), Macrobiusa (LipBk 1868), dzieła „Historia Misoella* (Berlin 1869), Metamorfoza

Apulejusza (Berlin 1869), Ammjana Marcellina (Berlin 1871) i recenzje „Scriptores historiae Augustas“ (wraz z H. Jjrdanem, Berlin 1864, 2 tomy). Jako bib’jîtekarz wydawał corocznie od 1883 »Mitteilungen aus der Hamburger Stadtbibliothek“. Ogłosił nadto kilka pism historycznych i literackich, a m. »Die homerische Dichtung“ (Berlin 1875); „Epistula urbioa” (Hamburg 1879); »Roemisch und Romanisch" (Berlin 1882); »Hadrian Fiorus“ (Berlin 1882); »Barthold Georg Niebuhr, ein biographischer Versuch“ (Gota 1886); „4u3 dem geselligen Leben des XVII-ten Jahr-huiderts“ (Berlia 1887); »Die Verschwörung ge-ge i Venedig im Jahre 1618“ (Hambg 1888); »Arzneikunst und Alchemie im XVII Jahrhundert“ (t źe 1890); »Italien, Schildernigen alter und neu-er Dichter“ (Hambg 1890).

Eystein Magnusson, król norweski (* roku 1088—t 1122). Syn naturalny Magnusa Berfaet* ta, wstąpił po nim na tron wraz z braćmi Sigur-dem i Olafem (1103). Olaf zmarł młodo, atoli z Sigurdem miewał E. częste zatargi. Był to książę lubiący pokój; kazał spisać w kodeks miejscowe prawa obyczajowe i przeto zasłużył na nazwę »lögspake” (prawodawcy). Nakłonił perswazyą mieszkańców Jemtlandu do poddania się Norwegii. Pobudował klasztor w Munkalif i liczne kościoły, a także schronisko dla podróźnyob w Dovrefield. Syn jedynej jego córki, Maryi, Olaf Ugaefa, był królem Hettusveinôw (1163—69).

Eystein Haraldsson, król norweski (* roku 1123, zabity 21 sierpnia 1157 w Fors). Syn naturalny Haralda Gilló, wyohowywał się w Szkooyi i w sześć lat po śmierci ojca został przypuszczony do udziału w rządaoh przez dwóch braci już panującyoh, Ingego i Sigurda Munda. Wraz z tym ostatnim dążył do obalenia Ingego; atoli Sigurd zgiuął w walce przeciwko Grzegorzowi Dagsson (1155), a we dwa lata później, E., zmuszony uoie-kać, poległ pod ciosami stronników Ingego. Jakkolwiek gwałtowny i chciwy, był on uważany przez lud za męozennika, i aż do dni naszych odbywano pielgrzymki do miejsca, gdzie został zabity, a które przezwano źródłem św. Oxstena czyli E-a.—Syn jego, E. Meyla, był okrzyknięty królem przez Birkibeinów (1174) i zdołał opanować Throndhjem (1176), ale poległ w bitwie pod Toens-bergiem, wygranej przez Magnusa Erlingssona

Hml.

Eystein AsgrimsBon, poeta islandzki z w. XIV, był zakonnikiem augustyańskim w Thykkvi-bae i znosił różne utrapienia od nieprzyjaznego sobie biskupa, Jona Sigurdsona, po zgonie zaś jego rządził jako offioyał dyecezyą smalkaldzką przez cztery lata, aż do objęcia jej przez biskupa Gyrda. Ten go zamianował wizytatorem (1358), lecz później powstały między nimi jakieś niesnaski, które w końcu, z powodu ułożonej przez E-a piosenki satyrycznej na Gyrda, doprowadziły do tego, że biskup go odłączył od Kościoła. Zdjął wszela-koż z niego ekskomunikę za wspaniałą pieśń (drftpę ob.) o Odkupieniu, w stu strofach, p. t. „Lilja", która jest płodem najcelniejszym islandz-

kiej poezyi katolickiej. Poemat ten ogłoszony był jeden z drukowanych jego utworów, pełnió jakieś w Holsa „Wisnabok* (1612 i 1748) w Finn Jon- obowiązki w szkołach pijarskich w Radomiu, sona »Historia Ecoles. Islandiae“ (1774); osobno Obrany doradzoą (consuUor) prowincyi, następnie w Kopenhadze (1858); w Wiedniu (1859); w Lon- rektorem nowegó czyli mniejszego    kollegium

w Warszawie, od r. 1789, przez trzy lata zarządzał prowincyą. W r. 1792 osiadł w Łukowie, jako re« gens konwiktu Szaniawskich, z fandacyi biskupa krakowskiego t. im. za Augusta II; w r. 1812 obowiązki te złożył. Pisał wiersze i mowy po polsku i po łacinie, oraz drobne artykuliki moralne, tłómaciył i przerabiał z łaciny i z francuskiego, i przez długie lata zajmował się teoryą i rysunkiem architektonicznym. Dnia 24 lipoa 1774 r. powitał St. Augusta w Col. Nob. wierszem łacińskim o sztukach pokoju i wojny, za panowania tego króla kwitnąoycb; król podziękował mu na miejscu pochlebstwem: „Utraciliście St, Konarskiego; ale widzę, że duch jego w tobie, ojcze, dalej żyje“. Tego samego roku E. znowu wierszem powinszował Mich. Poniatowskiemu biskupstwa płockiego, a do Naruszewicza wystosował trzy utwory elegijne. Gdy króla własnego zbrakło, a położenie Pijarów stało się uciążliwem, zjednywał E. zgromadzeniu swemu łaskę odami do Fryd. Wilhel. pruskiego (może do obu, II i III) i Franciszka Ii-go niemieckiego. Zgon E-a Eacykl. Orgelbranda większa oznacza na r. 1813, ale dokładnej daty nie wydobyto jeszcze z czasopism współczesnych. Kiedy Bielaki drukował swe „Vita“, E. jeszcze żył; kiedy ogłaszano wiersz „Job“ (1814) autor był już nieboszczykiem. Następujące u ,wory i pisma drobne E-a wyszły w druku osobno: 1) przekład polski ody Konarskiego „De sapieute rege“ (Warszawa 1764); 2) »Trzy żałosne pasterki X. Ad. Naruszewiczowi wierny wiekopomnego imienia szacownik etc.“ (Estr. IX: Wilno; Eue. Org.: Warszawa 1774); 3) „Na akt weselny.... Kurdwanowskiego z panną Granowską,“ (Warsz. 1776); 4) „Wierszyki o poczciwości czyli Manualik poczciwego człowieka“ (z franc., ofiarow. St. Augustowi, Warsz. 1776; toż t-że, u Estr. IX i w Eno. Org.“ 1779; toż p. t. „Wierszyki moralne o poczciwości“ Warsz. 1789); 5) „Na szczęśliwy powrót St. Augusta Galatea ekloga imieniem Col. Nob." (Warsz. 1781; Bielski wie o jednej jeszcze eklodze „Palaemon“); 6) „Job z gruntu nieszczęśliwy czyli Rytmy żałosne z prozy w modłach zadnsznych eto." (Warsz 1814), — bez roku: 7) „Ad Sereniss. St. Augustom in Coli. Nob. carmen* (może ów o sztukach pokoju i wojny); 8) „Do N. St. Augusta imieniem młodzieży szkół radomskich“; 9) Estr. IX: „Poliarch, ekloga na dzień imienin N. Pana“.— 10) Ody dla Fryd. Wilh. i Franciszka Ii-go, Bielski uważać każe za wydrukowane w Warszawie. Drobne artyknły E-a są w grelowskich „Zabawach przyjemnych i pożytecznych“ (Warsz. 1769—77), Główna praca jego życia: „ Zasady architektury cywilnej i wojskowej", z tablicami już wyrytemi, dla braku funduszów nie doczekała się wydania i z biblioteki pijarskiej w Warsz. przepadła. — Bielski; Estr.; „Historia domus Vars.“ (Ms.).

Eysymontt Leopold Stanisław (* dnia 25 listopada 1781 roku na Litwie — f dnia 27 kwie-

dynie (1870, staraniem Eryka Magnussona, z przekładem na wiersz angielski); w Rzymie (1888) z tłómaozeaiem łacińskiem i naśladowaniem wier-szowanem francuakiem, wydał go Philpin de R viè-re; na język duński przełożył go F<nn Megnusson r. 1820; na niemiecki Siudach w »Schwedische Volksharfe“ r. 1826, i Al. Baumgartner 1884 E. umarł w klasztorze augustyańskim elgosaetyjskim pod Trondbjemem, w Norwegii, roku 1361. E-owi przypisywano poemat »Gimstein*, który, jak się okazało, jest utworem Halla Oegmandarsona. *

Eysymont Jan, Litwin rodem, domownik Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła Sierotki, uczeń Jezuitów i doktor filozofii w akademii wileńskiej, ry-mopis dość gładki jak na swoje czasy; wytłóma-czył w Wilnie roku 1610 z łacińskiego na polski język słynny w owej epoce poemat, Karolomaobię, przez Boyera Jezuitę, Szweda (ob. Bojer Wawrzyniec), napisany w Wilnie roku 1606, a wydrukowany pod imieniem Krzysztofa Zawiszy, ucznia akademii, i wydał go pod tytułem: „Caro-lomaohia, to jest Dwu Królów bitwa, y szozęśliwe zwycięstwo Carola Chodkiewicza nad Carolem Sn-dermańskim otrzymane pod Kircholmem, za po-mooą Bożą, szczęściem Króla Jego Mości pana naszego Zygmunta Trzeciego, dzielną sprawą Hetmańską, y przeważnym męztwem Rycerstwa Korony Polskiey y Wielkiego Xięstwa Litewskiego.

Dnia 17 Septem bra Roku 1605. Wydana po łacinie przez Jego M. Pana Krzysztofa Zawiszę, a na PolBkie przełożona przez Jana Eysymonta“— bez daty i miejsca druku, ale zapewne w Wilnie, w ćwiartce gockim drukiem, we trzech księgach z dedykacyą do Albrychta Władysława Radziwiłła, ksiąźęcia na Ołyce i Nieświeżu, hrabi na Szydłowcu i t. d. (późniejszego kasztelana wileńskiego), datowaną z Wihm 8 marca 1610, i z przemową do czytelnika. Kart nieliczbowanych 54, na końcu epilog do Sudermana, a we środku drzeworyt, wystawiający bitwę pod Kirchholmem.

Jest tu z parę ciekawych szczegółów do życia Jana Karola Chodkiewioza. Tenże sam E. napisał wiersz na pożar miasta Wilna: »Threnodia, albo Żałosne Pienie o Zgorzeniu Wilna stolice W. X.

Lit., które Bię stało roku 1610, dnia 1 lipoa, z wielkim żalem wszystkich obywatelów tey R. P. y z nieoszacowaną szkodą tak samych mieszczan iako y innych ludzi. Przez Jana Eysymonta“ (Broszura in 4-to, gockim drukiem, bez miejsca druku). Wiersz nieosobliwy, ale język czysty.—»Enc. S. Org.“.

Eysymont Marcin, pijar (* 1735 w Rach-manowie na Wołyniu — f w Łukowie po roku 1811). Ze szkół pijarskich w Złoczowie r. 1751 wstąpił do zakonu; skończywszy nauki w konwik-cfe warszawskim, r. 1760 wyjechał do Rzymu i Paryża jako stypendysta zgromadzenia. Po powrocie nauczał w Rzeszowie, później w Coli.

Nobilium wykładał wymowę, filozofię i matematykę.

Mnsiał przez pewien czas, jak o tem świadczy

(Berlin 1800); „Praktische Auweisung zur WasBer-baukunst* (1809—1821); «Grundlehren der bohem Analisis* (1824); «Vergleichung der im preusischen Staate eiageführten Maasse und Gewiohte* (1798); «Handbuch der Mechanik fester Koerper und der Hydraulik" (1842); „Handbuoh der Statik fester Koerper* (1808); „Handbuch der Perspective“

E. D.

E. D.

tnia 1852 w Kozłowie). Nauki pobierał w szkole wojskowej w Grodnie i na uniwersytecie wileńskim za rektorstwa Jędrzeja Śniadeckiego. W roku 1811 i 1812 służył wojskowo pod generałem Jo-minim i był w oblężeniu Modlina, następnie jako kapitan przeszedł do armii księstwa Warszawskiego. W roku 1832 osiadł w majętności swej Kozłowie, w okręgu Garwolińskim. Mąż wysokich cnót i nauki. Wydał dzieło p. n. «Sztuczne skrupianie łąk podług Fryderyka Vorländer’a“ (Warszawa 1844). W rękopiśmie w ręku rodziny pozostawił obszerną pracę: «Statystyka rolnioza według Hlubeka*.—«Encykl. S. Orgelbranda“.

Eytelwein Jan Albert, inżynier niemiecki i specyalista hydro-teohnik (* w Frankfurcie 1764 r.—f 1848 r.) Karyerę swoją rozpoozął w wojsku jako oficer artylleryi. Mianowany w r. 1794 tajnym nadradzcą budownictwa, zamieszkał w Berlinie, gdzie pod jego kierunkiem otwartą została roku 1799 akademia budownictwa. Najważniejszą zasługą Eytelweina są roboty regulacyjne rzek, podejmowane do r. 1830. Koryta Wisły, Odry Warty i Niemna w uściach swoich, przez umiejętne stosowanie robót faszynowycb, ujęte zostały w odpowiednie łożyska i od tego czasu trwa systematyczna praoa regulaoyi tych rzek, przeważnie systemem faszynowym prowadzona (ob. Drogi wodne). Nie mniejszą energię wykazał E. przy wykony waniu projektów robót portowych w Kłajpedzie, Pilawie i Swinemiiude; a jakkolwiek dzisiejsze wymagania i środki wykonania tych robót znacznie się rozszerzyły, to jednak, co z robót E-a w tych portach pozostało, świadczy o znajomośoi technicznej i sumienności wykonawcy. Wywody naukowe i badania E-a nad przepływem wód w rzekach, dokonane i drukiem ogłoszone, stanowią cenny materyał dla hydroteobniki. E. pracował również nad ujednostajnieniem miar i wag pruskich. Ogłosił drukiem: «Praktische Anweisung zur Konstruktion der Faschinenwerke an Flüssen und Strömen“

(1810) i inne.

Eyth. Maks, inżynier meohanik niemiecki, autor kilku dzieł technicznych i literat (* 6 maja 1836 r. w Kirchheim). Karyerę zawodową rozpoczął w r. 1861 w wielkiej fabryce maszyn i narzędzi rolniczych Fowlera w Leeds (hr. York), a jako przedstawiciel firmy od r. 1863—1882 ustawiczne odbywał podróże po Europie i innych częściach świata, zachęcając do rozpowszechniania w użyciu udoskonalonych maszyn rolniczych. W r. 1882 założył, jako przedstawiciel towarzystwa akcyjnego, fabrykę maszyn rolniczych w Bonn, poczerń na stały pobyt przeniósł się do Berlina. Czynne swe życie zawodowe opisał w dziele: „Wan-derbuch eines Ingenieurs in Briefen* (Heidelberg 1871 — 84), oprócz tego napisał: „Das Agricultur-mas?hinenwesen in Aegypten* (Sztutgard 1867); «Steam-cable towing* (Nowy York 1868); «Das Wasser im alten und neuen Aegypten” (Berlin 1891); oraz wiele artykułów oderwanyob, pomieszczanych w pismach zawodowych.

Eywind Finsson, zwany Skaldespilder, skald norweski z w. X-go, syn magnata halgalandz-kiego, prawnuk króla Haralda Harfagra; przystał do swego dziadka stryjecznego, króla Hakona Dobrego. był jego radzcą, walczył przy nim na wyspie Stord (961) i na cześć jego napisał: „Haako-uarmaal“ na wzór „Eiriksmaalu.* Kiedy zaś Hakon zginął, napadnięty przez Bwych bratanków, synów okrutnego Erika Bloedexa, którego strącił był z tronu, dochował mu wierności i po zgonie, a chociaż musiał wejść do służby jednego z nich, Haralda Grafalda, ścigał go satyrami, Hakona zaś sławił w swych pieśniach. Skutkiem tego zmuszony był dwór opuścić i udać się pod opiekę Islandczyków, na których cześć ułożył „Islendingadärpa.“ Po śmierci Haralda Grafelda (965), związał się z bratem swym styjecznym, Hakonem jarlem, i walczył przy jego boku w bitwie morskiej pod Hiörungo-vag, a dla podniesienia godności jego, ułożył poemat genealogiczny, p. t. „Haaleygiatal“, w którym protoplastą Hakona zrobił samego Odyna. Poemat ten odznacza się prostotą i siłą męską, równie jak Haakonarmaal, który wszędzie i zawsze był wysoko ceniony i dotąd jeszcze wartości swej nie stracił. Znajduje się on w «Heimskringla“ (Zbiorze 16 u norweskich sag królewskich Snorrego Stur-lusona f 1241 r.)t oprócz tego zaś wydany osobno: przez Muncha i Ungera (1847), p. Moebiusa (1860), p. Etmüllera (1871), p. Wimmera (1870 i 1877), p. Nygaarda (1871); przełożony na język łaoiński przez Bartolina (1689), na angielski przez Percy (1763), na niemiecki przez Herdera (1778), przez Denisa (1784) i Gisebreohta (1830), na duński przez Sandviga (1779), Finna Magnussona (1817), i przez Muncha, na szwedzki przez Geijera (1811), i przez R. Cederströma (1860). Eywind jest bohaterem poematu w rodzaju sagi nowożytnej duńskiego pisarza P. M. Moliera (f 1838;.    *

Ezaw, po hebr. Essaw=koBmaty, szorstki, syn pierworodny Izaaka i Rebeki, brat bliźnięcy Jakóba. Bliźnięta te, w 60-ym roku życia swego ojca wybłagane przezeń u Boga, jak pisze Biblia «tłukły się w żywocie matki“, która, zaniepokojona tern, udała się po radę do Boga i otrzymała odpowiedź: «Dwa narodowie są w żywocie twoim i dwa ludy z żywota twego rozdzielą się; a jeden lud zwycięży drugi lud i starszy będzie służył młodszemu.* Dorósłszy, Ezaw oddawał Bię łowiectwu i był w łaskach u ojca, któremu dostarczał zwierzyny, Jakób zaś, rolnik, był ulubieńcem matki, która też podstępnie uzyskała dlań błogosławieństwo ooiemniałego Izaaka, dla utwierdzenia przy nim prawa pierworodztwa, które Ezaw, powróciwszy raz zgłodniały z polowania, sprzedał był lekkomyślnie Jakóbowi za miskę soczewicy (warzywa czerwonego, jak się wyraził, Bkąd przezwany został Czerwonym, po hebrajsku: Edom). Później wszakże, kiedy Jakób otrzymał błogosławieństwo

ojcowskie, E. pożałował swej lekkomyślności i zemstę mu poprzysiągł, przed którą on musiał z domu uchodzić. Giy jednak po upływie lat 20-u powrócił, Ezaw przyjął go po bratersku i prawa pierworodztwa swego nie dochodził. Potomkowie Ezawa zwali się Edo mitami, I durnej ozy kami, albo synami Seir, stąd, źe on mieszkał w górach Seir, i zawsze źyli w niezgodzie z potomkami Jakóba (Izraelitami).    *

ta sprzeciwia się słowom biblii (ob. Neb. 12 26). W Średnich Wiekach pokazywano jego grób w Babilonii południowej, ale to jest legenda bezpodstawna.

Dr S. P.

W Biblii znajdują się dwie księgi, zwane Ezdraszowemi, z których druga ma być dziełem Nehemiasza syna Helohiaszowego. Aczkolwiek wszakże przyznawane dwóm różnym osobom, zostają one w ścisłym z sobą związku. Źe pierwszą księgę pisał E., a drugą Nehemiasz, uznawali to wszyscy, jak hebrajczycy, tak i chrześcianie. Przeciw temu powszechnemu mniemaniu wystąpił pierwszy Spinoza („Tract, theolog.-polit.“ c. 10) i obie księgi uznał za podrobione w czasach Ma* chabeuszów. Pomiędzy katolikami Huet mniemał, źe tylko pierwsze sześć rozdziałów w 1 Ezdr. nie po-ohodzą od E a; za nim poszli racyonaliści niemieccy, jedni mniej, drudzy więcej E-i przyznająo. Co do ks. II E a, oprócz opinii św. Chryzostoma, Be-dy i in., jako też Spinozy, powszechniejsze zdanie krytyków katolickich przyznaje całe dzieło Nebe-miaszowi; Danko wszakże (»Hist. rev." 1.617) sądzi, źe cała kBięga spisaną została za czasów Ma-chabeuszów słowami Nehemiasza z pamiętników jego, o których mowa w II Machab. 2,16.—Wielu wreszcie najnowszych krytyków utrzymuje, źe obie księgi napisane zostały w lat 120 po E u, w wieku IV przed Chr., wraz z księgami Parali-pomenon, których są dalszym ciągiem.—Oprócz dwóch ksiąg, zwanyoh Ezdraszowemi (z których II jest Nehemiaszową), uznawanych za kanoniczne, w wydaniach Wulgaty i greckiego tekstu Septanty bywają dodawane zwykle na samym końcu apokryficzne księgi III i IV E-owa. Księga III co do treści swej jest po większej czę-śoi prawie dosłownem powtórzeniem 1 ej E-a, księga czwarta jest apokaliptyczna, a głównym jej przedmiotem sąd ostateczny, mianowicie zaś okoliczności, które mają go poprzedzić. Autor dzieli ją na kilka aktów czyli widzeń, odzianych w formę dyalogu młędzy pseudo-E-em a aniołem; między innemi znajduje się w niej proroctwo o przyjściu Messyaf-za. Według zdania ks. Le Hir obecny tekst IV ks. pseudo-E a nie jest późniejszym nad r. 218 po Chr. i poohodzić musi od chrzeécianina, który przerobił go z dawniejszego, nieznanego nam, oryginału hebrajskiego, o ozem świadczą aż nadto w nim widoczne ślady chrystya-nizmu. Wielu pisarzy kościelnych, a między nimi Orygenes i Euzebiusz, cytują tę księgę jako kanoniczną; święty zaś Hieronim mówi z pogardą; »apocrypha tertii et quarti libri somnia“ (Praefa-tio in Ezdram).—Ob. „Encykl. kość.".

Najlepsze kommentarze do tej księgi napisali: Bertheau, (drugie wydanie sporządzone przez By psia w r. 1887); Keil (1870) i Oettli (1889).

EzdrâSZ (po hebrajsku Ezra, t. j. pomoc), imię uozonego kapłana żydowskiego z epoki niewoli Babilońskiej. W r. 459/8 prz. Chr. ówczesny król perski, Artakserkes Longimanus (I) pozwala mu wrócić z wygnańcami judejskimi do ojozyzay, obdarza go rozmaitemi przywilejami, zaszczyca podarunkami ze skarbca monarszego i zwraca mu naczynia świątyni jerozolimskiej, które był Nabuchad-nasor, król babiloński, zagrabił. Około 1 500 osób z pokolenia Judy i Benjamina oraz z rodu kapłańskiego przyłącza się do pochodu E-a i po pięciu miesiącach przybywają do Jerozolimy. Kolonia jerozolimska, ufundowana za czasów Cyrusa przez księcia judzkiego, Zerubabela, znajduje się w opłakanym stanie i E. dokłada wszelkich starań, aby ją, a wraz z nią i cały kraj, podnieść materyalnie i duchowo. Przedewszystkiem zmusza Judejczyków do zerwania małżeństw, które byli zawarli z sąsiedniemi plemionami, gdyż obawia się, żeby nie popadli znowu, przez obcowanie z pogańskiemi żonami, w bałwochwalstwo; dalej pracuje nad reor-ganizacyą gminy pod względem religijnym. On pierwszy zaprowadza czytanie i objaśnianie Zakonu publicznie przed narodem i troszczy się o jak najszersze jego rozpowszechnienie i przestrzeganie é'-ôd ludu. Z E-em zaczyna się właściwie nowa epoka w historyi religii Izraela. Żywe słowo proroków zostaje zastąpione przez pisane słowo Zakonu. Wielkie są zasługi E-a około ustalenia tekstu Pięcioksiągu, który przywiózł z sobą z Babilonii. a ta jego działalność zrodziła rozpowszechnione śród żydów i chrześcian mniemanie, źe Pięcioksiąg spłonął podczas zburzenia Jerozolimy, i źe go E. drogą inspiracyi odtworzył, a również, źe jest on autorem i innych ksiąg biblijnych. Nowsi kry-tyoy biblijni znowu utrzymują, źe część Pięcioksiągu, tak zw. »kodeks kapłański" (obejmujący przeważnie Leviticus i Numeri) została dopiero w Babilonii napisaną, i źe ostatecznym redaktorem Pięcioksiągu w dzisiejszej jego postaci był E. Osobę E a otoczono już w starożytności czcią i sławą.

R.

zweiten Tempelbaues“ (w »Theologische Studien u. Kritiken“ 1867, str. 460—504); Smeud »Das System der Bücher Ezra und Nehemia“ (1881); Kuener »De Chronologie van het Persische tij-dvak der Joodsche geschiedenis" (Amsterdam 1890); Hunter „After the Exile; a Hundred Years of

Według talmudu ma on być identyczny z prorokiem Malachiaszem, dalej uchodzi za twórcę kolle-gium t. zw. „mężów wielkiego synodu” (ecdesia magna), który, niby senat teologów, czuwał nad sprawami religijnemi narodu, a nareszcie jest on dla swyoh zasług około utrzymania zakonu stawia- Opróoz tego ob. Schrader »Die Dauer des ny objk Mojżesza. Niezbadanem jest dotychczas, skąd czerpał Mahomed swą baśń, która się znajduje w Koronie, źe żydzi uważali E a za syna bożego. O końcu E-a nic nie wiemy. Józef Fla-wiusz utrzymuje, że umarł w sędziwym wieku w Jerozolimie po przybyciu Nehemiasza, ale wieść

Jewish History and Literature“ (1890); E. Meyer „Die Entstehung des Judentums“ (Halle 1897).

dem, i oto czytamy w 4-ej księdze Królów (XIX, 35, 36): Stało się tedy onej nocy, że przyszedł Anioł Pański, i pobił w oboziech assyryjskioh 185 tysięcy, a wstawszy po ranu ujrzał wszystkie ciała umaiłyćb; i odciągnąwszy, odjechał. I wrócił się Sancherib, król Assyryjski, i zamieszkał w Niniwie*. Ciekawem jest, że i Herodot (II, 140) przechował nam tradycję egipską, według której wojBko as-syryjekie wtargnęło do Egiptu i dotarło już do Peluzyum, ale myszy polne przegryzły kołozany, łuki i rękoje ści tarcz nieprzjjaoielskich, przez co wróg musiał uciekać, a część jego poległa na miejscu. — Ostatnie lata E-a płynęły w pokoju i pomyślności, i sławiono go obok Dawida.

Ezeclliel (po hebrajsku Jechezkel, t. j. Bóg jest mocnym [albo moc Boża, którego Bóg umacnia] po grecku *Ie£sx(7]X). Prorok judzki z rodziny kapłańskiej, który wraz z królem Joja-chinem został zaprowadzony do niewoli Babilońskiej. W 4-m miesiącu 5-go roku swojej niewoli, a więc w lipcu 592 przed Chr., zostaje on powołany na proroka, przyczem ma owo sławne widzenie, pełne wyobraźni i fantazyi, które opisuje na początku swojej księgi, a czynność jego prorocka trwa lat 22, najpóźniejsza bowiem data, jaką spotykamy w jego księdze, brzmi: pierwszy miesiąc 27 go roku zaprowadzenia, t. j. kwiecień 570. Do kładńa znajomość E-a kultu świątyni, krótki stosunkowo czas jego działania i inne okoliczności każą przypuszczać, że przybył on do Babilonii już niebardzo młodym, ale działalność sweją proroczą wykonywał jedynie w tym kraju. Mieszkał nad rzeką Kebar „w kiaju Chaldejczyków“, t. j. w Mezopotamii południowej, w późniejszym Iraku.— W poglądach swoich teologicznych E. opiera się

Dr S. P.

Ezechiasz (po hebrajsku Chizkija lub też Je chi z kij a, t. j. Jehowa czyni silnym; na napisach klinowych Chaaakja’u; po grecku EÇsxiaç).

Dr S. P.

Jeden z najznakomitszych królów państwa Judej-skiego. Odziedziczył tron po swoim ojcu Achazie w 25 roku swego życia i panował lat 29 (od 727—698 przed Chr., według innych, ściślejszych, obliczeń 715 — 686). Wewnątrz główne jego usiłowania były skierowane na reformę obrzędów i oczyszczanie ich od naleciałości bałwochwalczych; pierwszy on dążył do skoncentrowania kultu w świątyni Jerozolimskiej, co mu się atoli nie w zupełności udało. Dalej starał się o podniesienie dobrobytu kraju, o wzbogacenie skarbca państwowego i o upięknienie stolicy. Za jego też czasów został prawdopodobnie przekopany kanał, łączący rzeczkę Qichon ze strumykiem Siloach, n którego wejścia znaleziono w r. 1880 najstarszy napis staro - hebrajski, składający się z 6-u wierszy (opublikowany najprzód w ,Zeitschrift des Deutschen Pa'äBtina - Vereins* XIII, 286 i ns.).

Pod względem zewnętrznym kraj przechodził za rządów E-a rozmaite katastrofy. Achaz, zagrożony napadem króla Syryjskiego i Izraelskiego, dobrowolnie poddał się by ł pod zwierzchnictwo assy-ryjskie; syn jego, Ezechiasz, również zwierzchnictwo to uznał, lecz przemyśliwał stale nad zrzuceniem nienawistnego jarzma i dla tego celu obwa-rowywał wciąż stolicę i nawiązywał stosunki z państwem egipsfciem, w któi ego interesie leżało osłabienie Assyryi. Ówczesny monarcha assyryj-ski, Sargon, był silny i energiczny, i umiał czuwać nad wiernością swych wasalów. Dopiero ze wstąpieniem na tron syna jógo, Sancheriba (705— j głównie na swoim poprzedniku, Jeremiaszu, ale 681) E. wypowiedział mu posłuszeństwo, mając nad- nie brak mu oryginalnych zdtń i myśli. Na to przyrzeczoną pomoc ze strony ówczesnego kró- pierwszem miejscu stoi u niego teodycea. „Dro-la egipskiego, Tirhaki. Sancherib nadciąga z woj- ga Pańtka nie prosta* (18, 25); słyszał on niejedno-skiem i pustoszy kraj Judzki; E. korzy się przed krotnie te słowa od spółwygnańców, i powiadał Assyryjczykiem i płaci nałożoną daninę, 30 ta- im, że ich-to drogi są krzywe i kara nieu-lentów złota i 300 talentów srebra. Sancherib nikniona i niezbędna ich dotknie, a to dla mnogo-atoli, pomimo to, pustoszy kraj i domaga się ści grzechów Judei i Jerozolimy. Jerozolima to przedewszystkiem wydania stolicy, a podanie to niby kocieł, który tak zaszedł rdzą, że trzeba go biblijne (2 Reg. XVIII) znajduje także potwierdzę- zupełnie Btopić i na nowo odlać. Ale głównie nie w i napisach klinowych samego Sancheriba (tak chodziło mu o to, aby Izrael w Babilonii nie zo-zwany cylinder Taylora, opublikowany wdzie- stał pochłonięty przez bałwochwalstwo, a przeto le Rawlinsona III, 11 — 41). Ze zwykłą kró- kładzie szczególny nacisk na instytucyę soboty, lom assyryjskim przesadą, Sancherib opowiada: która z jednej strony może być obserwowaną Chazakjauowi z Judei, który nie chciał poddać i po - za świątynią, a z drugiej przyczynia się memu jarzmu, zabrałem 46 miast, a 200 150 się do łączenia rozproszonych członków narodu, ludzi, oraz konie, wielbłądy, osły, woły i owce W ogóle E. uwzględnia bardziej od innych proro-zagarnąłem jako łup. Jego Bamego zamknąłem ków ceremonie religijne, co należy przypisać jego w Jerozolimie, jak ptaka w klatce.... Miasta, pochodzeniu kapłańskiemu. Charakterystycznem jest które mu zabrałem, oddzieliłem od jego państwa też jego pojęcie o zadaniu proroka bożego. Mubî i dałem je królom z Asdodu, Ekronu i Gazzy on przestrzegać bezbożnika, aby się nawrócił, i t. d.M. Wojska assyryjskie oblegają Jerozolimę, bo inaczej bezbożny wprawdzie umrze, ale krwi ale prorok Izajasz dodaje mieszkańcom otuchy jego Bóg z ręki proroka szukać będzie.—Sposób i zapewnia, że nieprzyjaciel do miasta nie wej- wyrażenia się E a jest często obrazowy. Szcze-dzie. 1 tak się też stało. Przyczyna zaniechania gólnie piękną jest wizya, gdzie on widzi lozpro-oblęźenia niezupełnie wyjaśniona. Zdaje się, że szone i zeschłe kości w dolinie, a wtem zdaje wieść o zbliżeniu się Tirhaki z Egiptu je spowo- się słyszeć szum, kość do kości przystaje, po-dowała. Pćźniej objaśniono sobie to zajście cu- krywają się żyłami i ciałem, zostają powleczone

chiel-Studien” (1894).

R.

Ezel u (u Arabów).

Ezel, po niemiecku Oesel, rozległa wyspa na morzu Baltyckiem, przy wejściu do zatoki Ryskiej, w dokumentach polskich Ozy lia, łacińskich O sili a, u wyspiarzy estońskich Saare-ma, u Estów lądu stałego Kurre-Saare, stanowi ozęść gubernii Inflanckiej i składa się z 12 okręgów parafialnych. Przyłączona w 1710 r. do cesarstwa RosBjjskiego, posiada autonomię, swe prawa, osobną reprezentacyę, instytuoye szlacheckie, niezależne od inflanckich, własne sejmiki i własnego marszałka krajowego (Land-marschall), który ma wszystkie przywileje marszałka gubernialnego. Od wyspy Dago oddziela Ozy-lię cieśnina Scëla-Sund, od wyspy zaś Moon cie-

skórą, duch w nie wstępuje i stają się źywemi. Ma to być obraz Izraela, rozproszonego i zeschłego, który do nowego życia powstanie. W przeciwstawieniu do swoioh poprzedników, E. miał mniej sposobności wygłaszać swoje mowy wobec zebranego ludu; proroctwa jego noszą więcej charakter pisanego słowa, chociaż czytamy, że starsi wygnańcy przychodzą zasięgać jego rady, a wtedy natchniony prorok odpowiada im w imieniu bożem. Księgę E-a można podzielić na 3 części: w pierwszej (Rozdział 1 — 24) znajdujemy najpierw owo sławne widzenie, w którem objawia się prorokowi majestat beży, unoszący się nad Cherubinami, a zatem proroctwo o mającej nastąpić klęsce w Jerozolimie: druga część (25—32) zawiera przepowiednie o sąsiednich narodach Izraela, są to: Amon, Moab, Edom, Filistyńczycy, Tyr, Sydon i Egipt; trzeoia zaś (33 — 48) mieści w sobie proroctwa o przyszłości Izraela po zburzeniu Jerozoli my, a w części tej daje się znowu oddzielić osobna grupa, t. j. iozdz. 40—48, zawierające obraz przyszłej świątyni i przyszłego podziału ziemi Palestyńskiej. Księga E-a jest może jedyną w Biblii, której autentyczność żadnej wątpliwośoi nie ulega; jest ona ułożoną według z góry powziętego planu; od początku do końca wieje z niej jeden i ten sam duch i znać w niej rękę jednego twórcy. To też zdanie Zunza, że zarówno imię, jak i osoba E a jest fikcyą, i że księga jego powBtała dopiero ok. 440—400 prz. Chr., zostało przyjęte jako curiosum. Hebrajszczyzna E a nosi już wyraźne ślady wpływu języka aramejBkiego. Oprócz tego tekst zdaje się bardzo ucierpiał, bądź to od kopistów, bądź to od innych przyczyn. Restauraoyi tekstu za pomocą starych wersyj oraz emendacyj podjął się Cornill („Das Buch des Propheten Ezechiel” 1886). Najnowsze i najwybitniejsze kommen tarze do księgi E-a są: Smend „Kurzgefasstes exeget. Handbuch VIII“ 1880); Keil „Der Prophet Ezechiel* (wyd. 2-gie 1882); Orelli „Kurzgefasstes Comm. etc.“ (1888); Davidson „The Book of Esekiel“ (1892). Opróoz tego por. Cornill „Der Prophet Ezechiel geschildert* (1882); Kühn „Ezechiels Qesicht vom Tempel der Vollendungszeit“ (w „Theolog. Studien u. Kritiken“ 1882, str. 601— 688); Mulen beit „De prediking van den profe-ten Ezechiel” (1888); Gautier „La mission du prophö.e Ezechiel* (1891); D. H. Müller „Eze-

Dr s. p.

E., syn Buzego, z pokolenia Lewi, jest trzecim z rzędu w liozbie czterech wielkich proroków. Proroctwa jego wysoce są poważane przez Kościół, gdyż kommentatorowie cbrześciańscy znajdują w nich przepowiednie o przyjściu Messya-sza, wymienianego przez proroka pod imieniem Dawida, jak np.: „I wzbudzę nad nim Pasterza jednego, który je będzie pasł, sługę mego Dawida* (34, 23); „A sługa mój Dawid królem nad nimi i pasterz jeden będzie ich wszystkich“ (37,

24). (Pod Dawidem dla tego rozumiany jest Chrystus, że pochodził z rodu Dawidowego i że Dawid uważany jest za figurę Chrystusa). Oprócz ego w 46, 25: „I wyleję na was wodę czystą,

i będziecie oczyścieni od wszech nieczysto! waszych...“ oraz w 47: „I obrócił mię ku drzwiom domu (t. j. Kościoła), a oto wody wychodziły z pod progu domu na wsohód słońca*, i w tymże rozdziale w. 9: „I wszelka dusza żywiąca, która płaza, gdziekolwiek przydzie potok, będzie żywa: i będzie ryb dosyć wiele: gdy tam przyjdą te wody, i będzie uzdrowiono, i żyć będzie wszystko, dokąd przyjdzie potok*, — kommentatorowie upa trują proroctwo o chrzcie św., dającym oczyszczenie i żywot wieczny.—Teologowie katoliccy za najlepszego kommentatora ksiąg Ezechiela z pomiędzy ojców św. uważają św. Hieronima, z późniejszych: Hektora Pinkusa (r. 1587), Piotra Serrano (f 1587). Objaśnienie messyanicznyoh pro-rootw Ezechiela podał Reinke „Die messianischeu Weissagungen“ T. IV cz. 1 (1862).—Ob. Ezechiel w „Enoyklopedyi Kościelnej“, oraz kom-mentarze do tej księgi ks. J. F. Alliolego w Piśmie âw., wydanem przez redakcyę „Wędrowca“ 1895 r.

Ezekiel Moses Jacob, rzeźbiarz amerykański (* 1844 w Riohmondzie w Stanach Zjednoczonych); podczas wojny domowej walczył w szeregach południowców, później poświęcił się rzeźbiarstwu i kształcił się najpierw w Akademii berlińskiej u A. Wolffa, potem od r. 1874 w Rzymie, gdzie stale osiadł (w termach Deoklecyana). Rzeźby jego, traktowane realistycznie, pełne są życia i wyrazu; wymieniamy oelciejsze: popiersia Washingtona i Liszta; płasikorzeźby Goethego, Schillera i admirała Farraguta; posągi Ewy i Kaina; szkio posągu generała Lee; grupy: Wolność wyznaniowa; Pan i Amor; Męczennicy za wiarę; Przyroda i Sztuka. *

Ezel (Calligonum L.), rodzaj z rodziny Poligo-naccae (r desto wate); są to krzewy gałęziste, prawie pozbawione liśoi. Kwiaty dwupîciowe; okwiat barwny; pręcików 12—17. Najważniejszym gatunkiem jeBt szydłówka bezlistna, C. Fal-lasii Ait. v. Fterococcus Aphyllus Pallas, krzew bezlistny, rosnący na piaskaoh Syberyi południowej, nad Wołgą i morzem Kaspijskiem; ma korzeń, który, gotowany, wydaje substanoyę gummo-wą i kleistą, używaną przez Kałmuków i inne miejscowe ludy na pożywienie; młode zaś pędy i owoce kwaskowate służą do wyrabiania odświeżającego i gaszącego pragnienie naprju. Inny gatunek, mianowicie G. comosum, pochodzi z Afryki północnej i jest właśnie znany pod nazwą

B. M.

śnina „mały Sund“. Przez tę cieśninę zamierzają Ozylijczycy przeprowadzić most stały oraz groble, łączące obie wyspy w jedną całość, w której wyspa Moon obecnie stanowi 12 ty okrąg parafialny. Obszar wyspy Ozylii wynosi 47 mil kwadratowych. Układ powierzchni przedstawia pewną rozmaitość. Wyspę tę tworzą olbrzymie wapienie dewońskie, których piętrzące się pokłady wznoszą się najwyżej w północnej części, mającej brzegi wysokie i strome, złożone z urwisk skalnyob, wysuniętych daleko w morze. Noszą one u miejscowych mieszkańców nazwę „Panke“. Półnooną i zachodnią część przerzyna pasmo wzgórzy dosyć wyniosłych. W stronie północnej pasmo to bardziej zbliża się do brzegu, z zachodniej zaś od niego się oddala i tworzy dział wodny dla nielicinych strumyków i strug, które wyspę zraszają. Wspomniane pasmo pokrywają w wielkiej części lasy iglaste. U stóp tych wyżyn napotykamy niemal wszędzie rozległe moczary. Wody, ze wzgórzy spływające, tworzą w kilku miejscowościach jeziorka, z których wypływają z nagłym spadkiem, poczem łagodnie uchodzą do morza. Brzeg południowy, przeważnie płaski, przedstawia liczne zatoki, które, skutkiem osadzania ziemi i szlamu przez morze, przekształciły się w części na małe jeziora-laguny. Układ geognostyczny rozległej wyspy przekonywa, iż niegdyś stanowiła ona dno morskie. Wszysikie składa jące ją warstwy zawierają liczne szczątki ryb, muszle, a zwłaszcza niezliczoną moc korali i zoofi-tów. To stopniowe podnoszenie się lądu trwa dotąd i obserwować je można wyraźnie na południowych wybrzeżach. W stronie południowo-zachodniej przyrasta rozległy półwysep Szworbe, którego długość wynosi obecnie 6 mil. Półwysep ten tworzy w jednem miejscu wąziutkie międzymorze, z którego i morze Bałtyckie, i odnoga Ryska równocześnie dają się widzieć. Największa szerokość tego półwyspu wynosi zaledwie 2 mile. Na zachodniem wybrzeżu wykopują często pomiędzy innemi Eu-rypterus remipeB i Plerigodus, a na wybrzeżach południowych i zachodnich zbierają bursztyn w większej lub mniejszej ilości. Klimat tej wyspy różni się znacznie od klimatu poblizkiego lądu stałego. Otoczenie morskie wpływa na wyrównanie temperatury, tak, że w późnej jesieni, kiedy na lądzie stałym mróz już dobrze dokucza, wyśpiarze oieszą się jeszcze 6-cio, a niekiedy 8-io-stopniowem ciepłem. W zimie temperatura nigdy tak Die spada, jak na lądzie stałym; silne mrozy są nader rzadkie i trwają zwykle bardzo krótko. Natomiast w leeie, nawet w porze największych upałów, temperatura jest niższa, niż na lądzie stałym. Skutkiem łagodności klimatu w niektórych latach dojrzewają to, nietylko winogrona, ale i orzechy włoskie. W ogrodach napotykamy tu i owdzie, nietylko białą akacyę (Robinia pseudo-acacia), ale i orzesznik grecki (juglans regia). Łagodności klimatu zawdzięcza tu swe bogactwo i we-getacya leśna. Łasy i gaje, przeważnie z dębów i jesionów złożone, zdobią częstokroć przepyszne bluszcze (hedera helix), pnące się po drzewach, lub pokrywające urwiska skalne. W niektórych

Fncr kł. Powsz. Tlufłi. Zesz. 169. Tom 20 ty.

miejscowościach napotykamy tu rośliny, jakich niema na poblizkim lądzie stałym, jak np. cis (taxus bac ca ta) i marzankę (as per ul a od ora ta), niezbędną do przyrządzania majtranku. Ta ostatnia, zwana po niemiecku „der Waldmeister“, w znacznych ilościach stąd bywa przesyłana do Rygi. W lasach napotykamy sorbus scandica, drzewo, które w Inflantach nawet w parkach zrzadka się pojawia. W zaohodniej części wyspy wegeta-oya rozwija się o cały tydzień wcześniej, niż na wschodnich jej krańcach. Przeważają na wyspie wiatry południowe i południowo-wschodnie, północne zaś do najrzadszych należą.

Dzieje. Grupa wysp, w której Ozylia, czyli Ezel, główne zajmuje stanowisko, była w najdawniejszych czasach zamieszkana przez ludność szczepu germańskiego. Następnie osiedlili się tutaj Finnowie i przyjęli kulturę germańską, jak świadczą religijne tradycye i obyczaje miejscowych Estów. Sprawami każdego z 5-u okręgów zarządzała rada starszych, zwana „wannemal“. Były to, oczywiście, drobne gminy, które tylko w ozasie wojny jednemu podlegały wodzowi (wanuem). Był* to lud wojowniczy i korsarski, rozciągający swoje napady aż do dalekiej Danii. Kroniki, opowiadające o podboju Inflant i Estonii przez Zakon rycersko-niemiecki, opisują mieszkańców „Ozylii” jako szczep rozporządzający licznemi hufoami pie-szemi i konuemi, a także znaczną flotą, która je-daak składała się s małych statków. W r. 1211 przybyli na 300 korsarskich łodziaoh tutejsi wyśpiarze do uścia rzeki Torejdy, czyli inflanckiej Aa, i zamek Torejdę oblegać poczęli. Lubo przy tej zuchwałej wyprawie utracili wszystkie statki, atoli już w roku 1215 w jednej z przystani wyspy E. otacza żeglującego do Bremy ryskiego biskupa Alberta I flotylla, złożona z 200 nowozbudowanych statków korsarskich. Dla obrony wznosiły się liczne nasypy warowne, tak zwane „Bauer bergó“, których ślady dotąd przetrwały. Kilka z nioh (a mianowicie w Kergel, Karmel, Wolde i Peude), jeszcze obecnie w dobrym znajdują się stanie. Otacza je wał ziemny, dochodzący do 33 stóp wysokości, mający dwie potężne bramy. Zewnętrzna strona nasypu jest niezwykle stroma. Na wale wznosi się mur sążniowej wysokości, albo ostrokół. Kształt takich warowni najczęściej owalny, długość przechodzi 600, szerokość 300 stóp. W środku wyraźne ślady studni. W czasie wojny gromadzono tu żony, dzieci i wszelki dobytek. W obszerniejszych mieściły Bię nawet całe stada bydła. Samodzielność swoją utraciła E w r. 1227, kiedy inflanccy kaWalerowie mieczowi dokonali ostatecznego podboju tej wyspy, ló odą, czerpaną ze studni w warowni Wolde, której szozątki dotąd istnieją, ochrzczono wówozas Ezelczyków, a z ciłej grupy wysp utworzono biskupstwo ozylijskie, w którego skład wchodziło także zachodnie wybrzeże Estonii, noszące nazwę „die Strandwîk". Ziemię całą po-diielono pomiędzy biskupa i zakon rycerski inflancki. Wszelako biskupi ozylijscy z początku rzadko tylko przebywali na wyspie, przekładając pobyt w poblizkim Hapsalu, gdzie dotąd podziwiać można

118

wspaniałe zwaliska warownego zamku biskupiego. Kilkanaście tablic, poświęconych szczegółom ornamen-tacyj tych ciekawych Bzczątków rezydenoyi biskupiej, podał świeżo architekt Rajnold Gulscke, jako też wizerunki licznych kościołów na samej wyspie Ozylii. Najpiękniejsze wznoszą się w parafiach Kergel, Karmel, Woldp, Karris i Peu de i liczą co najmniej 5 wieków istnienia. Wszystkie one leżały w obrębie ziem biskupich. Nieopodal kościoła w Peude wzniósł Zakon rycerski zamek obronny, w którym rezydował wójt zakonny. Wybuchały jednak liczne rokosze, najgroźniejsze w 1343 roku. Połączeni z Estami lądu stałego, wyśpiarze zburzyli wówczas wszystkie kościoły i osady niemieckie, a ludność wymordowali. W zamku Peude wójt kapitulował niezwłooznie, gdyż załodze zapewniono wolny odwrót. Mimo to, po wyjściu wycięta została w pień a zamek z ziemią zrównany. Rozw ścieklone tłuszcze pociągnęły na ląd stały estoński; część ich obiegła Rewel i Hapsal, grożąc śmiercią biskupowi. Lecz w tern nadciągnął hermistrz prowincyonalny inflancki, Burchard Dreylewen, i uratował Hapsal, a w ciągu zimy dostał się nawet na wyspę przez Sund, grubemi lody pokryty; wkrótce atoli musiał na ląd stały powrócić, gdyż lodowata pokrywa Sundu załamaniem się grozić poczęła. Za to w ciągu następnej zimy woześniej przeniósł pomstę na buntowniczą wyspę, która tym razem ostatecznie podbitą została. Wódz jej zamordowany i jego wojska, z 9 000 ludzi złożone, wycięte. Hermistrz Burchard kazał teraz wznieść dwa nowe obronne zamki, jeden dla wójta krzyźacko-inflanckiego zakonu, nad małym Sündern (zamek ten nosił nazwę Śuchneburg), drugi dla biskupa ozylijskiego. Ten drugi, zwany „Arensburg”, przetrwał do dni naszych. Wznosi się on obok miasta tejże nazwy i należy do rzadkich zabytków, sięgającyoh pierwszej połowy XIV w., a po dzień dzisiejszy całkowicie utrzymanych. Tą niezwykłą surowośoią hermistrz Dreylewen utrwalił panowanie, ale zarazem wyludnił i zrujnował wyspę na długie lata. Długo zostaje ona pod władzą krzyźacko-inflanckiego zakonu i biskupów Ozylijskicb, których aż 26 z kolei rządziło wyspą, rezydująo stale już to w zamku Arensburskim, już to w poblizkim Hapsalu. Biskupi Ozylijscy (a od roku 1234 ozy lij sko-hapsalscy, po niemiecku „Bischöfe von Oesel - Wick*) w takim porządku po sobie następowali: 1). Godfryd (konsekrowany na pierwszego biskupa ozylijskiego przez założyciela Rygi, Alberta) od 1227—29 r. 2—5) Pomiędzy rokiem 1229 a 1234 panowało aż 4-ch biskupów z kolei, dzierżąc nietylko pastorał, ale i berło panujących nad całą wyspą, lecz imiona ich nie są dotąd dokładnie stwierdzone. 6). Henryk I, biskup nader energiczny i czynny, panował od roku 1234—1260; (Herman I, biskup lealsko-dorpacki, zarządza dyecezyą ozylijską jako Herman II od r. 1262—1285); 7). Henryk II panuje wszechwładnie na wyspie od r. 1285 — 1294; 8). Konrad I od r. 1294—1307; 9). Gartung-hus od r. 1310—1320; 10). Jakób I od r. 1822— 1337; 11). Herman III Osenbrugge od roku 1338—1362; 12). Konrad II od r. 1363—1374; 13). Henryk III od r. 1374—1381; 14). Win-rykKniprode (fw Arensburgu) od r. 1385— 1419; 15). G asp a r (f we WłoBzeoh) od roku 1420—1423; 16). Krystyan Kuband (f we Włoszech) od r. 1423—1432; 17). Jan I (f w Hapsa-lu) panował od r. 1433 — 1438; 18). Jan II rządz ł dyecezyą i panował od r. 1439—1456; 19). Ludolf dzierżył pastorał, a zarazem berło panujących, od 1456—1458; 20). Jo do eus de Hohenstein od r. 1458—1469; 21). Piotr Wettberg od r. 1472—1491; 22). Jan III (f w Hapsalu) od r. 1491—1513; 23). Jan IV Kiewel od r. 1515 — 1527; 24). Jerzy Tyzenhus (f w Arensburgu, a b) ł on równocześnie biskupem rewelskim i ozy-lijskim) panował od r. 1527—1530; 2t>) Raj no Id Bixhovede od r. 1630—1541. (W czasie jego rządów ntrzymuje się tutaj przez lata 1532—1538 w charakterze biskupa ozylijsko hapsalskiego późniejszy arcybiskup ryski, cioteozny brat króla Zygmunta Augusta, Wilhelm margr. brandenburski); 26). Jan V Monnickhusen czyli Münchhausen, równocześnie biskup piltyński, słynny w dziejach apostata, był tutaj biskupem cd roku 1543—1660. Przy ostateczuem rozwiązaniu związkowego państwa inflanckiego przez króla Zygmunta Augusta, on-to właśnie sprzedał biskupstwo ozylijskie za 30 000 talarów wraz z sekularyzowanem biskupstwem pil-tyńskiem Fryderykowi II, królowi duńskiemu, ten zaś oba te biskupstwa dał swemu bratu, Magnusowi, księciu holsztyńskiemu, który później, w ciągu wojny, przez Iwana Groźnego Inflantom wydanej, tak smutny zyskał rozgłos. W kwietniu 1560 roku wylądował ks. Magnus pod Arensburgiem i objął rządy nad wyspą wraz z biskupstwem piltyń-skiem, którem władał aż do śmierci (f 1572 r. w Piltyniu). Po jego zgonie król duński ziemię piltyńską oddał na prawie zastawnem za 30 000 talarów margrabiemu brandenburskiemu, Jerzemu Fryderykowi, a wyspę B. przyłączył do swego królestwa. Odtąd była ona przedmiotem długotrwałych zatargów pomiędzy Danią, Polską i Szwecyą, wreszcie w roku 1645, na mocy ugody, zawartej w Bremzebiö, ostateoznie została ustąpiona Szwe-cyi, w której posiadaniu była do roku 1710. W latach 1708—1710 grasuje na wyspie morowe powietrze. Ruiny zalegają tam, gdzie dawniej wrzało bujne życie, chwasty zarastają pola. Dobra w tymże czasie całkiem już były zniszczone przez tak zwaną redukcyę szwedzką, która swą fatalną działalność, wymierzoną przeciw s2laohcie inflanckiej, rozpoczęła od wyspy E. Chłopi przed zarazą uciekają do lasów, a pozostałych i zdziczałych niepodobna nakłonić do pracy. Poszukiwania, dokonywane przez piszącego w archiwum kośoielnem parafii Karmel, odsłoniły szczegóły ruiny i nędzy: w Wolde, z całej parafii pozostał przy źyoiu jeden tylko mężczyzna i jedna kobieta! W marcu roku 1710 przybyli pierwsi Kozacy na wyspę, a we wrześniu tegoż roku warownia Arensburska wraz z całym inwentarzem została ustąpiona Rossyanom. Fortecę Arensburską w roku 1836 całkowicie zniesiono. Odtąd to ciekawe miejsoe obronne już tylko

G. M.

lecz słuszność tego

przez turystów podziwiane bywa. Cały ezworobok warowni, jej fosy głębokie i zewnętrzna stoczy stość wałów pochodzą z roku 1615, w którym to czasie wznowić je kazała królowa szwedzka, Krystyna. Dwa rzędy domów murowanych u wejśoia do wnętrza fortecy (obrócone obeonie na „stacyę leczniczą") są nowszej daty. Niegdyś Błuiyły one za mieszkanie komendantom rossyjskim i ich załodze. Pałac zaś biskupi, z ciosowego kamienia, w stylu ostrołukowym, o wysokich czworogrannych wieżach, sięga r. 1341 i należy do rzędu najpiękniej utrzymanych ruin dawnych zamków nadbałtyckich. Całkowicie w nim zaohowany wspaniały kośoiół zamkowy ma tylko dwie nawy, których ostrołakowe sklepienia podtrzymują oałe rzędy kolumn gotyckich, rzadkiej piękności, wykonanych z ozylijskiego marmuru. Służy on dotąd za oratoryum księżom katolickim, przybywającym tu corocznie z Rygi dla udzielania sakramentów nielioznym tutejszym katolikom, którzy niemal wszysoy są Polakami.

Baudeakmä'er Liv-Est-Kurlands und Oesels“ (Lipsk 1896 i 1897 r.); 11). Liczne źródła rękopiśmienne w archiwach Arensburskiem, Rewelskiem, Ryśkiem i innych.

Ezsrinis, ob. Atrymp.

Ezeryna, fizostygmina, materya trująca, zapewne alkaloid; znajduje Bię w nasionach a-frykańskiej rośliny motylkowej Physostigma vene nosum, nazywanych bobami kalabarskiemi. Boby te bywają używane w niektórych miejscowościach Afryki jako trucizna próbna przy badaniu sądowem i nad źródłami Nilu są nazywane esore, skąd nazwa alkaloidu. Lekarz franouski Vóa, który poczynił dużo spostrzeżeń nad działaniem E-y na organizm, pierwszy także wydobył ją w stanie czystym, jako ciało krystaliczne, białe, z p. t. 69°. Jest trudno rozpuszczalna w wodzie, lecz roztwór działa alkalicznie na lakmus. Z kwasami wydaje sole. Skład E-y ma odpowiadać wzorowi C₃₀H₂₁N₈0₄,

- - .........-......

■    ..    v v .    •

■ ^

lii,

%-,

V¹;.¹

! fcr.i;

t*

kW

Üf X?

Kig. 233. Gałąź drzewa i liście winogronowe, rzeźbione z miejscowego kamienia w r. 1350, a zdobiące po dzień dzisiejszy kapitele kolumn u zachodniej facyaty kościoła parafialnego w Karris na wyspie Ozylii.

Zn.

Ezon (greo. Ai son), syn Kreteusa, ojciec Jazona, ob. Jazon i Pelias.

Ezop (AiawTcoę), 1) moralista grecki i autor bajek, uważany powszećhnie za twórcę tego gatunku w literaturze. Jest to osobistość nawpół historyczna, nawpół legendowa. Na zasadzie u-lotnych, niepewnych, a często nawet sprzecznych wskazówek autorów staroźytnyoh, poozynając od Herodota, tak się przedstawia jego biografia. U-rodził się w mieście Trackiem Mezembryi lub we Frygijskiem Kotyeion, według innych na wy-„Listy z nad Bałtyku“ (Kraków 1889 r., str. 202 spie Samos lub w Sardach, a nawet w Egipcie, w 8 ce); 10). Reinhold Gulcke „Alt-Livland,

Źródła: 1). .Wahrheit und Muthmassung, Beitrag zur Qesohichte der Insel Oasel" (Parnawa 1827 r.); 2). Buxhoewden „Beiträge zur Geschichte der Prowinz Oesel“ (Ryga i Lipsk 1838 r.); 3). Holzmayer „Das Kriegswesen der alten Oeseler“ (Arensburg 1868 r.); 4). »Erinnerungen aus dem heidnischen Alterthum der Oaseler“ (Dorpat 1872); 5). „Graeberfunde auf Oesel" (Dorpat 1879 roku); 6) Fr. v. Manteuffel „Briefe aus Arensburg und der Insel Oesel“ (Ryga 1884 r.);

7). „Bausteine zu einer Geschichte Oesels” (Arensburg 1885). Bezimienny autor, kreśląc dzieje wyspy na podstawie badań archiwalnych, podaje, obok częstych potrącań o postacie polskie, oiekawe szczegóły o Jerzym Farensbaohu, namiestniku Ozylii, przyjacielu Jana Zamojskiego. 8). Gustaw Manteuffel artykuł „Oesel“ w „Słowniku geograficznym" (tom VIII, Warszawa 1886 r.); 9). G. Manteuffel wzoru nie została potwierdzona. Zarówno sam alkaloid, jak i jego sole ulegają zmianom w powietrzu, szczególniej pod wpływem najmniejszych ilości ciał zasadowyoh. Barwa przechodzi wtedy w ozerwoną, następnie żółtą, zieloną i niebieską. E. okazuje wszelkie reakeye, właściwe alkaloidom.

Zył w połowie VI-go wieku przed Chr., spółeześnie

ii'

‘V

N. F. V, 422 i naBt., »Esop était-il Juif ou Egyptien“? Revue archéol. 1861) stara się udowodnić, iż Egipt był ojczyzną bajki greckiej. Wszystkie te bajki, które z różnych krain Wschodu za po-

z Amazysem, Krezusem oraz siedmiu mędrcami; był niewolnikiem, zmieniał wielu panów, aż wreszcie został obdarzony wolnością, jak o tern świadczy Herodot (II 184), przez mieszkańca Sa-mosu, Jadmona, syna flefaistopolisa; następnie udał się na dwór króla Indyjskiego, Krezusa, gdzie poznał się z Solonem i skąd przedsiębrał wycieczki do Egiptu i wielu miast greckich; brał udział w słynnej uczcie? siedmiu mędrców u Peryandra w Koryncie. Arystoteles przedstawia go w charakterze mówcy na zgromadzeniu ludo-wem w Samos; ze wzmianek Arystofanesa wywnioskować - by można, iż był mieszkańcem Aten. Bawił tam podczas rządów Pizystrata; widząc, iż Ateńczycy w dążeniu do wolności pragną zrzucić

Ugra

Ii*

PljyRP

⁴

Ss&;

mf&ms -

Fig. 239. Fzop (z willi Albani w Rzymie).

z siebie władzę tego łagodnego i sprawiedliwego pana, opowiedział im bajkę o żabach, proszących Zeusa o króla. Według Plutarcha, został wysłany przez Krezusa w celu złożenia hojnych ofiar w świątyni Delfickiej, oraz obdarzenia każdego z mieszkańców »świętego grodu" pięoiu minami srebra, lecz oburzony ioh chciwością złożył tylko ofiarę bóstwu, a srebro, przeznaczone dla mieszkańców, odesłał napowrót królowi, nie szczędząc złośliwych uwag, zwióconych ku chciwym kapłanom. Wtedy mściwi Delfijozykowie włożyli pokryjomu do jego rzeczy kubek złoty z świątyni Apollina, następnie oskarżyli go o świętokradztwo i zrzucili ze szczytu skały HyampejBkiej. Ścigani za tę zbrodnię róźnemi klęskami przez bóstwa

sprawiedliwe, Delfijozykowie, zgodnie z wolą wyroczni, ogłosili, iż gotowi są za śmierć E-a zapłacić wynagrodzenie temu, komu się ono należy; przez długi czas nikt się po nie nie zgłaszał; dopiero otrzymał je bogaty obywatel Samosu, Jad-mon, na tej zasadzie, iż E. był niewolnikiem jego dziada, imieniem również Jadmona. Podanie o zamordowaniu E-a przez Delfijczyków jest dość staroźytnem, bo wspomina o tern już Herodot; alluiya do tegoż faktu znajduje się także w Osach Arystofanesa. Według późniejszych legend, E. po śmierci zmartwychwstał, a potem żył jeszcze bardzo długo i walczył przeciwko Persom pod Termopilami. W epoce bizantyjskiej o E-e powstało wiele legend jeszcze dziwaczniejszych. Do naszych czasów przechował się życiorys E-a, przypisywany powszechnie mnichowi bizantyjskiemu, Maksymusowi Planudzie (Planu-des); jest to zbiór najniedorzeczniejszych anegdot i baśni; w dziele tern np. nauczyciel E-a wygłasza wiersze Eurypidesa, jakkolwiek tragik ten żył o dwa niemal wieki później, aniżeli E.; bajkopisarz, według tego żyoiorysu, miał być odrażającej powierzchowności, garbatym i jąkałą. — Wiadomeści o działalności twórczej E-a są także niepewne, jak dane biograficzne. Już starożytni autorowie nie zaliczają go do poetów, ani pisa-rzów, lecz twierdzą, iż wygłaszał swe bajki ustnie, w mowie niewiązanej, przedstawiając pod postaciami zwierząt typy i obaraktery ludzkie; a ponieważ był obdarzony umysłem głębokim, bystrym i nadzwyczaj spostrzegawczym, wypowiadał w bajkach wiele mądrych nauk i zdań praktycznych. Nie był on twórcą bajki w ścisłem tego słowa ( znaczeniu, bo wzory jej napotykamy sporadycznie już wcześniej u Hezyoda, u poetów liryoznych; Archilochosa, Stezychorosa i innych. Ten rodzaj twórczości najpotężniej rozwinął się w Grecyi w VI w., w epoce „siedmiu mędrców”, dążącej do mądrości praktycznej. Jednak nazwy bajek starożytnych: „libijskie*, »karyjskie*, »cypryjskie“, „cylicyjskie“, „Iidyjskie“, „frygijskie“, oraz ta okoliczność, iż większość podań wskazuje Frygię, Lidyę lub Tracyę, jako miejsce urodzenia E-a, zd8ją się niewątpliwie świadczyć o wschodniem ich pochodzeniu. Sam charakter tego rodzaju utworów pozwala wnioskować, iż powstały one najwcześniej tam, gdzie najwięcej była rozpowszechniona wiara w metempsycbozę, a więc prze-dewszystkiem w Egipcie i w Indyi. Już Wilson i Loiseleur - Deslongechamps, a szczególniej Wagoner w dziele »Essai sur les rapports qui existent entre les apologues de T Inde et les apologues de la Grèce” (1852), zwrócił uwagę na uderzające podobieństwo pomiędzy bajkami indyjskiej ,Pan-czatantry“, a przechowanemi z imieniem E-a, i przyszedł do wniosku, iż większość bajek E-zopowych jest pochodzenia indyjskiego. Uczony Ziindel (w „Rhein. Mus.“ i w rozprawie

średnictwem licznych osad dostały się do G'eoyi, cześuie z Cyceronem i Pompejuszem, a oie3zył jak również później naj gruncie helleńskim po- się ich względami i przyjaźnią; ostatni raz wy-wstałe, niesłusznie przypisywane były E-owi. W i- stępował przed publicznością w r. 65 podcaaB stooie mógł się on przyczynić do ich rozkrzewie- otwarcia teatru, wzniesionego przez Pompe-nia w Grecyi, lecz w zbiorze, przechowanym do jusza.    J-

Ezoteryczny (z grec, law-cepixôç), w przeciwsta-

dni naszyoh pod nazwą „bajek E-a", należy niewątpliwie widzieć pracę zbiorową wielu wieków, wieniu do egzoteryczny (ob.) oznacza wła-a E. jest tylko jej uosobieniem. Wszyscy pisa- ściwie wewnętrzny. W historyi nauki, jeżeli darze starożytni jednogłośnie świadozą o nadzwy- na doktryna posiada jedną część przeznaczoną czajnej popularności tych utworów, szczególniej dla ogółu, drugą zaś przeznaczoną wyłąoznie dla ze względu na ich znaozenie wychowawcze, po- wybranych i wtajemniczonych, pierwsza zowie się mimo, iź nie odraza zostały spisane. Sokrates egzoteryczną, druga zaś ezoteryczną, w więzieniu opracował wierszem te, które parnię- Taki podział miały doktryny brahminów, buddy-tał. Demetryusz z Faleru, około 300 r. przed stów, oraz kapłanów chaldejskich i egipskich.

Chr., pierwszy zebrał bajki E-a, lecz zbiór ten zaginął, jak również dwa inne, powstałe za czasów Juliusza Cezara i Marka Aureliusza. Formę wierszowaną nadał im Kallimaob, później Babrios, łaoińsoy bajkopisarze Fedrus, Avianus i inni; jednak opracowania prozą, szozególniej w Wiekach Średnich, były o wiele liczniejsze, aniżeli wierszem. Później do zbioru E-a weszły opowiadania

Wprawdzie w nauoe Platona były zasady głoszone ustnie i niespisane (Arystoteles — Fizyka IV, 2), leoz niema powodu do uważania tych zasad za ezoteryczne w powyźszem znaczeniu. — Również inne znaczenie mają wyrazy egzoteryczny i ezoteryczny w zastosowaniu do Arystotelesa. Rozróżnienie śoiąga się tu, nie do treści nauki, lecz tylko do sposobu wykładu. Pisma mistrza, które on sam i jego uczniowie nazywają è^wtspixot Xôyoi, są to pisma, odznaczające się popularnym wykładem i przeznaczone dla nie - filozofó w. Należały do liczby ich, jak się zdaje, przeważnie (zaginione) dyalogi Arystotelesa. Prace zaś nie zawierające w sobie również żadnych doktryn tajemniczych, lecz pisane w sposób ścisły i wymagający od czytelnika większego przygotowania filozoficznego, Arystoteles sam i starsi perypatetycy nazywali à'/,pwap.axt%ol Xôyoi (rozprawy do słuchania), gdyż były to notatki, przeznaczone do wykładu ustnego w szkole. Nazwa ezoterycznych została do tych pism później zastosowaną. Prawie wszystkie znane nam pisma Arystotelesa są akroamatycznemi, czyli ezoteryczne mi. — Porównaj: Ritter .Geschichte der Philosophie” (tom II); Stahr „Aristotelica”; Ravaisson „Essai sur la métaphysique d’Ari-

Mas.

Ezoterykami w tern znaczeniu byli również uczestnicy tajemnic eleuzyjskioh.— W historyi filozofii greckiej podział nauki na egzoteryczną i ezoteryczną napotykamy w szkole Pytagorejskiej. Doktryna Pytagorasa (ob.), zwłaszcza zaś jego mistyczna teorya znaczenia i potęgi realnej liczb, stanowiła w przeważnej częśoi udział szczupłej ilości wtajemniczonych, a i ci dzielili z perskiego utworu Sytipas i z arabskiego się na różne stopnie, i tylko najwyżej wtajerani-Kalilah i Dimah (jest to powstały około VIII go czeni posiadali naukę mistrza w całej rozciągło-

w. po Chr., przekład indyjskiej Panez a tan try, ¹ śoi. — Na zasadzie mniemanych listów Platona, lecz nie z oryginału sanskryckiego, jeno z jego ! których apokryficzność została udowodnioną, dzie-przekładu na narzeoze pehlewi). Wreszcie do łono też jego naukę na części: egzoteryczną (zna-każdej bajki dodano naukę moralną, zaczerpniętą ną nam) i ezoteryczną (nieznaną). Wszakżekry-często z Ewangelii lub z dzieł Ojców Kościoła, tyka wykazała bezzasadność takiego podziału. W ten sposób powstał zbiór znany teraz pod nazwą .bajek E-a“, a przyswojony przez wszystkie literatury europejskie.—B i b i i o g r. Pierwsze wydanie ukazało się w druku w języku łacińskim, p. t. „Phrygii Aesopi philosophi Moralitas e graeco in latinum traducta“ (Rzym 1473); przekład tea przypisują arcybiskupowi Turoneńskiemu, Hildeber-towi, który żył w XII w. Pierwsze wydanie tekstu greckiego, zawierające przeszło 140 bajek, zebranych przez Planudesa, a wielokrotnie później powtarzane, podjął Buono Accorno z Pizy (Me-dyolan 1479). Następnie bajki E-a wydali: Robertas Stephanus (Paryż 1646), Isaak - Nic. Neve-let (Frankfurt 1610), Hudson (Oksford 1718),

Hauptmann (Lipsk 1741), Heusinger (Lipsk 1756 —

Ernesti (1781), Schaefer (1810), Fr. Furia (Flo-reneya, 1809 — 10; jest to wydanie epokowe, oparte na rękopisie florenckim XIII w., a zawierające 149 bajek, przedtem zupełnie nieznanych),

Schneider (Wrocław 1812), Halm (Lipsk 1852), najlepsze wydanie krytyozne, zawierające 426 bajek), Knüll (1877). — Grauert „De Aesopo et fa-bulis Aesopiois* (Bonn 1825); Keller „Untersuchungen über die Geschichte der Griech. Fabel*

(Lipsk 1862); Bernhardy .Grundriss der Griech,

Ezymnetes, Ataup.wjtrję, przydomek Dionizosa,

Liter.*, II Theil, II Abtheilung (piąte opracowanie przez R. Volkmanna, Halla 1892); Flach .Ge- stote“. schichte der Griech. Lyrik*, str. 577—595 (1884).

Ezzelino da Romano (Ezelin), głowa Gibeli-nów we Włoszech, ob. Romano.

Na język polski E-a m. in. itłómaczyli: ks. Jabło- ob. Eu ryp il os. nowski, generał ziem ruskich (1731), Jakubowski i Z. Węclewski (Poznań 1862). — 2) C 1 o d i u s A e s o p u s, znakomity aktor rzymski, żył s^ół-

940

ii

i'

rx>

mämäD H

CK

co

SU

--

1.    Z Manuskryptu łacińskiego YII w. z Bibl naród.

w Paryżu.

2.    Z tegoż manuskryptu.

3.    Z Ms. wizygockiego VIII w.

Z Ms. francuskiego z końca VIII w.

6. Z Ms. wizygockiego z końca VIII w.

6. Z Ma. IX w.

7.    Z Ms. XIII w. (w Muzeum brytańskiem).

8.    Z Ms. z końca XIII w. z biblioteki w Soissons. 9 Z Ms. włoskiego XV w

10.    Z Ms. włoskie o XVI w (gotyk).

11.    Z Ms. włoskiego XVI w. (gotyk).

12.    Z Biblii Wittenberskiej XVI w.

ii

//

r>04% <2 *

Tl

VJ

'V

F.

F, szósta litera w abecadle łacińskim, w abecadle zaś polskim, złożonym z 48 znaków, zajmuje miejsce piętnaste; oznacza spółgłoskę / wargowo -zębową, czyli brzmienie, powstające podczas przejścia powietrza z jamy ustnej przy pewnym zbliżeniu wargi dolnej do górnych zębów. Jest to spółgłoska twaida, cicha i trwała (np. frunąć, szafa) w przeciwstawieniu do miękkiego /' (np. filar, trafiać), głośnego w i chwilowego p. Miękkie f powstaje przy tych samych warunkach co i twarde /j z tą tylko różnicą, że przy wymawianiu f ko-nieozne jeßt podniesienie średniej części języka ku podniebieniu; stąd toż f nazywa się miękkim albo podniebiennym. Obie te spółgłoski f i f mają brzmienia ciche, niedźzięozne, gdyż przy ich wymawianiu nie masz ani napięcia strun głosowych, ani ich drgania; to też nie towarzyszy im żaden ton muzykalny, jak to dzieje się w rzeczy samej przy spółgłoskach w i w' głośnych albo dźwięcznych (w twarde, w zmiękczone). Spółgłoska f w poisz oz yźnie i w językach słowiańskich nie jest dźwiękiem pierwotnym, lecz powstała w czasie późniejszym, w pewnych określonych warunkach; np. w słowie ufać (i pochodnych: ufaość, zaufanie, poufały,...) f powstało na miejscu pw z dawniejszego upwać (porów, starosłow. pT>wati, con-fidere); podobnie obfity utworzyło się ze starszych postaci: opływity, opłwity (w których brzmienie i między wargowemi zanikło, a następnie zatarło się i poczuoie etymologiozne wyrazu). Wyrazy takie jak: chwała, chwila..., z grupą spółgłosek chw, w staropolszczyźnie spotykamy i ze spółgłoską fi fała, fila, Falimierz =Chwalimierz, Fal-czewski = Chwalczewski, kiotoflla=krotochwiIa (czes. kratochvile), czego ślady pozostały i po dziś dzień, Dp. w wyr. Falęcice, Falenica, Bogu fał i t. p. I przeciwnie, wyraz zuchwały powstał z dawniejszego z ufały (porów, poufały) pod wpływem wyr. chwała, chwalić, oraz wyrazu zuch. Niektóre wyrazy dżwiękonośladowcze mają / rodzime, jak: fruuąó, fukać, fiukaó, paf (o wystrzale). W wielu bardzo wyrazach mamy dźwięki f i f zastępujące gh śne 10 i id w sąsiedztwie cichych, lub na końcu wyrazów; up. przed Bpółgł. cichą: wkrótce, wchodzić, wczoraj, wstać, wtóry, wpiąć, główka,... (pisownia ich etymologiczna); po spółgł. cichej: twarz, twój, swój, czwarty, kwiat, święty,..; na końcu wyr.: rów, staw, zalew, krew (stpols. krew') i t. p. W niezależnym zaś położeniu (t. j. przed samogłoskami) dźw;ęki f i f spotyka się tylko w wyrazach pochodzenia obcego; np. farba, ofiara, futro, febra i t. p. Wszakże nie każde obce f w wyrazach przyswojonych utrzymało swoje brzmienie. W niektórych f mamy zastąpione w poi szczyźnie przez ó; dotyczy to głównie przyswojonych za pośrednictwem czeskiego, jak np. bierzmować (z łaćińs. firmare, przez czes. b rmovati), barwa (z średgórniemiec. varwe) obok farba (z nowogórniem. farbę), hrabia (w przeróbce czeskiej hratë, średgórniem. giâve), stpol. grab i a i graf (z górnoniem. graf), bażant (cz. bażant, z śrgórniem. fasant, łać. phasianus, grec, fasianós od rz. Fazy s w Kolchidzie). Natomiast często niemieckie pf zastąpione jest w polskim przez f; np. fajka (pfeife), fara (pfarre), filar (stgórniem. plîlâri, érgniem. pl îlaere), funt (pfund) i t. p. Niemieckie f przed t lub m zastąpione zostało w polskim przez ch; np. kruobta (śrniem. kruft, gruft), krochmal (n. kraftmehl), ochmistrz (hofmeister).., niekiedy przez w, jak np. w liwerunek (Lieferung), wachlarz (fâcher, fä;hel)... W języku rosyjskim brzmienie f zjawia się jako zastępca greckiego brzmienia językowo - zębowego th, np. w wyr. mif (gr. mythos), Feodor (z Theodóros), Aflny (Athënai)i t. p. F zachowi.ło się w łacinie tylko na początku wyrazów. Wyrazy takie jak rufus, gdzie ono pozostało w środku, stanowią rzadkie wyjątki i są pochodzenia uiełacińskiego. W największej części wypadków pierwotna spółgłoska przydechowa wargowa zastąpiona została wargową cichą p, jak w 'ampulla’ (naczynie dwuuszne; grec, amforo ńs), albo wargową głośną, jak w ‘ambo’ (óba, grec. âmfô). We francuskim początkowe f łacińskie zachowało s:ę wszędzie; np. faire łać. facere, figure — figura, fleur — flos (floris), front—frons (fronts) i t. d. Na końcu wyrazów f we francuskim zastępuje przeważnie łaoińskie p albo v; np. chef z łać. oap - ut, neif z łać. nov em i nov-us itp.; lecz v utrzymuje

Bię w pochodnych, przrd samogłoską, np. neuv-ai-ne, neuv e, vif — vive, vivant i t. p. Stąd to w wymawianiu przed następującą samogłoską słyszymy w, np. w neuf ans, neuf heures, itp. —

wa się tylko f,, z wyjątkiem wyrazów oboyoh, jak: laive, brav i t. p.

F, f, jako znak skrócenia w napisach i ręko-pisach łacińskich znaczy: Fabius, fl timen (rzeka), filius (syn), filia (córka), feoit (wykonał); na nagrobkach F. A. znaczyło: Filio amantissimo (uko-

Dźwięk f nie należy do pierwotnych brzmień indo-europejskicb. Zjawia się on w dobie późniejszej jako spółgłoska odpowiednia dawniejszemu przy- j cbanemu synowi) lub Filiae amantissimae; — ć echowemu hh (lecz nie mająca szczególnego cha- F. D.=Flamen Dialis (kapłan Jowisza); F. R = rakteru wybuchowej), lub    też jako odpowiadają-    Forum Romanum;    w kalendarza rzymskim /r=dies

ca pierwotnemu dh; np,    grec, frâtor, łsć. fra-    festus (dzień sądowy); w księgarstwie    f= folio, albo

ter mają odpowiednik w    sanskryckim bhrätar;    in folio, tj. format    duży arkuszowy    (od folium =

F znaczyło 40, a F =40 000. W fizyce F oznacza na podziałce termometrycznej stopnie podług Fahrenheita; w chemji F (także FI ) jest symbolem pierwiastku fluoru.—Na receptach /'»fiat, tj. : ma być, należy przygotować, np. f. pulv. = fiat pulvis, tj. należy przygotować jako proszek. Wspomnieć też należy, że znakiem F piętnowano u Rzymian czoło niewolnika zbiegłego i powtórnie schwytanego.—W języku angielskim F jest znakiem skrócenia zam. Fellow (członek pewnego towarzystwa); np. F. R. G. 8. zamiast Fellow of the Royal Geographical Sooiety (członek króles. towarzystwa gieografioznego). W zegarkach angielskich na tarczy regulatorskiej F jest skróceniem zam. faster (prędzej), w przeciwstawieniu do S=slowly (wolnó). —Jako znak menniczy F na monetach rzeszy niemieckiej oznacza miasto Sztutgard; na dawniejszych austryjackich oznaoza m. Hall w Tyrolu; na dawniejszych pruskich—m. Magdeburg, na monetach francuskich—m. Angers.

W logice formalnej F jest głoską początkową wyrazu forio, oznaczającą pierwszą figurę sylogizmu, gdzie wchodzą zdania oznaczone samogłoskami: E, I, O. Litera ta, dodana na poozątku

grec, ferö, łaó. fero—sanskr. bhar, bharati (nieśó; list, arkusz). Jako_znak liczebny u Rzymian brać); grec, fanós, sanskr. bbâna (światło) i t. p.

Wymawianie tych głosek, tj. greek. <p i łacin, f, w pewnym okresie czasu w obu językach było róine, mianowicie ę wymawiało się wargowo przydeohem, i dla tego Latynowie uciekli się do kombinacji ph dla oddania brzmienia w wyrazach zapożyczonych z greckiego, jak np. phantasia, philosoplra, Ph.lippus, Phoenioes i t d. — Górno-niemieckie f powstało    z dawniejszego p; np.

w wyrazie freund, ze starogockiego słowa fi i jon (‘lubić, kochać’), sanskr. pri, prija (porów, słowie ń. prija tel, pols. przyjaciel; sanskr. prijatva — sprzyjanie); brzmienie p zachowało się w innych językach giermsńskicb, np. niem. helfen: goc. hilpan, ang. to help; niem. offen: dolnoniem. apen, angiel. open, i t. d.

Litera F przeszła do abecadła łacińskiego i do abecadeł nowszych, z niego powstałych, z fe-nickiego za pośrednictwem alfabetu starogreckiego.

towskiego ta forma sylogizmu nosi nazwę biesiżon i stanowi jeden z czterech ‘samitów’ ‘grzędy pierwszej’ (trzy inne są: ‘bakałarz’= barbara, ‘beksałek’ =

A. A. K

F. w muzyce, jest nazwą alfabetyczną czwartego stopnia, czyli kwarty, w gamie G dur, postępującej od tonu zasadnioiego w porządku dyato-nicznym, a szóstego tonu tejże gamy, postępującej w porządku dyatoniozno-chromatycznym. Jako oznaka klucza muzycznego (clavis signât a), klucz F jest ze wszystkich najdawniejszy, był już bo-

Fenicjanie (u których nosiła nazwę vau) zapożyczyli jej z pisma bjeratycznego Egipcjan, gdzie miała postać T (greckiej gammy). Litery tej użyto do wyrażenia brzmienia 10, przydając do niej drugą kreskę poziomą, równoległą do górnej, tj. zmieniając na F. Ta postać była powodem, że gra- pewnych rodzajów innych form sylogizmu wska-matycy w starożytności nadali jej nazwę podwój- j zuje, że te rodzaje w dowodzeniu powinny być nej gammy czyli dygammy. Z czasem brzmienie ₍ sprowadzone do formy pierwszej — ferio. U Trę-języku greckim zanikło. Najwcześniej znikło w djalekcie jońsko-atyckim; w wielu innych dja-lektach utrzymywało się dosyć długo, jak okazują napisy. Wskutek zaniku brzmienia nie wpro- celarent, ‘babimir’ =darii). wadzono i litery F (dygammy) do późniejszego ogólnego alfabetu greckiego, gdy tymczasem Rzymianie zatrzymali ten znak F dla wyrażenia swojego brzmienia cichego f. Litera 9 (fi) używana w piśmie greckim, wyrażała pierwotnie brzmienie wargowe przydeebowe ph, które w późniejszym języku zmieniło się w wymawianiu na f.

r / /-?:    ‘ cj|—O: >• pi: Oi:

Pomimo to spoBÓb pisania łaciński przez ph brzmienia cp w wyrazach z greckiego zapożyczonych wiem używany w X wieku. Pierwiastkowo ozna-pozottał dawny zarówno w łacinie jak i w języ- czano go literą F lub f, na linii ówczesnego sykach romańskich i giertnańskich. W językach sło- stemu muzycznego czerwoną farbą nakreślonej wiańskieb, używając) ch abecadła łacińskiego, od- (klucz C leżał na linii żółtej), następnie z biegiem daje się dziś w tych wyrazach ph literą f (np. fi- wieków nadawano mu kształty następujące: lozofja, strofa i t. d), Niemcy dla wyrażenia brzmienia f nźywają aż dwu znaków: f i v, nadto w wyrazach wziętych z grec, dźwięk f piszą z łacińska przez ph. Litery f i v w niemieckim Z tych sposobów oznaczania klucza F tylko czte-jednako wymawiane używają się obie na początku ry ostatnie są dziś używane, zwłaszcza czwarty wyrazów; w środku zaś i na końcu wyrazów uźy- | i trzeci od końca. Klucz F zwą dziś zwykle

Ànd. S.

D.

S. P.

kłączem basowym. W piśmie nutowem, litera F lub f jest oznaką skróoonego wyrazu włoskiego /orte=mocno, silnie, głośno; ff skróć. wyr. fortissi* mo=jak najsilniej — domyślne: grać czy śpiewać ostęp muzyczny tym terminem opatrzony. A- PoL

Faaborg, miasto w Danii, na południowem wybrzeżu wyspy Fionii, w głębi bezpiecznej zatoki, która stanowi część cieśniny Bełtu Małego; należy do okręgu Svendborg, ma drogę żelazną do Odense, oraz połączenie parostatkowe z Kielern i z m. Koreör na Zeelandyi.—Starożytny kościół z XlV-go w., szpital, przystań, handel; do 4 000 m-ców. — Okolica malownicza.

Faam (roślina), ob. Angraecum.

Fab a, ob. Bób.

Faba graeoa ożyli Diospyros lotus, ob. Diospyros.

Fabatus Roscius, Rzymianin, był namiestnikiem Cezara w wojnie z Gallami i dowodził XIII legią, w zimie roku 54 przed Chryst. W r. 49 piastował urząd pretora i otrzymał od Pompejusza missyę, aby w jego imieniu zaproponował porozumienie się Cezarowi. F. znalazł go w Ariminium i odpowieiź jego odmowną przyniÓBł Pcmpejuszo-wi i konsulom do Kapuy; druga próba również się nie powiodła. F. poległ w bitwie pod Modeną 43 r. przed Chr.    —

Fabatus Calpurnius, rycerz rzymski, w r. 61 po Chr. oskarżony był o cudzołóztwo i czary z Le-pidą, żoną C. Cassiusa; ale Neron go uniewinnił. Wnuczkę jego, Calpurnię, zaślubił Pliniusz Młodszy; sam on nmarł w bardzo podeszłym wieku, przeżył syna i znał się z Pliniuszem, który z nim często korrespondował.    —

Faber. Na tarczy dwudzielnej w polu pierw-szem Brebrnem obnażona ręka z młotem do góry wzniesionym; w drugiem, błękitnem, trzy srebrne sześ Popromienne gwiazdy jedna nad drugą. Nad hełmem w koronie szlaoheckiej ręka z młotem, jak na tarczy. Labry błękitne, podbite srebrem. Herb nadany Szlązakowi, Bogumiłowi Faberowi, by-łemur komendantowi Kamieńca Podolskiego, w 1793 r. (Źródła: Dr Antoni J. „Opow. historyczne,, ser. VIII, str. 350; Dorst „Schlesisches Wappen-buch" T. II str. 156).

Faber, Fabre v. Le Fèbvre Jan, prawnik franouski (f 1340 r). Dosłużył się godności kanole-rza Fraucyi. Pracował ze szczególnem zamiłowaniem nad prawodawstwem Justyniana i zostawił: „In Institutiones Justinianeas Commentarii" (1580); „Breviarium in Justiniani imperatoris Codicem“ (1545). Kommentarz jego kryje mnóstwo uwag nad prawem zwyczajowem franouskiem, stąd też pochodzi wysokie uznanie, jakie żywił dla niego Dumoulin.

,Faber Jakób Stapulensis (Jacq Le Fèvre d’ Etapłes), ksiądz, jeden z najznakomitszych u-czonych swego czasu, ur. około r. 1440 w Etapies pod Boulogne, nad morzem, z rodziców ubogich. Biegły w językach starożytnych, w filozofii i matematyce, był nauczycielem w kollegium kardynała Lemoine w Paryżu; r. 1507 rzucił tę posadę, a osiadł w klasztorze S. - Germain de Près

Eacyklop. Powsz. llustr IZesz- 159- T. 20.tj.

(gdzie uczeń jego Brięmuet, później biskup w Meaux, był opatem) i oddał się study om biblijnym. Tu opracował „Psalterium quintuples, gallioum, roman., liebr., vêtus et conoiliatum cum brevibus notis" (Paryż 1509; t-źe 1513; Caen 1515), i nowy przekład listów św. Pawła z kommentarzem („Comment, in epistolas s. Pauli cum versions earum duplici: Vulgata et Fabri, quam vocant Intelligentiamu Paryż 1512; 1515; Bazyl. 1527; Paryż 1531; Kolonia 1531 etc.). Ostatnie dzieło przez Sorbonnę zostało potępione. Jeszcze ostrzejszą cenzurę ściągnął na siebie wydaniem rozprawy w 2 em wyd. „De S. Maria Magdalena triduo Christi resurgentis et ex tribus una Marią Disceptatio" (Paryż 1618) i „Disceptatio II" (t-że 1519), gdzie dowodził, że Marya Magdalena różną jest od grzesznicy, wspomnianej w Luo, 7, 37, i od Maryi z Betanii. Około tegoż czasu (1519 — 1521) przeniósł się Faber do Meaux, gdzie około Briçmnet’a zebrali się już byli niektórzy duchowni, przejęci nowatorskiemi ideami. F. zoBtał (1523) wikaryuszena generalnym Bri çonnet’a i pracował dalej nad Biblią, w duohu reformatorskim; dla tego prawie wszystkie jego przekłady prze* Sorbonnę były potępiane, a przez parlament surowo ścigane. Do takich należy przekład Nowego Testamentu, który wychodził najprzód bezimiennie, częściami, w Paryżu r. 1523: „Les Sainctes Evangiles“ (w czerwcu), „Les Epistres de S. Pol", „Les Epistres catholiques“ (w październiku), „Les Actes des Apostres" (teg, mca), „l’Apocalypse de S. Jehan" (w lietop.), potem w całości: „Le Nouveau Testament de N. S. J. Chr. nouvellement trad, en fr." (Paryż 1524 w styez.), zakazany przez parlament (24 sierp. 1525); z tegoż przekładu wyjęte „Epistres et E-vangiles pour les 52 dimanches de l’an, à l'usage du diocèse de Meaux" (1523), potępione przez Sorbonnę (1523) i zakazane wyrokiem parlamentu (28 sierp. 1525). Ze Starego Testamentu przełożył najprzód Psalmy (Paryż 1525, czy 1523). Dotąd wszystkie wyroki parlamentu ograniczały się tylko do przytrzymania lub palenia dzieł F-a; opieka króla Franciszka I-go i siostry jego, Małgorzaty de Valois, chroniły F-a od gorszych skutków. Lecz gdy r. 1525 Franciszek dostał się do niewoli, a Małgorzata wyjechała z Franoyi, parlament zapozwał P a, jako podejrzanego o he rezyę, przed swój sąd (3 paźdz. 1625). F. schronił się do Strasburga, do Capitona, i ukrywał się pod im. Antoniego Peregrinusa (Herminjard „Corresp. des réformât." I, 411). Wygnanie krótko trwało, bo król Franoiszek I, wróciwszy z niewoli, zawiesił proces przeciw F-owi, jego samego przywołał do kraju (w kwiet. 1526) i zamianował nauczycielem młodego księcia Karola Orleańskiego i bibliotekarzem w Blois, na której - to posadzie F. zostawał do r. 1530. Uwolniony z dworu, udał się (1531) na dwór Małgorzaty de Valois do Nerac, i tam f 1537 r., wśród zgryzot sumienia (Farel, ap. Bonnet „Récits du XVI siècle“ Paryż 1864, str. 18). Lubo F. hołdował niektórym opiniom nowatorskim, z Kościołem jednak nie choiał zrywać, i protestanci nie przyzna-

119

ją się do niego. Niesłusznie teł niektórzy (of. { szyńskiemu dla biblioteki rady miejskiej, gdzie się do-Sehröckh „Kirchengescb.“ t. 39. str. 496), tąd biblioteozka jego imienia dochowuje. Liczy z powodu jego objaśnienia XII go rozdziału pierwszego listu do Koryntyan czynią go nauczycielem ubikwizmu (ob.). F. mówi tu nie o włrśoi-wem, ale o mistyoznem ciele Chrystusa, jakiem jest jego Kościół, i w całym jego wywodzie niema ani słowa, któreby naukę ubikwizmu przypominało. Temuż F owi przypisują przekład całego Starego Testamentu: „La Saincte Bibie en fran-çoys translatée selon la yure et entière traduction de S. Hierosme”. Pierwsze jej wydanie (Antwerp.

ona 55 dzieł serbsko-łużyckich oraz innych słowiańskich, są zaś pomiędzy niemi niektóre unikaty, jak np. najstarszy abecadluik z roku 1671, najstarszy śpiewnik kościelny z r. 1710 i inne.

Faber Jan Lotar, przemysłowieo niemiecki, (• 1817 r. w Stein, pod Norymbergą), przepędziwszy trzy lata w Paryżu, objął w r. 1839, założoną przez swego pradziada 1760 r. w Steinie, fabrykę ołówków, która wówczaB, licząc zaledwie dwudziestu robotników, pracoweła według starej rutyny, i wraz z innemi fabrykami norymberskiemi nie mogła wytrzymać konkurencyi z paryskim fabrykantem ołówków, Conté, wynalazcą nowych sposobów ioh wyrabiania. F., stanąwszy na jej czele, do tego stopnia podniósł ją swojemi wynalazkami i ulepszeniami, że stała się wzorem dla wszystkich zakładów tego rodzaju w całych Niemczech i w Austryi. Prowadząc swój proceder z coraz większem powodzeniem, pozakładał fabryki fi'ialae w New-Yorku, Paryżu, Londynie, Berlinie, agentury zaś w Wiedniu, Petersburgu i Hamburgu. Wyrabia oprócz tego ołówki kolorowe, oraz różne przedmioty kancelaryjne, atrament, farby akwarellowe i olejne. Do tak znakomitego rozwoju jego przedsiębiorstwa znaoznie się przyczyniła ta okoliczność, że w r. 1856 uzyskał wyłączne prawo eksploatowania kopalni grafitu w górach Sajańskich w Syberyi. Wreszcie w Geraldsgiün pod Kronach założył fabrykę tabliczek szjfrowych i we właściwy sposób przyrządzonych takich-że ołówków, oraz pootwierał fabryki atramentów i farb w New-Yorku i w Noi-sy-le-Sec pod Paryżem. W zakładach jego dziś pracuje l 200 robotników, dla których pozakładał kasy oszczęduośoi, szkoły, mieszkania i szpitale. F. w r. 1864 został członkiem dożywotnim izby wyższej bawarskiej, a w 1881 r. otrzymał szlachectwo.    —

von Faber du FaurOtto, malarz niemiecki, (* 1828 r. w Ludwigsburgu w Wirtembergii), syn upamiętnionego przezeń w obrazie Przeprawy przez Berezynę, i także malarza-batalisty, Chrystyana Wilhelma von F. Do roku 1867 służył wojskowo, ale już od roku 1851 oddawał się z zamiłowaniem malarstwu, naprzód w Monachium pod kierunkiem Mexa Kotzebuego, a 1852 u Yvona w Paryżu. Udział w wyprawie r. 1866 tak bardzo go podniecił do odtwarzania scen wojennych, iż postanowił całkiem się poświęcić malarstwu i uzupełnił studya pod Pilotym w Monachium. Do rzędu najcelniejszych jego obrazów należą: Strzelcy Lützowa; Odwrót Napoleona z Rossyi; szereg scen z wojny francusko - niemieckiej: Bitwa pod Champigny; Atak strzeloów afrykańskich na Floing; Poddauie się jazdy francuskiej pod Sedanem; Portret konny następcy tronu (Fryderyka Ill-go ) W ostatnich czasach malował także sceny z życia jfź^źców arabskich w Marokko. Traktuje on swe obrazy szkicowo, ale efektownie i z życiem. “ Faber Ernest Fr. Ludwik, sinolog nie-mieoki, ur. 25 kwiet. 1839 w Koburgu; został

1528) wierniej trzyma się Wulgaty, w następnych (1530 i 1585) są poprawki według tekstu hebrajskiego (ob. D. N o 1 i n „Dissert, sur les Bibles frarç. imprimées jurqu’en 1542“ Paryż 1710).

Inne dzieła F a są „Commentarii initiatorii in IV Evangelia" ^Meldis 1522); „in epistolas Joannis, Petri, Jacobi et Judae“ (t że 1525); „Contemplationes idiotae“ (1519); „Vocabulaire du pseautier expoé en trarçois“ (Paryż 1529). Filozoficzne dzieła F-a, mianowicie kemmentarze do Àrystotelôsa wylicza J. A. Fabricius „Bibliotb. med. lat.“; służyły one do wykładu w akademii krakowskiej (Wiszniewski „Hist. lit. pol.“ III 216).—Ks.

W. K. w „Encykl. Kość.“. Lamirault „Le Fèvre”.

Faber Jan, właściwie Heilingen, dominikan (* około 1470 r. w Lenskircheu w Szwabii — f 1541), zarządzał biskupstwem Konstancyeńskiem, potem był kaznodzieją nadwornym cesarza Ferdynanda 1-go, wreszcie biskupem wiedeńskim.

Wsławił s?ę swoją nienawiścią reformacyi, tak zagorzałą, że nazwano go od tytułu jego dzieła („Malleus hrereticorum“ z r. 1524) młotem ka-cerzy. Z pomniejszych pism F a, wydanych zbiorowo w Kolonii (1837—41) gednem jest uwagi „Wie sich Joh. Hubs, der Pickarden und Joh. von Wessalia Leren und Bücher mit Martinos Luther vergleichen“, w którem dowodzi, że Hus, Wesel i Bracia Czesoy są lepsi od Lutra.    *

Faber Basilius, teolog i pedagog niemiecki,

(* około 1520 r. w Sorau w Brandenburgii — f około r. 1576 w E furcie). Studyował teologię w Wittenberdze, r. 1545 był rektorem w Nord-hausen, potem w Tensztedzfe i Kwedlinburgu, ale, pozbawiony tego urzędu za to, że odmówił podpisu swego na Corpus juris Melanchtonis, został przeh żonym kollegium Augustyańskiego w Er-furcie. Był współpracownikiem Centuryj magdeburskich i napisał „Thesaurus eruditiouis sobola-sticae“ (Lipsk 1571 i później często przedrukowywany z dopełnieniami i poprawkami. Ostatnie wydanie sporządził Gesner r. 1726).    *

Faber Krysa Biedrich (Krzysztof Fryderyk), (* 1682 — f 1748), pastor ewcngielicki w Klukszu i pisarz górnołużycki. Napisał kilka dzieł treści religijnej: „Cyrkwine modlitwy k‘ż so w Klul śu spewaju“ (1719); „Krasna wobrada bo-żeho dźeśco“ (1725); „Mała biblija, to su bibliske historije” (1733); „Krótfee rozwuóenje k zbrżncści“

(1736); „To swjate ćerpjenje J. Khrystà z teho ścenika Lukasa“ (1745). Pilnie zbierał stare druki serbsko-ł' życkie, które przekazał burmistrzowi budy-

A, A. K..

Hml.

ZU.

misjonarzem ewangielickim w Chinach i od r. 1864 czynny jest w Szangaju. Należy do naj-bieglejszych znawców religji i filozofji chińskiej, które studjuje z zamiłowaniem. Wyniki prac jego w tym zakresie stanowią następujące dzieła: „Lehrbegriff des Konfacius* (Hong - Kong 1872, po niemiecku i po angielsku); „Die Lehre des Philosophen Micius* (E.berfeld 1877); «Die Grundgedanken des alten chinesischen Sozialismus”; „Der Naturalismus (Pantheismus und Sensualismus) bei den alten Chinesen, oder die sämmtlichen Werke des Licius zum ersten Male übersetzt“ (t-źe 1877); „Siaatslehre auf etnischer Grundlage“ (Elberfeld 1877); „Introduction to the Bcienceof Chinese religion“ (Kanton 1879); „Der Taoismus* (t źe 1844); „Ueber die chinesische und die christliche Zivilisation* i inne. Po chińsku wydał m. i. wykład ewangielji ś-go Marka w 5 u częściach.

Fabert Abraham, marszałek Francy i (* r. 1599 w Metz — f 1660 w Sedanie), syn drukarza; w 14 roku życia wstąpił do wojska; w roku 1628, będąc jeszcze majorem, dał się poznać ze swego talentu inżynierskiego przy oblężeniu Ro-szelli, a we dwa lata później przy zdobyciu twierdz Exilles i Saluzzo (1680). Niemniej zaszczytnie odznaczył się w r. 1687 przy oblężeniu Avesnes i Maubeuge, pod rozkazami kardynała La Valette. Mianowany w r. 1642 gubernatorem Sedanu, nabytego przez koronę francuską od księżny Bouillon, powiększył własnym kosztem forty fikacye tego miasta i uczynił je pierwszorzędną twierdzą. W r. 1654 kierował w obecności Ludwika XIV go oblężeniem Stenay i wtedy-to po raz pierwszy wprowadził w użycie t. zw. parallele, którym-to wynalazkiem najwięcej Bię przyczynił do wsławienia swego nazwiska. Tytuł marszałka otrzymał w r. 1658.—Bourelly „La Maréchal F.* (Paryż 1880, 2 tomy).

Fabia gens, patryoyuszowski ród rzymski. Zdania uczonych są rozdwojone co do tego, czy Fabiusze byli pochodzenia łacińskiego, czy Babińskiego. Jedni powołują się na wzmianki o nich przed przybyciem Sabinów, mianowicie, jako o towarzyszach Ramusa przy pierwszym obchodzie święta Luperkaliów (ob.). Zwolennicy drugiego poglądu (Niebuhr, Göttling, Schwelger) opierają się na tern, źe miejscem kultu dla nich był Kwi-rynał. Mitycznym protoplastą tego rodu jest Fabius, syn Herkulesa i Winduny, córki Ewańdra. Pierwotne nazwisko F. miało być Fovii albo Fo-dii. Pierwszą z tych nazw wywodzą od dołu wilczego (fovea), gdzie Herkules miewał schadzki z Winduną; drugą—od koDania (fodere), co stąd ma pochodzić, źe pierwsi Fabiusze, jako pasterze, otaozali swe pastwiska wilozemi dołami w celu zabezpieczenia stad od dzikich zwierząt. Wreszoie formę późniejszą objaśniano w ten sposób, że Fa-biusze pierwsi jakoby zaczęli hodować bób (fabu). Dzieje Fabiuszów ciągną się od pierwszych początków Rzymu do 11 w. po Chr. W ciągu tak długiego czasu ród ten wydał 7 dyktatorów, 5 do-wódiców konnicy (magistri equitum), 48 konsulów, 8 cenzorów i 10 trybunów a władzą konsularną;

a nadto członkowie tego rodu dostąpili 18 tryumfów. (Por. Panvinius w Graeviusa „Thesaurus ant. Rom.*). W V wieku przed Obr. zasłynęli trzej bracia z przydomkiem Vibulanus: — 1) Quintus, 2)Kae-soi 3) Marcus, przez to, źe w ciągu siedmiu lat (485—479), jeden z nich stale piastował godność konsula. Quintus był konsulem w r. 485 i 482; Kaeso w 484, 481 i 479; Marcus w 483 i 480. Qaintua, a szczególniej Kaeao, odznaczali się niezwykłą pyohą rodową i byli najzaciętszymi przeciwnikami plebejuszów w walce o prawa agrarne. Quintus był konsulem, kiedy stracono 8 p u-ryusza KasByusza (ob.), Kaeso zaś był jednym z jego oskarżycieli, jako quaestor parricidii (486). Był znienawidzony przez lud, jak widać stąd, źe w czasie wojny z Wejensami, toczonej pod jego dówództwem (481), piechota, złożona przeważnie z plebejuszów, odmówiła mu posłuszeństwa i, zamiast natrzeć na nieprzyjaciela, powróciła do obo-Zmianę w polityce Fabiuszów wprowadza trzeci brat, Marcus. Zrzeczenie się tryumfu po zwycięskiej bitwie z Wejensami (480) ze względu na żałobę po bracie Quintusie i drugim konsulu C. Manliuïzu (którzy w r;iej polegli), usposobiło życzliwie lud dla niego. Życzliwość ta wzmogła się jeszoze, gdy otoczył troskliwą opieką ranionych w tej bitwie plebejuszów. Teraz i Kaeso chwycił się polityki pojednawczej. Zdaje się, źe arysto-kracya niechętnie widziała wzrastającą potęgę Fabiuszów, i to zmusiło ich do oparcia się na ludzie. Kaeso, obrany konsulem w r. 479, wystąpił w senacie z wnioskiem, aby zdobyte ziemie podzielić z możliwą równością między lud. Wprawdzie wniosek jego zoBtał odrzucony, ale zjednał mu popularność. Plebejusze szli teraz chętnie pod jego wo dzą na wyprawę przeciwko Ekwom; udało mu się też wyswobodzić konsula Titusa Verginiusa od We-jensów. W tymże 479 r. przeciwko Rzymianom wystąpili Wejensowie i jednej strony, Ekwowie zaś i Wolsko wie z drugiej. Wobec takiego niebezpieczeństwa Kaeso, pełen gorliwości patryotycznej, prosił w senacie, aby walkę z Wejensami powierzono Fabiuszom, na co senat przystał. 306 Fabiuszów wraz z 5 000 klieatów wyruszyło w pole, ale Wejensowie zwabili ioh w zasadzkę nad rzeczką Kremerą i wszystkich w pień wycięli. Ooalał tylko jeden potomek tego rodu, syn Marka, Quintus, który z powodu wieku dziecięcego nie brał udziału w walce. Dzień, w którym zaszedł ten wypadek, został uznany za feralny (dies religiosus), bramę Karmentalijską, przez którą Fabiusze wyruszali na wojnę, przezwano porta Scélérat a, i urzędnikom państwowym zabroniono przez nią przechodzić. Krążyły pogłoski, że patryoyusze rozmyślnie wywołali tę klęskę, i że konsul T. Mene-nius, który stał obozem niedaleko Kremery, umyślnie nie pośpieszył im z pomocą. Niebubr mniema nawet, źe Fabiusze walczyli pod Kremerą jako dobrowolni wygnańcy; źe, utraciwszy nadzieję pojednania się z patrycy uszami, opuścili Rzym, w Celu założenia nowej osady. 4) Quintus F. Vibulanus, syn F. 3), jedyny ocalały z klęski pod Kremerą. Dwukrotnie konsul: w roku 467 i 465. W roku 450 był je-

(1873).

dnym z decemwirów, gdy ci, na wniosek Appiusza, chcieli bezprawn'e przedłużyć czas swego urzędowania. Po upadku decemwiratu wraz z ośmiu jego członkami udał się na dobrowolne wygnanie, majątek jego uległ konfiskacie. —W IV w. prz. Chr. trzej bracia z przezwiskiem Ambustus:—5) Numeri us, 6) Kaeso i 7) Quintus byli posłami do Gallów, oblegających Clusium (391), wzięli udział w wycieczce oblężonych i priez to spowodowali najazd Gallów na Rzym w r. 390. —8) Quintus G. Maximus Rullianus, wnuk FabiuBza 5), odznaczył się jako wódz i mąż stanu. Brał udział w wojnach Samnickicb: drugiej (326 — 3Llprzed Chrystueem) i trzeciej (311—303) > oraz w walce z koalicyą ludów italijskith (300—290). W wojnie 326—311 nabrało rozgłosu zajście jego z dyktatorem Papiriusem Cursorem, przy którym był dowódzcą konnicy (325). Podczas nieobecności je go wydał, wbrew jego rozkazom, bitwę Samnitom, a chociaż zwyciężył, został za nieposłuszeństwo przez dyktatora na śmierć skazany. Tylko prośby ojca F., senatu i ludu skłoniły Papiriusa do zmiany wyroku. W roku 322, jako konsul, pobił Samnitów i ludy Apulii, za co otrzymał tryumf. W r. 315, jako dyktator, doznał klęski od Samnitów pod Lautulae. W wojnie 311 — 303, gdy 60 000 Etrusków, korzystająo z nieobecności wojsk rzymskich, zajętych pod Bovianum, obiegło Sutrium, fortecę, która broniła od północy przystępu do Rzymu, Fabiusz pośpiesiył temu miastu na odsiecz, następnie zaś wkroczył do Etruryi, przeszedł las Ciminijski (dzisiejsze Viterbo) i pobił nieprzyjaciół pod Peruzyą i przy jeziorze Wadymońskiem, poczem Peruzya, Kortona i Arretium zawarły ro-zejm na lat 80. Gdy wszakże kolega jego w konsulacie, Martius Rutilue, doznał porażki w Samnium, zaszła potrzeba wybrania dyktatora. Fabiusz o-kaiał swój patryotyzm przez zamianowanie dyktatorem swego wroga, Papiriusa (309). W r. 308 został po raz trzeci konsulem i walczył z powodzeniem w Samnium. W wojnie 300—290 pobił Samnitów pod Tifernum (297, w 4-ym konsulacie) oraz zjednoczone siły Samnitów, Ùmbryjczy-ków i Gallów w wielkiej bitwie pod Sentinum (295 r., w 5-ym kons.), poczem obchodził tryumf. W zarządzie wewnętrznym odznaczył się jeszcze w r. 831, jako edyl kurulny przez wykrycie całego Bzeregu trucicielek swych mężów. W r. 304, gdy był cenzorem, oddał wielką przysługę arysto-bracyi, zabraniając zapisywania wyzwoleńców i wo-góle obywateli bezrolnych do innych tribus, prócz 4 ch miejskich; przez to usunął rozporządzenie Appiusza Kladyusza Caecusa z r. 312, który pozwolił był zapisywać ich do wszystkich. Ponieważ wiejskich było znacznie więcej, niż miejskich, więc reforma z r. 304 zapewniała klasom posiadającym przewagę i w komicyach tribu ta (co w komi-cyach centuriata wynikało już z natury cen-turyi). Za tę reformę otrzymał F. przezwisko Maximus.—Por. Mommsen „Rom. G.u (t. I, str. 307, wyd.

8-t) 9) Quintus F. Maximus Verrucosus (t. j. krostawy, zwany tak z powodu krosty na wardze), otrzymał później przezwisko C un o tat or (t. j. ma-rudnik), wnuk F. 8), zasłynął główńie jako wódz w 2-iej wojnie Punickiej (218—201 przed Chr.). Poprzednio jeszcze, będąc konsulem w r. 233, odniósł zwycięstwo nad Ligurami, za co uczczono go tryumfem. W r. 230 był cenzorem. W r. 228, będąc powtórnie konsulem, zawarł z Hasdrubalem umowę, zabraniającą Kartagińczykom przekroczenia rzeki Ebro. Gdy Hannibal zdobył Saguut, F. został wysłany do Kartaginy na czele poselstwa, żądającego zadośćuczynienia. Tu powiedział znany frazes, że w fałdach swej togi przynosi pokój lub wojnę. Obrany w r. 217 dyktatorem, przeszkadzał Hannibalowi w dowozie żywności, niepokoił go małemi potyczkami, ale unikał walnej bitwy. Lud, niezadowolony z takiego sposobu prowadzenia wojny, na wniosek trybuna, nadał do-wódzcy konnicy, Markowi Minucyuszowi Rufusowi, władzę równą z F-em. Ale porażka, jakiej Minu-cyusz doznał, zmusiła go do powrotu pod dowództwo F-a. W dalszym ciągu wojny F. był obierany konsulem w r. 216, 214 i 209. Podczas ostatniego konsulatu zdobył Tarent, za co uzyskał tryumf. Sprzeciwiał się, ohociaż bezskutecznie, zamiarowi Scypiona przeniesienia teatru wojny do Afryki. Umarł w wieku sędziwym roku 203.—Por. Vincke „Der zw. punische Krieg uöd der Kriegsplan der Karthager“ (1841); Susemihl „Krit. Skizzen zur Vorgeschichte des zw. pun. Krieges“ (1853); Do Rieu „De gente Fabia“ (Lejda 1856).

U pisarzów starożytnych wzmiankowani są czterej dziejopisowie z tego rodu: Quintus, Servius, Numerius i Servilianus, których Nipperdey („Philo-logus“ VI, str. 131) redukuje do dwóch, oraz piąty Fabius Rusticus, który napisał historyę Nerona i był przyjacielem starszego Seneki. Fabius Rusticus żył jeszcze w r. 108 lub 109 po Chr., jak widać z głośnego napisu, wydrukowanego, między innemi, w Wilmansa „Exempla inscript. Lat.“ (1873 r., I, str. 100). Z wymienionych tu dziejo-pisów najbardziej znanym jest:— 10) Quintus Fabius Pietor, który żył podczas drugiej wojny Punickiej i, jak Cyncyusz Alimentus, pisał po grecku. Był potomkiem tego Fabiusza, który w r. 302 ozdobił malowidłami świątynię bogini Salus i za to otrzymał przydomek Pi cto r (t. j. malarz). Po klęsce pod Cannae (216) został Quintus wysłany do wyroczni delfickiej, aby zasięgnąć rady bogów w tern nieszczęściu. Dzieło swe historyczne rozpoczyna od przybycia Eneasza do Italii i doprowadza do czasów sobie współczesnych. Z dzieła tego dochowały się nieliczne fragmenty, które wydał H. Peter („Veterum bistoricorum Romanorum reliquiae“ t. I Lipsk 1870). Z dzieła F-a korzystali Liwiusz, Dyonizyusz z Halikarnasu i Polibiusz. Dwaj ostatni nieraz ganią F-a, który okazuje się niekiedy stronnym względem członków Bwego rodu. Tak np. o klęsce Fabiusza 8) pod Lautulae mówi jako o bitwie nierozstrzygnięiej.—Por. Gerlach „Die Geschichtschreiber der Römer“ (Sztut-gard 1855) i Nitzsch „Die römische Annalistik“

R. S.

Fabian ŚW., 21-y papież, obrany w lutym 236 r., — t śmiercią męozeńską 20 stycznia 250, za

Hml.

Dr J. P.

str. 115 i 565.

Decyusza. W niektórych dokumentach figuruje on jako Flawian, Euzebiusz w swej flistoryi Kcścioła (VI, 29) tak opowiada o elekcyi tego papieża: Kiedy cbrześcianie zgromadzili s ę w kościele, aby obrać następcę Auterusa, krążący w górze gołąb spoczął na głowie Fabiana, laika, niedawno przybyłego ze wsi. Wówczas lud, widząc w tern znak zesłany z nieba, zawołał, iź ten oto mąż godzien być biskupem, i posadził go na tronie biskupim. Jaktż według świadectwa św. Cypryana (Epist. 30), F. sprawował wysoki swój urząd bez zarzutu. Według Katalogu Libery a n a (r. 354), miał on podzielić dzielnice miasta czyli terry tory um kościoła rzymskiego między dyakonów i wykonał wiele robót budowlanych („fabricae*) na cmentarzach. Według Katalogu Felicyana (530) i ostatnich edycyj .Liber Pontificalia“, miał on ustanowić siedmiu dyakonów w celu kontrolowania siedmiu notaryuszów, którym polecono było gromadzić i układać akta, odnoszące się do męczenników. Przypisują mu także, ale z mniejszem prawdopodobieństwem, założenie kościołów w Tuluzie, Arles, Tours, Paryżu, Narbonnie, Clermont i Limoges, dokąd miał wyBłać, jako biskupów - missyonarzy, świętych: Sa-turnina, Trofima, Gracyana, Dyonizego i in. Jeszcze mniej wiarogoduą wydaje się, powtórzona przez Baroniusza i Bollandystów, a znajdująca się w aktach św. Poncyusza, history a o nawróceniu na Chrystyanizm i ochrzczeniu przez F-a cesarza Filipa (Araba) i jego synów. Zwłoki św. F-a pochowane zostały na cmentarzu św. KalikBta, gdzie odnaleziono odłamki tablicy z odpowiednim napisem. — L i p s i u s „Chronologie der römischen Bischöfe“ (Kiel 1869); Northcote-Allard .Rome souterraine* (Paryż 1877); E. H. Vollet w .Gr. Eaoycl.“ Lamirault’a.

Fabian Szymon (* w Poznaniu w r. 1803), farmaceuta polski. Praktycznie kształcił się w zawodzie swym w Gdańsku, poczem udał się do Berlina i tam po złożeniu egzaminu otrzymał dyplom na magistra farmacyi; przybywszy do Warszawy i uzyskawszy potwierdzenie stopnia naukowego, objął aptekę na Starem Mieście i przez lat wiele ją utrzymywał, następaie kupił aptekę w Nowym Dworze i tam do późnej starości był czynnym. Umarł w Warszawie, gdzie osiadł powtórnie po oddaniu apteki synowi. Oprócz kilku prac pomniejszych, ogłosił wspólnie z T. Heinrichem (ob), dzieło p. n. .Farmacya“ (Warszawa 1835 — 1844, 2 tomy; Tom I. Początki Botaniki i Zoologii, Chemia organiczna i Farmakognozya; Tom II. Chemia nieorganiczna i Farmacya w ściąłem znaczeniu, z 12 u rycinami; edycya druga poprawna i znacznie powiększona: dwa tomy 1852, tom trzeci, czyli Supplement do 1-go i 2-go 1858 r.).—Por. S. Kośmińskiego .Słown. lek. pols.“ 8tr. 115, i .Bibliografia* Estreichera.

Fabian Aleksander (* w Nowym Dworze w r. 1847), syn Szymona F-a (ob.), lekarz spół-czesny. Po skończeniu gimnazyum w Warszawie, zapisał się w roku 1866 na wydział lekarski b. Szkoły Głównej, odbywszy nauki, w r. 1872 mianowany został lekarzem Wschodniego okręgu górniczego w Suchedniowie, od r. 1878 podobne pełnił obowiązki w Dąbrowie Górniczej. Opuściwszy służbę, w r. 1882 został lekarzem w zakładzie wodoleczniczym w Fiirstenhofie (Styrya); stanowisko to zajmował nie długo i już w r. 1883 osiadł w Warszawie, oddając się wykonawstwu lekarskiemu; w r. 1884 objął dyrekcyę zakładu leczniczego w Nałęczowie, ale po paru latach usunął się. Obecnie urzęduje jako lekarz miasta w Warszawie. Piórem pracować zaczął, będąc studentem, i od czasu tego ogłosił, przeważnie w „Gazecie lekarskiej“, nader wiele prac oryginalnych oraz streszczeń, wyciągów i sprawozdań; jako prelegent starał się kilkakrotnie zapoznać publiczność z niektóremi działami nauk lekarskich, wzbogacił też literaturę naukową naszą dobremi przekładami dzieł Cohnheima, Dondersa, Duf-losa, Jacoouda iHoha. Po śmierci prof. H. Łuczkiewicza (ob.) przeszło przez rok redagował dział lekarski Encyklopedyi niniejszej, i wiele dla niej artykułów napisał. Spis prac, do końca r. 1884 sięgająoy, podaje „Słownik lek. pols.“

Dr. J. P.

Fabian Oskar, brat poprzedniego, matematyk współczesny, kształcił się w Szkole Głównej Warszawskiej, którą ukończył ze stopniem magistra nauk matematyczno-fizycznych. Za granicą pozy-skał stopień doktora filozofii. Jest profesorem zwyczajnym uniwersytetu we Lwowie, gdzie wykłada mechanikę, fizykę matematyczną i matematykę. Kilkakrotnie był obierany na prezesa Towarzystwa przyrodników imienia Kopernika we Lwowie. Ogłosił dzieła i rozprawy z zakresu matematyki, mechaniki i fizyki; wymieniamy następujące: „Uginanie się światła i odległość fal* (Lwów 1871); „O zbieżności i rozbieżności szeregów nieskończonych“ (Rocznik To w. teebn. we Lwowie 1871); „Obliczenie wartości szeregów nieskończonych a zwłaszcza szeregów o bardzo słabej zbieżności* (Pamiętnik Akademii Umiejętności w Krakowie, tom II 1876); „Prżyczynek do poznania kształtu linii prężności pary nasyconej” (Spraw. Akad. t. III

1875); .Matematyka dla szkół średnich, napisana wedle syBtemu i ze współudziałem Wawrzyńca Źmur-ki i t. d. I Geometrya na klasy niższe* (po polsku i po niemiecku, Lwów 1875); .0 rozciągliwości i sprężystości lodu* (Spraw. Akad. tom IV 1877); ,0 tak zwanym czwartym stanie skupienia“ (Spraw. Akad. tom VIII 1881); „Zasada momentów przygotowanych* (Sprawozdania Akad. tom VIII, 1881); „O promienistym stanie materyi.“ Odczyt („Wszechświat”, tom I 1882);    ,0 pojęciu grawitaoyi”

(„Kosmos“ VII 1882); .Jeszcze słówko o tak zwanym czwartym stanie skupienia* („Kosmos“ IX 1884); .Zarys mechaniki analitycznej, jako wstęp do fizyki umiejętnej* (Lwów 1886, 8 o str. 140); „Kartka z życia astronoma“ (Keplera), (Kosmos, tom XI 1886); .Urywek z najnowszych dziejów fizyki* (Kosmos XV 1890).

Fabiani Karol (* w Małopolsce 1 listop. 1716), do jezuitów wstąpił r. 1732; był nauczycielem i kaznodzieją w Lucku, Chełmie i Żywcu,

Hml.

R.

lung türs Volk“ (Poznań 1848).

Fabius Hercinianus, ob. Tylkowski Woj

ciech.

rektorem kollegium poznańskiego podozas kasaty zakonu; później został kanonikiem kaliskim i kaznodzieją szkół kaliskioh. Cenne są jego kazania p. t. „Missya apostolska do pokuty i powstania z grzechów pobudzająca“ (Kalisz 1781, 3 t.; na nowo za staraniem ks. J. Stagraczyńskiego wydana, Poznań 1871 i in.); »Kazania przygodne na dni świętych pańskioh* (Kalisz 1790, 2 t.); »Kazania na niedziele całego roku, na nowo wydane przez X. Jakóba Czogałłę i X. August. Borowskiego” (Racibórz 1807, 1 t.; t-że, 1847, 2 t.; t-źe 1851; wyd, przez ks J. Czogałłę i ks. Aug. Borowskiego, Brodnica t. I, 1865.—»Encyklopedia Kościelna“.

Fabiański Erazm, malarz polski (* r. 1826 w gub. Kijowskiej — f 1892 r. w Krakowie). Kształcił się w Akademii sztuk pięknych w Petersburgu; około r. 1864 wyjechał za granicę i mieszkał przez czas dłuższy w Paryżu, gdzie z zapałem prowadził dalej studya swe artystyczne. Potem przeniósł się do Galicyi, gdzie powierzono mu malowidła dekoraoyjne w katedrze świętojur-skiej we Lwowie i w kollegiacie w Stanisławowie. Zamieszkawszy stale w Krakowie, oddał się tam przeważnie akwarelli i doszedł w niej do wysokiej doskonałości, odtwarzając z zamiłowaniem stare zamki, kościoły, w ogólności wszelkie pomniki historyczne. Akwarelle F-go są wysoko cenione przez kollekcyonistów.    —

Fabió Franciszek Józef (* r. 1846 w Du-renque w dep. Aveyron); kształcił się w 1’Ecole de Clunv, potem był nauczycielem w kollegiach w Villefranche i Rodez, profesorem w liceum Tulońskiem i profesorem gramatyki i literatury w liceum Charlemagne. Przy rozdaniu nagród na konkursie generalnym r. 1891 wygłosił bardzo oryginalną mowę wierszowaną, która pozyskała wielkie uznanie. Z pism jego zasługują na zaznaczenie: „La poésie des bêtes* (Paryż 1879); „La nouvelle poésie des bêtes* (1881); „Placet au roi*, komedya wierszem (1884); »Le chlochet, poème de Rouergue" (1887); »Amande honorable à la Terre” (1888); ,La bonne terre“ (1889); „Le moulin de Roupeyrao“ dramat wiejBki (1879); »Voix rustiques* (1892).    •

Fabiny Teofil, minister węgierski (* 11 paźdz. 1822 w Budapeszcie), po ukończeniu stu-dyów prawniczych wstąpił do sądownictwa (1850) i w r. 1873 został wice - prezydentem stołu królewskiego, a w r. 1880 prezydentem senatu ku-ryi królewskiej (najwyższego trybunału). Jednocześnie pełnił urząd naczelnego inspektora kościoła ewangielickiego. W maju 1886 Tisza powierzył mu w swym gabinecie tekę ministra sprawiedliwości, którą F. piastował do roku 1880.

Fabisz Paweł Władysław, spółczesny historyk kościelny (* około 1823 r. w w. ks. Poznań-skiem); po odbyciu tamże nauk wstąpił do Bemi-naryum; zostawszy zaś kapłanem, był probosz-ozem w Baranowie, potem dziekanem w Ostrowcu, w końcu kan. katedr, gnieźnieńskim. Z licznych pism jego do dziejów kościoła w Polsce ważniejsze są: »Kronika parafialna Baranowska od r. 1433— 1853“ (Oleśnica 1853); „Kronika debanalna Kempińska* (Wrocław 1855); »Krótka wiadomość o Kościele Ormiańskim* (Wrocław 1856); „Spis chronologiczny legatów i nunoyuszów św. Stolicy Apostolskiej w Polsce“ (Oleśnica 1859); „Wiadomość o synodach prowincyonalnyoh gnieźnieńskich

1    o prawach Kościoła polskiego, z dodatkiem Bpi-su synodów dyecezyalnyoh polskich* (Oleśnica 1860; wydanie drugie pomnożone, Kempno 1861); »Wiadomość o legatach i nuncyuszach w dawnej Polsce 1075 — 1863* (Ostrów 1863, wydanie

2    e camźe 1868); „Krótka wiadomość o kardynalskiej godności i o kardynałach gnieźnieńskich" (Gniezno 1868). Po niemiecku napisał: „Der Scbeidemühler Glaubensheld. Eine Kurze Erzäh-

Fabiusze, ob. F ab i a gens.

Fabliaux, frano. z łac. fabuła (flabel), były to powiastki pisane wierszem, najczęściej ośmiozgłoskowym, przedstawiające w tonie żartobliwym, satyrycznym — obyczaje i zwyczaje w obrazaoh życia powszedniego; w XII—XIV w., we Franoyi zwłaszcza bardzo ulubione. — Nie śpiewano ich jak pieśni truwerów, lecz recytowano na dworach pańskich i mieszczańskich. Należy odróżniać F. od innych rodzajów lekkiej poezyi lirycznej ówczesnej (lais, virelais, dits, débats, moralité}). Cechę ioh stanowi treść, czasami do bajek Ezopa zbliżona, najczęśoiej jednak malująca życie codzienne w sposób komiczny, przedrwiwająoy coraz to inne warstwy społeczne. W XIII—XIV w. stanowią one wyraz i objaw franouskiego ducha ludowego, jego temperamentu ironiczno -komionezgo i nakoniec jego dążności do wyzwolenia się z pod warstw wyższych, których słabe strony lud fran-ouski wcześnie dostrzegał. F. ośmieszają oddzielne wady i błęd* jednostek, stanów, instytucyj i zgromadzeń. Życie duchowieństwa, książąt, Bzlachty, miesiczan, żołnierzy, chłopów, kobiet, wszystko się tam znajdzie w oświetleniu satyry. Kośoiół, rząd, sądy, małżeństwo, akademia, klasztory — oto materyał ich żartu. Żart najczęściej prostacki, nieokrzesany; forma pierwotna, zaniedbana, nierówna; rym niewytworny, assonansowy; styl nie gładki, owszem chropowaty. — F. sentymentalne, moralizujące zdarzają się, lecz rzadko. — W XV w. przeszły one w prozaiozne contes i w far-ces. — F. jest to właściwie odmiana powiastek (contes). Pochodzą one ze Wschodu, ściśle biorąo, ale autorzy czerpali treść ich już z przeróbek zachodnich, jako to z „Gęsta Romanorum”, »Disciplina Clerioalis"; »Mirabilia urbis Romae“ i t. d. — Motywy tych zbiorków były bohaterskie i nie-bohaterskie; z tych niebohaterskioh urywków powstały F. Są one najczęśoiej bezimienne. Niektóre nazwiska są znane, a za najsławniejszych bajczarzy uchodzą Ruteboeuf, Jean de Boves, Jean de Condé, Jacques de Baisieux, Henri d'An-deli, Gautier i inni. F. służyły za wzór późniejszym poetom; znakomitsze F. są np. Mantel-

A. L.

mautaillé, naśladowane przez Lafontaine^, Du Vilain mire, zużytkowane przez Molieré’a w Médecin malgré lui, Du Vilain qui conquit le Paradis par plait, wzięte przez Le Sage’a do Qil Blasa. — Fauchet w XVI w. pierwszy zwrócił uwagę na F.; („Poésies françaises avant l’an 1300“ (Paryż 1881). W XVIII w. wydają zbiory: F. Barbazan (1756, 3 t.), Le Grand d’Aussy (1779—81, 4 t.)—W XIX w. wydał Móon (1808), F. Michel (1836); wydanie krytyczne Anatola de Montaiglon i Raynaud’a (1872— 90). — Porówn. Formentin .Essai sur les fabliaux français des XII et XIII sièoles“ (St. Etienne

1877); Daunou „Hist. litt, de la France” (vol. 16); Benoiston de Châteauneuf „Essai sur la poésie et les poètes fr. au XII—XIV 8.“ (Paryż 1815); De Roquefort „De l’état de la poésie fr. dans les XII et XIII s.“ (Paryż 1821); Augnis „Les poètes fr. dépui8 le XII s.* (Paryż 1824); Auber-tin „Histoire de la langue et de la litér. fr. au moyen âge” (Paryż 1876—1878); A. Keller Romwart „Beiträge zur Kunde mittelalterlicher Dichtung* (Mannheim 1844); Dinaux „Trouvères, jongleurs et ménestrels* (1837).

Fabre Jan, hugonota (* w Nîmes 1727 r. — f w Cette 1797). D. 1 stycznia 1756 r. znajdował się na jednem z tajnych zgromadzeń religijnych, zwanych przez hugonotów „en desert*, które żołnierze zaskoczyli i ujęli. F. wszakże umknął szczęśliwie, lecz, przypomniawszy sobie ojca zaaresztowanego, wrócił, zdołał go uwolnić i dał się zamiast niego uwięzić. Skazano go d. 16 marca na dożywotnie galery, lecz 21 maja 1762 ułaskawiono. Tenouillat de Falbair wziął go za bohatera swego dramatu, napisanego (w r. 1766) wierszem, w pięciu aktach p. t. „l’HonDête Criminel*, który, wystawiony r. 1778, zyskawszy powodzenie ogromne, szczególniej po sprawie Cal as’a (ob.), silny cios zadał nietolerancyi relgijnej. Autobiografię J. Fabre’a wydał Ath. Coquerel w „Les Forçats pour la Foi* (Paryż 1866).

Fabre à’Eglantine Filip Franciszek Nazar y, poeta i polityk francuski (* 1750 w Carcassonne—f 1794 w Paryżu). Kształcił się w kolle-gium doktrynerów w Carcassonne, potem był nauczycielem w Tuluzie, gdzie na tak zwanych grach kwiatowych (jeux floraux) otrzymawszy w nagrodę za sonet do N. Panny żółtą różę (eglantine, rosa eglanteria L.) nazwę jej przybrał sobie za przydomek, lub raczej za imionisko teatralne. Po r. 1770 wstąpił do towarzystwa dramatycznego i pędził odtąd życie tułacze, dosyć awanturnicze. W 1777 dostał się do Paryża, gdzie miał nadzieję odznaczyć się, jako kompozytor muzyczny i poeta, lecz, aoznawBzy niepowodzenia, po roku udał się na południe, i znowu występował na soenie i malował portrety pastylowe, po luidorze za sztukę. W r. 1787 przybył znów do Paryża, gdzie przedstawiono pierwsze jego utwory dramatyczne: tragedyę „Augusta* i komedyę „Les gens de lettres*, lecz obie te sztuki upadły. Rozdrażniony tern niepowodzeniem, przejął Bię ironiczną ciętością, i za cel jej obrawszy sobie spokojnego i miłującego po mieszczańskn żywot wygodny, kome-dyopisarzi-poetę, Collin’a d'Harleville, autora Optymisty, sparodyował p. t. „Mes souvenirs* (1789) jego „epître“, ogłoszone w „Almanach des Muses*. Potem z równie ostrym dowcipem wystąpił przeciw optymistom i samolubom w słynnej komedyi swojej, p. t. „Philinte, ou la suite du Misantrope“ (1790), która, wystawiona na scenie r. 1790, mocno poruszyła umysły i wielki rozgłos swemu twórcy zjednała. Filinta ma oharakter z lekka moralizatorsko-polityczny: uderza na zacofaną, sybarycką arystokraoyę i walczy w imię reform rewolucyjnych. Poeta swe natchnienie czerpie głównie z idei Jana Jakóba Rousseau, które widocznie występują i w pośmiertnej komedyi jego, „Précepteurs* (granej 1799 r.), gdzie systemat „przyrodzony“ jak go rozumiał Rousseau, ściera się z zastarzałą rutyną. Drugą komedyą polityczną w tymże duchu jest „Le convalescent de qualité“ (1791). F. przedstawił w niej markiza, oo przez cały rok (od 1789—1790), skutkiem choroby zamknięty w swym pałacu, zdała od ludzi i od wszelkich wieści ze świata, po wyzdrowieniu powróciwszy do życia towarzyskiego, w sposób najkomiczniejszy głupieje wobeo rewolu-cyi, której ideje nie mogą mu Bię w głowie pomieścić. Inne sztuki F a, a mianowicie: „Le collatéral ou l’amour et l’intérêt“ i „L’intrigue épi-stolaire*, są dziełami czysto literaokiemi, których główną wartość stanowią fantazya i werwa; osobliwie „L’intrigue“ prawdziwy mu tryumf zjednała, bo też istotnie jest najzabawniejszą ze wszystkich ko-medyj XVIII wieku. W tej więc epoce F. stał już u Bzczytu swego talentu i byłby może tworzył ar-oydzieła, gdyby go polityka nie pochłonęła. Po wybuchu rewolucyi skojarzył się z Dantonem, Des-moulins’em i Legendrem i był jeduym z liczby tych Kordelierów (ob), którzy zarazem należeli do klubu Jakobinów, podburzyli go przeciw osobie Ludwika XVI i urządzili najście tłumów na Tuilerye (29 czerwca 1792), co było powodem do obalenia monarchii dnia ]0 sierpnia. W dniu tym znajdował się pomiędzy napastnikami na plaou Karuzelu; następnie wszedł do rady miejskiej Paryża (Commune); nadto wespół z Desmoulins’em pełnił o-bowiązki sekretarza ministeryum sprawiedliwości pod Dantonem, który oddał mu w zarząd fundusze tajemne, a we wrześniu wyprawił go z missyą drażliwą pogodzenia Klebera z Kellermanem. Jako deputowany miasta Paryża do Konwencyi, został wybrany do komitetu Bezpieczeństwa Powszechnego (26 marca 1793), okazał się nieprzebłaganym wrogiem Żyrondystów i przyczynił się do ich zguby. Po śmieroi Marata napisał „Portrait de 1’ ami du peuple*, prawdziwe arcydzieło trafności i przenikliwości sądu. Tam, chociaż zaliczał się do łagodnych (iu-dulgeuts) posunął się przecież do ostateczności w projektach rewoluoyjnych, on to bowiem, poBpo-łu z botanikiem Romme, był twórcą i projektodawcą owego kalendarza republikańskiego, a właściwie tizyczno-meteorologiczno - zoologicznego, który został przyjęty przez Konwencyę 25 października 1793 r. dla wyługowania ery świąt chrześęiańskich

Fabre de TAllde Jan Piotr, prezydent trybunatu, senator i par Francyi (* 1755 r.—f 1832). Przekonań politycznych nader zmiennych, początkowo jeden z najpowolniejszych dworaków Napoleona I, następnie po jego upadku złożył przysięgę wierności Ludwikowi XVIII. Kilkakrotnie przekonywany o zdradę, został złożony z urzędu członka Izby parów, na który jednak wrócił znowu w roku 1819. Francya zawdzięcza mu kilka prac prawodawczych z dziedziny finansów: projekt prawa o podatku na napoje wyskokowe, o podatku gruntowym i t. p.

Fabre de l’Hérault Dyonizy, członek kou-wencyi, brał udział w rewolucyi, należał do stronnictwa „Góry*, zginął walecznie 1794 r. Głosował za karą śmierci, która zakończyła życie Ludwika XVI-go, poczem otrzymał polecenie znajdowania się w sztabie armii walczącej w obronie zasad rewolucyjnych na granicy hiszpańskiej, i tam zginął bohaterską śmiercią w potyczce z nieprzyjacielem. Naród francuski na dowód uznania złożył jego ciało w Panteonie.

Fabre d’Olivet Antoni, pisarz francuski

Na trybunie, z powodu likwidaeyi kompanii indyjskiej, walczył przeciw szalbierstwu spekulantów giełdowych; lecz trzej jego koledzy: Dellau-nay, Julien i Chabot, stowarzyszeni z bezecnymi finansistami, wciągnęli go w półapkę w ten sposób, że na żądanie swoje otrzymawszy od niego dokładny projekt w sprawie kompanii indyjskiej, wymazali wyrazy projet de, pópodskrobywali, porobili różne dodatki i wynaleźli sposób przedstawienia za dekret urzędowy tego brulionu sofistycz-nego, w którym gra giełdowa była faworyzowana wyraźnie. F., aresztowany d. 24 nivôm’a r. II pod zarzutem fałszerstwa, stanął przed trybunałem rewolucyjnym razem z Dantonem i Dantonistamś w sławnym procesie germinalowym. Napróżno domagał się od sędziów, aby był przedstawiony oryginał dokumentu sfałszowanego: nie spełniono jego żądania i skazano go na śmierć jako fałszerza, chociaż przysięgli nie oglądali wcale dokumentu zakwestyonowanego. Na szczęście dla czoi jego pamięci, dokument ten znajduje się w archiwach i jest chlubnem świadectwem jego niewinności zupełnej—Utrzymują, że w papierach po nim pozostałych znaleziono i ukryto komedyę p. t. „L’oran-ge de Malte“, w której po arystofanesowsku przedstawił Robespierre’a. Bądź co bądź, missyi swej poetyckiej F. pozostał wiernym do końca życia, gdyż jeszcze w r. 1793 grano niewydaną jego komedyę p. t. „1’Usurier*, której sam tytuł świadczy, że się ściśle wiązała ze sprawą giełdziarstwa, przeciw któremu walczył na trybunie. Oprócz ogłaszanych w swoim czasie pojedynczych utworów F-a, ukazały się dwa tomy „Oeuvre3 mêlées et posthumes de Ph.—Fr.—Naz. Fabre d’Eglantine* (Paris vendémiaire an XI), i „Correspondance amoureuse de Fabre d’Eglantine, précédée d’un Préîis historique de son existence morale, physique, dramatique“ (Paryż 1796 w 3 torn., wyd. 2-e 1799). Wydanie zbiorowe pism jego ogłosiła rodzina w roku 1802.

(* w Gange, dep. Hérault, 1768 r. — f w Paryżu 1825). Pochodził z rodu Jan» Fabre’a, hugonoty, i był wychowany w religii protestanckiej, a przeznaczony do zawodu handlowego; lecz rychło wziął z nim rozbrat, a oddal się studyom najrozmaitszym, oraz pomysłom naukowym i mistycznym najdziwaczniejszym, które rozwijał w dziełach swoich następujących: „Notions sur le sens de l’ouïe en générale“ (1809 i 1819); „Les Vers dorÓ3 de Py-thagore, expliqué? pour la première fois et traduits en vers eumolplques français* (1813); „La Langue hébraïque restituée et le véritable sens des mots hébreux rétabli et prouvé pas leur analyse radicale* (1816, w 2-cb częściach); „De l’Etat social de l’homme et vues philosophiques sur l’histoire du genre humain* (1822, w 2-ch tomach, wydanie drugie p. t. „l’Histoire du genre humain* 1824). Z utworów czysto literackich F-a można wymienić: „Le Qiatorzé Juillet*, dramat wierszowany w jednym akcie (1790); „Toulon soumis“, opera historyczna (1794); „L? Sage de l’Indoustan“, dramat filozoficzny wierszowany z chórami (1796); „Lettres à Sophie sur l’histoire“ (1801 w 2-ch tomach); „Le Troubadour“, mniemauy przekład poe-zyi XIII wieku (Poófies occitaniques du XIII siè cle (1803 w 2-ch tomach); „Caïa, mystère dramatique“ przekład z Byrona wierszem białym (1823). F. wydał oprócz tego kilka swoich kom-pozycyj muzycznych.    —

Fabre Franciszek Ksawery, malarz francuski {* 1766 w Montpellier—f 1837 t-że), kształcił się w Paryżu pod kierownictwem L. Davida i w r. 1787 zdobył wielką nagrodę rzymską za obraz N a b u ch o do nozor rozkazujący zabijać dzieci Sedecyasza w oczach ich ojca. Potem przebywał w Rzymie, Neapolu i we Floren-oyi, gdzie zyskał sobie względy hr. d’Albany, wdowy po ostatnim Stuarcie (pretendencie Karolu Edwardzie) a następnie po Alfierim, która go zaślubiła morganatycznie i uczyniła swoim spadkobiercą. Odziedziczone po niej bogate zbiory artystyczne, znacznie przez siebie pomnożone, darował miastu rodzinnemu, gdzie tworzą one muzeum jego imienia, połączone z założoną przez niego szkołą rysunkową. Malował obrazy historyczne, portrety i krajobrazy. Celuje wielką poprawnością rysunku, energią stylu, oraz bogactwem barw. Krajobrazy jego przypominają Claude Lorraina, a odznaczają się czystością perspektywy powietrznej. Najlepszemu dziełami F-a są: Śmierć Mi łona z Krotony; Filoktet na wyspie Lemnos; Zuzanna i dwaj starcy (1791); Śmierć Fi-lopoimena, oraz portrety: hrabiny Albany (1797); Alfierego (1803); Canovy (1812) i jego własny (1835).    *

Fabre Marya Józef Wiktoryn, pisarz francuski (* 1785 w Jaujac w dep. Ardeche—f 1831 w Paryżu), mając ledwie lat 19, został już laureatem akademii za „Eloge de Boileau* (1801); następnie cały szereg jego utworów poetycznych, jeden po drugim, podobnyź mu zaszczyt przynosił, a mianowicie „Discour en vers sur le voyages“ ' (1807); „Eloge de Pierre Corneille* (1808); „La

(t-źe 1843—1851, 15 t.).

mort de Henri IV“ (1808); „Eloge de La Bruyère* (1810; i inne; w r. wszakże 1811, z wielkiem zmartwieniem, za pochwałę Montaigae’a otrzymał]tylko drugą nagrodę, gdy pierwszą odniósł Villemarin. Od r. 1815—1821 sprawy familijne zatrzymywały go w stronach rodzinnych, skąd powróciwszy do Paryża, objął wykład wymowy w Ateneum. Wzię-tość, jaką pozyskał był pierwszemi utworami swo-jemi, przeminęła, a opór jego przeciw nowym prądom w literaturze nie mógł mu jej przywrócić, i został zapomniany wprzód, nim umarł przedwcześnie. Jego „Oeuvres“, zawierające, oprósz wyżej wspomniauych „Eloges“, także „Opuscules en vers et en prose“ z r. 1806, zebrali i wydali brat jego Jan Rajmond i jeden z uczniów, J. Sabatier (1844—45, w 2-ch tomach).    —

Fabre Antoni Franciszek Hipolit (* w Marsylii w r. 1797 — f w Paryżu d. 24 czerwca r. 1854), lekarz, dziennikarz i poeta francuski; nauki lekarskie odbył w Montpellier, dyplom doktorski otrzymał w Paryżu w r. 1824; od r. 1822 do 1824 był sekretarzem marsylskiego towarzystwa „Sooiété académique de médecine“ i redaktorem wydawanych przez nie roczników. Przeniósłszy się na stałe do Paryża, został w r. 1827 redaktorem naczelnym tygodnika „Clinique des hôpitaux“, ale już w roku następnym ustąpił, by założyć nowe pismo „Lancette française, gazette des hôpitaux*, które do śmierci redagował z powodzeniem. Dwukrotnie otrzymał nagrodę Monthyóna, raz w r. 1888 za „Du choléra morbus de Paris” (Paryż 1832 i 1854), powtórnie w r. 1836 za pracę dokonaną wspólnie z Con-stantem p. n. „Sur la méningite tuberculeuse chez les enfants”. W pismach redagowanych przez siebie ogłosił mnóstwo prac czysto lekarskich, oraz wiele innych, dotyczących nauczania lekarskiego, szarlatanizmu, nadużyć najrozmaitszych; słynął też jako cięty Batyryk, smagający niemiłosiernie wierszami dowcipnemi, zarówno przeciwników swych, jako też wady medycyny spółczesnej; satyry te wyszły w wydaniu zbioro-wem p. n. „Némésis médicale illustrée, recueil de Satires etc.“ (Paryż 1840, 2 tomy z 30 rycinami i przedruk brukselski 1841). Nadto wydał dzieła: „Dictionnaire des dictionnaires de médecine française et étrangère“ (Paryż 1840 — 1850, 8 tomów) i „Bibliothèque du médecin praticien eto.*

Dr J. P.

Fabre Ferdynand, powieśoiopisarz francuski (* 1830 w Bedarieux), przeznaczony do stanu duchownego, wychowywał się naprzód pod opieką stryja swego, proboszcza w Camplong, a potem w seminary urn w Saint - Paul i w Montpellier; ale porzuciwszy studya teologiczne, nie bez walki z własnem sumieniem, oddał się zawodowi literackiemu. Przełom ten w jego życiu posłużył mu później za temat do bardzo ciekawej autobiografii, p. t. „Ma Vocation“ (1889). Pierwsze jego utwory poetyczne ; „Feuilles de lierre“, które wydał r. 1853 w Paryżu, gdzie przez pewien c^as praoował w biurze adwokata, przeszły prawie nie-postrzeżone; natomiast pierwsza powieść z r. 1862

Euoykl. Fowsz. llustr. Zeiz. lid. x. 20-ty.

„Les Courbezon“, została uwieńczona przez akademię. Treść do niej czerpał autor z życia kle-rykalnego, jak i do wielu swych utworów późniejszych, z wyjątkiem powieści sielskiej „Le Chevrier" (1867), napisanej językiem archaicznym (XVI w.). „Julien de Savignac“ (1863), stanowi niejako dopełnienie „Courbezonów“; za tern poszły: „Mademoiselle de Malavieille“ (1865); ,L’ Abbé Ti-grane, candidat à la papauté“ (1875), ze względu na trafność i siłę charakterystyki najlepsze dzieło F-a, wielokrotnie przedrukowywane; „Le marquis de Pierrerue“, obraz towarzystwa paryskiego (1874 — 75) i wogóle jeden z najznakomitszych utworów w belletrystyce współczesnej; „La peti te mère* (1876 — 78, w 4 ch t.); „Le roman d’un peintre* (1878, upoetyzowana biografia malarza J. P. Laurensa); .Mon oncle Célestin* (1884); „Le Roi Ramire“ (i884); „Lucifer“ (1884), powieść, do której nie wchodzi żadna .kobieta, a która siłą w przedstawieniu walki gallikanizmu z ultramontanizmem przewyższa nawet „Abbé Ti-grane“ i chlubnie świadczy o potędze twórczości P a; wreszcie dramat „L’ hospitalière* (1880), przerobiony z powieści „Le Chevrier”, który, odrzucony przez teatra paryskie, w przeróbce niemieckiej p. t. „Fóliee“, wystawiony był r. 1880 w teatrze dworskim w Kassel. Słabsze są: „Mons. Jean“; „Toussaint Galabru”; „L’ Abbé Roitelet*; „Uu Illuminé“; „Xavière“; „Sylviane" „Germy” i inne, napisane między 1884 a 1892, w których największą wartość mają jędrne, pełne życia i prawdy, obrazy lokalne; krytyk G. Pélissier u-waża go za najbardziej wtajemniczonego w ducha natury. — Fabre w roku 1883, po śmierci J. Sandeau, został zamianowany kustoszem biblioteki Mazaryńskiej, a w r. 1891 otrzymał pierwszą nagrodę fundacyi Chauoharda (3 000 fr.).    —

Fabre Józef, pisarz i polityk francuski (* w Rodes 1844 r.), wykładał literaturę i filozofię po kolei w kilku kollegiach, później otrzymał stopień profesora przybranego 1867 i katedrę filozofii w liceum w Caen 1868, lecz został zawieszony w swych obowiązkach za konferencye, miane w duchu republikańskim, który się nie podobał ówoze-snemu rządowi. W 1872 powierzono mu kursa filozofii na fakultecie literackim w Bordeaux, ale już w 1874 usunięto go od nich za oryginalność wykładów i za opinie wyrażone w dziele „Notions de philosophie“. Wreszcie r. 1875 został zamianowany profesorem suplentem filozofii w liceum Henryka IV- go, i profesorem tytularnym w liceum Ludwika św. (1876). W r. 1881 wybrany w mieście rodzinuem na deputowanego do izby prawodawczej, przyłączył się do lewicy radykalnej, a w 1883 zyskał rozgłos przez wniosek swój, rozstrzygający w duchu najliberalniejszym kwestyę drażliwą wygnania z kraju członków rodzin, które niegdyś panowały we Francyi. W r. 1885 usunął się całkiem od spraw politycznych. W literaturze F. jest znanym przeważnie z gorącego kultu swojego Dziewicy Orleańskiej, kultu, który pragnął uczynić narodowym, wystąpiwszy r. 1884 w izbie deputowanych z wnioskiem, popartym podpisami

120

S. K.

Fabri Jan, prawnik szwajcarski (f 1650 r. w Genewie). Był profesorem prawa i matematyki w rodzinnem mieście, jednocześnie zaś pracował nad filoztflą. Napisał: „Totius logicae peii-paleticae corpus“ (1623); »Cursus pbysicus* (1628); „Clavis jurisprudentiae* (1638); „Systema triplex juris civilis, criminalis, canonici et feudalis“ (1643).

Fabri Giuseppe, rzeźbiarz włoski 1800 r. w Padwie), kształcił się w Akademii sztuk pięknych w Medyolanie, potem w Rzymie pod kierownictwem Canovy i tam wykonał grupę olbrzymią Milona Krotcńskiego, opadniętego przez lwy.— Późaiejsze jego dzieła są następujące: Wenus i Amor (własność hr. Esterhazego); Hektor i An-dromaoha (br. Mellerio); Mauzoleum kardynała Fontany (w San Carlo w Rzymie); Pomnik Tassa; Posąg geniusza, w postawie siedzącej (na pomniku Canovy w kościele S. M. Assunta w We-necyi); Aleksander W. i Roksana (dla Cesarza

252 kolegów, aby ustanowiona była uroczystość doroczna na cześć Joanny d’Arc. Jakoż d. 9 lipca r. 1891 rada wyższa wychowania publicznego postanowiła, że proponowany przez F-a d. 8 maja, jako rocznica oswobodzenia Orleanu, ma być uznanym za dzień uroczysty dla wszystkich zakładów naukowych publicznych. Z dzieł F-a filozoficznych, oprócz wspomnianych wyżej »Notions*, zasługuje na wzmiankę »Histoire de Philosophie“ (1877—78 w 2 t.). Większe znaczenie mają dzieła jego popularne, jak np.. „Washington, libérateur de l’Amérique“ (1882); »Les libérateurs ou l’iéroisme civique en action“, którego uzupełnienie stanowią jego prace historycznè o Dziewicy Orleańskiej: »Jeanne d’Arc, libératrice de la France* (1883) i »Procès et condamnation de Jeanne d’Arc* (1884), opowiedziane na podstawie akt urzędowych; wresz-oie dramat »Jeanne d’Arc*, pełny zapału i czystego natchnienia.    “

Fâbrega, Fabregat, Fabrics, Jose-Lin o, mekBykanista hiszpańsko - amerykański (* w Te-gusijalpa w Honduras 1746 r.) Od r. 1766 był nowicyuszem u Jezuitów w Tepocotlan, skąd w 1767 został deportowany do Włoch z innymi członkami zgromadzenia. Przyjęty za sekretarza przez kardynała Borg ę napisał po włosku cenny wykład Kodeksu Borgiańskiogo (Codex Borgianus). który podówczas przechowywano w Veletri, obecnie zaś w kollegium propagandy w Rzymie. (Wykład ten znajduje się w tomie III »Antiquities of Mexico“ Kingsborougha). Ogromny manuskrypt Fabregi, który oprócz innych zawierał kommentarze o rachubie czasu u Meksykanów, o ich podaniach historycznych, pochodzeniu, przesiedleniu się do Ameryki i o ioh piśmie, przeniesiony był do Meksyku i tam zaginął, lecz pozostały jego kopie i przekład na hiszpański język przez F. Loresa. * Fabretti Rafał, archeolog włoBki (* 1619 r. w Urbino — f 1700 w Rzymie). Studyował prawnictwo w Urbino, potem w Rzymie, gdzie badał także dzieła klasyczne starożytności, a to go pobudziło do studyów nad sztukami pięknem!. Następnie został podskarbim Stolicy Apostolskiej i adwokatem poselstwa papieskiego przy dworze madryckim. Za powrotem do Rzymu był Judex Appellationum in Capitolio, następnie towarzyszył kardynałowi Cerremu w poselstwie jego do Urbino, a we trzy lata później przyjął służbę u uczonego kardynała Gaspara Compegni, który powierzył mu redakcję papieskich breviôw. Papież Aleksander VIII zamianował go Secre tario db’memorialii obdarzył wielu kanoniami, a Innocenty XII oddał pod jego dyrekcyę archiwa w Zamku św. Anioła. To mu otwarło wstęp do źródeł historycznych, dla innych uczo-nyoh niedostępnych, i ułatwiło opracowanie wielu dzieł pożytecznych, jak np.: »De aquis et aquae-ductibus veteris Romae dissertationes très“ (Paryż 1680, wyd. 2-e 1688, oraz w tomie III „Thesaurus* Gräviusa); »De columna Trajani syntagma” (Rzym 1683, wyd. 2—17 90); „Inscriptionum an-tiquarum, quae in aedibus paternis asseivantur, explicatio et additamentum“ (t-źó 1699). Żywot

jego opisali: kardynał Rivieri w Cresoimbeniego »Vite degli Arcadi illustri“, i Marotto w Fabro-niego »Vitae Italorum* etc.    *

Fabretti Ariodante, historyk i archeolog włoski (* 1816 w Perugii), oddawał się studyom lingwistycznym, staroźytniczym i przyrodniczym; był potem profesorem archeologii i dyrektorem Muzeum starożytności, a w r. 1889 zoBtał senatorem. Zajmował się badaniem dziejów Średniowiecza włoskiego, głównie zaś starożytności etruskich. Wydał między innemi: „Biografie dei capitani Venturieri dell’Umbria* (Montepulciano 1842 — 46, w pięciu tomach): »Corpus inscri-ptionum italicarum antiquioris aevi" (Turyn 1867); „Analogia delle antique lingue italiche con la gre-ca, la latina e coi dialetti vlventi“ (Florencya 1866); »II Museo d’antiquità di Torino“ (Turyn 1872); „Mosaica di Acqui* (t-źe 1878); »Gli scavi di Cariń* (t-źe 1879); »Iscrizioni podemontane“ (t-że 1885); »Cronaohe della città di Perugia* (t że 1887—88, w 2 ch t.) i w. in.    —

Fabri, ob. Faber Jakób Stapulensis. Fabri Feliks, albo Schmid, Dominikan z Ulmu, gorliwy obrońca indnlgencyj (f 1502 r.). Odbył dwie podróże do Jerozolimy (1480 i 1483); w drugiej z nich zwiedził Synai, i przez Kair, Aleksandryę i Weneoyę wrócił do ojczyzny. Opis jego podróży, najważniejszy z wydanych w 2-ej poł. Wieków Średnich, wyszedł po Diem. p. t. „Reisebuch d. heil. Landes“ (Frankfurt 1584) po łacinie w Sztutgardzie 1843—49 w trzóch tomach, wydany przez Hosslera.    *

Fabri Honoré fizyk (* 1606 r. — f 1688 r.). Należał do zakonu Jezuitów i był członkiem słynnej akademii florenckiej „del Cimento.“ Jeden z pierwszych zajmował się objawami włoskowato-ści, a w dziele swojem »Physica in dectm trać tatuś distributa* (Lyon 1669), słusznie podaje, że woda w rurce wznosi się tern wyżej, im rurka jest węższa, ale nigdy z niej nie wypływa. Błędnie wszakże sądzi, źe w rurach dłuższych, woda wznosi się wyżej, aniżeli w krótszych, a za przyczynę jej wznoszenia się uważa ciśnienie atmosfery.

R.

da Fabriano, malarz włOBki, obacz Gentile da F.h.

Fabriano, miasto okręgowe w departamenoie włoskim Ankony, nad rz. Giano, prawym dopływem Esino, w głębokim wąwozie górskim na

And. S.

II ml.

austryaokiego); Pomnik papieża Leona XII (w Watykanie); Św. Lukasa (w koéé. św. Piotra w Rzymie); Pomnik architekta And. Palladia w Vicency; św. Piotr (w kość. św. Franciszka w Neapolu). Wszystkie rzeźby F-a świadczą o gruntownych stu-dyach przyrody i antyków; był on jednym z najlepszych uczniów Canovy i zastał dyrektorem muzeów watykańskiego i laterańskiego oraz członkiem Akademij sztuk pięknych: Wiedeńskiej, Paryskiej i św. Łukasza w Rzymie.    *

Fabri Fryderyk, teolog ewangielicki (* 1821 w Schweiufurcie — + 1891 w Wiirzburgu); słuchał teologii w Monachium i w Berlinie; od r. 1840—57 był członkiem seminaryum kaznodziejskiego w Monachium, od 1857—1884 inspektorem missyi reńskiej w Barmen; w 1889 powołany został na profesora honorowego do Bonn. Napisał między innemi: „Briefe gegen den Materialismus* (Sztutgard 1856, wyd. 2-e    1864),

„Die politische Lage nnd die Zukunft der evangelischen Kirche in Deutschland* (bezimiennie 1867, wyd. 3-e, w Gotha 1874); „Stadt und Kirche* (t że, wyd. 3-e, 1872); „Wie weiter? Kirchenpolitische Betrachtungen zum Ende d. Kulturkampfes* (t że 1887). Imię F-ego głośnem się stało z powodu kwestyi kolonialno - politycznej, którą się bardzo żywo zajmował i naprzód ją posunął głównie dziełem swem, p. t. „Bedarf Deutschland der Kolonien?“ (wyd. 3-e, Gota 1884), i którą w o-statniej pracy swojej „Fünf Jahrô deutscher Kolonialpolitik“ (t-źe 1889) przedstawił w świetle osiągniętych do owego czasu korzyści, jako też popełnionych omyłek.    *

Fabriani Seweryn, ksiądz, pisarz i pedagog włoski (* w Spilamberto, w ks. Modeńskiem 1792 — t 1849). Był profesorem w Modenie, lecz, dotknięty zanikiem głosu, musie ł swą katedrę opuścić. Wtedy-to postanowił zająć się wychowaniem kilku dzieweczek głuohoniemyoh i z razu skromną dla niob szkółkę otworzył, którą potem, przy współdziałaniu księdza Barodego, oraz przy pomocy księcia Modeny, w instytut publiczny zamienił. Zakonnice, upoważnione do tego przez papieża, obsługiwały ten nowy zakład, w którym F., zaprowadziwszy po raz pierwszy metodę, dzisiaj używaną powszechnie, usiłował nauczyć głuchonieme mówić i z poruszenia ust przemawiającego do nich wyczytywać wyrazy. Metodę swą wyłożył w Listaoh logicznych o gramatyce włoskiej, ogłoszonych r. 1847 w „Opuscoli religiosi” (w Modenie), gdzie także wyszła jego Statystyka głuchoniemych w Państwie Modeny (1848). Z innych dzieł jego wymienimy: Żywot Józefa Rinaldego (Modena 1835, przekład franc. Paryż 1834); Żywot dwóch dziewoząt głuchoniemych (tamże 1837) i Żywot Maryi - Isolani Borohetti (tamże 1848).

wsohodnim stoku Apeninu; posiada wiele pięknyoh i dawnych kościołów, muzeum, gimnazyum, fabryki papieru i pergaminu, garbarnie i białoskór-nie, jest nadto siedliskiem biskupstwa i stacyą drogi żelaznej Ankona - Orte - Rzym. — Samo miasto liczy około 8 000 m-ców, gmina przeszło 17 000. — F. jest miejsoem urodzenia malarza Gentile F., którego obrazy znajdują się w miejscowych kościołach i domach prywatnych —W pobliżu grota stalaktytowa Frasassi.

Fabrice Jerzy Fryderyk Alfred, generał i minister saski (* 1818 w Quesnoy - sur-Duèle we Franoyi, gdzie ojcieo jego bawił jako major z korpusu okupacyjnego — f 25 marca 1891 w Dreźnie). Wstąpił do armii saskiej w r. 1834; w stopniu rotmistrza brał udział w wojnie o Szlezwig i Holsztynię (1849); w r. 1861 został podpułkownikiem, a 1863 — 64 był szefem sztabu głównego armii związkowej w Holsztynii. Na szerszą widownię wj sunął się dopiero podczas wojny 1866, jako szef sztabu kBięcia - następcy tronu saskiego. Po zawaroiu pokoju posunięty na generał poruoznika, został zamianowany (1 paźiz. 1866) ministrem wojny, z poleceniem zreorganizowania armii saskiej na wzór pruski, co, pomimo znacznych przeszkód, uskutecznił szybko i zręcznie. W czasie wojny francusko-niemieckiej pełnił urząd generał - gubernatora okręgu 12 go korpusu armii, a 1 stycznia 1871 został generał - gubernatorem Wersalu. Po powrocie głównej kwatery niemieckiej do Berlina, F. pozostał we Franoyi jako naczelny dowódzca armii okupacyjnej. Na tern stanowisku życzliwą dla rządu wersalskiego postawą przyczynił się niemało do stłumienia kommuny w Paryżu. Wróciwszy do kraju, otrzymał dotaoyę w kwocie 150 000 talarów i 19 czerwca 1871 objął nano-wo zarząd saskiego ministeryum wojny. Dnia 1 listopada 1876 r. został prezydentem gabinetu saskiego, a w r. 1882 ujął w swe ręce także kierunek spraw zewnętrznych. Roku 1878 otrzymał tytuł barona, roku zaś 1884 — tytuł hrabiego. — Dittrich „General von F,M (Drezno 1884).

Fabrioia gens, ród rzymski plebejuszowski, pochodząoy z miasta Aletrium, w kraju Horników. Najznakomitszym jego członkiem był: G a-jus Fabric i u s Lusoinus, wódz rzymski, słynny z męstwa, prostoty obyczajów i nieposzlakowanej uczciwości, Będąc w r. 282 konsulem, pobił Samnitów, dał odBiecz oblężonemu przez Bruttyów i Lukanów miastu Turyom (T h u r i i), i na czele swych legionów posunął się zwycięsko aż do Regium (Rheęion), zdobywając ogromne łupy, przy których rozdziale okazał się wysoce sprawiedliwym i bezinteresownym. Po nieszczęśliwej dla Rzymian bitwie pod Herakleją r. 280 wysłany do Tarentu, w celu traktowania z Pyrru-sem o wykup jeńców, odrzucił ofiarowane sobie złoto i godności, któremi król Epiru chciał go nakłonić do pośredniczenia w zawarciu przyzwoitego pokoju. Tak samo nie dał się zastraszyć jego pogróżkami (podanie mówi o ukrytym za

Hml.

Pt J. P.

zasłoną słoniu, który wysunął się nagle naprzeciwko F-a z podniesioną groźnie do góry trąbą). R. 279 F. walczył jako legat pod Asculum w A-pulii i został po raz drugi obrany konsulem na rok następny. Kiedy wówczas zgłosił się do niego lekarz Pyrrusa z propozyeyą otrucia tego monarchy, F., gardząo wszelkim podstępem, kazał zdrajcę wydać w ręce króla, który na dowód wdzięczności resztę jeńców rzymskich obdarzył wolnością i tem skwapliwiej pośpieszył na wezwanie Syrakuzan do Syoylii. W czasie jego nieobecności w Italii F. odniósł nowe zwycięstwa nad Lukanami, Bruttyami, Tarentczykami i Samni-tami i wrócił, święcąc tryumf, do Rzymu. W r. 275 objął urząd cenzora. Jego wstrzemięźliwość

i    surowa prostota obyczajów były niejednokrotnie sławione przez pisarzy starożytnych. Kiedy Cy-neasz (Kineas, minister Pyrrusa) zachwalał przed nim zasady Epikura, F. odrzekł mu na to, iż życzy, aby zasad tych trzymali się wrogowie Rzymu. Przez całe życie pozostawał tak ubogim,

ii    po jego śmierci państwo wzięło na siebie wyposażenie jego córek. — Z pomiędzy innych członków tego rodu zasługują jeszcze na zazna czenie: Gajus Fabricius Luscinus — prawdopodobnie wnuk poprzedniego, który w r. 195 był pretorem rzymskim (praetor urbanus), a w r. 190 legatem Scypiona Afrykańskiego. — Lucius Fabricius „curator viarum“ w r. 62 przed Cbr. wybudował most kamienny na Tybrze, który-to most otrzymał od niego swą nazwę. — Quintus Fabricius, trybun ludowy w r. 57, który przyczynił się do odwołania Cycerona z wygnania; w r. 36 był on konsulem-zastępcą.

Fabricius Jerzy (właściwie Goldschmied), pceia nowołaciński (* 1513 w Cbemnitz — + 1571 w Miśnii). Po ukończeniu wyższych nauk w Lipska, był nauczycielem w Chemnitz i we Freibergu; od r. 1539—43 bawił we Włoszech, szczególniej zaś w Padwie i Rzymie; w 1546 został rektorem szkoły książęcej w Miśnii. Humanista, znakomity znawca łaciny, pisał w tym języku poezye, przez które taką sławę pozyskał, iż mu na sejmie w Spirze w 1570 nadano tytuł Poëta laurea-tus i szlachectwo. Z poezyj tych najcelniejsze były: »Itmerum liber usais* (Bazyleja 1547), oraz „Pcëmatum sacrorum libri XV* (wydanie najpełniejsze 1567). Jako filolog, zasłużył Rię wydaniem Horacyusza, Vergilego i in., jako też wielu Bzkolnych podręczników. Nadto jeszcze o-pisał Rzym starożytny pod względem topograficznym i archeologicznym w dziełach »Antiqui-tatis monuments insignia ex aere, marmoribus, membranisve veteribus collecta* (1549) i „Roma“ (1550, wyd. najzupełniejsze 1687). Jako hietoryograf domu Saskiego, opracował: »Rerom Germanise et Saxoniae memorabilium Volumina II” (Lipsk 1609, ogłoszone przez syna jego, Ja-kóba) »Origiuum Saxonicarum libri VIII“ (Jena 1598, uzupełnione p, t. »Saxonica illuśtrata* 1607). Baumgarten - Crusius ogłosił jego korre-

spondencyę („Epistolae ad Muretum et alios Aequa-les", Lipsk 1845).    *

Fabricius (Fabrizi, Fabrizio) ab Aqua-pond en te Hieronim (* w r 1537 w Aequa-pendente pod Orvieto—f w Padwie d. 20 maja r. 1619), słynny anatom i chirurg włoski. Obdarzony rozumem nadzwyczaj bystrym i pamięcią niepospolitą, rozpoczął w Padwie naukę języków starożytnych i filozofii, a wydoskonaliwszy się w tych przedmiotach poświęcił się sztuce lekarskiej. Nauczycielem jego był znakomity Falloppio (ob.), który wszczepił w niego zamiłowanie do anatomii i wykształcił go na biegłego chirurga. Stosunek między mistrzem i uczniem stał się bardzo serdecznym; opisał go później F. w swoich „Commentarii“, które, nie będąc nigdy drukowane, zaginęły prawdopodobnie na zawsze. Skończywszy uniwersytet i otrzymawszy dyplom doktorski, pozostał F. w Padwie, zabawiając się z powodzeniem wykonawstwem lekarskiem, a szczególniej chirurgią, przyczem jednak nie zaniedbywał anatomii. Gdy w r. 1565 Falloppio zmarł przedwcześnie, powołano F-a do wykładów praktycznych anatomii, później został jeszcze i profesorem chirurgii. Sława jego jako anatoma, ściągała do Padwy z Europy całej bardzo licznych słuchaczy, dla których kosztem własnym wzuieść kazał obszerny i wspaniały teatr anatomiczny, i nauczał w nim do r. 1604. Opuściwszy katedrę, zajmował się nadal pracą nauko-wo-pisarską oraz praktyką chirurgiczną, która musiała być nadzwyczaj dochodową, albowiem, umierając, pozostawił ogromny, jak na owe czasy, majątek, wynoszący 200 000 dukatów, pomimo, że zawsze był szczodrym dobrodziejem ubogich. Nie sposób wymieniać tu liczne odkrycia jego w dziedzinie anatomii opisowej, nadmienić jednak wypada, że F. pierwszy dokładnie opisał i rysunkami do-bremi objaśnił zastawki żylne, których jednakże nie odkrył sam, jak wielu błędnie mniema. Niespożytą Bławę zjednał sobie przez swe poszukiwania embryologiczne, przeprowadzone na sposób porównawczy, poraź pierwszy przez niego użyty; był też fizyologiem niezwykłej miary. Dzieła jego, zwykle zaopatrzone w ryciny wyborne, są bardzo liczne i nieraz kilkakrotnie wydawane. Przytaczamy tu tylko dwa wydania zbiorowe, mianowicie: „Opera chirurgien, quorum pars prior libros quin-que chirurgiae sub nomine Pentateuohi chirurgici continet, posterior operationes chirurgicas“ (Paryż 1613 in fol, i kilka wydań późaiejszych) i »Opera omnia anatomica et phisiologica" (Padwa 1625 i kilka późuiejsiyob, najlepsze: Lipsk 1687 i Ley-da 1738).—Wielkie zasługi jego jako anatoma wykazał R o mit i w „Lo sperimentale“ roku 1883, zesz. kwietniowy.

Fabricius Hildanus Wilhelm (* w Hilden pod Düsseldorfern d. 25 czerwca r. 1560—f w Bernie d. 14 lutego r. 1634), znakomity chirurg nie-mieoki. Właściwie nazywał się Fabry, ale według zwyczaju uozonych owoczesnych zlatynizował nazwisko, dodając przydomek, od miejsca urodzenia wzięty. Chcąc się przysposobić do nauk uniwersyteckich, zaczął uozęszozać do szkoły wyższej

w Kolonii, którą jednak, mając lat 13, z powodu śmierci ojca i innych nieszczęść, spadłych na rodzinę jego, opuścić musiał; kształcił się potem jak

jego „Psalmi XV variis carminum generibus redditi* (Królew. 1562, 4-o).

Fabricius Tymoteusz; ogłosił: »Elegia in

nomii odkryciem w r. 1596 pierwszej znanej gwiazdy zmiennej »Cudownej Wieloryba“ (Mira Ceti), obserwacyą nowej gwiazdy w konstellacyi Wę-źownika (1604) i innemi dostrzeżeniami. Pozostawał w korrespondencyi z Tychonem, Bürgim, oraz z Keplerem, który go uważał za najdzielniejszego po Tychonie obserwatora. — Syn jego, Jan F. (* 1564 r. w Resterhaave—f ok. 1615), studyował od r. 1605 w Wittenbergu medycynę, następnie jednak zajął się więcej astronomią pod kierunkiem ojca, a w r. 1610 odkrył plamy na słońcu, niezależnie od Galileusza, który je dostrzegł o kilka miesięcy wcześniej. Z obserwacyi plam tyob wniósł o obrocie osiowym słońca i napisał w tym przedmiocie „Narratio de maculis in sole observa-tis et apparente earum cum sole conversione*

naprzód w Payerne, w którym przeniósł się

mógł sam i zdołał zdobyć sobie względnie znacz- natalem Christi ex cap. Esaiae* (Królew. 1598). ny zapas wiedzy. Mając lat 16 wstąpił na nau- Fabricius Walenty Groza (* 1563 r.—f 22 kę do cyrulika Dumgensa w Neuss i pozostawał lut. 1628), kaznodzieja, rodem z Rusi, w r. 1580 u niego do r. 1580, poczem udał się do Diissel- wstąpił do zakonu Jezuitów. Ukończywszy nauki, dorfu i został pomocnikiem C, Slotanusa, chi- sam nauczał po kolei retoryki, poetyki, filozofii, teo-rurga i golarza nadwornego Wilhelma, księcia logii; poczem został kaznodzieją Zygmunta Iii-go; Kliwii i Bergu. Po pięciu latach, chcąc się w sztu- i nawet gdy oślepł i nic czytać nie mógł, miewał ce swej wydoskonalić lepiej, udał się naprzód do kazania, które, wedle wyrażenia Szymona Staro-Metzu, a następnie do Genewy, gdzie spędził wolskiego, „w umysłach słuchaczów zawsze jakby trzy lata (1585—1588), służąc” u znakomitego chi- kolce wstawiały.“ Zostało po nim: „Kazanie albo rurga tamtejszego, Jana Griftona. Zwiedziwszy kolenda, którą w Warszawie w kościele św. Jana Francyę, osiedlił się początkowo w miasteczku ro- stanowi panieńskiemu, senatorskiemu... w dzień dzinnem, ale już w r. 1591 przeniósł się do Kolo- trzech królów dał“ (Kraków, u F. Cezarego,, 1622; nii, gdzie wówczas istniał wydział lekarski, i pod drugie wyd. tamże u Ł, Kupisza 1648). przewodem prof. Manliusa gorliwie oddał się Fabricius Dawid, astronom (* 1564 r. w Esens nauce anatomii; wtedy też napisał pierwsze dzieło w Harlingerland—f- 1617); kształcił się w teologii swe: „De gangraena et sphacelo d. i. yom heissen i astronomii, w r. 1584 został proboszczem w Res-und kalten Brande“ (jedenaście wydań niemieckich terhaave we Fryzyi wschodniej, w 1603 w Osteel i franc, oraz tłóm. łac.), które mu odrazu zdobyło roz- pod Aurićh, i tam zabity został przez chłopa ze głos niemały. Pomimo, że mu się wiodło bardzo do- swej parafii, którego z kazalnicy złodziejem na-brze, opuścił jednak Kolonię w r. 1596 i przeprowadził zwał. Nazwisko swe upamiętnił w dziejach astro-aię do Lozanny; tam także mieszkał nie długo; wtedy podobno starano się skłonić go do przeniesienia się do Polski, na co się jednak nie zgodził, i wrócił znów na dwa lata do Kolonii. W r. 1602 osiadł znów w Szwajcaryi, gdzie mieszkał do r. ltłll,

S. K.

Fabricius Stanislaus. Jest autorem »Carmen bucolicon in laudem Monasterii Vitoviensis“, ofiarowanego Piotrowi Mateuszowi Spinkowi (Kraków 1604).

Fabricius Jan, drukarz królewiecki XVII go w. W r. 1615 wydrukował: »Disput, de anima“ Frantz-kiusa i Golloviusa, Bugenhagena Historyę zburzenia Jerozolimy, Lutra »Enchiridion Cathechismi“ i w dawniejszym, z r. 1571, przekładzie Hieronyma Małeckiego »Ustawa albo porząd kościelny“ oraz tegoż »Passia t. j. Historya o śmierci Jezusa Kry-stusa“; w r. 1617 Crusiusa „Disp. da meteoris“; w r. 1618 Frenckinga „Satyra ad Oppiam“ (tak) z listami polskiemi—Estreicher VIII.

Fabricius Basilius (Fabryey Golinensis), ob. Go li ni u s, Golinensis,

Fabricius Wincenty (* w Hamburgu d. 25 września r. 1612 — f w Warszawie w r. 1667), lekarz. Do nauk przykładał się w Lejdzie, a zostawszy w r. 1634 doktorem medycyny, poświęcił się nauce prawa; w r. 1644 sprawował urząd radzcy w Lubece, później przesiedlił się do Gdań-

ponownie do Lozanny; w końcu w r. ,1614, powołany na lekarza miejskiego, udał się dó Bernu, gdzie po wieloletniej działalności umarł jako sławny i bardzo ceniony chirurg, Niemcy nie posiadały w wiekach XVI i XVII, a nawet w początkach XVIII, ani jednego chirurga, który mógłby się mierzyć z F-em; był to mąż w zawodzie swym jaknajlepiej wykształcony, posiadający nadto bardzo rozległe wiadomości z innych działów sztuki lekarskiej; oprócz tego cenić go wypada jako botanika, archeologa, a nawet jako poetę, przede- (Wittenberg 1611). wszystkiem zaś jako rozumnego i zacnego człowieka. Pisarzem był bardzo płodnym i wpływowym. Nie możemy się tu wdawać w wyliczanie wszystkich prac jego, pod względem praktycznym, rozumie się, przestarzałych, ale dla dziejów sztuki lekarskiej niesłychanie ważnych; wspomnimy tylko, że na prośbę d-ra Crocqerusa, lekarza przybocznego ks. Zbaraskiego, napisał rozprawę o wodach mineralnych w PfefFers, miewał też stosunki z ks. Radziwiłłami i łaskawości ich doświadczał. Wydanie zbiorowe dzieł jego wyszło po raz pierwszy we Frankfurcie n. M. w r. 1646.

Życiorys jego szczegółowy, wraz z oceną działalności, najlepszy i najdokładniejszy dotąd, ogłosił

P. Müller p n. „Des Berner Stadtarztes Wilhelm Fabricius Hildanus Leben und Wirken^ (Deutsches Archiv f. Gesch. d. Medicin, 1883, T. VI, str. 1—

25), tam też znaleźć można spis wszystkich prac jego, ogłoszonych drukiem, albo jeszcze w rękopisie pozostających.    Dr J- **•

Fabriclus Laurentius (Wawrzyniec). Są

ska, a otrzymawszy prawo obywatelskie, został z czasem syndykiem i burmistrzem; w tym charakterze wysyłany bywał do Warszawy na sejmy; podczas ostatniej swej bytnośoi w stolicy zmarł nagle.

Dr J. P.

B.

na-

* i)

Dr J. P.

Fabricius, niewiadomego imienia, był lekarzem w Gdańsku; w r. 1668 zajmował Bię doświadczeniami nad wstrzykiwaniem leków różnych wprost do żył; podobno udało mu się tym sposobem wyleczyć kilka osób. — Porów. S. Kośmińskie-go „Słownik lek. pols.“ (str. 115) i C h r. G. Jöoher a „Allgemeines Gelehrten - Lexicon* (T. T, str. 2155).

Fabricius Jan Albert, historyk literatury l* 1668 r. w Lipsku — f 1763 r. w Hamburgu). Od r. 1636 uczęszczał na wykłady teologii i filologii, a przez niejaki czas i medycyny w mieście rodzinnem; w 1693 przesiedlił się do Hamburga, gdzie w 1699 został profesorem nauk moralnych i wymowy w gimnazyum akademickiem; od roku zaś 1708 —1711 był tamże rektorem Johsnneum. Dzięki wiedzy swojej rozległej i pracowitości niestrudzonej, F. Btał się założycielem historyi literatury klasycznej w Niemczech. Napisał w tym zakresie przeszło sto dzieł, z których wymienimy najważniejsze: „Bibliotheca Iatina“ (Hamburg 1697, nowe wydanie Ernestiego w 3ch tomach, Lipsk 1773 — 74); „Bibliotheca graeca“ (Hamburg 1705 — 28, w 14-u toniach; wyd 4-e Harlessa, t-że 1790— 1809 wl2-u tomach, z indeksem, w Lipsku 1838) i „Bibliotheca latina mediae et infimae aetatis*, rodzaj historyi literatury łacińskiej średniowiecznej (Hamburg 1734 — 36, w 5 u tomach; dopełniona tomem 6-ym priez Schöttgena t-źe 1746, a przez Mansiego na nowo wydana w Padwie 1754, w 6-u tumach). Z innych dzieł F-a filologicznych i teologicznych cenne są: „Bibliograpbia antiquaria* (Hamburg 1713); „Bibliotheca ecclesiastioa* (t że 1718), jako też wydania Sextusa Empiryka (Lipsk 1718) oraz Dyona Kassyusza (uzupełnione przez Beimaruea (Hamburg 1750—52).—Porównaj: Rei-maruB „De vita et scriptis J. A. Fabricii.* —

Fabricius Jan Chrystyan, znakomity entomolog duński (* 1743 w Todern—f 1808 w Kiel), Kształcił się w Kopenhadze, Leidzie, Edymburgu, Freibergu saskim i w Upsali pod Linneuszem, którego zasady i metodę sobie przyswoił. Był naprzód profesorem ekonomii w Kopenhadze, potem (od 1775) nauk przyrodniczych w Kiel. W swem „Systema Entomologiae“ (Kopenhaga 1775, na nowo opracowane 1792—94, w 3-ch tomach, Supplement 1798), rozklasyfikował owady na podstawie UBtroju ich pyszczków, przez co wytknął zupełnie nową drogę entomologii, a lubo układ taki był coprawda jednostronnym, lepszym wszakże, niźli dawniejsze. Oprócz tego napisał: „Genera insectorum“ (1777); „Philosophia entomologica* (1778): „Anfangsgifinde der oekonomischen Wissenschaften* (1778); „Reise nach Norwegen“ (1779); „Species insectorum* (1781); „Betrachtungen über die allgemeinen Einrichtungen der Natur“ (1781, przerobione p. t. „ Resultate naturhistorischer Vorlesungen“ 1784); „Von der Volksvermehrung insonderheit in Daenemark* (1781); „Briefe aus London“ (1783); „Briefe aus Wien“ (1785); „Briefe aus Petersburg“ (1787); „Polizeisehrif ten* (1786 — 90); „Mantissa insectorum“ (2. t. 1787;; „Entomologia systematica” (1792—94, z indeksem i suplementem 1797 — 99); „Nomenclator entomo-logicus* (1795 — 96); „Systema eleutheratorum“ (1801); „Systema rhynohetorum* (1803); „Systema piezatorum* (104).—Autobiografia Fabriciusa znajduje się w „Portraiter af dansbe Moend" Lah-dego.

Fabriciusz Paweł, księgarz krakowski z XVI w. Wyszły z drukarni Wierzbięty 1572 r. opis napadu Turków na Cypr w r. 1571, jako nakładca, ofiarował Janowi Chodkiewiczowi „grabie na Szkło-wie.“ Z opisem łączy się opowiadanie o bitwie pod Lepanto. Całość jest przekładem doniesień współczesnej publicystyki europejskiej, opartych na nooznych świadectwach.

Fabronl Angelo, biograf włoski (* w Marradi w Toskanii 1732—f w Pizie 1803). Lubo za jego czasów łacina już zaczęła była chylić się ku upadkowi, jako powszechny język naukowy, mimo to wszakże po łacinie napisał wielkie swe dzieło główne, które ogólne uzyskało uznanie i stało się podstawą całego żywotopisarstwa włoskiego; jest to: „Vitae Italorum doctrina excellentium, qui se-culis XVII et XVIII floruerunt* (w Pizie 1778 — 1805, w 20-tu tomach). Drugim pomnikiem eru-dycyi F-ego był „Giornale de’Letterati*, którego 102 tomy zredagował prawie sam jeden od r. 1771—1796. Inne jego dzieła są następujące: „Laurentii Medicei Magnifiai vita* (Piza 1784, w 2 ch tomach); „Magni Cosmi Medicei vita* (Piza 1788 — 89, w 2-eh tomach); „Elogi d’illustri Italia-ni* (Piza 1786—89, w 2-cb tomach); „Historia Ly-oei Pisani* (Piza 1791—95, w 3-ch tomach); „Leonis X. pontificis maximi vita* (Piza 1797); „Elogi di Dante Alighieri e di Torquato Tasso“ (Parma 1800 i in. — Porówn. Tipoldo „Biografia degli Ita liani illustri.*    *

Fabrowio V. Fabrowicz Sebastyan, drukarz krakowski w pierwszem ćwierćwieczu XVII w. Druków jego mało. Sobolewski Ludwik (ob.) znał tylko jeden, zapisany przez Estreichera VIII. Jest to poemat J. Chryi. Kurko wieża uk wyzwolonych mistrza, Philozophiey w sławney Akademicy krakowskiey Doktora* p. t. „Proces sądu i pogrzebu piekielnego Kara Kasz baszy bu-dzińskiego, hetmana tureckiego“ (1621) .Jest jeszcze jego nakładu „Pielgrzym wielkanocny abo rozmowa podróżnych z Jeruzalem do Emaus* (tytuł poematu K. Miaskowskiego; Kraków 1621 4 to). Lelewel (Bibl. ks. dw.) nazywa go „Fabrycyusz*; wymienia jego nakładu Historyę o Barnabasie (Krak. 1615) i miesza go z Fabriciusem królewieckim (ob.), Jocher N. 5825 uważać go każe za autora „Pielgrzyma“ a może tylko przekłada-cza z poezyi na prozę.—Bandtkie „Hist. drukarń w Kr. Polak., W. Kb. Lit etc.” (I 252).

Fabrns Ulryk; ogłosił „Descriptio Indiae ex germanico in latinum sermonem conversa, autho* re... Pagtiscano“ (b. m. 1599, fol.).

Fabrycy Teofil — Fabry oma inspekoya.

z-*

iw!

że?* m

D.

Fig. 243. Fabrycyusz (herb).

Fabrycy Teofil w. XVII. Jest jego „Epitha lamiou in Michaelis Woyna bymaeneos cum Sophia Naruszewicia.. studiose adornabat Hier. Fr. Szwab" (Wilno 1623).

Fabrycy Jakób, autor historyi kościoła kalwińskiego w Prussiech: „Brevis relatio de religiose reformatorum in Borussia" (Hanau 1605).

Fabrycy (Kowalski) Piotr (* ok. r. 1556— f w listop. 1622), pisarz ascetyczny, rodem z Wielkopolski, ze wsi Zgoazin (Smrczyński „O. w, p Z. III" Zadzin), wstąpił do zakonu Jezuitów 1570, przez lat prawie 20 był rektorem kollegiów: pułtuskiego, jarosławskiego, kaliskiego: kierował nowioyatem i domem professów w Krakowie, potem rezydencyą toruńską. Był pierwszym prowincyałem Jezuitów polskich; w starości, z rozkazu przełożonych, udał się na dwór Jędrzeja Opalińskiego, biskupa kujawskiego; umarł we Włocławku (nie we Wrocławiu, jak Wiszn. IX 217). Tłómaczył na język polski Łukasza Pinellego: „Nabożne rozmyślania o Rzeczach Człow. ostatnich etc." (Kraków 1606); Tomasza à Kempis: „O naśladowaniu Chrystusa PanaM (t że 1608, parokrotnie przedruk.); Roberta Bella r mi na (ob.): Wzdychanie głębokie albo o dobru łez zbawiennyoh księgi troje" (t-źe 1621), tegoż: „Kazanie, które Pan Jezus z krzyża uczynił do narodu ludzkiego, albo o siedmiu słowach, które Zbawiciel Najświętszy wyrzekł na krzyżu ostatecznie, księgi dwoje" (t-że 1622).

Fabryoy, ob. Fabricius, F ab r i ci u s z, Fa-b r y cyusz.

Fabrysyusz Lust i nus Cajus, konsul rzymski, ob. Fa brîoia gens.

FabrycyUSZ (herb). W polu czerwonem złoty bróg, wspierający się na czterech srebrnych podporach. Na szczycie brogu stoi kruk z rozwiniętemi jakby do lotu skrzydłami, z pierścieniem w dziobie. Nad tarczą korona szlachecka. Herbem tym pie> ozętowała się rodzina Fa-brycyuszów, z których jeden był w drugiej połowie XVIII w. kanonikiem krakowskim i profesorem Akademii Jagiellońskiej. (Źródła: Ku-ropatnicki „Panegiry-ki« 1753 i 1759 r. w Bibl. ord. hr. Krssiń.).

Fabryoyusz (Fabricius), portrecista gdański, s drugiej połowy w. XVIII; używał i pasteli. Dużo jego portretów i in. znajdowało Bię u Czapskiego w Gdań sku.—Rastawiecki z Pernouillego „Reisen").

Fabryczna inspekcja. Wiele już dziś państw dla poprawienia i ustalenia stosunku robotników przemysłowych do pracodawców wprowadziło przepisy normującó: najem robotników, niektóre warunki pracy, jako to: maksymalną długość dnia roboczego, obowiązkowe przerwy w robocie, obchodzenie świąt, terminy wypłacania zarobków, ograniczenie prawa wymierzania kar na robotnika przez fabrykanta do niektórych tylko wypadków, a także warunki praoy kobiet i nieletnich. Państwa te ustanowiły też i organ pilnujący ścisłego przestrzegania tych przepisów; jest nim inspekoya przemysłowa, zwana fabryozną, w tych państwach, gdzie, jak w państwie Rossyjskiem, przepisy, o któryoh wyżej powiedziano, stosują się nie do wszystkich zakładów przemysłowych, lecz tylko do większych, zwanych fabrykami. Inspekoya fabryczna w państwie Rossyjskiem zaprowadzoną została w dniu 1 czerwca 1882 r. (v. s ); początkowo tylko dla dopilnowywania przepisów tyczących się pracy i kształcenia robotników małoletnich, następnie attrybucye iuspekcyi znacznie zostały rozszerzone. Obeonie obowiązująoem dla niej jest prawo z d. 14 marca 1897 r. Zniosło ono poprzednio istniejący w państwie Rossyjskiem u-rząd jednego na całe państwo inspektora głównego i poddało inspekeyę bezpośrednio pod zarząd departamentu handlu i przemysłu w ministeryum finansów.

W Niemczech art. 1396 Ustawy Przemysłowej („Reichsgewerbe - Ordnung") traktuje o urzędnikach, dozorujących przestrzegauia w zakładach przemysłowych tvoh pizepisów, które dla przemysłu wydano.—W A u s t r y i inspekeya fabryczna istnieje na zasadzie prawa z d. 1 czerwca 1883 r. We Francy i, gdzie unormowane są tylko warunki praoy kobiet i nieletnich, o inspekcyi mówi dział VI prawa z d. 7 listopada 1892 r. (o pracy kobiet i nieletnich). — Jeden na całe państwo inspektor fabryczny (Central Gewerbe Inspektor), istnieje w Austryi, kontroluje on czynności inspektorów, daje im wskazówki odpowiednie, na podstawie otrzymanych raportów układa jedno ogólne sprawozdanie. — W państwie R o s syj s k i e m urzęduje 125 iaspektorów; prócz tego w każdej gubernii,| uznanej za bardziej przemysłową, jest jeszcze jeden inspektor starszy. Wszystkie gubernie Królestwa Polskiego są obecnie zaliczone do bardziej przemysłowych.—Liczba inspektorów w prawodawstwach zagranicznych nie jest ściśle ograniczoną; zmienia się stosownie do potrzeby. Aus try a dzieli się obeonie na 17 okręgów inspekcyjnych, okrąg siedemnasty stanowi Galicya i Bukowina; miejscem zamieszkania inspektora w pomienionym okręgu jest Lwów.

Inspektorowie fabryczni, zgodnie z wymaganiami prawodawstw, winni posiadać wykształcenie wyższe. We Francyi mogą być nimi i kobiety. Prawo austryackie zastrzega, że na posady inspektorów mogą być mianowane jedynie osoby, znające dokładnió język tego kraju, w którym mają urzędować. — Przepisy dotyczące inspektorów fabrycznych zawierają tylko zasadnicze prawidła ich funkoyj i uprawnień, a prócz tego ministrowie wydają szczegółowe instrukeye, które ściślej określają normy prawodawcze. Instrukcya obowiązująca obeonie w państwie Rossyjskiem wydaną została przez ministra finansów w dniu li czerwca 1897 r. — Inspektorowie wedle tej instrukcyi mają obowiązek przestrzegać, aby przepisy prawa fabryoznego i wogóle rozporządzenia tyczące się

F. K.

pisy.

stosunku pracodawców i robotników, a także środków, mających na celu zdrowie, bezpieczeństwo i moralność tych ostatnich, były śoiśle stosowane w fabrykach.—Aby cel ten osiągnąć, in spektorowie są w ciągłych stosunkach z zarządzającymi fabrykami, mają prawo zwiedzać je o każdej porze dnia i nocy i przeglądać właściwe księgi i dokumenty. Inspektorowie mogą przy rewizyach takich dowiedzieć się różnych tajemnic fabrykacyi: dla tego prawa rossyjskie i inne zastrzegają, że niewolno im tajemnic tych rozgłaszać; w Auatryi za pogwałcenie tego przepisu grozi inspektorowi kara więzienia od 3 miesięcy do lat 2.—Inspektorowie, wedle instrukoyi z dnia 11 czerwca 1897 r., wyjaśniają zarządzającym fabrykami właściwe znaczenie i cel przepisów prawa; w razie nieporozumień wynikłych między robotnikami a przemysłowcami winni z całą usil-nością dążyć do pojednania stron, których godzenie jest jednem z najważniejszych zadań inspekcyi.— Inspektorowie winni być zawiadamiani o każdym wypadku w fabryce, któryby spowodował kalectwo lub śmierć robotnika; obowiązani są badać przyczyny takich wypadków i Btaraó się o wprowadzenie środków, zapobiegających powtarzaniu się ich na przyszłość. Inspektorowie przedstawiają do kar tych fabrykantów i zarządzających fabrykami, którzy wykroczyli przeciwko przepisom obowiązującym i pociągają winnych przed sądy; sami nie mają prawa wymierzać kar. — Takie jest prawo rossyjskie. Obowiązki i prawa inspektorów są w zasadzie takież same i w innych państwach; dodajemy, że prawo z d. 14 marca 1897 r. wkłada na nich obowiązek kontrolowania stanu kotłów parowych, co nie wynika, jak widzieliśmy, z zasadniczych przepisów o zadaniu inspekcyi. Z tego powodu, stosownie do przepisów o inspekcyi w państwie Rossyjskiem, na posady inspektorów winny być mianowane osoby z wyższem, przeważnie technicznem, wykształceniem.

Fabryczna marka. Pod nazwą marka fabryczna rozumie się wszelkiego rodzaju znaki, przez jakie kupcy i przemysłowcy odróżnić chcą wyroby swoje i towary od wyrobów i towarów innych przemysłowców i kupców. Znaki te mogą być umieszczane na samych przedmiotach lub ich opakowaniu, mogą być drukowane, wyciskane, haftowane i t. p., a stanowią wyłączną własność danego kupca lub przemysłowca dopiero od chwili zakommunikowania ich władzom, które wydają świadectwa, że znak dany został im przedstawiony i że stanowi własność wymienionej w świadectwie osoby. — Marka fabryczna zawiera, prócz imienia i nazwiska kupca, jeszcze wizerunek lub znak, bez czego jest tylko szyldem, jakiego każdy może używać bez zakommunikowania go władzy. W Państwie Rossyjskiem co do marki fabrycznej obowiązuje prawo z d. 12 lutego 1896, ogłoszone w nr-e 21 zbioru praw i rozporządzeń z roku 1896; wedle prawa tego każdy może obierać sobie dla wyrobów i towarów swoich znak dowolny, « tern zastrzeżeniem, że musi on być zupełnie nowy, to jest dotychczas przez nikogo nie używany, nie może zawierać wyobrażeń i wyrazów nieprzyzwoitych, ani też takioh, co do któryoh istnieją w państwie przepisy specyalne. Prawo wyłącznego używania marki fabrycznej nie jest bezterminowe; w Raństwie Rossyjskiem wydaje się najwyżej na lat 10 i oo upływie tego czasu musi być odnowione. Używanie cudzej marki pociąga za sobą obowiązek odszkodowania prawego właściciela i naraża na odpowiedzialność, stosownie do przepisów, zawartych w ustawach karnych, które w razach takich grożą w Rossy i zamknięciem w wieży przez miesięcy 4—8. — Państwa oddzielne zawierają traktaty co do wzajemnego szanowania poświadczonych przez władze marek fabrycznych; traktat taki zawarty został 20 marca 1883 r. przez Francyę, Belgię, Brazylię, Hiszpanię, Włochy, Hollandyę, Portugalię, Serbię i Szwajcaryę; do traktatu tego przystąpiły później i inne państwa, a wśród nich i Stany Zjednoczone Ameryki Północnej. Markę fabryczną odróżnić należy od przywileju na wynalazki (ob.), co do którego obowiązują oddzielne specyalne prze-

F. K.

Fabryka (łac. fabrica od /a&er—robotnik, cieśla, murarz i t. d.) pracownia przemysłowa o znacznej wytwórczości (ob. Produkcya), mająca na celu przeróbkę materyałów surowych na produkty bezpośredniego użytku przy pomocy machin i siły ludzkiej, z zastosowaniem zasady podziału pracy i przy speoyalnym stosunku pracodawców do pracowników. Te dwa ostatnie określniki niezbędne są dla wyróżnienia F-i od warsztatu rzemieślniczego, z którym posiada ona pewne cechy wspólue, ale więoej ma zupełnie odrębnych. Przeprowadzenie ścisłej granicy pomiędzy F-ą, rękodziel-nią i warsztatem rzemieślniczym jest dość trudne. Podług prawa francuskiego (1841), austryackiego (1859 i 1885), saskiego i wirtemberskiego (1861), pod nazwą F-i rozumieć należy wszystkie zakłady przemysłowe, zatrudniające więcej niż 20-tu ludzi; prawo niemieckie do powyższego minimum, dodaje jeBzoze pewną zasadę porządku pracy: określenia te jednak zupałnie pomijają kwestyę ustaw cechowych (ob.), które są podstawą każdego stowarzyszenia rzemieślniczego, a bez których F-i najzupełniej obyć się mogą. Rozwój też F-k wytworzył nowy i bardzo liczny zastęp pracowników, robotnikami fabrycznymi (ob.) zwanych, w przeciwstawieniu do czeladzi rzemieślnik czej (ob.). Czeladnik rzemieślniczy ogarnia całą wiedzę, rzemiosłu jego właściwą, pracuje zwykle razem z majstrem, a przy sprzyjających okolicznościach na własną rękę warsztat zakłada. Robotnik fabryczny obowiązany jest znać tylko ten dział pracy, który z rozdziału zajęcia mu przypada, w tym jednym kierunku pracuje prawie całe życie i przeważnie jest tylko meohauicznym wykonawcą czynności, któryoh machina spełniać nie zdoła. Fabryki posiadają wprawdzie majstrów, ale oi zostają w zupełnej zależności od właściciela fabryki, który, często nie będąc specyalistą, daje tylko kapitał, wyręczając się w zarządzie F-i dyrektorem, obowiązanym posiadać,, oprócz znajo-

brykę*

mości technicznych, bardzo często uzdolnienie administracyjne i handlowe. Układ stosunków fabrycznych i hierarchii w F-ce nie tyle zależy od rodzaju produkcyi, ile od jej wielkości, i w miarę zwiększania się produkcyi wzrasta i cały system organizacyjny zarządu fabrycznego. F. nie zawsze jest własnością jednej osoby, częśoiej właścicielem jej jest towarzystwo, na akcyaoh lub udziałach oparte. Rozwój F-k datuje się dopiero od końoa przeszłego, a przeważnie od początku teraźniejszego wieku. W naszym kraju rozwijać się one zaczęły od czasu założenia Banku polskiego (1828), a do najdawniejszych należą: Evansa (1823 i 1828 (ob.), zakłady fabryczne na Bolcu (1830) i fabryka wyrobów tkackich w Żyrardowie (1831 — 1833), F-i wywarły niezaprzeczony wpływ na rozwój ekonomiozny, społeczny, a nawet i polityczny narodów. Bogactwo wielu krajów lub prowincyj przeważnie przypisać należy bujnie rozwiniętemu przemysłowi fabrycznemu. Zastosowanie wyrobu fabrycznego do przemysłu zawsze znaleźć może kierunek właściwy tam, gdzie nie jest potrzebna indywidualność pracownika, lub gdy ta indywidualność przelaną być może bezwiednie na oały szereg pracowników (tkactwo, farbierstwo i t. p.). Mniej zastosowania znaleźć może F. do tego rodzaju przemysłu rękodzielniczego, jak: krawiectwo, szewctwo, ciesielstwo, stolarstwo i wiele innych, gdzie każda wyrobiona sztuka odrębny kształt posiada; i w tym jednak kierunku czynione są zastosowania wyrobów fabrycznych, przeważnie gdy nie tyle chodzi o formę i estetykę, ile o taniość produkcyi, np.: dla dostaw wojskowych, przy budowlach jednego typu i t. p. Przeważnie F-ki znajdują zastosowanie w tego rodzaju przemyśle, gdzie z raateryału jednorodnego wyrabia się znaczna ilość przedmiotów jednakowych, lub tam, gdzie, chociaż materyał jest różnorodny, lecz liczba wyrabianych przedmiotów znaczna, a ich części składowe jednakowe. Każda F. posiada tyle oddziałów, ile niezbędnych jest do wykonania pojedyń-czych czynności dla wytworzenia całości skończonej, jakkolwiek przedmiotem wyrobu wielu F-k jest tylko ozęściowe obrobienie materyału, bez nadania całokształtu skończonego (ob. Produkcya fabry czna).—Główną przyczyną rozwoju F-k jest taniość wyrobu. Taniość ta jest wypływem nie tylko nadzwyczajnej specyalizacyi robotnika, użytego do wykończenia danej części wyrabianego przedmiotu, za względnie nizką płacę (gdyż w robotach fabrycznych mogą pracować zarówno kobiety, jak i dzieci), nietylko możności jaknajszerszego zastosowania działania machin, ale bardzo wielu innych jeszcze ozynników, z których najważniejszym jest kapitał (ob. Przemysł fabryczny). Dla założenia F-i wymagane są pewne warunki lokalne, a głównie możność posiadania na miejsou odpowiedniej ilości sił roboczych i dogodność wa-» rnnków kommunikacyjnych. Brak na miejscu robotnika zmusza do ściągania go z dalszych miejscowości i zakładania przy fabrykaoh tak zwa-nyoh osad fabryoznych (ob.). O stosunku robotników do właścicieli fabryk, ob. Robotnioy;

Encykl. Powiz. Illułtr. Zeszyt 160. T. 20-1/.

tu tylko nadmienić można, iż dla załatwienia drobnych spraw, odnoszących się do stosunków fabrycznych i przemysłowych, zaprowadzone zostały przez Napoleona I-go (1809) tak zwane sądy fabryczne (Conseils de prudhommes), które z czasem przeszły i do innych krajów. W mowie potocznej fabryką nażywa się wszelka budowa w toku będąca, a stąd wyrażenie »pójść na fa-

E. D.

Fabuła, wyraz łaciński, pochodzący od słowa far i (mówić), oznaczał u Rzymian wszelkie podanie lub opowiadanie, szczególniej zmyślone, a także treść i Osnowę dramatu, następnie każdy utwór dramatyczny: komedyę, tragedyę i dramat satyryczny. W zastosowaniu do utworów dramatycznych, gramatycy rzymscy rozróżniali fabułae następujących rodzajów: 1) palli a ta e, 2) crepi-datae, 3) praetextae, 4) togatae, 5) tra-beatae, o) tabernariae, 7) atellanae. Do

f. p allia tae zaliczano takie utwory dramatyczne, zarówno tragedye, jak i komedye, które były naśladownictwem wzorów greckich i w których bohaterowie występowali na scenie w długim płaszczu, zwanym pallium (po grecku „himation“). Tragedye rzymskie, oparte na wzorach greckich, mają również Bpecyalną nazwę f. crepidatae, stąd powstałą, iż aktorowie występowali w obuwiu greckiem, zwanem krepides. Autorami f. crepidatae byli: Livius Andronicus, Naevius, Ennius, Pa-cuvius, Acoius, C. Titius, C. Julius Caesar Strabo,

M. AtiliuB, Varro, Q. Tullius Cicero, C. Julius Cae-Bar, Santra, Asinius Pollio, L. Cornelius Balbus, Cassius Parmensis, L. Varius, Ovidius i inni. W utworach tego rodzaju naśladowano najczęściej Eurypidesa, niekiedy Sofoklesa i Eschilosa. Daleko częściej stosowano nazwę f. pa lii a tae do ko-medyj, wzorowanych na komedyi greckiej, zwanej nową, która, będąc wolną od napaści osobistych, odtwarzała ogólne typy i charaktery. Najulubień-sze i najczęściej powtarzające się typy w fabulae p a 11 i a t a e są zupełnie te same, co w komedyi greckiej: surowi a skąpi ojcowie; kapryśne i opryskliwe żony; pobłażliwe matki; marnotrawni i rozpustni synowie; przebiegli niewolnicy, zawsze stojący po stronie synów przeciwko ojcom i pomagający synom w urządzaniu sohadzek i we wszelkich sprawach miłosnych; kobiety lekkie, chytre, chciwe na pieniądze, niekiedy jednak kochające i zdolne do poświęceń; żarłoczni pieczeniarze (parasiti edaces), gotowi oddać jaknajnikczemniejszą usługę temu, kto ich ugości sutym obiadem; zuchwałe niewiasty, utrzymujące domy rozpusty; handlarze niewolnic (lenones); zarozumiali, lubiący się chwalić, a jednak łatwo dający się wyprowadzić w pole żołnierze i I. d. Akcya odbywa się na terrytoryum greckiem; nazwy osób działających są również greckie. Do najbardziej znanych przedstawicieli tego rodzaju utworów scenicznych należą: Naevius, Plautus, Ennius, Atilius, Caeoihus Statius i Terren-tius. Pod f. praetextae lub praetextatae rozumiano tragedye narodowe rzymskie, czerpiące treść, nie z życia greckiego, lecz z rzymskiego; nazwę swą otrzymały one stąd, iż osoby, w nich działające, wy-

121

J. U.

P. Chm,

stępują w odzieży narodowej rzymskiej, używanej przez wyższych dostojników państwa (zwanej prae-texta lub toga praetextata). Przedstawicielami f. praetextae są: Nevius, (który napisał «Clastidium“, utwór, przedstawiający zwycięstwo Marcellusa nad galskim wodzem Wirdomarusem, oraz „Alimonium Remi et Romuli* czyli „Lupus" t. j. „Wilczyca“), Ennius („Ambracia“, „Sabinae”), Pacuvius („Paullus"), Accius („Decius“, «Brutus“), Pomponius SecunduB („Aeneas“), Persius, Curiatius Maternus („Domitius Nero“, „Cato“). Wszystkie wzory f. praetextae, prócz jednej „Oktawii“, przypisywanej Senece, zaginęły; pozostały tylko drobne fragmenty.—Nazwa f. togata stosowana była do komedyi narodowej, której najznakomitszymi przedstawicielami byli: Fitinius, Quinctius, Atta 1 L. Afranius. Tytuły tych utworów były rzymskie lub łacińskie, (np. Hortensius, Quintus, Bar-batus, Varus, Caecus, Gemina, Jurisperita, Privi-gna, Procilia, Veliterna (Titiniusa), Aedicilia, Aquae Calidae, Conciliatrix, Gratulatio, Lucubratio, Mater-tera, Satura, Tiro proficiscenB (Afraniusa); akcya odbywa się na ziemi latyńskiej; osoby działające noszą również imiona łaoińskie lub nazwy pochodzące od rzemiosł oraz zajęć miejscowych mieszkańców (fullones, fullonia, jurisperita, tibicina) i występują na scenie, nie w greckim płaszczu, lecz w todze rzymskiej. Postacie niewieście mało są podobne do bohaterek komedyi naśladującej grecką: są to żony, narzeczone, pasierbice, kobiety wolne, w których, również jak w postaciach męskich, odzwierciedla się życie narodowe rzymskie. Jednak i ten rodzaj utworów scenicznych nie uwolnił się od wpływu Greków, który ujawnia się nie tylko w budowie i dość złożonej intrydze, lecz nawet w pewnego rodzaju typach, bez których już nie mogła się obyć komedya rzymska; do takich typów należą pieczeniarze, kobiety publiczne, handlarze niewolnic i t. p. Do f. togatae zaliczano również: u) f. trabeatae, które otrzymały nazwę od wyrazu trabea (nazwa odzieży rycerzy rzymskich, konsulów, augurów, a przedtem królów), a miały na celu przedstawienie życia wyższych klas społecznych Rzymu; twórcą ich był Melissus, wyzwoleniec Mecenasa i bibliotekarz założonej przez Augusta książnicy i b) f. tabernariae, odtwarzające Lbyt najniższych warstw społeczeństwa rzymskiego, a szukające dla siebie treści w ubogich izbach, w brudnych pracowniach, zamtuzach, traktyerniach (tabernaó). — B i b 1. Neukirch „De fabuła togata Romanorum. Accedunt fabula-rum togatarum reliquiae” (Lipsk 1833). O. Rib-beck „Comicorum Romanorum fragmenta“ (Lipsk 1873). Boissier «Les Fabulae Praetextae“ (Revue de philologie, avril 1893); L. Brunei «De tragaedia Romana circa Augustum corrupta“ (Paryż 1884)— Teuffel „Geschichte der Römisch. Lit." piąte wydanie, (Lipsk 1890 Btr. 18—32).

Fabula w znaczeniu Bajki, ob. Bajka.

Fabuła (z łac. fabula=bajka), jeBt to wyraz, dawniej używany na oznaczenie osnowy pewnego utworu literackiego; fabuła odpowiada greokiemu myth os, który w poetyce użyty zoBtał przez Arystotelesa (ob.) na określenie osnowy epopei i tra-gedyi dlatego, że osnowa ta zazwyozaj brana była przez poetów greckich z mitologii. Arystoteles przyznawał mythosowi, fabule, pierwsze miejsce przed charakterami, gdyż według jego poglądu naj-ważniejszem w sztuce jest to, co w życiu jest naj-wyźszem, a ponieważ w życiu najwyźszem jest szczęście, które osiągnąć można tylko za pomocą działania, więo też i przedstawienie działania człowieka jest najważniejszem zadaniem sztuki. Trzeba jednakże mieć to na uwadze, że mędrzec grecki takie tylko przedstawienie działania uważał za estetycznie zadawalające, które daje równooześnie poznać charaktery osób działających. (Poetyka rozdz. VI). W tern określeniu wyraził Arystoteles po swojemu instynktowy pociąg mas raczej do zdarzeń, wypadków, przygód, aniżeli do subtelnego rysunku charakterów; jak za jego csasów, tak do dziś dnia masy wolą pierwsze, niż drugie, chętniej czytają przygody, choćby nieprawdopodobne, niż najwytworniejsze obrazy charakterów. Obecnie nazwa fabuły w krytyce powoli wychodzi z ożycia, miejsce jej zajął wyraz osnowa lub wątek.

Fabvier Karol Mikołaj, baron, generał francuski (* r. 1782 w Pont-à-Mousson — f 15 września 1853 w Paryżu). Po ukończeniu szkoły politechnicznej, a następnie szkoły aplikacyjnej w Metz (gdzie już dał dowód niepodległości charakteru, odmówiwszy w r. 1804 podpisu swego na rzecz przekształcenia rzpltej francuskiej na cesarstwo), wszedł do wojska jako oficer artylleryi i zaraz potem odbył kampanię austryacką. Odznaczył się pod Dirnstein (11 list. 1805), gdzie bohaterstwem swem uratował — rzec można — od zagłady korpus marszałka Mortier’a. Przeniesiony w roku następnym do Dalmacyi, zwrócił tam na Biebie uwagę generała Marmonfa, który w maju 1807 wysłał go, z polecenia Napoleona, wraz z innymi oficerami francuskimi, do Turcyi, dla obrony zagrożonego przez flotę angielską Konstantynopola. Stamtąd, w sierpniu t. r., F. towarzyszył generałowi Gardane w missyi dyplomatyczno - wojskowej do Persyi i w Ispahanie założył dla Feth-Ali Szacha arsenał oraz odlewnię dział. Kiedy Gardane w skutek intryg Anglii musiał w r. 1809 opuścić Persyę, F., wracająo przez Rossyę i Polskę do Francyi, zaciągnął się jako ochotnik do korpusu ks. J. Poniatowskiego, ale, złączywszy się następnie w Wiedniu z armią franouską, przeszedł w stopniu kapitana do gwardyi cesarskiej. Jako adjutant marszałka Marmonta, odbył r. 1811 — 1812 kampanię hiszpańBką, odniósł oiężką ranę w bitwie pod Ara-piles (22 lipca 1812), poczem wysłany z ważnemi papierami do obozu Napoleona pod MoBkwą, stanął tam 6 września i nazajutrz wziął udział w walnej bitwie, w której kola armatnia zmiażdżyła mu nogę. Mianowany dowódzcą szwadronu, otrzymał w czasie kampanii saskiej 1813 r. krzyż oficeiski Legii honorowej, stopień pułkownika i tytuł barona, a po odwrooie z pod Lipska był szefem sztabu 6-go korpusu pod rozkazami księcia Raguzy. Po rozpaczliwej walce na wyżynach Montmartre i Belleville (30 marca 1814) jemu, wraz z pułko-

odsiecz Atenom, zagrożonym przez Raszyda - baszę. Pobity pod Chajdari z winy Karaiskakisa, musiał się cofnąć; atoli w grudniu tego roku przebił się na czele 500 ludzi przez szeregi tureckie, za-prowiantował Akropol i, zamknąwszy się tam, opierał się po bohatersku Turkom do czerwca 1827. Można powiedzieć, iż tym śmiałym czynem uratował Greoyę. albowiem dał czas do utworzenia się potrójnego przymierza, które wkrótoe potem zniszczyło flotę turecką pod Nawarynem. Pomimo to, zasługi F-a nie były należycie ocenione przez Greków. Ówczesny ich szef polityczny, Capo dTstria, stronnik Rossyi, oraz naczelny wódz armii, Anglik Church, obawiali się w osobie F-a wpływu Fran-cyi i szykanami swojemi doprowadzili go do tego, że w roku 1828 zmuszony był odjechać do ojczystego kraju, gdzie stronnictwo liberalne zgotowało mu wspaniałe przyjęcie. Niebawem jednak wrócił do Grecyi na wezwanie rządu franćuskiego, który wysłał był do Morei generała Maison z oddziałem wojska, spodziewając się, że państwo Greckie, którego niepodległość właśnie w owym czasie została uznaną, powierzy mu organizacyę i dowództwo swej armii. Ale na nieszczęśoie, F, nie mógł porozumieć się z Capo dTstrią i w sierpniu 1829 opuścił ostatecznie Grecyę, nie przyjąwszy żadnego wynagrodzenia za swe usługi. Po wybuchu rewolucyi lipcowej został mianowany marszałkiem polnym i komendantem Paryża (4 sierpnia 1830), i na tern stanowisku wykazał dużo umiarkowauia i energii. W roku następnym złożył te obowiązki i, ożeniwszy się z księżną Friulu, wdową po marszałku Duroc, zamieszkał na wsi. Powołany w r. 1838 na nowo do służby ozynnej, otrzymał stopień generał • porucznika i urząd inspektora generalnego piechoty. W r. 1845 zasiadł w izbie parów, gdziè domagał się zniesienia banicyi przeciwko członkom rodziny Bonapartego i protestował przeoiw trzymaniu w niewoli Abd-el Kadera (1847). W rewolucyi 1848 udziału nie wziął, a otrzymawszy od rządu tymczasowego dymissyę, udał się do Danii, gdzie zreorganizował armię Chrystya-na VIII, dzięki czemu mogła ona skutecznie się opierać wojskom rzeszy Niemieckiej w r. 1850. Po powrocie do Francyi został wybrany do Zgromadzenia prawodawczego. Zamachowi stanu drugiego grudnia nie przyklaskiwał i nowemu rządowi służyć nie chciał. Po jego śmierci rząd grecki wzniósł mu pomnik na Akropolu w Atenach. — A. Dębi dour .Le général F., sa vie et ses é-crits” (1892);—Tegoż artykuł w .Gr. Eucycl.“ La-mirault’a. — Mézières „Le général F. en Grèce.“

Facatativa, miasto główne departamentu t. im. w Kolumbijskiej prowincyi Cundinamarca (Ameryka połud.), o 5 mil na północo - zachód od Bogoty, śród obszernego płaskowzgórza; 2 580 m. nad p. m.; do 7 000 m-ców, prawie wyłąoznie Indyan. —Okolica obfituje w gaje drzewa chinowego; w pobliżu skały z hieroglificznem pismem Indyan ze

And. S.

Facciolati J a k ó b, filolog włoski, ur. w Tor-reglia blizko Padwy 4 stycz. 1682, urn. 27 sierp.

wnikiem Damrémont, poleconem było podpisać układ, który oddawał stolicę Fraucyi w ręce sprzymierzonych. Za Bestauraoyi F., ulegając namowom swojego protektora, marszałka Marmonta, przyjął, acz niechętnie, służbę w armii królewskiej. Wierny danej przysiędze, nie zdradził Bur-bonów i podczas Stu Dni, i odrzucił ofiarowane sobie przez Napoleona dowództwo, a widząc nowy najazd wojsk cudzoziemskich, zwerbował w Lotaryngii korpus ochotniczy, bronił z nim Longwy, Montmé-dy i, zamknąwszy zię wreszcie w Metz, ustąpił stamtąd, nie wcześniej, aż w końou sierpnia 1815.

Złe Drzyjęoie, jakiego doznał ze strony Ludwika XVIII-go za swe szlachetne zachowanie się, widok podnoszącej się reakoyi oraz dzikich wybryków .białego terroryzmu“ przerzuciły F-a niebawem w szeregi oppozycyi. Posłany wraz z księciem Ra* guzy do Lionu, gdzie w czerwcu 1817 zaszły rozruchy, stłumione z niesłychanem okrucieństwem przez gen. Canuela i stronnictwo ultra-rojalistyczne, ogłosił o wypadkach tamtejszych broszurę pod tyt.:

„Lyon en 1817“ (Paryż 1818), która wzburzyła mocno opinię publiczną i ściągnęła na autora gwałtowne napaści ze strony ultrarojalistów i Canuela.

Oskarżony o potwarz, przedstawił materyał dowodowy w nowej publikacyi, jeszcze dosadniejszej niż pierwsza. Rząd ukarał śmiałość F-a udzieleniem mu dymissyi (1818), Canuel zaś wytoczył mu proces przed policyą poprawczą, który się skończył skazaniem pułkownika na 3 000 fr. kary pieniężnej. Dotknięty do żywego niesprawiedliwym wyrokiem, F. stał się od tej pory konspiratorem.

Był on głównym organizatorem spisku wojskowego, odkrytego w Paryżu 19 sierpnia 1819. Aresztowany, został jednak przez trybunał parów uwolniony z obawy skompromitowania kilku zamieszanych w tę sprawę wybitnych osobistośoi (1821).

Wkrótce potem wziął czynny udział w spisku w Belforcie. Należał także do sprzysięźenia generała Bert o na, ale, chociaż wówczas uwięziono go poraź drugi, został znowu, dla braku rzeożowych dowodów, wypuszczony na wolność (list. 1822).

Prześladowany przez policyę, udał się w r. 1823 do Hiszpanii, aby bronić konstytucyjnych tam rządów przeciwko interwencyi zbrojnej św. Przymierza.

Wszelako drobny oddział jego został w pierwszej potyczce pobity przez wojsko francuskie (6 kwietnia 1823), poczem F. odjechał do Anglii, skąd następnie ofiarował swe usługi powstańczemu rządowi Grecyi. Przyjęty z początku bardzo chłodno, starał się rozproszyć nieufność Greków, ucząc się ich języka, urządzając im prochownie, naprawiająo fortyfikaoye Nawarynu, oraz nastawiając pierś swoją w licznych potyczkach. Uwieńczona pomyślnym skutkiem podróż, którą na początku 1825 r. przedsięwziął w sprawie greckiej do Anglii, Niemiec,

Szwajcaryi i Włoch, tudzież krytyczne położenie, w jakiem znajdowali się podówozaB Grecy, skłoniły wreszcie rząd w Nauplii do powierzenia F-i dowództwa wojsk regularnych. F. urządził swój obóz na półwyspie Methana, gdzie pobudował arse- szczepu Chibcha. nał, koszary i całe miasto, przezwane Faviero-polis. Stamtąd w sierpniu 1826 wyruszył na

Hml.

A A. K.

P. Chffl.

Fachinetti v. Fakinet-ti. W polu srebrnem drzewo jasionowe, na niem srebrna litera "V. Nad tarczą hełm z koroną szlachecką. Herbem tym pieczętowała Bię genueńska rodzina Fa chinettich, z której Jan o-trzymał indygienat polski w 1673 r. —„Volumina Le-gum“ T. V str. 129; „Rac-colta d’armi gentilizie italia-ne; Crollalanza B.„Dizśo-nario Storico-Blasonico“). D-Fachingen, osada lecznicza w pruskiej prowincyi Heskiej, okręgu Wiesbadeń-Bkim, w rozkosznej dolinie rzeki Lahn, 192 m. nad poziom morza. Powszechnie znane obfite zdroje szczawy alkalicznej, bardzo w kwas węglowy zamożnej. Urządzeń kąpielowych i hoteli na miejscu niema; woda mineralna idzie przeważnie na wywóz, który dosięga 300 000 butelek rocznie.

Fachowe szkoły, ob. Szkoły.

Faohwerk albo Pruski mur. Taką nazwę dano ścianom budynków oszczędnie stawianych, posiadających szkielet zrobiony z belek drewnianych, zwykle 6" X 6"; miejsca próżne pomiędzy niemi wy-

1769 w Padwie. Kształcił się w seminarjum padewskim, w którym też w r. 1704 został profesorem, a 1707 rektorem. W 1723 otrzymał profesurę filozofji (logiki) w uniwersytecie padewskim, którą złożył w 1740 r. Od młodości oddany stu-djom literatury klasycznej, starał się gorliwie o rozpowszechnienie pism Cycerona w edukacji młodzieży, odpowiednie przygotowywał słowniki i zasłynął jako znakomity leksykograf i stylista łaciński. Naprzód przedsięwziął wspólnie ze swoim uczniem Foroellinim nowe wydanie Słownika Kale-pina, ułożonego pierwotnie (1502 r.) w czterech językach (ob. Encykl. X, 942), a w późniejszych wydaniach rozszerzanego wcielaniem innych języków, tak, że wydanie z r. 1718 zawiera już jedenaście języków: „Lexicon undecim lingiiarum* (2 tomy, Padwa), gdzie obok innych wprowadzono i wyrazy języka polskiego. Po ukończeniu tej pracy wraz z tymże Foroellinim powziął zamiar ułożenia wielkiego słownika łacińskiego i należał do współpracowników przy jego układaniu. Znakomite jednak dzieło „Totius latinitatis lexicon“ (5 tomów. Padwa, 1771) doprowadził do skutku głównie Forcellini, już po śmierci Fac-ego. Podobnie z Forcellinim i przy pomocy innych sporządził nowe wydanie znakomitego słownika Nizoliusa do dzieł Cycerona: „Lexicon Ciceronia-num Marii Nizolii" (Padwa 1734 fol. str. 760), z obszernym w końcu słownika dodatkiem Frazeologii łacińskiej Doleta („Phrases et formulae lati-nae Stephani Doleti" fol. str. 88; ob. Encyklop. tom XVI, sir. 739). Pod jego również kierunkiem przygotowali jego uczniowie nowe wydanie greckiego słownika Schrevela (t że 1715).—F. słynął także jako wytworny mówca łaciński. Zbiór jego mów wyszedł w trzech częściach p. t. „Orationes Latinae“ (Padwa 1723, 1744, 1767 i nst ). Wydał prócz tego: niektóre pisma filozoficzne Cycerona z gruntownemi i jasnemi komentarzami p. n. „Scholia in libros Ciceroni's de Officiis, de Senectu-te, de Amicitia" i in. (Wenecja 1741); wykład logiki: „Logica tria compleotens rudimenta" (Wenecja 1750); ważną monografję do dziejów edukacji p. n. „Fasti Qymnasii Patavini ab auno 1260 ad annum 1752“ (Padwa 1757); dawniej jeszcze rozprawę „Orthographia Italiana moderna“ (t-źe 1721). Listy jego wyszły p. t. „Epistolae latinae CLXXI“ (Padwa 1765). Wyjątki zaś z korespondencji, którą F. otrzymywał, ukazały się w r. 1843 w Wenecji p. n. „Clarorum Germanorum, Hungarorum etc. ad Facciolatum epistolae". Życiorys jego skrbślił naprzód F a broni w „Vitae lta-lorum" (dekada 3, Piza 1778 i nst.), następnie Ferrari „Vita Jaccbi Faeoiolati“ (Padwa 1799), Gennari „Vita di Jacopo Faeoiolati" (t że 1818) i Na tusch „Narratio de Jacobo F. grammatico" (Drezno 1836).—Por. „Colle Storia scientifica-let-teraria dello studio di Padova" (Padwa 1824 w 4-ce).

Faceoye (z łao. facetiae = żarty, dowcipy) znaczą to samo, co zabawne anegdoty; lubowały się wnioh wszystkie narody. Cyceron W dziele „De oratorè” wiele ich przytacza; w Wiekach Średnich nie gardzili niemi kaznodzieje; a pełno ich w fabliaux francuskich. Humaniści włoscy uznali je za odrębny rodzaj literacki; w tern znaczeniu za twórcę ich uohodzi Poggio Bracciolini, ulubieniec papieża Mikołaja V, w pierwszej połowie XV go wieku. Papież zbierał wkoło siebie kółko ludzi dowcipnych i wesołyob, którzy bawili się wzajem opowiadaniem żartobliwych powiastek i anegdot. Miejsce, w którem odbywano te posiedzenia, nazywało się bugiale tj. niejako „fibryką kłamstwa“ (mendaciorum veluti officiua quaedam). Poggio spisał te dykteryjki i ogłosił p. t. „Facetiae"; są one przeważnie pornograficzne. Za jego przykładem poszło mnóstwo pisarzy XV-go i następnych wieków. Z pomiędzy nich wymienimy niemieckich, z Henrykiem Bebslem na czele, którego facecye po łacinie wyszły po raz pierwszy w r. 1508; naśladowoami jego byli: Luscinius i Gast, obaj piszący również po łacinie. U nas pierwszym, co w druku facecye puścił w świat, był Mikołaj Rej w t. iw. przez siebie „Przypowieściach przypadłych“, ogłoszonych wraz ze „Zwierzyńcem" r. 1562. Korzystał on z pism Poggia, Bebela, Ga-sta, Erazma z Rotterdamu i in. Pierwsze dzieło z tytułem F-yj wyszło u nas w r. 1624: „Face-cyae Polskie albo źartowne a trefne powieści biesiadne tak z rozmaitych authorów zebrane, iako też y z powieści ludzkiey spisane." O innych autorach, którzy pokrewne z F-mi rzeczy pisali, zob. pod wyrazem: Fraszki. Szczegółowy wykaz pożyczek Reja z autorów obcych wraz z podaniem wiadomości o F-achwogóle w rozprawie Ig. Chrzanowskiego: „F. M. Reya“ (Kraków 1894).—Facecye w wymowie: Cic. „Orator” 87.

1 ig. 242. Fachinetti herb).

Dr A p.

pełnione są cegłą na wapno, na grubość również 6". Na zewnątrz ściany takie pozostawia się w stanie naturalnym, na wewnątrz są one zwykle tynkowane (ob.). Nazwa pochodzi od budowli, zwanych fachwerkowemi, a spotykanych bardzo często w dawnych Prusach królewskich, jakkolwiek tego rodzaju budowa bardzo jest rozpowszechnioną na Węgrzech i w południowych Niemczech. Górne piętra willi, oraz budynki gospodarcze mogą być bardzo ozdobnie wykończone i względnie tanio przy użyciu takiego muru, wogóle jednak połączenie cegły z drzewem nie jest korzystne, a w naszym klimacie budynki tego rodzaju nie nadają się z powodu przemarzania.

E. D.

Faokelcug, wyraz niemiecki, złożony z F a-ckel (z łacińskiego facula) pochodnia, i Zug= ciągnienie, pochód, orszak, a więc pochód z pochodniami. Pochody tego rodzaju znane już były starożytnym Grekom i Rzymianom i używane podczas różnych obchodów uroczystych, jak np. wesel, pogrzebów i t. p. Od pochodni, jako attry-butu Eileityi. Persefony, Demetery i Ateny, trzydniowe na ich cześć uroczystości w Grecyi nazwano świętami pochodni. Na cześć bóstw ognia (Hefaistosa, Prometeusza i in.), Ateńozycy urządzali wyścigi z pochodniami (L ampadodr o mi a), w których współzawodnicy mieli przy tarczach swoich osadzone gorejące pochodnie, a ten z nich, który najpierwszy stanął u mety z niezagasłym płomieniem, odnosił tryumf. Często bywały takie tańce z pochodniami, które jeszcze na dworze Konstantyna W., jako też w Wiekach Średnich na różnych dworach się utrzymywały, a na niektórych nawet do dzisiejszych czasów przetrwały. Tanieo taki jest czemś w rodzaju poloneza, w którym każdy mężczyzna ma woskową pochodnię w ręce. Na dworze berlińskim taniec z poohodniami odbywa się na weselu każdego z członków rodziny panującej. Po raz pierwszy urządzony był z okazyi zaślubin córki Joachima I z Albrechtem meklem-burskim, a w wieku XVII wszedł w stały zwyczaj (Raumer .Der Fackeltanz bei Vermahlung im königlich, preussiseben kurbrandenburgischen Hause” Berlin 1764). Zresztą podobne tańce z pochodniami i na innych się dworaoh odbywały, jak np. wiirtemberBkim, hannowerskim, angielskim, duńskim.—Wszystko to, cośmy wyżej powiedzieli, jest jedynie wskazaniem źródła, z którego powstał praktykowany dziś, jak już sama nazwa jego wskazuje, szczególniej w Niemczech, Fackelzug właściwy, którym się przed innymi posługują, albo w nim przewodniczą, stadenci, dla uczczenia zasłużonego męża, czy - to prowadząc go na jakąś uroczystość, czy też z niej odprowadzając do domu z gorejącemi pochodniami, czy wreszcie pochodem uroczystym, z okrzykami na jego ohwa-łę, przeciągając po pod jego mieszkaniem. Od Niemców tei-to Kraków i Lwów zwyczaj pomienio-ny przejęły.    *

Facsimile (po łac.=uczyń podobnem), oznacza najściślejszą we wszystkich szczegółach podobiznę oryginalnego czy • to manuskryptu, czy podpisu zna-komitego męża (ob. tab. w artykule Autografy), czy rysunku, miniatury i t. p. Dawniej podobizny takie wykonywano przy pomocy miedziorytów, litografii lub drzeworytów; od czasu zaś udoskonalenia fotografii powszechnie używa się do tego cyn-kotypów, najlepiej odpowiadających temu celowi; tylko do faksymilowania miniatur służy dziś chro-molitografia. Pierwszym przykładem odtworzenia większego dzieła przez cynkotypia jest „Doomsday Book* (ob.) Wilhelma I-go (króla angielskiego), którezo F. zrobiono z rozporządzenia Izby Wyższej r. 1863. Również w Anglii w podoboy sposób odtworzono Nowy Testament z kodeksu aleksandryjskiego, oraz niektóre inne ważne rękopisroa; w Niemczech .Codex Sinaiticus“, najstarszy z dotąd znanych tekstów biblijnych, znaleziony przez Tischendorfa w klasztorze na górze Sinai. Najświeższe zaś, prawdziwe arcydzieło podobizny światłodrukowej stanowi Ewangieliarz Ferbski księcia Mirosława, a bistorya jego jest taka: Król serbski Aleksander I, zwiedzając zbudowany przez Nemanię klasztor Hilandarski na górze Atos, otrzymał od mnichów w upominku najstaroźytniejszy, bo z XII wieku pochodzący, rękopism Ewangelia-rza i polecił sfaksymilować ten nieoszacowany pomnik piśmiennictwa oraz sztuki Serbów średniowiecznych, dla uprzystępnienia badań uczonym. Wykonania podjęła się firma! wiedeńska Angerer i Qeschel i wywiązała się znakomicie: 40 stronic wskazanych przez prof. Jagicza zrobiła w naturalnej wielkości z dokładnem odwzorowaniem inieva-łów i malowanych figur ewangielistów, księcia Mirosława, pisarza etc. Barwa pergaminu, olamy, dziury, naddarte brzegi, wszystkie farby i złocenia oddane są ze ściąłem podobieństwem do oryginału. Inne stronice, w liczbie 320, zostały zmniejszone do połowy i odbite z mniejszym nakładem pracy, gdyż obok Czarnych liter tekstu posługiwano s’ę jedynie czerwonym kolorem do inieyałów i tytułowych napisów. Wydanie takie przewyższyło podobiznę wspomnianego już dwutomowego Doomsday-book, które Anglioy okazują publiczności zwykle na wystawach powszechnych. Jeden egzemplarz tego arcydzieła otrzymała w darze od króla serbskiego Biblioteka ordynacyi Zamoyskich.

My niczem podobnem pochlubić się nie możemy, chociaż nie brak nam ani rzeczy ze wszech miar godnych odtworzenia, ani nawet środków technicznych, tylko o środki materyalne nie łatwo. To też, nie kusząc się o faksymilowanie całych woluminów rękopiśmiennnycb, ozdobnych prześlicz-nCmi miniaturami, inieyałami i winietami, poprzestawać musimy na odtwarzaniu w podobiźnie bądź tytułów, bądź kartek pojedynczych, czy to z rzadkich druków, czy z manuskryptów. Z rzeczy tego rodzaju, wykonanych w Warszawie, wiele się znajduje w sześciotomowych .Dziejach wewnętrznych Polski” T. Korzona (Elektrofototypia S. Sikorskiego); a prawdziwie piękną jest podobizna chromo-litografowana wielkiej miniatury i winiety, zdobiących „Przywilej Opatowski*, odbita w zakładzie Główczewskiego pod kierownictwem Wojciecha Gersona, który ją tekstem objaśaiająoym opatrzył

(Wydanie Akademii Krakowskiej, w „Sprawozdaniach kommissyi dla historyi sztuki, T. V, zeszyt 2 i w odbitce osobnej). Wspomnieć wreszcie wypada o bogatym zbiorze faksymilów, wydanym we Lwowie przez Kajetana Jabłońskiego pod tytułem „Podpisy i wzory pism sławnych w Polsce osób, począwszy od końca w. XV-go aż do naszych czurów, w naśladoWaniach, z dołączeniem krótkich biografij, zebrał i wydał K. J.” trzy zeszyty r. 1840—41, w 4 ce dużej, str. 33 tekstu z 12-u litografieznemi tablicami.—Ob. Homograf i a. *

do głównego sztabu, służył przy boku ks. Lorys-Melikowa, a w roku 1882 był jeszcze członkiem kommissyi zajmującej się reformą administraoyi w kraju Zakaukaskim. Z dzieł jego wymienimy: Sześćdziesiąt lat wojny kaukaskiej (r. 1860); Listy ■ Kaukazu i Zapiski o sprawach kaukaskich (1865); Siły zbrojne Rossyi (1868). Dzieło to, w którem polemizował przeciw reformom militarnym ministra wojny, Milutyna, przejęte duchem panslawistycznym, sympatyami do Francyi a nienawiścią ku Niemcom* i domagające się unicestwienia Austryi, przełożone na język niemieoki przez Echarda, znalazło wielki rozgłos w Europie i stało się było właśnie powodem dymissyi jego w r. 1871. Nie mniej żywe zajęcie, a szczególniej w świecie słowiańskim, wzbudził F. praoą swoją p. t. Zdanie moje o kwe-styi wschodniej (1869). W r. 1872 przystąpiwszy do czasopisma „RusBkij mir“ ogłosił w niem Cały szereg artykułów p. t. Czem mamy być?, wydanych w r. 1874 osobno p. t. Społeczeństwo ros-syjskie obecnie i w przyszłości, gdzie, równie jak w późniejszych swych listach O stanie Rossyi współczesnym, wydanych za zezwoleniem cesarza po rossyjsku i po niemiecku w Lipsku 1874 roku, krytykuje otwarcie wady społeczeństwa rossyyjskie-go i broni przy tern zasad liberalnych.—Zbiór piBm F-a wydał Komarow (Petersburg, r. 1889 w 4-ch tomach).    ~

Fadinger Szczepan, przywódzoa rokoszu chłopskiego w Górnej Austryi w r. 1626; służył za młodu w wojsku, później był kuśnierzem w Asch-bacb, a wreszcie osiadł w wiosce rodzinnej. Sankt-Agata pod Asohbachem. Posiadająo wojskowe doświadczenie, a przytem będąc obdarzony żelazną wolą, porywającą wymową i wybitnym talentem organizatorskim, F. w r. 1626 — kiedy bawarski namiestnik Górnej Austryi, hr. Adam von Herbersdorf, wprowadzał w czyn okrutne srogością edyk-ta Ferdynanda Ii-go przeciw protestantom,—zgromadził dokoła siebie 16 000 chłopów i obwoławszy się „naozelnym wodzem armii ohrześoiańskiej*, pobił Herbersdorfa pod Paierbach. Głosząc, że nie prowadzi wojny przeciw cesarzowi, lecz przeciw Ba-warczykom, wzniecił zarzewie powstania na obu brzegach Dunaju i został wkrótce panem całego kraju, którego zarząd oddał swym podkomendnym. Kiedy wojsko jego urosło do 70 000 ludzi, wyruszył 24 czerwca na Linz, ale raniony śmiertelnie kolą armatnią przy oblężeniu tego miasta, umarł 5 lipca. Wraz z nim zgasło i powstanie, lecz pamięć o tym wodzu chłopskim nie zanikła, gdyż żyje dotąd w tak zw. pieśni o F-e („Fadinger-lied“) która jest właśnie rymowaną kroniką całego rokoszu i w wyrazach prostych a szczerych opiewa niedolę ludu wiejskiego, potem chwilowe jego nadzieje, kończąc się wreszcie skargą na okrutną karę, jaka nań spadła po stłumieniu powstania. — A. P romb er „F. der Bauernlührer“

Hml.

Faddejewska, wyspa z grupy wysp Nowej Sy-beryi pod 75° sz. pn. i 145° dł. wd. Gr., odkryta w r. 1805 przez Sannikowa, przedstawiciela kupieckiej firmy Syrowaokiego, który, jako następca Ljachowa, otrzymał monopol na zbieranie znalezionych tu w obfitości kości mamuta. Nazwę otrzymała od poszukiwacza kośoi Faddeja (Tadeusza), który na wyspie pierwszą chatę zbudował.—Jest to kraina pustynna, skalista, około 9 800 km. □ powierzchni mająca, na północo-zachodzie wązkim półwyspom zakończona (przylądek Bereźnij). — Od sąsiedniej wyspy Nowej Syberyi na wschodzie oddziela ją cieśnina Błahowieszczeńska- — a od wyspy Kotelnej na zachodzie —zund piaszczysty.—

Kilka niewielkich strumieni zrasza wnętrze, przez większą część roku lodem i śniegiem pokryte.

Naukowo badał wyspę Anjou w r. 1822 i baron

Toll w r. 1885.

And. S.

Fadiejew Rościsław, syn Andrzeja, generał i publicysta rossyjski (• 1823 r. w Jekatiery-nosławiu—f 1883 w Odessie). Otrzymawszy staranne wychowanie domowe, w r. 1837 oddany był do szkoły artylleryi, a skończywszy w niej kursa, wstąpił do wojska i służył na Kaukazie, gdzie w ciągu lat 15 uczestniczył we wszystkich bitwach z góralami aż do ich zupełnego pokonania. W latach 1853—55 walczył częścią w Azyi Mniejszej z Turkami, częścią pod Sewastopolem. W 1857 został adju-tantem ks. Barjatyńskiego, naczelnika sztabu kaukaskiego, później zaś W. Ks. Michała Mikołaje-wioza. R. 1860 otrzymał rangę pułkownika, a 1864 generała-majora. W roku 1865, odbywszy podróż prawie po całej Europie, za powrotem przedstawił cesarzowi plan przyłączenia Merwu do Rossyi.

Faed John, malarz angielski (* 1820 r. w Burley Mill w Szkocyi), r. 1850 wstąpił do Akademii w Edymburgu i już w następnym roku zaintereso-

Potem, w roku 1871 otrzymawszy dymissyę i odbywszy powtórną podróż po Europie, zamieszkał w Petersburgu i oddał się odtąd wyłąosnie sprawie wszeehsłowiańskiej. R. 1874, za zgodą rządu rossyjskiego, udał się na zaproszenie kedywa do Egiptu w celu zorganizowania jego wojBka, za co hojną dostał nagrodę. W powrocie, dowiedziawszy się o powstaniu serbskiem, zajął się zorganizowaniem pomocy dla tego kraju i w r. 1877 wespół z królem Milanem opracował plan działań wojennych i zaraz na początku wojny turecko-serbskiej wezwany został do głównego sztabu, skąd go, po rozpatrzeniu i uznaniu za dobry jego planu, wyprawiono do Serbii, lecz, na żądanie księcia Goroza- (Linz 1877). kawa, odwołano. Udał się wtedy do Czarnogó-rza i, walcząo tam przy boku księcia, brał udział w oblężeniu Baru (Antivari). Po wojnie w r. 1879 osiadł w Odessie, lecz w 1880 powołany znowu wał publiczność małemi obrazkami rodzajowemu

R.

R.

Hml.

W r. 1850 zyskał rozgłos przez większy obraz, Szekspir i jego współcześni, a później przez dwie Berye ilustracyj: Wieczór niedzielny wieśniaka i Powrót żołnierzy do ojczyzny. R. 1864 osiadł w Londynie; z pomiędzy wykonanych tam przezeń, z wielką starannością lecz bez głębszej pomysłowości, obrazów rodzajowych, zasługują na wyróżnienie: Święto strzeleckie; Górka leśniozego; Złotnik w swojej pracowni; Stary koszykarz; Stary kramarz i Po zwycięstwie.

Faed Tomasz, malarz ang., brat poprzedniego i* 1821 r. w Burley Mill), kształcił się w Edym-burgu pod kierownictwem Allana i już w r. 1849 za obraz W. Scott z przyjaciółmi swoimi w Abbotsford został członkiem Akademii szkoo-kiej. W r. 1852 przeniósł się do Londynu, gdzie r. 1855 wielką wzlętość sobie pozyskał przez swój obraz Sierota. Malował głównie sceny z życia górali szkockich iklaBy robotniczej, jako też malownicze krajobrazy szkookie, i coraz większą zdobywał popularność. W r. 1864 zamianowano go członkiem Akademii londyńskiej, w 1875—ozłon-kiem honorowym wiedeńskiej.

Faënza, stolica okręgu w departamencie włoskim Rawenny, nad rz. Lamone i nad kanałem, wiodącym stąd do uśoiowego ramienia rzeki Po, przy drodze żelaznej z Bolonii do Rimini, na północno-wschodnim stokn Apeninu Etruskiego, 15 000 m-ców (gmina 36 000).—Starożytna ta osada znana była u Rzymian pod nazwą Faventia, jako miasto ludu Bojów w Gallii Cyspadańskiej; wiódł tędy gościniec bity (Via Aemilia) i Bononii do Ari-minum (Rimini). — Bjła wcześnie obwarowaną i przechodziła ciężkie koleje losu.—Podozas najścia Gotów została zburzoną; Fryderyk II zdobywa ją w r. 1241 po 8-0 miesięcznem oblężeniu i niszczy; to samo czyni Hawkwood, wódz wojsk papieskich, który miasto łupi i 4 000 mieszkańców wycina (1376). Później był F. świadkiem wojny Manfredie-go z Cez. Borgia (1500); przez Wenecyan została zdobyta w r. 1508—aż wreszcie papież Juliusz II zajął ją w r. 1509 i do Państwa Kościelnego przyłączył. Dziś jest to jedno z najpiękniejszych i najprawidłowiej zabudowanych miast we Włoszech północnych; posiada liczne kośoioły i klasztory, oytadellę, mury miejskie, piękny ratusz z wysoką wieżą, teatr, szpital, dom obłąkanych, gimna-zyum (w niem galerya obrazów), szkołę teohniczną, bibliotekę miejską; — jest także siedliskiem biskupa. — Do najwspanialszych gmachów należy katedra z potężną kopułą, dzieło Juliana da Majano, oraz pałac Manfredloh.—F. słynie z wyrobów sztaju-gutowych i majolikowych, które tu w XIV w. wynaleziono i do Francyi tajemnicę wyrobu przeniesiono; stąd też od miasta F. pochodzi nazwa fajansu, z francuskiego fayenoe.—Przez jakiś czas ten rodzaj przemysłu był w zaniedbaniu, 08tatniemi jednak laty ożywił się znacznie. — W okolicy kopalnie Biarki i źródła mineralne. Alld-s-

Faerber August, ob. Ferber August.

Faeme Gabryel, poeta łaciński nowożytny (* w Kremonie 1520 r.—f 1561). Wsławił się, na-pisawszy zbiór bajek, naśladowanych w większej części z Ezopa, na żądanie papieża Piusa IV. (Auioła Medyceusza), którego kosztem wyszły we wspaniałem wydaniu (w Rzymie r. 1564). Różni pisarze oskarżali F-go o korzystanie z rękopisu Fedra, ale był to zarzut niesłuszny; naprzód bowiem w epoce owej rękopisu tego nie znano, a po-wtóre źtsdaego śladu plagiatu w szacownem jego dziele nie widać. Jako filolog F. odznaczył się kommen-tarzami do Filipik Cycerona i do Terencyusza. *

Faeroae, nazwa łae. wyspy Färöer.

Faesoh, ród bazylejski, który wydał kilku wybitnych mężów: 1) R e m i g i u s z (1595—1667), radzca prawny i miłośnik starożytności. Jego godny uwagi zbiór starożytności i monet, zapisany przezeń akademii w Bazylei, stanowi dziś część zbiorów muzealnych tego miasta.—2) Sebastyan (1647 —1712), synowiec poprzedniego, dużo podróżował i zostawił liczne prace naukowe z dziedziny numizmatyki, filozofii i prawa. — 3) Bonifacy (1661—»1712), brat poprzedzającego, filozof i prawnik.—4) Jan Rudolf (1669—1751), radzca margrabiego badeńskiego, którego przez długi czas był pełnomocnikiem we Francyi. — Inny 5) J a n Rudolf (* 1664 w Bazylei—f 1742 w Dreźnie), był inżynierem wojskowym w Saksonii, oraz autorem prao z zakresu wojskowości i matematyki, między innemi dzieła: „Dictionnaire de l’ingéaieur de la guerre, de l’artillerie et de la marine* (Drezno 1735). — 6) Syn jego, Jerzy Rudolf (1719 —

1787), również inżynier saski, kierował robotami fortyfikacyjnemi w Dreźnie. Napisał: * Histoire de la guerre de la succession d’Autriche de 1740 à 1748* (Drezno 1787). — 7) Jan Ludwik (* 1697 w Bazylei — f 1778 w Paryżu), malarz, ceniony we Francyi, a zwłaszcza Anglii, gdzie znajdują się jego pędzla liczne portrety aktora Garrioka.— 8) Franciszek, porucznik w pułku szwaj oarskim Boccart’a, przeszedłszy na katolicyzm, zaślubił wdowę po patryocie korsykańskim Ramolino i został w ten sposób ojczymem Karola Buonapartego, ojca Napoleona I. Franciszek Faesch albo Fesch, miał jednego syna, znanego kardynała Fesoh (ob.).—„Gr. Enoyd.* Lamiraulfa

Faesnlae, nazw. łac. miejsc. Fie sole pod Florencyą.

Faeton albo phaeton, rodzaj ptaków z rzędu płetwonogioh (palmipedes). Rodzaj to nieliczny, zaledwie 4 gatunki. Tyzenhauz w swojej „Ornitologii powszechnej“, wydanej w r. 1843—6 w Wilnie, opisuje trzy gatunki, a mianowicie: 1) f. czerwo-nosterny, 2) f. białosterny i 3) f. żółtodzioby, 4-go zaś podaje w wątpliwość. Linneusz nazwał te ptaki „synami słońca*, dla tego, że ukazanie się faeto-nów wśród morza jeBt dla żeglarzy niemylną ska-zówką, iż się do strefy zwrotnikowej zbliżają. I rzeczywiśoie w strefach umiarkowanych ptaki te można spotkać tylko w razach wyjątkowych. Prawda, że pojedyńcze egzemplarze zalatywały i w nasze strefy (widziano je niedaleko Helgolandu), leoz, powtarzamy, dzieje się to wyjątkowo i należy do zjawisk nader rzadkich. Faetony, jak wspominaliśmy, w liozbie 4-ch gatunków, stanowią

osobną rodzinę — Phaëtonidae. Charakterysty- ₍ św.|Maurycego zamieszkali. Najlepiej i najdokładniej Cznemi cechami tej rodziny są: ciało śoiśnione, poznany jest F. białosterny (P. dethereus), którego wielkość nieznaczna; dziób długośoi głowy, z boków ściśniony, szczyt dzioba lekko zgięty, koniec zaś zaostrzony. Upierzenie białe, pociągnięte różowo, lotki u niektórych gatunków mają chorągiewki czarne.. Ogon krótki, sterówek 12; sterówki zaokrąglone; dwie średnie bardzo przedłożone, wązkie. Ptaki te, prawdziwie morskie, tylko w porze gnieżdżenia się na skałach przebywają; wyspy międzyzwrotnikowe oceanu Atlantyckiego i Spokojnego są ich właściwą ojczyzną. Lot F-ów

rysunek obok podajemy. Pewien naturalista, Anglik, trzymał^około dwóchfitygodni żywego F-a, karmiąc go trzewiami rozmaitych ryb, które ptak chciwie pożerał. Ody ptak chciał przejść, rozwierał skrzydła, poruszał się jednak naprzód z wielką trudnością. Niekiedy wydawał głos, podobny do tego, jaki wydaje zimorodek, niekiedy znowu krzyczał, jak czajka. CzęBto dziobał, zadając swoim ostrym dziobem dość dotkliwe rany.

Faeton (wyraz grecki, w dosłownym przekła-

B M.

==

•X-=.:

: - : :: -f    : -

-----

mm

iS

sg

'ïy’l

~ß£

===

VU

N^c

_.-=r

- - “/

ÏSir

Ssj

r-

S:

yT

11

II

l!(

P,5

fc

yH=rTr^-

W'ÊUlt

■yymm

#'

i«

jg|

m

z=r~

'S S

it

X/'j

vN

(■

O'

j'A.-

ç-

»V

)'

;

\4$

ivîBvns

Fig. 243. Faeton aethereus.

1) jedna z nazw Heliosa 2) Syn Heliosa i oceanidy Klimeny.

jest powolny i równy; dla odpoczynku pływają; czasem, bardzo rzadko, na masztach okrętowych siadają. Karmią się rybami i mięczakami morskie-mi; o wypierzaniu się F-ów dokładnych wiadomości nie posiadamy. Samice niczem się od samców nie różnią; młode w trzecim roku doskonałą otrzymują barwę. Długie ogonowe pióra na ozdobę do ubiorów u dzikich wyspiarzy są bardzo poszukiwane. A ponieważ piór tych dostać bardzo trudno, wyspiarze więc obmyślili taki sposób: oozekują aż F-y siądą na jajach, łapią ptaki na gniazdach, wyrywają pióra i znowu puszozają na wolność. Tak samo, jak wyśpiarze, czynią i Europejczycy, na w.

dzie jaśniejący.

(Słońca)

Pewnego razu Epafos, syn Zeusa i Jony, wszczął z nim kłótnię o pochodzenie i twierdził, iż F. nie jeBt synem Heliosa. Srodze tem urażony F. udał się ze skargą do matki; Klimena zaś wysłała go do ojca, aby ten go osobiśoie upewnił ćo do pochodzenia. Helios, w celu przekonania F-a, iż jest jego ojcem, oświadczył, że spełni każdą jego prośbę, a obietnicę swą przysięgą na rzekę Styks potwierdził. Wtedy F. poprosił, aby mu na jeden dzień powierzył kierownictwo słonecznego rydwanu. Napróźno nieszczęśliwy ojciec starał się

J. U.

Dr. J. P.

J)r. J. P.

przekonać syna, iź prośba jego jest nierozsądną, a jej zadosyćuczynienie niechybną śmiercią śmiałkowi zagraża; napróźno upewniał, że nawet wszechpotężny władzea Olimpu nie zdołałby kierować rydwanem i że sama już tak wielka obawa o los F-a najwymowniej świadczy, iż jest jego ojcem; lecz, gdy F. został niewzruszonym i uporczywie domagał się wykonania obietnicy, Belios powierzył mu rydwan, dawszy niezbędne wskazówki, kierowania dotyczące. Skrzydlate rumaki odrazu poczuły, iż niedoświadczona ręka niemi kieruje; opuściły przeto zwykłą drogę i w niektórych miejscach tak wysoko Bię wznosiły, iż zapalały się gwiazdy; w innych zaś tak blizko się do ziemi zbliżały, iź ta pękała od gorąca; gorzały pokrywające ją rośliny, miasta i góry o śuieżnyoh przedtem wierzchołkach; wysychały źródła, rzeki, jeziora i morza; Poseidon został zaniepokojonym o swoje państwo, a światło i ogień przez rozpadliny ziemi dostawały się nawet do otchłani Tar-taru; Afryka pozbawioną została wszelkiej roślinności i mieszkańcy Etyopii od tego czasu raz na zawsze otrzymali czarną cerę. Spopielona Ziemia zwróciła się ze skargą do Zeusa, który, przekonawszy się o niebezpieczeństwie, zabił F-a uderzeniem piorunu i strącił w rzekę Erydan. Nimfy wodne, Najady, pochowały jego ciało, a trzy siostry Hellady (Faetuza, Lampetya i Egle), długo opłakiwały śmierć i zamienione zostały w olchy lub topole; z drzew tych spływały nieustannie łzy, które słońce zamieniało w elektron (bursztyn). Przyjaciel F-a, Cyknos, zamienił się w łabędzia, Helios zaś, zrozpaczony, zrzekł się kierownictwa rydwanu i dopiero na usilne prośoy bogów napowrót je objął (Ovid. „Metamorph.“ I, 748—11, 400).

Fagan Ludwik, estetyk angielski (* w Neapolu 1845 r.). Syn dyplomaty, Jerzego Fagaua, wstąpił też do służby dyplomatycznej i w r. 1866 przyłączony do legacyi Angielskiej w Caracas, pełnił obowiązki sekretarza komissyi śledczej w sprawie W. Brytanii z Venezuelą r. 1867. We wrześniu r. 1869 objął w Muzeum Brytańskiem departament druków i rysunków, a w 1870 opracował cały szereg projektów, dotyczących orga-nizaoyi tego zakładu, Z prac jego wymienimy główniejsze: „Handbook to the Departam. of Prints and Drawings, British Museum* (1876); »The Works of Correggio at Parma* (1873); „Souvenir of Southern Italy* (1880); „Life of sir Anthony Panizzi* (1880); „The Masters ol Raphael“ (1882); „Raffaelio Sanzio, his Sonnet in the Brit. Museum“ (1884); „The Art of Michel Angelo Buonarotti* (1883); „A Catalogue raisonné of the engraved Works of William Woolen“ (1885); „A catal. rais. of the Works of Will. Faithorn” (1888); „Collector’s Marks* (1883); „One Hundred Examples of engravings* (1885) i „History of english engravings* z illustraoyami (1893).    *

Fagedeniczna woda {Aqua phagedaenica), woda wyżerająca, wygryzająca, nazwę tę nosi przetwór leczniczy, służący do opatrywania owrzodzeń nieczystych; dawniej przyrządzano trzy rodzaje tej

Encykl Powsz Ilustr. Zesz. l60. T, *0-ty.

wody, mianowicie: 1) bezbarwną {Aą. ph. decolor), składającą się z sublimatu i chlorku amonu, rozpuszczonych w wodzie prze kropionej; 2) żółtą {Aą. ph. lutea) z sublimatu i wody wapiennej; na-konieo 3) czarną (Aa. ph. nigra) z kalomelu i wody wapiennej. Dziś bywa już tylko rzadko bardzo w użyciu.

Fagedeniczny wrzód (łc. Ulcus phagedaenicum, gr. 7} cpoqiSatva), nazwa ta przystoi właśoiwie wszystkim owrzodzeniom złośliwym, rozszerzającym się szybko i wżerającym się w głąb tkanek; przeważnie jednak dawaną bywa zjadliwym wrzodom wenerycznym.—Por. Wrzód.

Fagel, ród hollenderski, z którego wyszło kilku oddanych domowi Orańskiemu mężów stanu i wodzów: 1) Kacper (* r. 1629 w Hadze—f 1688 tamże), doktor praw uniwersytetu utreohchiego, był z początku pisarzem miejskim w Haarlem, r. 1670 został sekretarzem Stanów Generalnych, a w dwa lata później pensyonarzem rady państwa na miejsce zamordowanego J a na Witta. W przekonaniu, że tylko Wilhelm Orański może wyratować Hollandyę z jej krytycznego położenia, pracował z całem poświęceniem na rzecz wywyższenia tego księoia. Jego staraniem przywróconą została gożność dziedziczna statudera zjednoczonych prowincyj hollenderskich (r. 1674), on również przyczynił się głównie do wyniesienia Wilhelma Da tron angielski, zalecając go whigom, jako żarliwego szermierza protestantyzmu. Jednocześnie podnosił ducha swych współziomków, opierając się energicznie traktowaniu o pokój z Ludwikiem XIV. Król francuski ohciał kcpić milczenie swojego zawziętego przeciwnika, ofiarując mu przez hrabiego d’Avaux 2 miliony liwrów, atoli F. odrzucił z pogardą propozycyę i umarł w ubÓBtwie, pomimo, że zajmował najwyższe urzędy w kraju.— E. Lenting „De Casparo Fagelio consiliaro“ (Utrecht 1849). Macaulay „Dzieje Auglii“ — 2) Franciszek, baron, generał hollenderBki (* 1645 w Nimwegen—f 1718 w Sluys), synowiec poprzedzającego, odznaczył się r. 1690 w bitwie pod Fieurus, kierował obroną twierdzy Mons(1691) i oblężeniem Namuru (1695); r. 1703 brał udział w zdobyciu miasta Bonn. Wysłany do Portugalii, zdobył r. 1705 Walenoyę, Albuquerque i Badajoz. Po powrocie do Hollandyi kierował oblężeniem Tournai (1709), walczył pod Ramillies i Malpla-quet, zmusił twierdzę Bouehain do kapitulaoyi (1711), sforsował przeprawę przez Skaldę (1712) i osaczył Le Quesnoy. Był on także cesarskim feldmar-szałkiem-porucznikiem. — 3) Henryk (* 1765 — f 1838 w fladze), sekretarz stanu, zawarł w r. 1794 przymierze Hollandyi z Anglią i Prusami, potem z rodziną dziedzicznego generalnego statudera udał się do Anglii, r. 1809 wraz z kięciem Orań-skim wstąpił jako ochotnik do armii arcyksięcia Karola i z tymże księciem Órańskim, jako królem Wilhelmem I, wrócił w r. 1813 do Hollandyi. Będąc potem w Londynie, podpisał traktat pokoju pomiędzy W. Brytanią a Niderlandami (1814). W r. 1829 mianowany został ministrem bez teki.—

4) Robert (* 1772—f 1856), brat poprzedzające-

122

do r. 1854.

str, 973.

R.

And. S.

go, odznaczył się w kampaniach 1793 i 1794 r. przeciw Francyi. Mianowany w r. 1814 posłem niderlandzkim w Paryża, zajmował to stanowisko

Hm],

Fagerlin Ferdynand JuliuBz, malarz szwedzki (*    1825 r. w Sztokholmie). Najpierw

pracował w warsztatach okrętowyoh w mieście rodzinnem, potem kształcił się w Upsali, wreszcie zaciągnął się do wojska. Z razu jedynie chwile wolne od obowiązku sztuce poświęcał, głównie zaś malowaniu portretów; później wszakże r. 1854 postanowił oddać się wyłącznie malarstwu. Wstąpił przeto do Akademii sztuk pięknych w Sztokholmie, skąd przeniósł się do Düsseldorfu a stamtąd do Paryża, gdzie prowadził dalej swe studya pod kierownictwem Couture’a. Odbywszy podróż do Hollandyi, osiadł w Dusseldorfie i z wielkiem zamiłowaniem malował sceny i widoki, spotykane w owej wycieczce, tworząc obrazy pełne życia i prawdy, głębokiej charakterystyki i zdrowego humoru, a przytem odznaozające się silnym, harmonijnym kolorytem. Główniejsze jego dzieła są: Początkujący fajczarze i Zazdrość (oba w Muzeum narodowem w Sztokholmie); Rodzina rybacka; Swaty (nagrodzone złotym medalem na wyBtawie międzynarodowej w Dublinie 1865); Oświadczyny; Infirmerya; Wzgardzony zalotnik; Sędziwa para małżeńska; Bez nadziei; Fajka dziadunia; Smutne domowe ognisko i Powrót do domu z nad morza (oba w Muzeum narodowem w Berlinie). F. należy do rzędu najcelniejszych malarzy szwedzkich; od r. 1865 jest członkiem Akademii Sztokholmskiej, od 1893 profesorem królewskim.    *

Fagge Karol Hilton (* d. 30 czerwca r. 1838 w Hythe (Kent)—f w Londynie d. 19 listopada r. 1883), lekarz angielski. Ojciec i dziadek jego również byli lekarzami, nauki rozpoczął w Londynie w r. 1856 pod przewodnictwem stryja, Jana F., będącego chirurgiem w szpitalu Guy’s Hospital, gdzie wsąpił jako uczeń, w r. 1862 otrzymał dyplom doktorski, poczem został prosektorem w tymże szpitalu. W r. 1867 otrzymał oddział chorób wewnętrznych jako Assistant Physician, i wstąpił równocześnie do redakcyi wydawnictwa »Guy’s Hospital Reports" i należał do niej do r. 1874. W latach 1870—1874 wykładał hygienę, później anatomię patologiczną, choroby skórne, nakoniec zoBtał kuratorem muzeum szpitalnego. Umarł nagle na wadę serca w 46-ym roku życia. Pisał dość dużo, wyłącznie prawie dla redagowanego przez siebie wydawnictwa, a wszystkie prace jego posiadają wartość wcale znaczną; dotyczą chorób wewnętrznych i skórnych. W „Medico - Chirurgical Transactions" ogłosił też Fagge kilka artykułów pomniejszych. Wielką wartość posiada praca jego doświadczalna, dokonana razem z T. Steve neonem p. n. „On the application of physiological tests for certain organic poisons, and especially digitaline" (Guy’s Hosp. Rep. 1866); równie cenną jest monografia p. n. »Diseases of the heart” umieszczona w Reynoldsa „System of medicine.“

Przysłużył się też literaturze angielskiej przez przekład dzieła Hebry (ob.) o chorobach skórnych »On diseases of the skin“ (Londyn 1866 — 1868, 2 tomy).—Por. „The Lancet“, r. 1883, T. II

Dr. J. P.

Faggot J a k ó b, ekonomisła szwedzki (* w Ven-del w Uplaudyi 1699 — f w Sztokholmie 1777). Był inżynierem biura geodezyjnego (w roku 1747 został jego naczelnikiem) i członkiem Akademii nauk w Sztokholmie, w której od 1742—44 był sekretarzem, a w 1747 i 1760 prezydentem. Ini-cyatywie jego Szwecya zawdzięczała wiele pożytecznych urządzeń, jak np.: wydanie map topograficznych, podział wspólnych gruntów gminnych, assenizaoyę bagnisk i trzebież lasów w Finlandyi. Pracował także, lecz z mniejszem powodzeniem, nad ulepszeniem i ujednostajnieniem miar i wag szwedzkich. Pisał o miernictwie, o uprawie roli, o budowie magazynów zbożowych, historyę geo-dezyi i geografii szwedzkiej i in.

Faggot (fagot), miara w Anglii, wiązka ryżu, mająca 3 stopy długości i 2 stopy w obwodzie; 50 takich wiązek na wagę stanowić ma 1 load. Jako waga stali czyni 120 funtów ożyli 54,431 kilograma, co odpowiada dawnemu cetnarowi, używanemu w Hull i Chester.

Fagne, La F., kraina na lewym brzegu Mozy, w południowej części belgijskich prowincyj Namur i Hennegan; mało żyzna, miejscami bagnista; tu i owdzie ze skał łupkowyoh sterczą wysoko odosobnione maBy wapienia, które, zwłaszcza w pobliżu Marienbourga, nadają okolicy wiele malowniczości i powabu.—Fagne, Faigne, odpowiada flamandzkiemu Veen, niemieckiemu Venn (góry Hohe Venn); tą nazwą oznaczają w Ardennach i ich okolicach miejscowośoi wrzosowiskami pokryte, podmokłe, niegościnne.

Fagocyty są to komórki, które posiadają zdolność przyjmowania do swego wnętrza, poonłanta-nia, pożerania cząstek obcych, jakąkolwiek drogą wpadłych do organizmu. Nazwa F. pochodzi od <piY(o=poźeram i xóroę=komórka. Własność powyższą pochłaniania posiada protoplazma rozmai-tycn komórek organizmu. Na pierwszem jednak miejscu do F - ów zaliczyć należy bezbarwne krążki krwi, a także równoważne z niemi komórki limfy i komórki wędrujące w tkankaoh. Dalej F-mi być mogą stałe komórki tkanki łącznej, a także komórki śródbłonka naczyń. Nakoniec Odgrywają rolę potężnyoh F-ów komórki olbrzymie, np. takie, jakie widać w gruzełkach. — Do ciał pochłanianych przez F-y należą: 1) ciała pyłkowate, takie, jak pył powietrzny, ziarenka tuszu chińskiego, ziarenka cynobru, karminu i t. a. 2) niektóre elementy anatomiczne tego samego, lub innego Organizmu, jak np. czerwone krążki krwi.—3) cząstki organów zamarłych, lub ulegających zanikowi w organizmie. Przykładów podo-dnych można podać bardzo wiele. Klasyczny przykład tego rodzaju daje fizyologiczny zanik ogona u kijanek. W tym razie widać leukocyty unoszące w swem wnętrzu kawałki tkanki nerwowej, mięsnej i t. d. z zanikającego ogona. Mniej wię-

r. E. P.

Dr. J. P.

15

li

I

źi

Fig. 244. Fagot z XVI w

cej analogiczne zjawisko spostrzega się przy zaniku zamarłych jajek w jajniku, przy zaniku zębów mlecznych i t. d. ; dalej bardzo często dla usunięcia i zniszczenia cząstek zamarłych w organizmie, lub cząstek obcych, przypadkowo do niego wpadłycb, wytwarzają się dokoła nich wielkie massy protoplazmatyczne w postaci komórek olbrzymich o wielkiej ilości jąder. Wytwarzają się one tern niezawodniej, im wspomniane cząstki są twardsze, trudniejsze do rozpuszczenia.—Nakonieo

4) do ciał pochłanianych przez F-y należą mikroorganizmy.—Mechanizm pochłaniania drobniutkich cząBtek przez F-y jest bardzo prosty. Polega on na tern, że gdy drobniutka cząsteczka zbliży się do komórki, ta otacza ją wypustkami swej protoplazmy dopóty, dopóki nakuniec wypustki nie zleją się wierzchołkami poza cząsteczką, a więc dopóki cząsteczka nie znajdzie się we wnętrzu komórki.—Znaozenie F-ów dla organizmu w różnych przypadkach może być różne. Wogóle los F ów może byó trojaki: a) F. może strawić, zniszczyć cząsteozkę pochłanianą—b) F. może sam zostać zniszczony przez poohłonianą cząstkę i na-koniec c) F. może długo nosić w swem wnętrzu cząstkę, którą zdołał pochłonąć. Każdy z tych przypadków zależy od siły F-a i od natury pochłanianej cząsteczki. Wogóle niszczenie cząstek obcyoh przez F-y analogiozne jest z trawieniem. Komórka wytwarza jakieś substancye, które zabijają i rozpuszczają przedmiot pochłonięty, poczem zużyty on zostaje jako pokarm. Gdy cząstka jest nierozpuszczalna, jak np. pył węglowy, ziarenka cynobru i t. d., to F. przenosi go tylko z miejsca na miejsce, poczem z protoplazmy zostaje wydalony.— Gdy pochłonięta cząsteczka jest żywym mikroorganizmem, to rozpoczyna się walka pomiędzy dwoma organizmami, która się może skończyć zwycięstwem jednego lub drugiego. Na to ostatnie zjawisko zwrócił wagę Mieczników i poprzednio przypisywano mu wielką uwagę. Myślano, że F. Btanowią armię organizmu, która niszczy mikroorganizmy i oczyszcza go od nich. Niezawodnie tak poczęści jest, ale obecnie przekonano się, że przy walce organizmu z napastniczemi mikroorganizmami wielką rolę odgrywają chemiczne składniki soków organizmu.—Literatura przedmiotu jest bardzo obszerna i rozrzucona po czasopismach.⁰

Fagon Wit Krescenty (* w Paryżu d, 11 marca r. 1638 — + tamże d. 11 kwietnia r. 1717), lekarz i botanik francuski. Dyplom doktorski osiągnął w r. 1664, poczem poświęciwszy się botanice, był współpracownikiem katalogu roślin, wydanego w r. 1665 p. n. „Hortus regius.“ W r. 1668 król Ludwik XIV mianował go honorowym lekarzem nadwornym, w roku zaś 1693 rzeczywistym. F, napisał wiele drobniejszych rozpraw, np. o szkodliwości tytoniu (1699), o rojnicy (1710) i różnych innych rzeczach; wszystko to dziś ma tylko jeszcze wartość bibliograficzną.

Fagopyrum ob. Polygonum.

Fagot (włos. fagotto, franc. Basson, ang. Bassoon), instrument dęty drewniany, używany w dzisiejszych orkiestrach symfonicznych i ope-rowycb. F. został wynaleziony w 1539 r. przez Afranio, kanonika z Ferrary, a wydoskonalony w pierwszych latach stulecia bieżącego przez Karola Almänredera, oraz T. Böhma. Jest to instrument długi, zazwyczaj wyrabiany z drzewa klonowego, z dziurkami, klapami (około 20—liczba bowiem klap nie jest stała) i stroikiem, podobnym do obojowego, leoz nieco dłuższym i szerszym, osadzonym w rurce metalowej (zwanej Bocal), zgiętej w kształt litery S. Nazwa fagotu pocho-

li i-

o,

I#*

li

u

ii

rz -

li

i

Fig. 245.

Fagot dzisiejszy.

dzi i włoskiego fagotto, t. j. wiązka, z powodu, że może być rozłożony na kilka częśoi, i ułożony niby w wiązkę. W XVI w. nosił nazwę B o mh arte, lub D olei an o (Doloe suono, miły dźwięk). Rozległość skali fagotu rozciąga się od kontra B do dwukreślnego c; na instrumentach najnowszych sięga nawet do es i f. — Kontrafagot, dziś mało już używany, jest większy od fagotu zwyczajnego, i brzmi oktawą niżej. Ton fagotu jest miękki,

pełny, nieco nosowy. Nuty dla tego instrumentu pisze się w kluczu basowym i tenorowym. Z wirtuozów na fagocie odznaczyli się: Almäureder, Arnold, Bärmann, Bart, Bender, Böhmer, Czerwonka, Czeyka, Devienne, Delcambre, Duveruoy, Ernst, Gebauer, Henry, Hirtb, Kummer, Lang, Michel, Ozi, A. Romberg, Sscohi, Steiner i wielu innych.

talentowi, uchodził za najznakomitszego pejzażystę szwedzkiego, aż do czasu, w którym zaczęła objawiać się dążność realistyczna (ok. 1840); nie uległ wszakże jej wpływowi i wytrwał aż do końca w malowaniu konwencyonalnem, usiłując idealizować widoki i dbając więcej o oddanie uczucia, niż prawdy rzeczywistej. Z bardzo licznych jego obrazów było wiele sztychowanych albo litogra-fowanych przez K. F. Akrella, S. H. Petersena, M. G. Ankarsvaerda, J. Cerdona, J. H. Stroeme-ra i in. Nie był on twórcą szkoły, miał wszela-koż wielu naśladowników, jak np.: G. von Heide-ken, J. F. Julin, K. S. Graffman, K. J. Billroth, M. Larson.—-Brat jego F. Axel-Magnus (* 1770 — f 1834), był utalentowanym rzeźbiarzem i członkiem Akademii situk pięknych; wykonał wiele dzieł artystycznych i dekoracyjnych dla kościołów i dworu królewskiego, pisywał felietony do dzienników i wydał opowiadania humorystyczne

A. Pol.

R.

FagUS Buk (paleont.). Kopalne szczątki buku po raz pierwszy napotykamy w młodszych pokładach kredowych Ameryki północnej, jak F. poly-dada LeSiUereux w Newadzie i F. cretacea Newb. w Kanzas. Nie brak ich również w trzeciorzędowych północno-amerykańskich pokładach, j ak F. pseudoferruginea Lesq. w Kalifornii, F. Antipowi Heer, na stacyi Elko w Newadzie, F. Feroniae Unger i F. Deucalionis Ung. w Alasce; gatunki po części wspólne z gatunkami trzeciorzędowemi europejskiemu, ale w Ameryce występujące w miejscowościach, w których dziś buki nie istnieją. (1851).

Fahlcrantz Chrystian Eryk, znakomity

Trzy ostatnie wymienione tu gatunki bardzo szeroko w stanie kopalnym występują na globie; tak poeta szwedzki, brat poprzednich (* 1790 r. — F. Deucalionis Ung. spotyka się w pokładach trze- f w Vetteräs 1866). Był docentem języka arabskie-ciorzędowych od północnej Greniandyi, Islandyi go w Upsali (1821); w 1828 otrzymał święcenia ka-i SzDicbergu do południowej Francyi i Piemontu; płańskie i został profesorem historyi kościelnej, a w r. F. Feroniae Unger—w takichże pokładach Czech, 1849 biskupem Vesteräs, oraz doktorem teologii Styryi i Europy południowej; F. Antipowi Heer, i członkiem akademiii szwedzkiej. Obdarzony urny-w północnej Greniandyi, na Sachalinie, w Japonii, nłem bystrym i dowcipem zjadliwym, wsławił się na stepach Kirgiskich i we Francyi południowej {F. nie tylko grą wyrazów, podziwianą w jego poe-Pristina Sap.)—wszędzie od górnego oligocenu do zyaob, ale także ostrą ciętością w polemice z nie* górnego miocenu. Odmiana pospolitego dzisiejszego przyjaznymi sobie protestantami, z racyonalistami, huku: F. sylvatica L. var. pliocenica Sap. znajduje a nawet i z katolikami („Rom förr och du“ 1858 — się w stanie kopalnym w Cantalu i dolinie Rodanu; 61 w 5-ciu częściach). Oprócz dowcipnego i peł-odmiany żyjących dziś w Japonii: F. japonka Ma- nego głębokich myśli poematu (niedokończonego) xim. var. fossilis Nath. oraz F. ferruginea Ait. var. „Noaks aro“ (Arka Noego) (1835—36 r.), napisał fossilis Nath. spotyka się w pokładach plioceno- także, świadczący o bogactwie jego fantazyi, epos wych lub czwartorzędowych w Mogi w Japonii, liryczny, p. t. „Ansgarius“ w 14-u pieśniach, Buk pospolity dzisiejszy (F. sylvatica L.) znalezio- (Upsala 1846), wiele hymnów, poezyj okoliczno-no w ostatDich czasach w czwartorzędowych przed- śotowych, nekrologów wierszem i prozą. Nadto lodowcowyoh wapieniach wód słodkich w Honer- jeszcze ogłosił wiele rozpraw teologicznych w szwedz-dingen i w okrzemkowej ziemi z Oberohe w Han- kiej Gazecie literackiej i w czasopiśmie „Ekklesia-nowerze; wreszcie w torfowiskach duńskich i sawedz- stisk Tidskrift", które wydawał wespół z Knösem kich. Wszystkie te szczątki są odciskami liści; i Amquistem (1839—42). Zbiorowe wydanie pism szczątki, opisywane jako miseczki i owoce bukowe, jego wyszło w 7-u t-ach w Oerebro (1863—66). * po większej części są wątpliwemi. Niewątpliwą Fahllinit Hisinger (mineral.). Minerał układu miseczką huku jest opisana przez Ludwiga, jako prawdopodobnie rombowego, w postaciach kordye-F. horrida, oraz miseczka z pokładów węgla bru- rytu, rzadko wszakże występujący w niewyraźnie natnego w górnym Palatynacie, opisana przez wykończonych wroBłych kryształach, zwykle zaś Clau8ena, a identyczna z owocami z Greniandyi niekrystaliczny w oddzielnych masach, okazują-i północnej Kanady, opisanemi przez Heer a. W bur- cyoh przekroje słupów sześciokątnych i równole-sztynie z Samlandyi znaleziono i opisano pod na- głą do podstawy, niewyraźną wszakże i niedokła-zwą F. humata Conwentz, nie zupełnie dobrze do- dną, łupliwość, z odłamem muszlowym do nieró-chowany, ale prawdopodobnie bukowy, listek, a pod wnego i zadziorowego, w dotknięciu gładki. C. nazwą F. succinea Göpp.—trój kanciasty, nie zupeł- wł. 2.3—2.8; tw. 2.5—3; barwy ciemno-zielonej, nie jeszcze rozwinięty, owoc bukowy (buczynę). K- J- oliwkowej, żółtej, do ciemno-brunatnej; blask tłusty, Fahlcrantz Karol Jan, peiznźysta szwedzki słaby, przeświecający na krawędziach lub nieprze-(* w Stora Tuna w Dalekarlii 1774 — f w Sztok- zroczysty. Skład chemiczny nieco chwiejny; roz-holmie 1861). Uczeń, potem profesor przybrany biory wogóle dają: 44.95 krzemionki, 30.70 glinki, (1801) i członek (1803) Akademii sztuk pięknych 7.22 tlenku żelaza (tlenniku?), 1.90 tlenku man-w Sztokholmie, wykształcił się nie tyle przez ganu, 6.04 magnezyi, 0.95 wapna, 1.38 potażu, obserwacyę natury, ile raczej przez studya daw- 8.65 wody; co, jeżeli tlenek żelaza przyjąć za tlen-nych mistrzów: Poussina, Ruisdaela, a szczegół- nik, odpowiada doByć dobrze składowi kordyerytu, niej Klaudynsza Lorrains. Dzięki niepospolitemu zawierająoego wodę, który stracił nieco magnezyi.

K. J.

S. K.

Pod dmuohawką topi się na krawędaiaoh w białe, pęcherzy ko wate szkło; z solą fosforową daje barwę żelaza i szkielet krzemionkowy, z roztworem kobaltu błękitnieje; kwasy na niego nie działają. Znajduje się w Fablun w Szwecyi w łupku talkowym, tworząc często korę na występującym tamże brunatnym kordyerycie (twardym fahlunioie), przyczem daje się widzieć stopniowe przeobrażenie jądra w ową powierzchowną korę.

Fabno Antoni, prawoznawca i historyk niemiecki (* 1825 w Münster — f 1883 w Dusseldorfie). Początkowo słuchał nauk handlowych, potem przeszedł do studyów lekarskich, od tych przerzucił się do teologicznych, a skończył na prawniczych. W Berlinie, gdzie uczęszczał na wykłady Savigniego, Jankego i Gansa, napisał po łacinie systemat filozofii i kompendyum prawa rzymskiego. R. 1829 był auskultatorem w Münster, 1830-go przepędził trzy miesiące we Francyi południowej, zbierając materyały do swego dzieła »Bilder aus Frankreich vom Jahr 1831” (Berlin 1835). F. jest autorem wielu prao historycznych o róźnyoh rodach szlaoheokiob, miastaoh, biskupstwach, o duchownych i świeckich dobrach, głównie położonych w Westfalii i prowincyi Niższego Renu, do któryoh poszukiwał materyału w często powtarzanych podróżach po Europie zaohodniej i po Włoszech. Wymienimy z prao tych najważniejsze: „Die Dynasten, Freiherren und Grafen von Bocholz“ (Kolonia 1856 — 62, w 4-ch tomach); »Die Herren und Freiherren von Hoe-vel” (t-że 1860, w 3 ch t.); »Geschichte der Grafen, jetzt Fürsten zn Salm - Reifferscheid, so wie ihrer Länder und Sitze* (t-źe 1858 — 67 w 2 ch t.); »Die Grafschaft und freie Reichsstadt Dortmund“ (t źe 1854 — 59, w 4-ch t.); „Forschungen aus dem Gebiet der rheinischen und westfälischen Geschichte“ (t-źe 1864 — 75, w 5-u t.); »Denkmale und Ahnentafeln in Rheinland und Westfalen“ (Düsseldorf 1879 — 83, w 6-u t.). Poza tem: »Der Karneval in Rücksioht auf verwandte Erscheinungen” (Kolonia 1854) i »Livland. Ein Beitrag zur Kirchen- und Sitten - Geschichte* (Düsseldorf 1875).    ~

Fahrenheit Gabryel Daniel, fizyk (* 14 maja 1686 r. w Gdańsku—f 16 września 1736); przeznaczony był do zawodu kupieckiego, zrażony wszakże niepowodzeniem, zajął Bię fizyką i osiadł w Hollandyi, gdzie zajmował się wyrabianiem przyrządów fizycznych, a w wydymaniu szkła zdobył znaczną biegłość. W owym czasie pracowano gorliwie nad zbudowaniem termometrów, któreby dawały rezultaty zgodne, a Fahrenheit pierwszy zdołał przyrządy takie wykonać. Pierwsze jego termometry, które wyrabiał już od r. 1709, napełnione były alkoholem, a wiadomość o nich podał Chrystyan Wolf w piśmia Acta Eruditorum: „Relatio de novo thermometrorum concordantinm genere” (1714). Sposób wyrobu swych termometrów utrzymywał długo F. w tajemnicy i opisał go dopiero 1727 r. w „Philosophical Transactions.“ Zachęcony badaniem Amontonsa nad rozszerzalno ścią rtęci, zastąpił F. w r. ¹714 lub 1715 cieczą tą alkohol, oo termometrom jego większą nadało dokładność. Podziałkę stosował do nich różną, aż wreszcie wprowadził skalę od 0° do 212°, dotąd w Anglii używaną. Według własnego jego opisu, dla urządzenia podziałki wprowadzał on termometry najpierw do mieszaniny lodu, wody i salmiaku lub soli kuchennej, a punkt, w którym się alkohol zatrzymywał, oznaczał przez 0°, co odpowiadało najsilniejszemu zimnu w Gdańsku, podczas mroźnej zimy 1709 r.; następnie umieszczał termometry w mieszaninie wody i lodu, a odstęp nrędzy temi dwoma punktami dzielił na 82 równe części. Dla kontroli oznaczał jeszcze temperaturę krwi zdrowego człowieka, któremu termometr wprowadzał do ust, a odpowiedni punkt termometru oznaczał liczbą 96°. Z tego należy wnosić, że temperatury wrzenia wody nie stosował jako stałego punktu termometru, chociaż temperaturę tę oznaozał liczbą 212°; niektórzy wszakże sądzą, że z temperatury wrzenia wody rzeczywiście korzystał, ale ważny ten szczegół z saraolubstwa taił.—F. dostrzegł też 1721 r., że woda daje się w stanie ciekłym oziębić znacznie niżej zera i poznał, że nastąpić to może, jeżeli ciecz ta uchroniona jest od wstrząśaienia. W rozprawie »Description of a new barometer” przytacza dostrzeżenie Bwe, źe punkt wrzenia wody ulega zmianie, zależnie od zmian w ciśnieniu atmosfe-rycznem, a stąd wnosi, źe termometry jego służyć mogą zamiast barometru do obserwacyi tych zmian, a zatem do mierzenia wysokości gór; projekt ten wszakże dopiero w XIX wieku przez Wollastona urzeczywistniony został (ob. Baroter-mometr). Fahrenheitowi przypada też zasługa udoskonalenia areometrów o stałej objętości, on bowiem dopiero zdołał połączyć rurę szklaną z talerzykiem, na który nakładać można ciężarki, dopóki się areometr nie zanurzy do oznaczonego punktu. Dwa termometry rtęciowe, przez F-a wykonane, przechowywane są dotąd w gabinecie fizycznym w Lièges.

Faida, wyraz staro niemiecki (właśoiwie fehde, faida), oznacza stosunek wrogi, zachodzący po zabójstwie pomiędzy wrogami (zabójcą a mścicielem, rodem zabójcy a rodem zabitego i t. p.). Źródła średniowieczne tłómaczą wyraz ten za pomocą i n i-m i c i t i a, w staropolskim języku mamy jednoznaczny termin w r ó ż d y (obacz ten wyraz); etymologicznie fehde sprowadza się do fêhaur= nie na w id zięć. F. jest to nienawiść, uznana przez porządek prawny, co widocznem się staje wobec wskazówek źródeł, według których zemsta, wypływająca z niej, nie bywa uznawaną jako zbrodnia, leoz jako czyn niepodlegający ani pokucie, ani karze. Ordynacya np. Namuru nazywa czyn podobny »beau fait” (czyn piękny), przeciwstawiając go »vilain fait* = wszelkiemu przez prawo obowiązujące piętnowanemu prze* stępstwu. Kto życie swe utraci w skutek zemsty dozwolonej może nie być pomszczonym: i a o e a t forbatutus, mówi o nim prawo AnglosaBÓw (Lex. Rb. 77), iaceat absque compositione, mówi prawo Franków („Cap. lèg. add.* 818). F.

E. D.

jest to prawo obrażonego i jego grupy (rodu), jest mianowicie prawem poszukiwania zadośćuczynienia na drodze samopomocy. Zadośćuczynienie takie jest zemstą, jest najstarszą z pra-in-stynktów człowieka, reakcyą przeciwko krzywdzie. Zemsta może być dokonana w chwili powstania faidy. Ma to miejsce wtedy, gdy złoczyńca ginie na gorącym uczynku. Poza tem, gdy pokrzywdzonemu nie udaje się dokonać zemsty na osobie złoczyńcy natychmiastowo i osobiście, stan faidy ciągnąć się może przez czas nieograniczony i przybiera wtedy charakter walki plemiennej. Członek bowiem grupy, przeciwko któremu zaprzysiężono zemstę, nie przestaje przez to samo być jej prawowitym synem, służą mu w dalszym ciągu wszystkie prawa; korzysta zaś przedewszystkiem z opieki grupy. Grupa ujmuje się za swym członkiem i wywołuje przez to samo zjednoczenie grupy przeciwnej, do której należy pokrzywdzony, mściciel. W ten sposób stają do pojedynku, nie zabójca i mściciel, ale ród przeciwko rodowi, plemię przeciw plemieniu, grupa społeczna przeciwko grupie. Akcya nabiera charakteru przewlekłego, chronicznego, ciągnie się dziesięcio- i stu-lecia, a kończy się niekiedy zu-pełnem wytępieniem grup walczących. Źródła staroniemieckie nie wzmiankują o konieczności wyzwania, któreby musiało poprzedzić rozpoczęcie faidy. Dopiero Średnie Wieki wprowadziły wraz z wielu reformami w kierunku humanitarnym i ten krok prawny. Po dokonanem zabójstwie nad zemstą radzili krewni ofiary. W niektórych pomnikach prawodawczych znajdujemy wzmiankę o symbolistycznym obrazie: najbliższy krewny zabitego nawołuje współplemieńców do zemsty, oddając w ich ręce znalezione ciało ofiary. Nie-tylko, że sam fakt zemsty bywa uradzonym, ale i wszystkie szczegóły zamierzonej akcyi wojennej bywają zorganizowane. Wybiera się naczelnika wyprawy, a trup tak długo nie bywa pogrzebio-nym, póki dotknięte plemię nie wywrze swej zemsty. Gdy już zemsta była dokonaną, mściciele mieli obowiązek obwieścić pomstę: Frankowie np. wbijali na pal głowę zabójcy, albo wieszali jego trupa na szubienicy (Lex Sal. 41, 8). Z biegiem czasu obyczaje łagodniały i znalazły wyraz w odpowiednich zmianach, charakteryzujących faidę czasów późniejszych. Na miejsce dawnej pomBty krwawej, wymagającej koniecznie przelewu krwi, wchodzi w użycie droga polubownej albo sądowej rozprawy stron spór toczących. Droga polubowna nosi cechę charakterystycznego okupu pieniężnego. Strony umawiają się o wysokość kary pieniężnej, poczem ceremonię kończy uroczysta zapowiedź rodu, że zrzeka się i zaprzestaje wszelkich kroków wojennych. Przedstawiciele obu rodów wojujących składają „przysięgę pokoju“ i stwierdzają ją symbolistycznym pocałunkiem. — Niezupełny system przestępstw czynił możliwą instytucyę faidy. Z pewnością też sądzić można tylko, że była ona skutkiem zabójstwa. Późniejsze źródła dopuszczają ją w wypadkach poważnych obrazy czci niewieściej, wobec

„cudzołóztwa* i porwania żony. Ża jednak droga historycznego rozwoju instytuoyi wskazuje stopniowy jej zanik raczej, aniżeli wzrost, tedy ze wzmianek ostataich sądzić można, iż w dobie sta-rogermańBkiej faida obejmowała całą skalę przestępstw, godzących na życić i cześć dotkniętego osobnika.—Faida nie je3t wyłączną instytucją prawa staronienreckiego. Odpowiada jej w prawie naszem „wróżda“ i w artykule właściwym przytoczonych będzie więcej rysów, ją charakteryzujących.— Literatura: Wilda „D. Strafrecht der Germanen“ (1842); Köstlin „D. german. Strafrecht“ (1859); Siegel „Geschichte des deutschen Gerichtsverfahrens” (1857); D a 1 m .Fehdegang u. Rechtsgang der Germanen“ (1880); Frauenstaedt „Blutrache und TodtschlagBÜh-ne" (1881); Kehler „Shakespeare vor dem Forum der Jurisprudenz“ (1885); Thonissen „L’ organisation judiciare, le droit pénale de la loi salique” (1881); Pawiński „O pojednaniu w zabójstwie“ (1884).    s- p-

Faider Karol, prawnik i mąż stanu belgijski, (* 1805 r.). Rozpoczął swą działalność w szeregach adwokatury brukselskiej. W roku 1852 został ministrem sprawiedliwości i w następnem trzechleciu rozwinął szeroką działalność prawodawczą. W r. 1846 został członkiem akademii belgijskiej. Był również autorem niezliczonych utworów literackich, rozrzuconych po najważniejszych przeglądach belgijskich. Oddzielnie wydał: „Coup d'oeil historique sur le3 institutions provinciales et communales de la Belgique" (1834); „De l’étude du droit coutumier en Belgique“ (1847) i in.

Faid’herbe Łukasz, architekt niderlandzki (* 1617 w Mecheln [fr. Mohnes] — f tamże w 1697 r.). Początkowo poświęcał się rzeźbiarstwu. Przybywszy do Antwerpii, zaciągnął się w szeregi licznych uczniów Rubensa, a wielki artysta, który oprócz malarstwa zajmował się także architekturą, był kierownikiem młodego F a i niepospolity wywarł wpływ na późniejsze jego kompozyoye architektoniczne, przeważnie w Btylu barroco wykonywane. Przemieszkując w świątyni sztuki aż do śmierci mistrza, miał sposobność wszechstronnie wykształcić swój gust artystyczny, a jakkolwiek pracował samodzielnie jako malarz i rzeźbiarz, przeważnie jednak poświęcał się architekturze kośoielnej. — W rod zinnern mieście zaprojektował i wykonał wspaniały kośoiół Notre-Dame d’ Hanswyck, w Louvain (Brabanoya) kośoiół św. Michała, oraz wiele gmaohów prywatnych i kośoiół w Brukselii.

Faidherbe (czytaj Federb) Ludwik Leon Cezary, generał francuski (* 3 czerwca 1818 w Lille — f 29 września 1889 w Paryżu). Syn drobnego przemjsłowca, po ukończeniu kollegium w Lille kształcił się wyżej w szkole politechnicznej, ora* w szkole applikacyjnej w Metz, z której wyszedł ze stopniem porucznika inźynieryi (1842). Służył w Algieryi, a następnie (1842) na w. Gwadelupie. Powróciwszy w r. 1849 do Algieryi, kierował robotami fortyfikaoyjnemi w Bou • Saïda i brał udział pod dowództwem Saint - Arnaud’a

w wyprawie do Małej Kabylii (1851). W r. 1854 I szony publicznie, w którym oświadczał się gwał-otrzymał urząd gubernatora Senegalu. Stanowi- | townie przeciw Bulanżyzmowi. Od r. 1880 spra-8ko to zajmował z krótką przerwą do r. 1865 i w ciągu tego czaBU nietylko urządził wzorowo kolonię, ale rozszerzył znakomicie jej granice.

wował urząd wielkiego kanclerza Legii honorowej. Wybrany na członka akademii napisów, o-statnie lata życia spędził, zajmując się pracami naukowemi. Pogrzeb jego odbył się na koszt narodu; w Lille, Saint - Quôntîn, Bapaume oraz w Saint - Louis, w Senegalu, wzniesiono mu pomniki. F. napisał: „Notice sur la colonie du Sénégal...* (Paryż 1859); „L’Avenir du Sahara et du Soudan“ (1863); „Chapitres de géographie sur le nord-ouest de l’Afrique* (1865); „Collection complète des inscriptions numidiquesi (libyques) avec des aperçus ethnographiques“ (1870); „Nouvelles Inscriptions numidiques de Sidi - Arrath” (1872); „Bases d’un projet de réorganisation d’une armée nationale* (Tulon 1871); „Campagne de l’armée du Nord en 1870—1871” (Paryż 1872); „Réponse à la relation du général von Goeben* (1873); „Les Dolmens d’Afrique*⁴ (1878); „Epigraphie phénicienne“ (1873); „Essai sur la langue poul; grammaire et vocabulaire“ (1875); „Le Zenaga des tribus sénégalaises* (1877); „Langues sénégalaises“ (1887); „Le Sénégal; la France dans 1’ Afrique occidentale* (1889), a nadto szereg ciekawyoh artykułów z dziedziny archeologii, etnografii, lingwistyki, geografii („Instructions sur 1’amhropolo-gie de l’Afrique*, 1874; „Sur les tombeaux mégalithiques et sur les blonds de la Libye*, 1870; „Tombouctou et les grandes voies commerciales de l’Afrique“, 1884, etc.), ogłoszonych bądź to w sprawozdaniach T-w Geograficznych w Paryżu i w Lille, bądź-też w „Annuaire du Sénégal” (wydawanym przez F-a od r. 1860), w „Revue Scientifique“, „Temps*, etc.—Brunei „Le général F.“

H ml.

Stłumił powstanie kilku hołdowniczych plemion, ujarzmił wojowniczy szczep arabski Trarza (1858), zmusił po długiej walce proroka muzułmańskiego El - Radź - Omara do zawarcia korzystnego pokoju (1862) i przez szereg szczęśliwych wypraw wojennych pozyskał terrytoryum niemal tak rozległe, jak Franoya. Jednocześnie zajmował Bię gorliwie administracyą kolonii, upiększył jej stolicę Saint-Louis, wybudował port w Darkar, zakładał szkoły, koszary, poczty, telegrafy, szpitale, a nawet ufundował muzeum senegalskie. Z powodu podkopanego zdrowia zażądał w r. 1865 odwołania i otrzymał, jako generał brygady, dowództwo w Bone w Algieryi. Tu prawie zapomniany pozostawał aż do końca listopada 1870 r., kiedy Gambetta powołał go na widownię wojny do Fraucyi i powierzył mu naczelne dowództwo armii północnej (3 grudnia), zamianowawszy uprzednio generałem dywizyi. F. w ciągu kilku dni zreorganizował armię, 9 grudnia odebrał Prusakom twierdzę Ham, a następnie próbował odzyskać A-miens. Demonstracya ta zmusiła Manteuffla do odwołania wojBk swoich z Normandyi i skoncentrowania ioh w Amiens. Dnia 23 grudnia F. wydał mu krwawą bitwę pod Pont - Noyelles, która została wprawdzie nierozstrzygniętą, ale uratowała Hawr, zniewalając armię niemiecką do pozostania nad Sommą. Cofnąwszy się na półnoo (24 grudnia), F. zajął stanowisko pomiędzy Arras a Douai, skąd usiłował dać odsiecz twierdzy Poronne i pobił Prusaków pod Bapaume (3 stycznia (Paryż 1890).

Faidit Gaucelm, jeden z najznakomitszych trubadurów prowansalskich z końca XII-go i początku XIH-go w. (f 1220 r.). Pochodził z zamożnej rodziny mieszczańskiej, lecz, strwoniwszy całe swe mienie, puścił się na żywot awanturniczy i wędrował przez lat 20 po Włoszech i Francyi południowej, z razu w roli kuglarza, później wszakże zaczął układać piosenki, z których około 70 doszło do naszych czasów. W wędrówkach swych ożenił się z kobietą z gminu, ale bardzo piękną i miłą, i dzięki jej znajdował łatwy przystęp do dworów pańskich. Między piosenkami jego wiele jest erotycznych do różnych dam, które mniej lub więcej łaskawie przyjmowały hołdy jego miłosne. Największy rozgłos zyskał sobie pieśnią żałobną (planh) na śmierć Ryszarda Lwie Serce, która rozbrzmiewała nie tylko po Włoszech i Langwedocyi, lecz nawet i po Francyi północnej. Utwory jego odznaozają się znakomitą stroną techniczną i czystością języka; wiele z nioh pozostało niedrukowanych.— Robert Meyer „D. Leben d. Troubadours G. F.“ (Heidelberg 1876); Emeric-David „Histoire litt, de la France“ t. XVII,

Faido, niem. P f a i d, miasto w szwajcarskim kantonie Tessyńskim, w malowniczej dolinie rz. Ticino (Valle Leventina), przy drodze żelaznej Go-

1871), atoli dla braku kawaleryi nie mógł wyzyskać swego zwycięstwa. Po kapitulaoyi Poronne (10 stycznia), F. wyruszył ku Reims, zamierzająo zajść z tyłu armii niemieckiej, ale pod Saint-Quentin generał pruski Göben zagrolził mu drogę (19 stycznia) i przewagą swej artylleryi zmusił go, po rozpaczliwej walce, do odwrotu na półnoo, pod osłonę niezdobytych jeszcze placówek francuskich: Lille, Cambjai, Douai, Arras i Valenciennes. Odcięty przez cały czas kampanii od kommu-nikacyi z resztą Francyi i rozporządzając stosunkowo bardzo nieliczną armią, F. mimo to był prawie jedynym wodzem francuskim, którego honor wyszedł z tej nieszczęsnej wojny bez szwanku. Po zawarciu pokoju, złożywszy dowództwo, został wybrany jednocześnie w trzech departamentach do zgromadzenia narodowego (2 lipca

1871), gdzie, jako stronnik Gambetty, zasiadł na ławkach lewicy; dnia 20 sierpnia tegoż r. złożył jednak swój mandat i, bęaąc zamiłowanym archeologiem, przedsięwziął podróż naukową do Górnego Egiptu, gdzie studyował pomniki i napisy libijskie. W r. 1879 został senatorem. Ofiarowanej sobie wówczas teki ministra wojny nie przy- str. 186—190. jął ze względów zdrowia. Dotknięty paraliżem, brał rzadko udział w posiedzeniach izby wyższej.

Jego ostatnim aktem politycznym był list, ogło-

tardzkiej; stacya klimatyczna, 758 m. nad p. m. wzniesiona, cieplejsza od innych stacyj alpejskich, gdyż leży na południowym stoku głównego pnia Alp;—w pobliżu piękny wodospad rzeki Piumogna,

And. S.

która wpada do Ticino.

Faifer, (Feifer), z niem. Pfeifer, piszczek. Fajframi zwano muzyków, grająoych w dawnych kapelach polskich—miejskich i wojskowy oh, na różnego rodzaju piszczałkach (fletniach, obojach i t. p.), dla odróżnienia ich ód Surmaczów, pałkierzów (bębenistów), trębaczów, sztorcistów i t. d.

Hml.

Hml.

And. 8.

£. 1>.

A. Pol.

Failiy Piotr Ludwik Karol dey generał francuski (* 1Ö10 w Rozoy-sur-Serre, dep. Aisne—f 15 list. 1892 w Compiègne), ukończył szkołę wojskową w Saint Cyr i podczas zamachu stanu 2 grudnia był już pułkownikiem piechoty. Napoleon III, któremu F. umiał osobiście się przypodobać, mianował go w r. 1854 generałem brygady, w rok zaś później generałem dywizyi oraz swym adju-tantem. W czasie wojny włoskiej dowooził dywi-zyą w bitwach pod Magenta i Soiferino. W roku 1öo7 posłany został z oddziałem wojska do Rzymu na pomoc papieżowi przeciwko hufcom gary-baldystowskim, nad któremi odniósł łatwe zwycięstwo pod Mentoną, i miał sposobność wypróbowania po raz pierwszy karabinów Chassepota. „Czyniły one cuda“—pisał w przesłanym przez się raporcie. Na początku wojny francusko-niemiec-kiej cesarz, który ufał mu ślepo, oddał mu dowództwo 5 go Korpusu armii reńskiej. Stojąc główną kwaterą w Bitsch pomiędzy placówkami generała Fossarta a marszałka Mac-Mahona, F., ozy-to skutkiem złej woli, czy też przez niedołęstwo, nie dał żadnemu z nich pomocy, kiedy ci 6 sierpnia zostali zaatakowani i pobioi, pierwszy pod Saarbrücken (Forbach), drugi pod Wörth. Pomimo, że opinia publiczna domagała się gwałtownie odebrania mu komendy, pozoBtał on jednak z woli Napoleona 111 na stanowisku, dopóki 30 sierpnia me dał się sam Prusakom zaskoczyć i pobić na głowę pod Beaumont. Klęska pod Se-danem b>ła rezultatem jego nieudolności. Trzymany w Niemczech, w niewoli, do zawarcia pokoju, starał się usprawiedliwić siebie w broszurze, zatytułowanej: „Campagne de 1870. Opérations et marche au 5-e corpB jusqu’au 31 août* (ßruksella 1871).—„ür. Encycl.“ Lamirauli’a.

Fain A g at on Jan Franciszek, baron, sekretarz Napoleona I-go (* r. 1778 w Paryżu — f 1837 tamże); mając lat 17-cie, wszedł do biura komitetu bezpieczeństwa publicznego, następnie Błuzył w biurach Dyrektoryatu, a za Konsulatu był naczelnikiem archiwum. W r. 1806 został sekretarzem - archiwistą gabinetu cesarskiego, później referendarzem stanu, i otrzymał tytuł barona (1809). Mianowany pierwszym sekretarzem gabinetu i zarazem przybocznym sekretarzem Napoleona (1813), towarzyszył cesarzowi we wszystkich wyprawach aż do abdykacyi w Fontainebleau i nie opuszczał go podczas Stu Dni. Korzystając z wolnego czasu za Restauracyi, która pozbawiła go urzędów, zajął się opraoowaniem znanych rękopisów, zawierających pełno nader szacownych i sumiennie zebrauych materyałów do ówczesuej historyi dyplomatycznej. Dzieła te są następujące: „Manusorit de l’an 1814“ (Paryż 1823, — jest to historya sześciu ostatnich miesięcy panowania Napoleona I-go); „Manuscrit de l’an 1813“ (Paryż 1824, 2 t.); „Manuscrit de l’an 1812* (1827, 2 t.); „Manuscrit de l’an III (1794 — 1795), contenant les premières transactions de l’Europe avec la République française” (1828). Po rewolucyi lipcowej F. został pierwszym sekretarzem Ludwika Filipa i otrzymał zarząd jego listy cywilnej. Od r. 1834 należał także do parlamentu.

Fair, Fair Head, także Benmore, przylądek w hrabstwie Antrim, na półnoono-wschodniem wybrzeżu Irlandyi, w miejscu najw.ększego zwężenia kanału Północnego, skalisty, zbudowany z bazaltu; spada Btromo w morze, z wysokości 200 m. — F. jako rzeozowmk pospolity oznaoza w języku angielskim miasto targowe, jarmark, a także odpust i połączone z nim uroozystości, zabawy i t. p. Stąd bierze źródło wielka ilośó nazw miejscowości, do których jako część składowa wchodzi wyraz F. — jak np. Fairfield, Fairmont, Fairburn.

Fairbairü sir William, inżynier angielski (* 19 lutego 1789 w Kelso [hr. Roxburgh w Sako-cyi] — f 18 sierpnia 1874 w Moor - Park, hr. Surrey pod Londynem). Ukończywszy nauki szkolne i odbywszy praktykowaną w owych czasach wędrówkę, pracował specyalnie nad wytrzymałością materyałów żelaznych i jeden z pierwszych, drogą doświadczeń i obliczeń, wykazał warunki i prawa użycia i wytrzymałości belek z żelaza lanego i kutego. Wywodami nankowemi wielce się przyczynił do nowych poglądów na konstruk-cye mostów, a również niemałe położył zasługi przy obliczaniu wytrzymałości kotłów parowyoh. Prace swoje F. przeważnie drukował w «Philosophical Transactions of the Royal Society" i w „Reports of the British Association", których -to towarzystw naukowyoh był prezesem. Najwybitniejsze z licznyoh jego prac naukowyoh są: O wytrzymałości i własnościach szczególnych żelaza kutego na zimno i gorąco, O wytrzymałości kotłów parowyoh, Wytrzymałość żelaza przy różnych temperaturach, Wpływ ponownego pławienia na wytrzymałość żelaza lanego, Różne rodzaje żelaza spotykane w Wielkiej Brytanii, Wytrzymałość blach żelaznych i nitowanie tychże, O użyciu żelaza lanego i kutego do celów technicznych. Wiele z prac F-a przedrukowano w tłómaozeniaoh, a w podręcznikach technicznych wzory obliczeń i dane odnoszące Bię do wytrzymałości żelaza, przez F-a wypracowane, do obecnej oh wili są stosowane. — Wpływ prac naukowych F-a na rozwój przemysłu angielskiego był tak wybitny, iż w r. 18Ö9 przyznano mu tytuł „baroneta“.

Fairfax, nazwa wielu hrabstw i miast w Sta-nacu Zjednoczonych Ameryki Półn., jak up.: hrabstwo w stanie Wirginii ze stolicą t. im. (pod

And. S

Hml.

K. J.

samym Waszyngtonem), miasto w stanie Vermont i t. d.

Fairfax 1) Tomasz, pierwBzy lord tego nazwiska (* 1560 w Bilbrough pod Yorkiem — + 1640), był używany przez królową Elżbietę do rozmaitych missyj dyplomatycznych, dotyozącyoh Jakóba VI-go, króla Szkocyi, którego wprowadzenie na tron angielski popierał całym swym wpływem. W r. 1627 został mianowany baronem Fairfax of Cameron. — 2) Ferdynand, drugi lord tego nazwiska (* 1584 — f 1648), syn poprzedzającego, dowodził w r. 1641 wojskami parlamentu w hrabstwie York, ale, wyparty stamtąd przez rojalistów, poniósł od Newoastle'a klęskę pod Bradford (30 czerwca 1043). Mianowany wówczas gubernatorem miasta Hull, był tam oblężony przez Newcastle’a, wszakże, biorąc odwet, zmusił rojalistów do zdjęcia oblężenia, pobił ich pod Selby (1644), obiegł York, którego został gubernatorem 16 lipca 1644 i zdobył Pontefract. Złożył |dowództwo w skutek uohwały, zakazującej członkom parlamentu (do którego należał od r. 1640) zajmować urzędy publiczne («Self - denying ordinance”). — 3) Tomasz, lord, generał angielski (1611 w Denton w hrabstwie York — f 1671), syn poprzedzającego, pobierał nauki w Cambridge, poczem służył jako ochotnik w Hollandyi pod rozkazami Horacego Vere, którego oórkę zaślubił (1637). Kiedy wybuchła wojna domowa, F., mianowany przez parlament dowódzoą jazdy, walczył w północnej Anglii pod naczelną komendą swego ojca; 30 marca 1643 został pobity przez generała królewskiego, Goringa, pod Seaoroft Moor, atoli 21 maja tegoż roku odebrał rojalistom Wa kefield. Miał wielki udział w zwycięstwach wojsk parlamentu pod Nantwich, Selby i Marston Moor (1644). Dnia 12 czerwca 1645 parlament mianował go naczelnym wodzem swych sił zbrojnych, dodając mu do boku Cromwella z tytułem generał - porucznika. Po wielkiem zwycięstwie pod Naseby (14 czerwca 1645) F. zdobywał hrabstwo za hrabstwem i 20 czerwca 1646 zmusił do ka-pitulaoyi uporczywie broniony Oxford, skąd król Karol I ratował się ucieczką do Szkocyi. Otrzymał za to w Londynie solenne podziękowanie od parlamentu (list. 1646). W r. 1648, więcej pod naciskiem wszechwładnych w wojsku Independentów, niż z wewnętrznego przekonania, wziął udział w gwałtownych krokach Cromwella przeciw parlamentowi, którego większość skłaniała Bię do pojednania z królem. Wszelako, mianowany jednym z sędziów Karola I-go, nie uczestniczył w posiedzeniach trybunału, a nawet ozynił pewne starania celem zapobieżenia egzekucyi, która, jak sam powiada w swych pamiętnikach, przejmowała go zgrozą. Zatwierdzony na stanowisku naczelnego wodza armii 30 marca 1649, F. 25 czerwca roku następnego podał się do dymissyi, kiedy rada stanu uchwaliła wyprawę wojenną przeciw Szkocyi; gorliwy presbyteryanin, nie chciał on walozyć z narodem, z którym Anglia była związana uroczystem przymierzem («covenant"). Zamieszkał w New Appleton (Yorkshire), gdzie zaj-

Ensykl. Poważ. niu*tr. Ze»*. 160 T 20-ty

mował się literaturą, oraz zbieraniem medali i sztychów. Jakkolwiek za Protektoratu do polityki się nie mieszał, Cromwell go nie lubił: zięcia jego, Buokinghama, kazał wtrącić do więzienia, jako podejrzanego; obawiał się on nie bez pewnej słuszności wpływu ex - generała na stronnictwo presbyteryafnkie. Jakoż w r. 1659 F. nawiązał stosunki z Monkiem, w celu przywrócenia królestwa i wywołał w hrabstwie York powstanie na rzecz Karola Ii-go. Z powodu choroby udziału w życiu publioznem za Re3tauraoyi nie brał. Napisał pamiętniki («Short Memorials", wydane poraź pierwszy w r. 1699); korrespondencyę jego wydał Johnson (Londyn 1848 — 1849, 4 t.). — Markham «Life of the Great Lord F." (Londyn 1870).—4) Tomasz, szósty lord tego nazwiska {* 1692 w Denton — f 1782), zamieszkiwał od r. 1746 w Ameryce, gdzie posiadał w Wirginii olbrzymie dobra. Żył w blizkioh stosunkach z rodziną Waszyngtona, którego znał, gdy był jeszcze dzieckiem, i któremu udzielał dla własnej przyjemności lekcyj. Kiedy wybuobła wojna o niepodległość, stary lord, zaciekły roja-lista, umarł z żalu, widząc, źe Anglia zawdzięcza jego uczniowi przegraną swej sprawy.

Fairfax Edward, poeta angielski (* w Leeds w drugiej połewia XV-go w.—f r. 1635 w Fulston, w majętności brata swojego, lorda Tomasza F., którego dzieci wychowywał. Przełożył on na język angielski, p. t. „Godfrey of Boulloingne, or the Recovery of Jerusalem", Jerozolimę wyzwoloną Tassa i wydał ją z dedykacyą królowej Elżbiecie r. 1600. Ja-kób I cenił ten przekład nadzwyczajnie i wiele pisarzy z niego korzystało. Oprócz tego F. napisał 12 eklog, ale te w rękopisie zaginęły, z wyjątkiem tylko dwóch, z których jedua była wydrukowana w „The Muses Library” 1727, druga w tomie 12-ym „Miscellanies“, wydawanych przez Philo-biblion Society (1858 — 59), gdzie także ukazała się jego praca p. t. «Discourse of witohcraft.“ Dryden zalicza go, na równi ze Spencerem, do prawdziwych mistrzów języka.    *

Fairfield, nazwa wielu hrabstw i miast w Stanach Zjednoczonyoh Ameryki Półnoonej, jak np.: hrabstwo F. w stanie Connecticut, ze stolicą t. im., hrabstwo w stanie Ohio, hrabstwo w stanie Karoliny Południowej, miasto w stanie Jo-wa (ze szkołą wyźszą=State College) i inne. And-s-

Fairfieldit Brush i Ed. Dana (mineral.). Minerał występujący w blaszko waty ch, niekiedy w promienisto-blaszkowatyoh, skupieniach, z wyraźną płaszczyzną łupliwości, rzadziej w kryształach trójskośnoosiowych, z blaskiem perłowym, nieco dyamentowym, przezroczysty, biały lub blado-słomkowej barwy. C. wł. 3.15; tw. 3.5. Jest to wodny fosforan wapnia: CaO (31°/₀), MiO (13%), tlenku żelaza (7%) z 39P₈0₅ i 10H₈0, wzoru Ra(P0₄)₂ + 2HaO. Znajduje się w Branchville w Connecticut, oraz w Rabenstein w Lesie Bawarskim, jako produkt rozkładu triphyllinu (fosforanu tlenku żelaza, manganu, litynu, sodu i potażu).

Fair Island, Faro, wyspa Szkooka na morzu Północnem, na połowie odległości między Orkadz-

123

kiemi i Szetlandzkiemi, górzysta (szczyt Ward Hill 217 m), skalista, 5 km. długa, 3 km. szeroka, nieurodzajna, podatna zaledwie na pastwiska.— Ludność, w liczbie około 200 głów, jest głównie hiszpańskiego pochodzenia, gdy bowiem w r. 15b8 rozbił się tu o skały nadbrzeźae statek admiralski »niezwyciężonej armady“—część ocalonej załogi osiedliła się stale na wysepce.

Fair Oaks, miasto w Stanach Zjedn. Ameryki Półn., w stanie Wirginii, na wschód od Richmondu, pamiętne bitwą, Btoczoną w 31 maja i 1 czerwca 1862 r., w której południowcy zostali pokonani.—Bitwa to nosi także nazwę bitwy nad rz.

And. S.

Faisst Immanuel (* 13 paźdz. 1823 w Esslingen, w Wirtembergii), organista i kompozytor niemiecki. Zarówno w grze na organach, jak i w teoryi muzycznej, wykształcił się sam, bez pomocy nauczyciela. W 1844 r. udał się do Berlina, z zamiarem uzupełnienia studyów pod kierunkiem Mendelssohna. Gdy jednak przedstawił Mendelssohnowi kilka swych utworów, ten poradził mu, żeby dalej kształcił s ę w muzyce bez pomocy nauczyciela, uważał bowiem, że F. umiał już to wszystko, co dobry kompozytor umieć powinien. W 1846 F. dawał koncerty na organach w różnych miastach niemieckich, następnie osiadł w Sztutgardzie.—Tu założył w 1847 r. »Verein für Klassische Kirchenmusik”, 1849 »Schwäbischen Sängerbund”, a 1857 konserwatoryum—przy pomocy Lôberta.—F. posiada stopnie doktora muzyki i profesora, medal złoty (für Kunst und Wissenschaft) i t. p. Z jego utworów wyszły z druku: psalmy, motety, kompozycye organowe, oraz pieśni na jeden i więcej głosów; nadto wydał szkołę śpiewu chóralnego (do współki z Ludwikiem Star-kiem). Z utworów chóralnych otrzymały pierwsze nagrody na różnych konkursach: „Lebewohl“ (1852 w Düseldorfie); »Dem Herrn“ (1865 w Linzu); »Gesang im Grünen“ (1865 w Dreźnie); »Die Macht des Gesanges“ (1868 we Wrocławiu) i kilka innych.

Hml.

And S.

Chickahominy (ob.).

Fair Oaks (»Piękne Dęby“) (bitwa), w Stanach Zjednocz, w Wirginii (wschód.) przy dr. żel. Richmond-York River, w okolicach Richmondu, nad bystrym, szybko wzbierającym potokiem Chickahominy; w pobliżu Seven-Pines (»Siedem Sosen“). W obu tych miejscowościach d. 31 maja i 1 czerwca 1862 r. bitwa w wojnie domowej St. północnych z południowemi. Naczelny wódz pierwszych. M’Clellan, od marca już ruchy wielkiej swej »armii Potomaku“ kierował na Richmond, ognisko strategiczne Południa na widowni wschodniej. W drugiej połowie maja oba wojska stały niedaleko siebie. Po walkach w dolinie Shenandoah, niepomyślnych dla południowców, d. 24 maja M’Clellan postanowił natrzeć na stolicę konfederacyi. Przerażenie padło na Richmond; wysyłano już archiwa w głąb kraju; ciało prawodawcze musiało podnosić ducha Jeff. Davisa (ob.): ale wódz naczelny, Johnston, spokojnie czekał natarcia, a gdy go ociężałość wodza półnoonego znużyła, do psychologicznej swej przewagi postanowił dodać i strategiczną: d. 31 maja po południu pierwszy wyruszył, aby bronić się, napadając. Generał półn. Casey, mimo posiłków, odstąpić musiał z pod samego miasta pod F. O. Pośpieszyli rau z pomo-oą Kearney i Heintzelman: i oni nie dotrzymali kroku; konfederaci parli przeciwników w potok, na którym nie było mostu. Dopiero Sumner z dwiema dywizjami i liczną artylleryą powstrzymał nawałę kartaczami. Korzyści wygranej byłyby ogromne: Johnston je widział, i rzucił się też raz jeszcze. Rannego wyniesijno z pola bitwy. Rana wodza paliła żołnierza: walczył, tak zacięcie, że dopiero o 8-ej wieczorem atak pięciu pułków na bagnety złamał konfederatów. Obie strony spędziły noc na bojowisku. Nazajutrz bitwę wznowiono, ale już tylko dla zmuszenia konfederatów do odwrotu, dokonanego wieczorem 1 czerwca. Przez cały miesiąc potem stała armia Potomaku nad Chickahominy i ważniejszych działań ponad Atlantykiem nie bjło.— Comte de Paris cały rozdz. II T. III swej ,Hist. de la guerre civile en Amérique" poświęcił tej bitwie; tu, na str. 127, straty konfed. 4 500, Federalnych (północn.) 5 727; dobry opis widowni walki; wspaniały atlas ułatwia rozpoznanie. LosBing »Hist, of United States“; Dubiecki M. »Hist. St. Zjedn.“ 1788 —1865 (Warszawa 1878 jako T. IV, dopełniający 8 - tomową Historyę Laboulaye’a), str. 335.    ⁸

A. Pol.

Faiz Bi-Nasr-Allah (właściwie A b u’i-K w a z i m Iza), przedostatni kalif egipBki z dynasty i Fatymidów C* 1149 — f 1160), syn i na-Btępca kalifa Ez - Zaflr. W nocy 30 ramadana 549 r. (16 kwietnia 1154) wezyr Abbas, chcąc pomścić hańbę młodego syna swego, Nasra, z którym E* ■ Zafir utrzymywał przeciwny naturze stosunek, zasztyletował swojego pana ręką samego Nasra. Nazajutri wtargnął do pałacu, zamordował obecnych tam dwóch braci i synowca kalifa i, kazawszy przyprowadzić z haremu 5-letniego Izę, obwołał go kalifem pod imieniem E i - F a i z bi-Nasr Allah (»Zwycięzca dzięki Bogu“). Spodziewał się Abbas, że, osadzając na tronie dziecko, będzie mógł samowładnie rządzić Egiptem. Atoli uzurpaoya jego niedługo trwała: wskutek uknutego przeciwko niemu w haremie spisku, musiał dnia 30 marca 1155 ustąpić miejsca Armeńczykowi, Talaj’ibn Ruazik. Był to pierwszy wezyr egipski, który przywłaszczył sobie tytuł króla (»malik“). Rządy jego wszelako nie były szczęśliwe. W sierpniu 1155 Normandowie z Sycylii, pod wodzą syna Rogera Ii-go, przedsięwzięli wyprawę korsarską na Egipt: Tunis, Rozetta i Aleksandiya zostały splądrowane, mnóstwo ludu uprowadzono do niewoli. Groźna zatem potęga państwa Fatymidów należała już oddawna do przeszłości: aby zabezpieczyć się od najazdów rycerstwa chrześciańskiego, Talaj płaci daninę królowi Jerozolimy. Rzeczpospolita pizańska otrzymała od Talaja swobodę handlu w Egipcie. El-Faiz umarł, mając zaledwie lat 11-cie. Następcą zoBtał jego krewniak E1 - A dh i d. — P. Ra-vaisse, artykuł w »Grand. Eacyclop.* Lami-raulfa.

And. S.

Faizabad, 1) F., dywizya w Iudostańskiej pro-wincyi Audh, po obu brzegach Gagry (Ghaghra, lewy dopływ Gangesu), obejmuje 18 919 km. Q i w r. 1890 liczyła 3 682 960 m ców, t. j. prawie 200 na 1 km. □. Jest to jedna z najurodzajniejszych krain Iadostanu, łagodnie opadająca ku południu, dobrze zroszona przez rzeki. Dzieli się na 3 okręgi, czyli dystrykty: F., Gonda i Bah-raicz. — Stolicą dywiayi i dystryktu jest 2) F. nad żeglowną Gagrą, przy drodze żel. Benares-Łucknow, 80 000 m-ców. Założony w roku 1782 przez Mansura Ali Chana, był za nababów Audhu jednem z najbardziej kwitnących miast Północnego Iodostanu, dopóki stolica Audhu nie została przeniesioną do Lucknow (1775). Ożywiony handel zbożem; missya katolicka i protestancka; silna załoga angielska. — 3) F., także F e i s a b a d, miasto w afganistańskiej prowincyi Badachszan (ob ), nad rz. Kokczą, było dawniej stolicą tej krainy, dopóki trzęsienie ziemi nie zniszczyło miasta w r. 1832. — 4) F., miasto w Turkesta-nie Wschodnim (Chińskim), nad Kaszgar * Daryą, o 12 mil na wschód od m. Kaszgaru. — 5) F., miasto w chanacie Bucharśkim, w prawem dorzeczu górnej Arnu - Daryi, w okolicy górzystej, u stóp wyniosłości Hissaru; 1 200 m. nad poziomem morza.

Fajans, którego nazwa pochodzi od włoskiego miaBta Faënza, gdzie w XV wieku jednoczył się i rozwinął handel temi wyrobami, oznaczał ówcześnie wypalane gliniane wyroby, powleczone emalią. Dziś ta nazwa przyjętą i ustaloną została dla wyrobów ceramicznych wypalanych, których zasadniczemi cechami są: porowatość, kruchość, nieprzezroczystość i bezdźwięczność masy, w przełomie ziemistej, silnie lgDącej do języka, a których powierzchnia pokryta jest bezbarwnem lub barwnem szkliwem albo też emalią, najpospoliciej białą. F. od zwykłych wyrobów garncarskich różni się lepszym materyałem, staranniejszem obrobieniem i poprawniejszą dekoracyą, a wobec licznych odmian, tak jednych, jak drugich wyrobów, ścisłego rozgraniczenia pomiędzy niemi brak. — Umiejętność wyrobu F-u dostała się do Włoch prawdopodobnie dość wcześnie z Hiszpanii od Maurów, lecz dopiero w rękach Łukasza de la Bobbia urosła do sztuki, a będąc następnie otoczona opieką panujących książąt i możnowładzców, zjednała i pooiągnęła ku sobie najwybitniejsze siły artystyczne ówczesne i dosięgła wyżyn, które wprowadzają nas w podziw, gdy patrzymy na wyroby tej epoki.—Wyroby fajansowe epoki włoskiej z XV, XVI i XVII wieku (patrz art. Ceramika, str. 311) są dziś ozdobami pierwszorzędnej wartości muzealnych zbiorów, a cenionemi są w nich zarazem dobroć wyrobu, jak i piękno form i dekoracyi. Liczne szczegóły, dotyczące wyrobów fajansowych, zamieszczone zostały w powyżej zacytowanym artykule; tu przytoczymy tylko ważniejsze dane, odnoszące się do przemysłu tego w naszym kraju, pomijając stronę fabrykacyjną, dającą się wyczerpująco przedstawić jedynie w obszernym technologicznym artykule.—Pierwsze ślady usiłowań wzniecenia u nas wyrobu F-u, który dawniej od tureckiego „farfur*, zwano farfurem, odnaleziono w radzieckich księgach m. Krakowa z końca XVI-go wieku.—Na mocy przywileju, nadanego przez króla Stefana Batorego Antoniemu de Stesi w 1583 r., tenże zakontraktował dwóch mistrzów biegłyoh w sztuce robienia majolik, pochodzących z m. Faënza, a mianowicie Michała Teuduzzego i Klemensa Âveenda, którzy, za wynagrodzeniem po 10 sku-dów miesięcznie i utrzymanie, zająć się mieli ich wyrobem. — Rzecz jednakże się nie powiodła, a konieo tym pierwotnym próbom na ziemi polskiej położył proces, poczem wymienieni mistrze powrócili do Bwej Ojczyzny. — Dopiero pod koniec zeszłego i na początku bieżącego stulecia powstały liczniejsze fabryki fajansowych wyrobów, a z nich niektóre, dźwignięte przez magnatów, szybko się rozwinęły i w krótkim stosunkowo czasie dorównały dobrocią i pięknem dekoracyi ówczesnym wyrobom fabryki saskiej. Jednakże większość tych fabryk albo przestała zupełnie iBtnieć, albo o tyle podupadła, iż wiodą one żywot arcy niefortunny.—Do wyróżniających się należała fabryka F-u, założona w Warszawie, pod patronatem króla Sianisława Augusta Poniatowskiego, na dawnych posiadłościach Kickich, w miejscu, na którem obecnie zbudowany jest pałac Belwe-derski. Fabryka ta, zdaje się, że istniała zaledwie kilkanaście lat, a gdy za materyał do jej wyrobów służyły poblizkie gliny, stąd też i otrzymywane wyroby były nader kruchemi, i zapewne o ten szkopuł rozbiła się jej egzystencya.—Kierownikiem fabryki przed 1774 r. był Sohitter, ożeniony z Gre-czynką, faworytką królewską. — Za wzór służyła porcelana chińska i japońska, a także na zlecenie króla naśladowano klasyozne naczynia staro-greckie pod nazwą herkulańskich.—Najbardziej zaś zasłynął serwis tej fabryki, bogato dekorowany złoceniami, który wykonanym został dla sułtana i przewieziony z innemi darami do Stambułu w 1789 r., gdy król wyprawił Piotra Potockiego, starostę szczerzecklego, w poselstwie. Na okazach niewątpliwie będących wyrobem rzeczonej fabryki znajduje się znak „Varsovie“, lecz jest domniemanie, że i wyroby zewnętrznym wyglądem bardzo zbliżone do omawianych, a oznaczone literą „W“ lub „B”, są również wyrobami tej fabryki. Nie jest to jednak dotąd ściśle stwierdzonem i, mojem zdaniem, wymaga oględnego bardzo zbadania, tembar-dziej, że pewne różnice dają się zauważyć, a prócz tego, według J. Kołaczkowskiego (»Wiadomości tyczące się przemysłu i sztuki w dawnej Polsce“ Kraków 1888 r.) w końcu XVIII w. Saksończyk Wolf założył w Warszawie na Bielinie (dziś ulica Królewska i Marszałkowska) fabrykę F-u i wyrabiał tam naczynia trwałe, o tak pięknej polewie, że trudno było je odróżnić od porcelanowych, ja-kiegoby jednak używał znaku, nie wiadomo. — Do celniejszych fabryk należała, powstała w końou zeszłego wieku z inicyatywy Józefa ks. Czartoryskiego, w Korcu na Wołyniu. Po niej pozostały piękne pamiątkowe okazy, świadczące o umieję-tnem i artystyoznem jej kierownictwie. — Fabryka koreoka została założoną w 1790 r. na przedmie-śoiu Jósefin, pod kierunkiem dwóoh braci: Franciszka i Michała de Mezer, Polaków, którzy powołali rzemieślników specyalistów z Saksonii i Warszawy.— Fabryka ta rozwijała się nadzwyczaj szjb-ko pod udolnym kierunkiem Mezerów i wkrótce wyroby jej wyrównały najlepszym i najwykwintniejszym saskim, na których się wzorowano. — Niestety, istnienie jej, pełne blaBku, było krótkie, oddalenie się księcia za granicę, następnie usunięcie Się Franciszka de Mezer do Tomaszowa, a wreszcie gwałtowny pożar, który wybuohł w nocy z d. 1 na 2 stycz. 1797 r., położyły kres istnienin jej w najlepszych latach. —Dziś fabryka ta w zupełności nie istnieje; w którym roku zaniechano w niej robót, trudno określić, znane jednak okazy noszą jeszcze datę 1827 r. Jako znaku fabrycznego używano w Korcu od samego początku oka opatrzności, zwykle z podpisem „Korzec“, który to napis w późniejszych czasach także i wyciskano.—Znaki pospolicie wykonane są barwą czerwoną, niekiedy niebieską pod polewą, lub złotem z aureolą promieni. Są też egzemplarze, na których napisy są wykonane w języku rossyjskim; te zdają się należeć do epoki ostatnich lat istnienia fabryki. — Prawie współcześnie z fabryką korecką powstała fabryka w Tomaszowie lubelskim. Została ona założona w J 7 95 roku; należała do Ordynanacyi hrabiów Zamoyskich, a urządzenie i kierowniotwo jej po-wierzonem było Franoiszkowi de Mezer. Brak wszakże ścisłych dat jej istnienia; talerz fajansowy, znajdujący się dotychczas w zbiorach Ordy-nacyi w Warszawie, nosi notatkę robionych prób farb (poohodząoych z Francyi) z 1822 r. Jako znaku fabrycznego na F-e tomaszowskim używano skrzyżowanych trzech kopij herbu Jelita i napisu Tomaszów, które były wtłaczanemi na sucho. Okazy tej fabryki są bardzo dziś nieliczne i należą do prawdziwych rzadkości.—Trzecią fabryką wyrobów ceramicznych, powstałą pod kierunkiem wyżej rzeczonych Mezerów, była i jest fabryka bara-nowiecka. Powstała ona w 1797 r. już po spaleniu się fabryki koreckiej, w odległości kilkudziesięciu wiorst od Korca a szesnastu od m. Połon-nego, dziś stacyi dr. żel. południowo-zachodniej, tegoż samego nazwiska. Jest to jedyna fabryczna spuścizna de Mezerów, do dziś dnia istniejąca. Pierwotny jej rozwój był Bzybki i wciąż się doskonalił, tak, że w uznaniu zasług Mezerów, położonych na tern polu, w latach około 1825 roku rząd pozwolił odznaczać herbem państwa wyroby fabryki baranowieckiej, a jakkolwiek utrzymała się aż dotąd w rodzie Mezerów, jednakże z czasem podupadła, a dobroć i piękno dzisiejszych jej wyrobów ustępuje wiele dawniejszym. Jako znaku fabrycznego, używano początkowo napisu Baranówka po polsku, w późniejszych zaś latach w języku rossyjskim; prócz tego znaku, spotyka się niekiedy na poozątkowyoh wyrobach: Fr. Mezer.—By uzupełnić obraz fabryk ceramicznych Wołynia, przytoczymy tu jeszcze, że pod koniec XVIII wieku, Prot Potocki, założył fabrykę F-u w Cudnowie, w powiecie Żytomierskim, zaś już na poozątku bieżącego wieku powstała takaż fabryka w Horodnioy, położonej w odległośoi 25 ciu wiorst od Korca. Wyroby tej fabryki nie stanęły jednakże na wysokości wyrobów fabryk, urządzonych przez de Mezerów; jako znaku fabrycznego używa napisu Horodnica w języku roszyjskim. — Do rzędu fabryk, powstałych w XVIII w., zaliczają się także: fabryka w Działoszycach pod Kielcami; w Dankowie nad rz. Kamienną w Opatowskiem; w Grębenicach, założona przez Jacka Jezierskiego; w Glińsku, niedaleko Żółkwi; garncarska osada Gromadzice w Wieluńskiem; wMeźyhorach (Mjędzy-górce) pod Kijowem, założona w 1787 r., w której starano się naśladować F. angielski i pewien czas używano napisu w języku polskim, jako znaku fa-bryoznego; w Telechanaoh, założona przez Michała Ogińskiego, (wyroby jej szybko stały się słyn-nemi, lecz; przeszedłszy następnie w ręce żydowskie, również prędko podupadły.—dziś fabryka ta już nie istnieje); w Świerźniu Radziwiłłów, do której zabytków należą wielkie popiersia starożytnych filozofów, przyozdabiające salę biblioteki w pałacu książęcym w Nieświeżu. —Do późniejszych, powstałych na początku bieżącegor wieku, fabryk F-u, należy założona w 1809 r. w Ćmielowie przez Jacka Małachowskiego; zajęła ona w szeregu poniżej wyszczególnionych najprzedniejsze miejsce, albowiem odznaczała się wielką starannością wykończenia, pięknością ozdób i dobrocią swoich wyrobów.—Fabryka w Iłży założoną została w 1824 r. przez Sunderlandów; do tej epoki należą też: fabryka Griindbauma w Krakowie; w Kole—Zielińskiego; w Lubyczy pod Rawą ruską (w Galioyi); w Lubartowie (g. Lubelska), której wyroby wyróżniały się trwałością i pięknemi formami; w Potyliczu i Siedliskach, obu miejsoowościaoh położonych pod Rawą Ruską i obfitujących w doskonałą glinkę fajansową i garncarską; wreszcie we Włocławku.—Większość tych fabryk jako znaku używa wtłaczanej nazwy miejscowości, w której się znajdują.—Do nowszych fabryk należała, powstała w 1880 r. w Nieborowie, fabryka kafli i wyrobów majolikowycb, założona przez Michała ks. Radziwiłła, dziś jednak już niefunkcyonująca. — Fabryka ta zwróciła na się uwagę ze względu na wybitnie artystyczny kierunek, jaki jej był nadanym od samego początku. W fabryoe tej wyrabiano przeważnie ozdobne piece, bogato farbami dekorowane, oraz rozmaite naczynia i oprawy (do zegarów, lamp) o pięknych formach, ozdobionych już to rzeźbą, już płaskorzeźbą i malowaniem, hołdując w tern wzorom epoki 8taro-włoskiej, i wybierając je z najpiękniejszego jej okresu, a nadając emalii tła barwę żółtą lub niebieskawą.—-Wraz z jej powstaniem obudziła się w kołach miłośników sztuki otucha stałej egzystenoyi u nas fabryki ceramicznej, o kie-runka prawdziwie artystycznym; niestety, pokładane w niej nadzieje nie miały się spełnić, fabryka bo• wiem już w 1886 r. zaniechała wyrobu ozdobnych naczyń—i w tym czasie wydzierżawioną została na dwa lata jej kierownikowi, p. St. Tbiele, później zaś przeszła w ręce żydów, którzy produkowali coraz to lichsze wyroby garncarskie. Jako cenniejsze zabytki tej fabryki pozostały: w Nieświeżu

wielki wazon, dwa łokcie wysoki; w Nieborowie— i stawił. Zasługuje też na wspomnienie jego wyda-ołtarz i niektóre przedmioty, będąoe w posiadaniu wnictwo p. t. „Poezye i kwiaty* w dwóch edy-hr. Zawiszyny.— Jako znaku fabrycznego w dobie cyach. W ostatnich latach prowadził zakład lito-pierwBzyoh sześciu lat istnienia fabryki używano grafiozny i fotograficzny, monogramu, ułożonego z liter M B i korony ponad niem¹; inne, obok kładzione, litery, były początko-wemi głoskami nazwisk dekoratorów. Upadek fabryki był spowodowanym niewypłacalnością kupców, nabywających jej wyroby. — Dziś jedynym prawdziwym rozsadnikiem pćprawnego wyrobu fajansów o artystycznym kierunku jest krajowa Bzkoła garncarska w Kołomyi, założona w 1876 r. przez rząd austryacki. Kierownikowi tej szkoły, panu Aleksandrowi Klimaszewskiemu, należy się lwia część podzięki za doprowadzenie szkoły do tego stopnia doskonałości, na jakim mogliśmy podziwiać jej wyroby, pomieszczone na wystawie przemysłowo-rolniczej lwowskiej w 1894 r. Wyroby też te literalnie rozchwytywano, uwoźąo w nich świadectwo, co zdolna jest zdziałać wiedza w połączeniu z zamiłowaniem i wytrwałością, i są one wskazówką, gdzie się kształcić mają przyszli nasi garncarze i producenci wyrobów fajansowych.

W. G.

Fajardo Herakles, publicysta i poeta urugwajski (* w San Carlos 1833—f w Buenos Aires 1875). Od roku 1847—52 przebywał w Brazylii z powodów politycznych, poczem powrócił do ojczyzny, aby walczyć za nią orężem w szeregach stronnictwa liberalnego (colorados). Po ustaleniu się pokoju otrzymał miejsce w bibliotece publicznej w Montevideo. Był współpracownikiem wielu dzienników, a w r. 1857 został redaktorem „El National*, ale wkrótce, w skntek nowych krwawych zaburzeń, musiał szukać schronienia w Buenos Aires i brał udział jako ochotnik w bitwie pod Cepeda (23 paźdź. 1859), wygranej przez skonfederowane wojska argentyńskie. Jako poeta zdobył imię zaszczytne, szczególniej przez odznaczające się wielkim zapałem i siłą wyrażenia utwory patryotyczne. W zbiorze pism jego p. t. »Arenas del Uruguay“, wyróżnia się piękoy poemat na cześć Kolumba, „América y Colon*, którego treść stanowi krwawa

J. L.

Fajerhak, herb polski. Według zapisek sądowych z początków XV-go w.: „w polu czerwonem hak.“ Herb ten zwie się także: „Ogniowy.* (A Małecki. Studya heraldyczne. T. I str. 172). Jest to bezwątpienia pierwotyp herbu Osęk, gdyż w jednej z zapisek występuje pieczętujący się tym herbem szlachcio Bronikowski, Bronikowscy zaś pieczętują się Osękiem, którego-to herbu wygląd jest prawie identyczny z Fajerhakiem. D-Fajerwerki, ob. Ognie sztuczne. Fajsławice, wieś w gub. Lubelskiej, powiecie Krasnostawskim, w pobliżu lewego brzegu Wieprza, na północo-zaohód od Krasnegostawu, — kościół parafialny drewniany, erygowany w r. 1575 przez Ołtarzewskiego, w r. 1788 zamieniony na murowany; gmina F. w d. 1 stycznia 1898 r. liczyła 5 867 m- ców, w tej liczbie 5 708 katolików. 44 prawosławnych, 115 żydów.—W dawnych czasach

And. S.

Fajum, Fayum, Fayoum, staroegip. Fi om, Phiom, oaza w Dolnym Egipcie, w pobliżu lewego brzegu Nilu.—Dolina Nilowa w całej niemal swej długości obstawiona jest z obu stron dość znacznemi wyniosłościami, poza któremi rozpoczyna się kraina pustynna; w wyni osłościach tych znajdują się gdzieniegdzie przerwy naturalne, a może nawet i sztuczne.—Z takiej właśnie przerwy skorzystali starzy faraonowie egipscy i od ramienia Nilowego, zwanego dziś rzeką Jussufa, poprowadzili kanał na zachód, wykopali obszerne jezioro Moiris (grec.), napełnili je wodą i uczynili zeń rezerwoar na wypadek posuchy.—Urządzenia takie zamieniły pustą przedtem okolicę w żyzną oazę i prócz tak osiągniętego celu miały jeszcze i ten skutek, że podczas przyboru miał się gdzie pomieścić nadmiar tych wód z górnego Nilu, które-by dla dolnego zgubnemi stać się mogły, i odwrotnie, podczas nizkiego stanu wód rezerwoar dostarczał wody delcie.—Po wyjściu z jeziora Moiris

Fajans Maksymilian, litograf, Polak wyzna- tyrania Rosasa. nia mojźeszowego (* w Sieradzu 5 maja 1827 r.—f 261ipca 1890 w Targówku pod Warszawą). Szkoły przeszedł w mieście rodzinnem, w r. 1814 wstąpił do szkoły Sztuk Piękn. w Warszawie. Po ukończeniu kursu IV go w r. 1848 poświęcił się litografii; r. 1849 dla dalszego w niej wykształcenia się pojechał do Paryża, wstępując do Krakowa i Poznania, gdzie gromadził portrety znakomitości ówczesnych do wydawnictwa Wizerunki polskie, rozpoczętego w Paryżu, prowadzonego następnie w Warszawie. Wyszło 12 zeszytów, a rysunki oryginalne do tego wydania litograficznego czarnego wykonane były kredą czarną, czerwoną i białą — głowy są wielkości około 2¹/i cala, odznaczały się wielkiem podobieństwem i poprawnością rysunku wzorową. Karty tytułowe do tego wydawnictwa były pomysłu słynnego podówczas w Paryżu rysownika Nauteuil’a, chociaż są przez F a podpisane. Po odbyciu pierwszej nauki w pracowni Aryanie mieli tu swe siedlisko, słynnego litografa Lasalla, F. uczył się następnie chromolitografli w najsłynniejszym zakładzie Le-merciera. — Tak przysposobiony, otworzył w Warszawie w r. 1853 zakład obromolitograficzny, w czem było mu podstawą przedsięwzięcia, wy dawane przez Aleksandra Przezdzieokiego i Edwarda Rastawieckiego, przepychem odznaczające się dzieło: „Wzory sztuki średniowiecznej“, którego wyszły dwie całe serye i część trzeciej.

Zniechęcony tą trudną pracą, F. ostatniej seryi nie dokończył, i z wielką dla tej sprawy szkodą, kamienie litograficzne z rysunkami zeszlifować kazał.—Wydawaniem następnie kalendarzów ściennych chromolitograficznych, od r. 1857 aż do 1866, rozwinął w Warszawie pierwszy umiejętność drukowania barwnego, tak, iż doprowadził ją do wytwornośoi oleodrukowej w Elegii podług Siemiradzkiego.—Wogóle ozdobna, piękna sztuka litograficzna w Warszawie zawdzięcza rozwój F-wi, który ją na równi z zagranicznemi zakładami po-

And. S.

Hml.

kanał rozdzielał Bię w oazie na mnóstwo ramion, które zbiegały się w obszernej zapadlinie (depres-syi), położonej około 40 m. niżej poziomu morza.— Dziś z jeziora pozostały zaledwie ślady potężnych, okrawędziających je niegdyś grobli, sam zaś kanał napełnia się wodą tylko podczas przyboru, spełniając jako tako funkcyę zwilżania pól, skutkiem czego oaza, chcć nie tak urodzajna i bogata, jak za czasów starożytnych, przecie należy do znaczniejszych i gęsto zaludnionych.—Obejmuje ona przestrzeń około 2 000 km. □ , z których czwarta część przypada na bagnistą depressyę Birket el Ke-run. Z pomiędzy wielu osad największą i najważniejszą jest Medinet el F., będąoa zarazem stolicą okręgu (mudirieh) F. — Ludność dosięga do 240 000 głów, Fellahów i Beduinów, uprawiających zboże, ryż, trzcinę cukrową, bawełnę i owoce południowe, lub wyrabiających różne tkaniny, cukier, olej i t p. W blizkości Medinet znajdują się ruiny dawnej Arsinoi (dziś Kom Faris), gdzie odnaleziono rękopisma papirusowe i pergaminowe. Liczne są także wykopaliska dawnych grobów, świątyń i wogóle starożytnych pamiątek.—Poszukiwania czynił tu w r. 1842 — 45 Ryszard Lepsius z polecenia rządu pruskiego, a później Flinders Petrie, systematyczniej i na większą skalę, z polecenia egipskiego Towarzystwa eksploracyjnego. W pobliżu wspomnianej wyżej przerwy, niedaleko od osady el Lahum, odkryto ślady słynnego labiryntu.—Ob. F ay um (w starożytnym Egipcie), Labirynt.

Pakcya (po łacinie Factio od facere=robić, działać), partya, stronnictwo, głównie polityczne, ale w rozumieniu ujemnem, jako związek ludzi, działających, nie dla idei, dla prawdy, dla dobra ojczyzny, lecz dla widoków osobistych, dla poparcia jakiejś osobistości silnej i wpływowej, której się zaprzedali.    —

Fakkr ed - Din (przez kronikarzy zwany także Fakkardin), emir Druzów (* 1584 — f 1635), pochodził z arabskiego rodu Maan, który w r. 1119 otrzymał był w lenne posiadanie ziemię Szuf w górach Libanu, z obowiązkiem zwalczania krzyżowców. Osierocony wcześnie (1585) przez ojca, emira Karkamaza, F. podczas swej małoletności pozostawał pod opieką wuja, Saad ed - Dina, który zręczną polityką potrafił rezszerzyć granice księstwa na koszt Państwa Ottomańskiego i natchnął swego siostrzeńca ideą wywalczenia zupełnej niepodległości. Ująwszy Bter rządów we własne ręce, F. dążył przedewszystkiem do pozyskania wybrzeża morskiego, aby ułatwić sobie stosunki z wrogiemi Turcyi mooarstwami chrze-ściańskiemi. Hojnemi podarkami wyjednywał od Dywanu w Konstantynopolu uznanie prawomocności czynionych przez się zaborów i wkrótce został panem Bejrntu, Saidu, Baalbeku oraz całego kraju Adżalun i Safed. Atoli gubernatorowie Damaszku i Trypolisu nie omieszkali zwrócić uwagi sułtana na niebezpieczeństwo, mogąoe zagrozić jego władzy ze strony zbyt potężnego wassala, skutkiem czego w r. 1616 basza Damaszka otrzymał rozkaz odebrania od emira wszystkich miast, jakie tenże opanował na zewnątrz swego właściwego terry-toryum Szuf. Nie będąc w stanie wobec przeważającej siły stawiać skutecznego oporu, F. wsiadł w Bejrucie na okręt i udał się do Floren-cyi na dwór Medyceuszów, w nadziei znalezienia tam pomooy. Kuźnia II zgotował mu wspaniałe przyjęcie, ale nie dał ani okrętów, ani żołnierzy, i F. po pięciu latach i dwóch miesiącaoh pobytu we Fiorenoyi wrócił na Liban, nie otrzymawszy nic więcej, krom poparcia moralnego. Starał się znowu szczodremi podarkami wyjednywać u W. Porty approbatę wszystkich swoich kroków, lecz, zasmakowawszy na dworze florenckim w życiu wy-stawnem, obciążał jednocześnie swoich poddanych nadmiernemi podatkami, czem wywołał głośne szemranie we własnym kraju. Skorzystało i tego wrogie mu stronnictwo Ja ma ni, przedstawiając go sułtanowi Muradowi lV-mu jako spiskowca i sprzymierzeńca jego wrogów. Zaatakowany niezwłocznie przez gubernatora Damaszku, F. wygrał dwie bitwy pod Safed, atoli w trzeciej, w której poległ syn jego, Ali, został zwyciężony i musiał ratować się ucieczką. Błąkał się przez cały rok w górach, aż wreszcie, zdradzony, dostał Bię w ręce Turków, którzy odesłali go do Konstantynopola. Tam wkrótce z rozkazu sułtana został uduszony. Ród jego Maan panował w Libanie jeszcze do r. 1699, kiedy wygasł w osobie emira Ahmed - Maana. — F. Wüstenfeld „Fakhr ed-Din der Drusenfürst und seine Zeitgenossen“ (Getynga 1886).

Fakir po arabsku ubogi. Nazwa ta oznaoza człowieka potrzebującego, nie tyle wsparcia ma-teryalnego, ile raczej pomocy Boga i jego miłosierdzia. W takiem pojęciu wyraz ten jest równoznaczny z Derwiszem i stosuje się do ascetów mahometańskich. Fakirowie dzielą się na dwie wielkie klasy: 1) Ba-szar (przez prawo), żyjących według przepisów Islamu i należących do kongregaoyi derwiszów z pewnemi regułami i obrzędami religijnemi (z i kr), oraz 2) Bi-ssar (bez prawa), którzy, jakkolwiek są Mahometanami, nie mają wszakże żadnych UBtaw religijnych ani obrzędów i nie należą do żadnej kongregaoyi. Pierwsi nazywają się także salik, t. j. pielgrzymujący po drodze (tarika) do Nieba; drudzy âzâd, (wolni) albo mandżńb (zachwyceni), zwani też Bizuna-mi. Niewtajemniczonym bardzo trudno zbadać ustawy i obrzędy licznych bractw czyli kongregacyj F-ów, ci bowiem, tak jak wolni mularze,utrzymują je w ścisłej tajemnicy. Żyją oni z jałmużny; noszą zwykle płaszcze filoowe, czarne albo białe, lub zamiast nich skóry zwierzęce; okryoie głowy (tadż=korona) bywa u nich, odpowiednio do bractwa, do którego należą, różnego kształtu: derwisze-Mewlawi mają wysokie, cylindryczne kołpaki lub turbany z żółtego filou, Rufâi—małe, okrągłe czapki filcowe. Oprócz tego zaopatrzeni są zazwyczaj w przedmioty następujące: w krótką drewnianą lub żelazną kulę podpaszną, na której podczas religijnych rozmyślań opierają łokcie lub czoło, albo w sztabkę żelazną, zakońozoną sztuczną ręką, którą drapią nigdy niemyte swoje ciało,—w torbę ze

s'}*»*

s. P.

skóry jagnięcej i miskę (kaszkńl) do zbierania jałmużny; dalej J w różaniec (tasbîh), z 32, 66, lub 99 paciorków, których liczba wyraża attrybuty Boga. Róźanieo ten noszą oni, nie, jak świeccy Mahometanie, dla przepędzenia czasu, lecz jako godło pobożności. Niektórzy z nich włosów na głowie nie strzygą, ani zarostu na twarzy nie golą, niektórzy zaś nawet i brwi się pozbawiają; prowadzą życie ascetyczne, w oderwaniu od świata, dla poskromienia zmysłowości i zatopienia się zupełnego w rozmyślaniu o Bogu i rzeczach religijnych. Jedni z nich większą część dnia, drudzy zaś całe noce przepędzają na modlitwie i medy-tacyaoh, ciągle je przeplatając wyrazami hu (on) i Allah (Bóg) lub sentencyą lâ ilâha i lia’11 ah (niema innego Boga prócz AllabaJ. Dla odpędzenia snu niektórzy z nich przybierają w nocy niezwykłe postawy ciała, np. trzymając ręce na kolanach, siadają w kuczki na ziemi, i tak zgięci we troje, mają nogi związane i grzbietem pasem rzemiennym. W Europie pod nazwiskiem F-ów rozumieją przeważnie fanatycznych pokutników indyjskich, którzy chodzą z włosami najeźonemi, całkiem nadzy i dla przypodobania się Bogu zadają sami sobie najboleśniejsze męczarnie; nadto zaś tumanią lud rozmaitemi sztukami kuglarskiemi, zdumiewającemi niewtajemniczonych w ich arkana, Błyną przytem z umiejętności zamierania na całe tygodnie, a nawet i miesiące, pozwalająo w takim stanie zamykać siebie w trumnie i zagrzebywać w ziemi —Obacz Derwisz i Bizun.    R-

/Faktor. Rozwój stosunków handlowych w Wiekach Średnich uniemożliwiał kupcowi przebywanie w tych wszystkich miejscaoh, z któremi znajdował się w związku handlowym. Musiał on obrać sobie za stałe miejsce zamieszkania pewien punkt, stacyę węzłową, do której, niby do ogniska fizycznego, schodziły się promienie jego rozgałęzionych stosunków wymiennych. Musiał tedy we wszystkich ważniejszych punktaoh mieć przedstawicieli swoich interesów. Jeżeli uwzględnimy warunki handlu ówczesnego, brak dróg, niebezpieczeństwo grożące na każdym kroku karawanom kupieckim, przewożącym wielkie ilości towtru, to łatwo zrozumiemy, że jednostki takie, zwane powszechnie »faktorami,“ musiały być zupełnie odpowiedzialne-mi i pełniły funkcye o wiele poważniejsze od zwykłego pośrednika. Stanowisko kupca na obczyźnie było zupełnie bezprawnem, albo jeżeli uważano go za ,gościa“, to służyły mu prawa o wiele mniejsze od tych, które posiadali krajowcy. Stosuaki takie panują dziś jeszcze na Wschodzie. Jeżeli zaś kupiec lub dany dom kupiecki oddał panującemu znaczniejsze przysługi, wtedy zdobywał specyalne przywileje; kupiec podlegał odrębnemu sądowi, żadnych bliższych stosunków z ludnością krajową nie utrzymywał, już chociażby ze względu na różnice w poglądach, obyczajach, wyznaniu i t. d.: wszystkie te warunki, razem wzięte, czyniły utrzymywanie stałych stosunków handlowych nader trudnem i wymagały od przedstawiciela speoyalnyoh uzdolnień, kwalifikacyj i umiejętności politycznej. Takich ludzi nazywano f ak t o r a m i. Faktor często bywał blizkim krewnym swego mocodawcy i najczęściej jego wspólnikiem. Obracał przeważnie własnemi kapitałami na rachunek spółki, albo też prynoypał dawał kapitał, on zaś swą pracę i umiejętność, przy-czem, dla zrównoważenia wkładów, określano te podmiotowe czynniki (pracę, inteligencyę), jako równające się pewnej summie pieniężnej. Prócz tego otrzymywał zwykłą pensyę i koszta podróży. Stosunek współki, w którym znajdował się faktor do swego pryucypała, nazywał się com men da, i był w Średniowieczu najbardzej rozpowszechnioną fjrmą spółki handlowej. Faktor załatwiał wszelkie interesy na rachunek swego mocodawcy, musiał posiadać plenipotencyę zaregestrowaną w kor-poracyi handlowej miasta, z którego pochodził (Włochy). Peryodyeznie zdawał sprawę z czynności swoich. Mógł prowadzić handel i na własną rękę, tylko nie wolno mu było czynić tego na rachunek OBÓb trzecich. Stanowisko faktora było niezmiernie poważnem; była to szkoła, którą przechodził każdy bogaty kupieo, zanim przedsięwziął interesy na rachunek własny. W raportach Bwoich faktorzy zazwyczaj prowadzili kronikę wypadków politycznych i z tego względu raporty ich posiadają wartość i dla historyka. Kroniki te zaczęto drukować i z nich powstały dzisiejsze dzienniki. Stanowisko faktora pozostawało takiem, jak opisaliśmy je wyżej, aż do XVI go stulecia. Wtedy uległo zmianie. Faktor, kióry do owzgo czasu podróżował tylko, osiadać zaczyna na stałe, zaczyna prowadzić interesy kilku kupców jednocześnie. Zamiast dawnego wynagrodzenia, pobiera już teraz prowi-zyę. Powoli przeobraża się w komissyonera, agenta.—Literat.: Silberschmidt »Die Commenda“ (1884); Lattes »II diritto commerciale n. legislaz. btatut.“ (1884 str. 102).

Faktorye (franc, i ang, factories), osady handlowe, zakładane w Wiekach Średnich. Faktorzy średniowieczni, należący do jednej rarodowości, tworzyli w miejscowościach, gdzie operowali czasowo, —nader spoiste związki. Włosi, Francuzi i Hiszpanie mieszkali w pobliżu izb sądowych, którym byli podlegli, tam, gdzie, zamieszkiwali ich konsnlowie. Niemcy natomiast posiadali w ważniejszych miejscowościach handlowych obszerne domy i dwory, które nietylko służyły jako instytucye urzędowe, ale mieściły w sobie prywatne mieszkania faktorów, składy i śpichrze. W Lewaucie istniały kolonie zachodnio - europejskich kupców, zajmujące całe szeregi domów, całe dzielnice miejskie. Kolonie takie nosiły różne nazwy; embola (sjJißoXa), loggia (Lauben, loges), fondaco (od arabsk. fond u k, rcavSo^ewv), kantory i t d. Hanza ustanowiła liczne tego rodzaju instytucye poza granicami Rzeszy niemieckiej; miała ona swe kantory w Brügge, Nowogrodzie, Londynie, Krakowie, Kownie, Toruniu, Wrocławiu, Gdańsku, Elblągu, Królewcu, i t. p. Wschodnio-indyjska kompania w Azyi południowo-wsobodnitj, a Hudsońska w Ameryce północnej, założyły najwięcej Faktoryj.—Nazwa faktoryi powstała, o ile się zdaje, w XVI stuleciu i stosowano ją do kolonij europejskich (kupieckich)

in Venedig“ 1889).

R.

K. K.

And. S.

w Iudyach Wschodnich. W tern znaczeniu używamy tego terminu i dziś jeszcze. Tak np. mówimy o faktoryach kupców handlujących futrami w Ameryce Północnej, albo o faktoryach europejskich w Afryce, zwłaszcza w Gwinei Wyższej. Wogóle jednak forma ta kolonij handlowych, zdaje się, należy już do przeszłości.—L iteratura: Heyd „Historie du commerce du Levante“ (L8o5

—87); feS i m o n sfe 1 d „Der fondaoo dei Tedeschi

s. P.

Faktura, w handlu nazwa ta oznacza wykaz towarów, które kupiec posyła swemu klientowi albo kommissyonerowi; najczęściej się dołącza do towarów sprzedanych, które powinny być treściwie, dość jednak szczegółowo w niej opisane, ze wskazaniem wagi, objętości, ilości sztuk i rodzaju produktu. Przytem Bię oznacza zazwyczaj, ile strącić trzeba na tarę (pakunek), eskonto, lub dołożyć na cło, koszta transportu i t. p. Oprócz tego na fakturach są drukiem wyrażone warunki ogólne, na jakich Bprzedaż się odbyła, termina wypłaty należności i wysokość eskonta przy rychlejszem załatwieniu rachunku. Faktura, przyjęta przez kupującego, służy za dowód, że mu towar został sprzedany, przyjęcie zaś może być albo wyraźne, gdy nabywca odsyła sprzedawcy podpisany przez siebie jej duplikat, albo gdy przez pewien ozas po jej otrzymaniu zachowuje milczenie. Podpisana przez sprzedawcę i zwrócona nabywcy, świadczy o wypłaceniu przezeń należności i pozwala mu przelać na trzecią osobę prawo odebrania wykazanych w niej towarów.

Faktura W sztukach pięknych jest to sposób wykonania dzieła sztuki, właściwy każdemu artyście. F. obrazu, rzeźby, kompozycyi muzycznej może być szeroka lub drobiazgowa, zręczna lub niezręczna, śmiała lub bojaźliwa; powinna zaś ściśle odpowiadać rodzajowi danego dzieła i traktowanego przedmiotu. Pomysł wielki, epiczny, powinien być wykonany w sposób szeroki, pełen siły, bez wyszukiwania szczegółów drobnostkowych; pomysł wdzięczny, wykwintny, wymaga natomiast wykonania delikatnego, zgrabnego, dowcipnego, z uwydatnie-nieoiem najsubtelniejszej gry fizjognomii, a nawet i szczegółów ubioru,    “

Fakultety, wydziały uniwersyteckie, ob. U n i-w er syte t.

Fala, u Rzymian przyrząd oblęźniczy, wieża drewniana, z której rzucano pociski w obleganą warownię.—Podobnież zwały się wieże, wznoszone w cyrku, na t. zw. spinie, czyli nizkim murze, wzdłuż przedzielającym arenę, po obu stronach krórego-to muru odbywał się bieg wozów (ob. Cyrk, str. 578 kol. 1). Może to były wieże, gdzie składano jaja, których spadek pojedyńczo wskazywał ukończenie się jednego obiegu, albo też delfiny, do tegoż celu służące; może raczej wznoszono te wieże w pewnych tylko okazy ach dla udanych bitw (Juven. VI, 590). Prawdopodobnie o nich - to dają wyobrażenie zębate wieże, jakie widzimy na płaskorzeźbach z terrakotty w muzeum Luwru, gdzie w otworach górnych sie-dzą widzowie, przypatrujący się, niby z lóż, widowisku (ob. fig. do art. Circen ses).

Fala, ob. Fale morskie i Falowy ruch.

Falaise, stolica okręgu w francuskim departamencie Calvados, w lewem dorzeczu rzeki Dives, śród żyznej krainy, zwanej Campagne de Caen, przeszło 8 000 m-ców. F. początek swój zawdzięcza prawdopodobnie Normandom, któryob książęta często tu przebywali; tu także urodził się w r. 1027 Wilhelm Zdobywca, którego konny posąg, dłóta M. Rocheta, ozdabia plac św. Trójcy; tu wreszcie w d. 10 grudnia 1174 zawarty został pokój między Henrykiem II angielskim a Wilhelmem szkookim.—Podczas wojen angielsko - francuskich Anglicy dzierżyli miasto w swem posiadaniu aż do roku 1451.—Z gmachów wyróżnia Bię przed innemi gotycki kościół św. Trójoy i kościół św. Oerwazego z r. 1134; jest tu kollegium, ceuna biblioteka publiczna, szpitale; przemysł ożywiony (odlewnie dzwonów, tkalnie, garbarnie, farbiernie); handel również (słynne jarmarki na konie na przedmieściu Guibray).—Okrąg F. obejmuje 873 km. z ludnością około 48 500 głów.

Falandysz, Falendysz, gatunek sukna holenderskiego lub angielskiego. Sukno to, grube i ciężkie, „naprzednieyaze“ sprzedawano za Zygmunta Iii-go po złp. trzy, dobre po gr. 70 łokieć („Vol. Legum“ III 370). W czasach Jana Kazimierza F. ustąpił miejsca lżejszym suknom.

Falanga (po grecku <E>aXaY£ = rząd, szereg) u Greków staroźytnyoh zastęp żołnierzy, a w znaczeniu śoiślejszem: szyk bojowy. F. spartańska, z której później rozwinęły się kształty F-i macedońskiej była odbioiem się ustroju życia narodowego Spartan. Pospolite ruszenie rozpadło się u nich na sześć większych oddziałów, zwanych mora, każda mora dzieliła Bię na cztery loch os, zawierające po dwie pentakostye, sformowane każda £ dwóch enemotyj. Pierwsza mora była ze szlachty (spartyatów), pięć innych, odpowiadających pięciu korne (gminom) — z wolnych obywateli (penoików). Na czele mory stał polemarch, mniejszemio oddziałami dowodzili: lochagowie, pentakosto wie, enemotarchowie. Falanga, która pierwotnie miała 4—6, doszła potem du 8 szeregów ciężko uzbrojonych żołnierzy (hoplitów), za którymi stali helooi; pierwsi z nich walczyli włóczniami i mieczami, drudzy ciskali groty i kamienie. Wodzowie zajmowali miejsca na prawem skrzydle w pierwszym szeregu. F. Macedońska liczyła aż 16 szeregów. Rota nazywała się lochos; cztery roty (64 ludzi) tworzyły te-trarchię, cztery te tr archie (256 ludzi)— b y n-tagmę (niby batalion), cztery syntagmy (1624 ludzi) — ohiliarchię (niby pułk), cztery zaś chiliarchie—falangarohię czyli taxis, którą dowodził falangaroha czyli strateg. Syntagma występuje jako taktyczna i administracyjna jednostka. Z czterech falang takiego składu Filip Macedoński uformował wielką falangę, liczącą 16 000 bojowników, do których później należało jeszcze 8 000 pel ta stów, 4 000 psylitów i 4 000 jeźdźców pancernych. Aleksander miał

R.

Dr J. P.

K. K.

Hml.

w swojej armii 18 000 falangiłów, podzielonych wszelakoż na sześć falang, z których każda składała się z 3 000 żołnierzy, z odrębnej zaciągniętych prowincyi, i od niej brała swoje nazwisko; dowódzcy ich zwali się taxyarchami lub strategami. Podczas wyprawy azyatyckiej Aleksander liczbę Bzeregów w falandze zredukował naprzód do ośmiu, potem wkrótce do sześciu. Falangę Macedońską Elian w swej Teoryi taktyki opisał w taki sposób: Mężowie uzbrojeni stali w zwartych szeregach, oddalonych od siebie na 2 łokcie. Długość sarysy (włóozni) wynosiła podług pierwotnego wzoru 16 łokci, w rzeczywistości zaś tylko 14, ale trzeba odjąć od tego 4 łok. nad odstęp pomiędzy obiema rękoma wojownika, trzymającego włócznię, który w ten sposób mógł tylko dziesięć jej łokci wysunąć przed front hoplitów pierwszego szeregu. Mężowie drugiego szeregu, umieszozeni na 2 łok. poza poprzednikami, wysuwali włócznie na 8 łok. przed hoplitów pierwszego szeregu; wojownicy trzeciego szeregu wysuwali włócznie na 6 łok. przed szereg pierwszy, czwartego szeregu—na 4 łok., piątego na dwa łok.; żołnierze zaś szóstego szeregu i wszystkich nastę pujących nie mogli już wysuwać saryB przed szereg pierwszy i trzymali je w górę pionowo. Tak więo włócznie, steroząoe przed każdym mężem pierwszego szeregu, tworzyły oczom nieprzyjaciela widok straszny i przydawały razem wojownikowi dzielności, broniony bowiem pięciu dzidami, kroczy naprzód siłą pięć kroć większą. Szyk taki falangi macedońskiej dawał jej wielką siłę, lecz rozrywał się na gruncie górzystym lub wodami przedzielonym: to też uledz musiała taktyce rzymskiej.

Falangi (gr. <p&\ayysę), tak z grecka, niepotrzebnie zupełnie, nazywane bywają ozłonki palcowe u rąk i nóg, szczególniej jeśli mowa o kościach składających je,

Falanster, ob. Fourier.

Falarica. Pocisk piechoty rzymskiej, podobny do pilum (ob.), i stanowiący tylko jego odmianę. Tak go opisuje Liwiusz (21, 8): «Była to broń do wyrzucania, o długiem drzewcu, wytoczonem okrągło, próoz części górnej, utrzymującej źeleżce, która była kańoiasta.... Tę część kańoiastą, z której wyohodziło żeleźce, okładano hupką oblaną smołą, tak, że chociaż pocisk utkwił w tar-

Fig. 24*.

czy i nie doaięgnął ciała, wzniecał przestrach, ponieważ z zapuszcionego w środku ognia przed wyrzuceniem płomień ożywiał się, zmuszając przeciwnika do porzucenia broni i odsłonienia się pod nowe pociski*. — Była to więc broń straszna, wielka i ciężka, gdyż, czego Liwiusz nie dopowiada, między częścią drzewca okrągłą a kań ciastą na pocisku osadzona była kula ołowiana, i wszystko to wyglądało tak, jak przedstawia rysunek u Alstorpa („De hastis veterum* str. 158), zdjęty ze starożytnego pomnika (figura 246). Po-

EncyU. Powbł IUnstr. Zeszyt 160. T 20.t/.

cisk tea przeważnie używany był przy szturmie do twierdz lub w ich obronie i zapewne wykształcał się śtopniowo od prostego dzirytu aż do narzędzia zabójczo - pożarnego, gdyż kształty jego rozmaite bywają na pomnikach. Istniał on zapewne bardzo dawno, nim stał się takiem narzędziem, skoro Wergiliusa (En. 9, 705) mógł go dać w rękę Turnusowi: — „Scd magnum stri-dens contorta phalarica venit*; przyczem zaraz kommentator, Chr. Got. Heyne, objaśnia: „że nie jest to F., którą opisuje Liwiusz (1. o.), ale poproatu tarcia i włócznia, szerzej żelazem zaopatrzona*. Tenże sam kommentator dodaje, idąc za Fertusem u Serwiusza (s. v.), iż nazwa F. pochodzi od wieży, Fala (ob.). — Służyło wreszcie to narzędzie, wymagające wielkiej siły i zręczności w użyciu, zarówno do wojny, jak i do polowania. Ob Pilum.

Falarys (Phalaris), tyran Akragasu (Agrygentu) w Sycylii, z połowy VI - go wieku przed Cbr. (566 — 549?), postać nawpół bajeozna. Rodem z Astypalei na Krecie, wy wędrował do Akragasu jako budowniczy świątyni Zeusa; mając pod swemi rozkazami licznych robotników, opanował przy ioh pomooy akropol i najwyższą władzę. Prowadząc szczęśliwie wojny z sąsiadami, podniósł nazewnątrz potęgę miasta, rozszerzył je i upięknił, atoli po 16-letniem panowaniu został obalony przez Tele* maobosa i zginął gwałtowną śmiercią. Uchodził za okrutnego, krwiożerczego tyrana, który zamykał skazańców we wnętrzu rozpalonego do ozer-wonośji spiżowego byka i zachwycał się przeraźli-wemi jękami konających. Wynalazcą tej piekielnej machiny miał być rzeźbiarz ateński, Perillos; on też pierwszy doświadczył na sobie jej działania, gdy za swój pomysł zażądał od tyrana nagrody. Podanie o owym byku świadczy, według wszelkiego prawdopodobieństwa, o panującym niegdyś w Akragasie kulcie fenickiego bóstwa Molocha, któremu składano krwawe ofiary z ludzi. Sam byk F-a miał być porwany przez Kartagińczyków podczas zdobycia Akragasu, a następnie odnaleziony u nich przez Scypiona podczas burzenia Kartaginy (146 r.). Pod imieniem F-a przechowało się 148 listów (najlepsze wydanie Herchera w „Epistolographi graeoi“ Paryż 1873); są to jednak falsyfikaty, pochodząoe z epoki o wiele pó-źilejszej, jak to wykazał Bentley w swych Rozprawach o listach Falarysa, Temistokle-s a, Sokratesa i inn. (przekład niemiecki Rib-becka, Lipsk 1857). W listaoh tych F. występuje jako monarcha wspaniałomyślny, miłośnik poezyi i oświaty.

Falasze, lud w Abissynii, ob Abissy nia (Tom I, str. 52)

Falb Rudolf, rzekomy prorok pogody (* 1818 r. w Obdach w Styryi), uczył się teologii w Graz i był jnż wyświęcony na księdza, ale porzucił za-wól duchowny i został nauczycielem akademii handlowej w Graz. Od r. 1866 do 1869 był guwernerem, potem studyował matematykę, astronomię i geologię w Pradze i Wiedniu, w r. 1872 przeszedł na protestantyzm; w r. 1877—1880 podró-

(Graz 1870); .Gedanken uni Studien über Vulkanismus* (1875), .Przewroty we wszechświecie“ (1881, wyd, 3-e, 1890, przekład polski 1891), .Gwiazdy i ludzie* (1882, przekł. polski 1896), .Das Wetter und der Mond“ wydanie 2 gie 1892). —Por. Wł. Kwietniewski .Dzień krytyczny Falba* (Wszechświat z roku 1890, str. 17 i nast.); Stau. Kramsztyk .Rudolf Falb. Przewroty we wszechświecie* (tamże str. 620 i nast.); Tarnazzer „Falb und die Erdbeben“ (1892); Pernter .Falbs kriti-

S. K.

Dr J. P

'Sa

żował po Ameryce północnej i południowej, przebywał Dastępnie w swem mieście rodzinnem, w r. 1887 przeniósł się do Lipska, a wreszcie do Berlina. Rozgłos zjednały mu przepowiednie pogody, oraz trzęsień z;emi i innych katastrof w przyrodzie, które zaczął ogłaszać w wydawanym przez siebie kalendarzu .Kalender der kritischen Tage.* Opiera on je na własnej teoryi, według tej zaś wszelkie objawy atmosfery regulują się działaniem przy ciągaj ącem księżyca i Błońca, które, podobnie jak powodują przypływy i odpływy morskie, tak też sprowadzać mają podobne ruchy i w atmosferze. Wprawdzie już Laplace rachunkiem wykazał, że wpływ tego przyciągania na atmosferę jest nader nieznaczny, a jeżeli nawet istDieje, to powstające stąd zmiany ciśnienia atmosferycznego są tak drobne, że nie ujawniają się zgoła w ruchach barometru; na poręczeniu więc tylko Falba polega ć musimy, że istnieją przypływy i odpływy powie trza i że one-to właśnie są źródłami deszczów, wichrów i burz. Bierze on pod uwagę każdochwi-lowe położenie księżyca i słońca względem ziemi, a więc odmiany księżyca, w szczególności zaś jego nów i pełnię, dalej zmienną odległość księżyca i słońca od ziemi, przesuwanie się ich przez równik niebieski, a wreszcie ich zaćmienia. Każda z tych okoliczności wpływać ma na powiększenie działania przyciągającego, a stąd stanowi „czynnik przypływu“ (Fiutfactor). Im większa liczba tych czynników przypada na dzień nowiu lub pełni, tern silniejszy jest ruch przypływu; każdy dzień nowiu lub pełni nazywa się u Falba „dniem krytycznym“, a stosownie do liczny czynników przypływu, które na dzień ten przypadają, jest on dniem krytycznym pierwszego, drugiego lub trzeciego rzędu. Dzień krytyczny pierwszego rzędu jest wtedy, gdy z nowiem lub pełnią zbiegną się wszystkie czynniki przypływu; w dniu krytycznym drugiego rzędu i trzeciego rzędu przypada mniejszy zbieg czynników przypływu, a stąd też słabiej już występować będą depressye barometryczne, cyklony, wichry, opady atmosferyczne, burze elektryczne i t. d. Wpływ wszakże ciał niebieskich sięgać ma dalej jeszoze, sprowadza bowiem podo-bneż ruchy, czyli przypływy i odpływy, stopionego wnętrza ziemi, które w dalszym ciągu sprowadzają trzęsienia ziemi i wybuchy wulkaniczne; im więcej zbiega się współcześnie czynników przypływu, tern większe zagraża ziemi niebezpieczeństwo, tern dnie są bardziej krytyczne; na tern zaś polega możność przepowiedni, które mogą być podawane z góry na nieograniczony przeciąg czasu, obliozyć się bowiem daje przyszłe położenie ciał niebieskich. Jednakowoż wpływ czynników przypływu nie koniecznie ujawniać się musi w tym właśnie dniu, kiedy one się zbiegają, ale wywierać się może już na dwa dni wcześniej, albo też i w trzy lub więcej dni później. Teorya Falba, mająca pozory naukowe, w sposób dostępny przez niego wyłożona, a przytem reklamowana w pismach codziennych, podobała się ogółowi, ale oceniona została jako rżecz bez wszelkiej wartośoi przez geologów i meteorologów, o których zresztą Falb, w wygórowanem

przeoenianiu samego siebie, z największem wyraża się lekceważeniem. Ale i pod względem praktycznym przepowiednie Falba również znaczenia żadnego nie mają. Na ziemi bowiem codziennie, — jeżeli nie w jednem, to w drugiem miejscu padają deszcze, szumią wichry i sroźą się burze, a nawet trzęsienia i wybuchy wulkaniczne nie należą zgoła do objawów rzadkich; skoro zaś przepowiednie te ze slabem zaledwie przybliżeniem oznaczają daty przewidywanych zaburzeń, a już zgoła wskazać nie umieją okolicy, gdzie się one wydarzyć mają, to sprawdzanie się ioh uważać należy za zgodność przypadkową jedynie. W r. 1808 założył F popularne pismo astronomiczne .Sirius“ (od r. 1882 wydawane przez Kleina), oraz ogłosił .Grundzüge zur Theorie der Erdbeben nnd Vulkanausbrüche* sehe Tage* (1892).

Falcadina, nazwa nadana przewlekłym obja worn przymiotu (ob.), mająoym pewne podobieństwo do trądu (ob.), ogólnie panującym w obwodzie Agordo (prow. Belluno) w końcu ubiegłego i w początkach bieżącego wieku. Obecnie ta postać chorobowa już wygasła.

Faloh 1) Karol Gotfryd, drukarz szląski w Brzegu (Brega), ok. r. 1769.    2) Filip Eber

hard t-że 1792—5.

Falcidla lex, prawo wydane w roku 714 od założenia Rzymu (40 przed narodzeniem Chrystusa). Inioyatorem tego prawa był trybun ludu, według Diona Kassyusza (XLVI1I. 33) Publius Falcidius, a według Euzebiusza Caius F.—Prawa XII tablic nie znały ograniczeń w rozporządzaniu majątkiem na wypadek śmierci—„uti legassit suae rei, ita ius esto*. Lex Furia i lex Voconia wprowadziły pewne ograniczenia, ale bez istotnego znaczenia w praktyce prawnej. Dopiero gdy zapisy testamentowe obłożono opłatą skarbową, prawo wniesione przez Falcidiusa ustanowiło dla sukcesso-rów i ich wierzycieli tak zw. quart» falcidia, ograniczając testamenti faotio activa (prawo zapisodawcy) zasadą, że nikt nie może rozporządzać w testamencie więcej niż trzema cawarte-mi Swego majątku „Lata est itaque—mówi Gaius— lex F. qua cautum est ne plus ei legare liceat quam dodrantem (³/₄): itaque neoesse est, ut heres quartam (*/₄) partem hereditatis habeatr. Podług słów Uipiana .lex F. iubet non plus quam dodrantem totius patrimonii legare, ut omnimodo qua-drans integer apud heredem remaneat“. Przed obliczeniem obowiązkowej czwartej części odejmowano od masy spadku długi spadkowe i koszta pogrzebu; nie woiągano też do majątku narzędzi gospodarczych. Czwartą częścią dzielili się wszyscy spadkobiercy bez względu na liczbę. Justynian podniósł część obowiązkową do Va majątku dla czworga, do Va dla większej liczby prawych zstępnych testatora. Zapisobiercom szczególnym Btrą-cano V4 z zapisów. Senatus Consultum Pegasia-num za Wespazyana rozciągnęło moc F. 1. na fi-deicomissa. Do Justyniana nie mógł testator za bronić odciągnięcia kwarty faloydyuBzowej, odtąd kwarta należała się obciążonemu fideikomissem z samego prawa. Sukcessor, nie rcb ący inwentarza, tracił prawo do kwarty.—Nazwy F. 1. nie znało prawo polskie pospolite, choć znało część obowiązkową (ob. Polska, Spadek). Raz tylko, w kon-Btytucyi sejmu delegacyjnego 1776 roku o spłaceniu długów Rzplitej (V, L. VIII 166) użyto wyrażenia „jure falcidiae*, rozumiejąc w tern zestawieniu „falcidia* jako quarta falcidia prawa rzymskiego. W prawie mitjskiem wyrażenia F. 1. używano, ale rzadko.—W prawie prowinoyonalnem austryackiem, a w szczególności po r. 1772 w galicyjskiemu odrębnie skodyfikowanem, oraz w praktyce prawnej przyjmowano określnik rzymski dla części obowiązkowej, którą małoletni brał w Va> pełnoletni, rodzice i małżonek przy życiu pozostały w V3*ej t. zwań. części ustawnioze} (Louis „trawo spadkowe eto.“ Kraków 1866).

Palek Jeremiasz, który się często podpisywał Polonus, albo Gedanensis, był jednym z najcelniejszych i najpłodniejszych rytowników w. XVII-go, reprodukował dzieła najsławnieszych malarzy i portrety najznakomitszych osób swego czasu —monarchów, dygnitarzy świeckich i duchownych, oraz mężów słynnych z nauki; a jednakże jest zarazem jednym z tych mistrzów, o których życiu bardzo niewiele, i to tylko wątpliwych wiadomości posiadamy. Sam nigdzie nic o sobie nie podał, współcześni jego nic też o nim nie zapisali; wiek XVIII mało się nim zaprzątał; dopiero w naszym pamięć jego odżyła i różni znawcy i miłośnicy sztuki z wielkim zapałem i skrzętncścią zabrali się do poszukiwania danych z jego żywota, do kollek-cyonowania i regestrowania dzieł jego. W pracy tej, z chlubą znaczyć to możemy, co nam nawet Niemoy przyznają, najwięcej się zasłużyli naBi rodacy: Gwalbert Pawlikowski, który najpierwej o nim pisał i 70 jego sztychów w zbiorach swoich posiadał; Kraszewski, który dał pierwszy, obszerniejszy jego życiorys, oraz wykaz 160 dzieł (w Athenaeum 1851 r.), i z namiętnem zamiłowaniem, zwłaszcza podczas pobytu w Dreźnie, ubiegając się o nie, zgromadził zbiór ich znakomity, będący dziś własnością hrabiego Branickiego w Suchej w Ga-licyi; baron Rastawiecki, który w „Bibliotece Warszawskiej“ r. 1856, opisał 317 rycin F-a, po części posiadanych przez siebie, po części oglądanych w znakomitszych zbiorach w kraju i za granicą, po części wreszcie napotkanych bądź w katalogach, bądź we wzmiankach rozmaitych pisarzy, —zaznaczyć wszakże trzeba, że wykaz ten w późniejszym czasie doprowadził do nieznanej nikomu liczby 459; Henryk Bukowski, zamieszkały w Sztokholmie, który r. 1876 podał w Albumie Rapperswylskiem zupełnie nowe, a przez siebie w archiwach szwedzkich znalezione fakta; Józef Loski, który r. 188L ogłosił w „Kłosach“, treściwy wprawdzie, lecz sumiennie opracowany, na podstawie znanych ówoześnie źródeł, życiorys F a i w tymże roku wydał w prześlioznych fotodrukaob, na 30-u tablicach in folio, ieprodukcyę 43-eh jego rycin gdańskich, po większej czyści związek z Polską mających, ze zbiorów ks. Czartoryskich, Ordy-nacyi Krasińskich, generałowej Kicktej i in.; tegoż roku żywot F-a opisał w „Tygodniku Ilustrowanym* Michał Wołowski, a w r. 1887 Mathias Börsen w dziełku swojem ,0 rytownikach gdańskich*, z którego tu zapożyczamy faesimiliów podpi-sir Falcka. Wspomnieć też w końcu trzeba o wydanym we Lwowie r. 1874 przez Kołaczkowskiego „Słowniku Sztycharzy Polskich“, jako też o nieznanym żadnemu z wymienionych pisarzy, a bodaj czy nie najbogatszym, bo 400 sztuk wynoszącym, zbiorze sztychów mistrza gdańskiego, który w ostatnich czasach zgromadził był ś. p. Emeryk Czapski, a który dzisiaj znajduje się w Krakowie.— Wobec tego dziwnie ubogo wyglądają wiadomośoi o Falcku, u pisarzy cudzoziemskich napotykane: pomijająo już brak danych biograficznych, uderza mała liczba znanych im jego sztychów; tak np. Basan, który w swoim „Dictionnaire des Graveurs“ (Paryż i767) jeden z najpierwszyoh pisał o nim, przytacza robót tego miBtrza bardzo niewiele, i to z tytułów tylko, chociaż znać był powinien katalog księdza Michała de Marolles z r. 1666, zawierający już 193 ryciny, i zbiory Biblioteki królewskiej w Paryżu, niemniej zasobne. Nagler, Heller, Le Blanc i in. również mało co wiedzą o życiu F-a i nie wiele dzieł jego wymieniają; a nawet Gdańszczanin, Wilhelm Seidel, w „Nachrichten über Danziger Kupferstecher“ (umieszczonym w „Neue preuss. Provinzial - Blätter“ 1847) wymienia tylko sztychów 112, a Hugen, prof, królewiecki, w czasopiśmie „Morgenblatt* (1848) pisze tylko o 130.— Dopiero w r. 1890 J. C. Block wydał w Lipsku najlepszą, jak dotychczas, pracę o Falcka p. t. „Jeremias Falek, sein Leben und seine Werke, mit vollständigem alfabetischen und chronologischen Register eämmtlicber Blätter, so wie Reproductio-nen nach des Küastlers besten Stiohen“ (1890). W cennem tern dziele, w którem autor korzystał z wiadomości zebranych przez wszystkich swoich poprzedników, wyznając, że najwięcej czerpał z pisarzy polskich, lubo ich na podstawie własnych, bardzo gorliwych badań, tu i owdzie prostuje, znajdujemy możliwie dokładne dane o życiu i o pracach znakomitego Gdańszczanina. 1 on wszakże nie może nic pewnego powiedzieć o dacie i o miejscu jego urodzenia, jako i śmierci, najpilniejsze bowiem poszukiwania po archiwach parafialnych w Gdańsku i w Toruniu nie odniosły pożądanego skutku, gdyż metryki kościelne w ówczesnych zaburzeniach wojennych zaginęły. Nagler, Heller, Le Blanc i inni, utrzymują, że F. urodził się w Gdańsku, r. 1629; że w Gdańsku, o tern wątpić nie można, skoro sam się zwał Gdańszczaninem. Co zaś do roku, wiedząc napewno, że pierwsze sztychy jego, wykonane w Paryżu, poobodaą z r. 1641,

••

Ü:M

wsssm^^

■4-

gai

Fig. 247.

' fs* m

fi'f'f

■ % «• p i

s *41 ci I

Iff

-JÄM

S r^T i

-1 $ K ? 1H

j^> M ¹ |i m

kt i³

à J-?    -

. wmj#

;j

^T°yo S 'X'd 'S;r,»^Ę,£$ '& WI

J-

Fig. 248. Herb Falka.

ri

II

il

rM

ô:

m

■iàS/À

X-f:

• iwy

■x.

V.

fiKsSlfc ' i.

ft

'W¹ III!,

\y

'11-

yj

;1

•4

« |i|

« Il

P**»*to*

Ajé^s£

il

a

a.

fjfev*

-JB    s~^

f^MJr -, jtyfi

;%>cx £i-v

V/^'    -

L.

STÖ

XV :H

■:

ymf

fml

îtrSri. a;.;’ i

vin

|x

»i

Ci}

pi ; ;.>|4%/‘!

MiML

mW

«JV

Sä

■: - ;

J;.,

SsS

bJr&a

%, ,

BPm

i*

*W-0

, ;*

mm*

k!

ni! 5 r!

<■

wy

iffi

i!

feaslii

Sy

"s ’

«s

»Qiâëfes^^

'M

i> r:

. vi

BU

. j'

■■ i - :

yj

[■M

sgl

,i**7 J

a,:

? ÏÜ f ,

:,Y

vW-a

’•j

.< fk*«y * i*L,yjr-

V* kjf *

..Si «*>. 1 SSTOS« J^Æ* • *|jffr'-

la» 1

*Sf*j

«* ,V#ł j|l '-V.

-, *    Y'*

I« «

|||

«•æ

si

Fig. 249. Święty Jan każący na puszczy. Z Bloemaerta,

,_**■■*(£****

4m

-s^-

«pp«

■ PSÉ ')1ms\y^

V %!

wl

*L,

' .;/ x-

h^i’xy,' ' I. v;:- :É$*Ü. *A,SJ’

rÆl

*i'M

si

iii

■ i>M|

f4'a

g-

pi

I ;j

J&M

'fà

!,-•

sEgäs

. i, is

niepodobnna uwierzyć, aby wyszły z pod rylca dwunastoletniego chłopięcia, i uznać wypada z Kraszewskim i Rastawieckim rok 1619, albo też z An-dresenem (, Handbuch für Kupferstiohsaramler*,

tej są dwie odmiany: jedna z nich nosi podpis tylko wydawcy, Justa Egmonta, druga, znajdująca się w Muzeum ks. Czartoryskich w Krakowie (bodaj czy nie uaikat), opatrzona jest u dołu dedy-kacyą Wacławowi z Leszna Leszczyńskiemu, biskupowi Warszawskiemu, i Krzysztofowi z Bnina Opalińskiemu, wojewodzie Poznańskiemu, nadzwyczajnym posłom Władysława IV go, z powodu zaślubin tej księżniczki. Obok dedykaoyi umieszczone są dwa orły, trzymające gałązki lauru i lilie Burbonów, a także herby obu posłów: Wieniawa i Łodzią. — Z Paryża około roku 1643 udał się F. do Hollandyi, a ohoć niedługo tam zabawił, nie mały wszakże wpływ na niego wywarło oglądanie arcydzieł Rubensa i Van-Dycfca, jako też i poznanie się ze znakomitymi sztycharzami hollenderski-mi. W r. 1644 powrócił do Paryża, gdzie jeszcze na początku 1646 musiał przebywać, z tego bowiem czasu pochodzi wyżej wspomniiany portret Ludwika XlV-go. W tymże roku wrócił do Gdańska, wiedząc o wspaniałych przygotowaniach, jakie czyniono tam na przyjęcie Maryi-Ludwiki, i może się łudząo nadzieją zaszczytnej karyery pod jej o-pieką, jako ten, co jej rysy w świetnych rycinach potomności przekazał; eon amore też wykonał dwa sztychy, przedstawiające bramy tryumfalne, wzniesione w Gdańsku z powodu wspomnianych uroczystości. Nadzieje go wszakże zawiodły: nie on, ale Wilhelm Hondius, Hollender, mniej utalentowany od niego, nosił tytuł sztycharza nadwornego, naprzód Władysława IV-go, a potem Jana Kazimierza, i dla magnatów polskich wykonywał liczne roboty; on, przynajmniej od 1646—49, prawie dla samych tylko Gdańszczan pracował; na wizerunkach znakomitych Polaków nie daje się napotkać data tego okresu, muszą więo z późniejszych czasów pochodzić. Ważniejsze z tych robót, jak np. bramy tryumfalne i karty tytułowe do dzieł Heweliusza, sztychował F. podług rysunków Adolfa Boya; portrety Gdańszczan według Boya, Wagnera, lub też z własnych rysunków, podobnie jak i piękne posągi, zdobiące Porta Lapidea w Gdańsku. Nakładcę i wydawcę dla swoioh robót znalazł w jednym z najznakomitszych w w. XVII-ym drukarzy naszych, spółziomku swym, Jerzym Forsterze (ob.). W r. 1649 Falek udał się do Szweoyi na wezwanie królowej Krystyny, której znany już był z pięknego jej portretu, wykonanego za pobytu swego w Paryżu, na zamówienie jej agenta w rzeczach artystycznych, Le Blond’a, oraz z innych prac swoich, tej królowej dedykowanych. Zamianowany nadwornym jej sztycharzem, otrzymał dyplom na tę godność r. 1650 z pensyą roozną 600 ryksdalerów, oprócz osobnego wynagrodzenia za każdą pracę, i stąd też na ryoinach, w Sztokholmie wykonywanych, podpisywał się, nie Polonus i nie Gedanensis, lecz S. M. R. Sueciae ohalcographus. W czasie Bwego pobytu w Szweoyi F., oprócz wizerunku królowej w dwóch odmianaob, wykonał portret kanclerza Oxenstierny i wielu innych dostojników i generałów szwedzkich, a wreszoie piękną podo-

Lipsk 1870) 1620 za datę jego urodrenia. Według Rastawieckiego był on sycóm Michała Fal-cka, profesora gimnazyum toruńskiego, o którym Block wie napewno, że ożenił się w r. 1607 w Toruniu, skąd w r. 1620 został zawezwany do Gdańska na pastora kościoła św. Bartłomieja i tam w r. 1624 życie zakończył we dwa lata po urodzeniu się syna Michała, późniejszego pastora u św. Katarzyny. O Jeremiaszu, równie jak i o jego braoie, nożowniku, Hansie, nie podobna twierdzić napewno, że byli synami Michała, bo niema na to zgoła źadnyoh dowodów. Zgodziwszy się wszelakoż na podanie bar. Ed. Rastawieckiego, wypadałoby wnosić, że Jeremiasz urodził się, albo w Toruniu pomiędzy 1619 lub 1620, albo w Gdańsku pomiędzy 1620 a 24. Block wnosi, że był synem jakiegoś innego z Falcków, którzy dość licznie byli rozrodzeni w Gdańsku i Toruniu, i że się urodził w 1609 albo 1610 roku. Tenże badacz przyszedł do posiadania aktu ślubnego Jeremiasza, opiewającego, jako w d. 9 czerwca r. 1650 zawarł związek małżeński w kościele św. Piotra z panną Anną, córką ś. p. Arnolda Mercatora.—P. Henryk Bukowski we wspomnianym wyżej Albumie podał znalezioną przez się w Sztokholmie metrykę ohrztu jego córki, Anny Magdaleny, urodzonej 3 stycznia 1653. —Otóż i wszystko, co dziś wiemy o stosunkach rodzinny oh Jeremiasza F-a. O jego wychowaniu i początkowych studyach artystycznych głucho zupełnie; przypuszczać tylko można, że pierwszym jego mistrzem był słynny sztycharz hollen-derski, Hondius, który od r. 1630 do 1656 mieszkał w Gdańsku. Takie jest zdanie Błocka, które przyjąwszy, trzeba-by odrzucić podaną przez niego datę urodzenia Jeremiasza, w pierwszym bowiem razie mistrz (* 1607) byłby zaledwie o 2 lub 3 lata starszy od ucznia. Około r. 1639 udał się Falok do Paryża, gdzie się wydoskonalił w swoim kunszcie naprzód pod kierownictwem słynnego malarza i sztycharza francuskiego, Chauveaux, potem hollenderBkiego, Korneliusza Bloemaerta, oraz Abrahama Bossego, i tak dla niob, jak dla kilku innych wydawców (Le Blonda, Egmonta, Mariette’a) wiele pięknych rycin wykonał. Wspomnimy tu:

1 ) mnÓBtwo modnych podówczas postaci alegorycznych, uosobionych w kobietach, jak np. Pięć zmysłów, Cztery pory roku, cztery części świata i Cztery pory dnia, w których przedstawiającym ]6 boginiom (Aurora=.Poranek, Wenus=Południe,

Dyana=Wieczór, Prozerpina=Noo), starał się nadać rysy AMaryi - Ludwiki Gonzagi, i odtworzył je naj-udatn ej w Aurorze i Wenerze. 2) Śliczną seryę 224 rycin, wydaną p. t. »Livre de portraiture*,

(1641 r.) i 3) wiele pysznych portretów, jak np.

Anny Aurelii, księżniczki Orleańskiej, Anny królowej Francuskiej, męża jej, Ludwika XlII-go,

Ludwika XIV w wieku dziecięcym, Maryi Ludwiki Gonzagi (z powodu wyniesienia jej na tron Polski), w koronie, ^berłem i jabłkiem w ręku. Ryciny biznę Karola Gustawa (1654 r.). Wszystkie te

sztychy wykonywał podług Dawida Becka, Ditt-maersa i Dawida Kloekera, a zaprzyjaźnił się także z wielu innymi artystami, których Krystyna u swojego dworu skupiała, między inne-mi zaś i z Heinrichem Twensenem z którym pracował dla Selenografii Heweliusza, ozdobionej portre-tami tak autora, jak i pomienionego artysty, sztycho-wanemi przez Falcka według jego oryginałów. — Zaszczyty wszakże i powodzenie, jakie spotkały go w Sztokholmie, nie ostudziły jego seroa dla rodzinnego miasta; odwiedzał je od czasu do czasu między 1650 a 55 i wtedy-to zapewne sztychował owe 19 portretów polskich, które w naszej ikonografii uchodzą za prawdziwe klejnoty; ale tylko 13 z nich wyszło u Forstera—portret zaś Badziejewskiego ukazał się w Sztokholmie, na in-nyoh brak nazwiska wydawcy. Abdykacya Krystyny i wstąpienie na tron młodego Karola Gu-stawa, który, przejęty duchem wojowniczym, nie dbał woale o sztuki piękne, zmusiły F-a do opuszczenia Sztokholmu. W r. 1655 wrócił do kraju, ale nie długo tam zabawił, gdyż wojna między Polską a Szwecyą i obawa przed oblężeniem Gdańska, wygnały zarówno jego, jak Forstera i Hond i usa. Tegoż roku F. udał się do Kopenhagi, gdzie wykonał wspaniały portret króla Fryderyka Iii-go, odbity 1646 w Hamburgu, a potem niezadługo do Amsterdamu. Tam znulazł piękne pole do pracy, trafił bowiem w szczęśliwą porę, gdy burmistrz, Gerard Reynst, posiadacz bardzo znakomitej galeryi obrazów, zamierzył ją ogłosić w rycinach i użył do tego kilku najbieglejszych sztyebarzy, a w ich liczbie i Faloka. Wydawnictwo to, po śmierci Reynsta prowadzone dalej przez jego wdowę, nosi tytuł następujący: „Variarum imaginum a celeberrimis artificibus piotarum caelaturae, ele-gantissimis tabulia representatae. Ipsae picturae partim exstant apud viduam Gerardi Reynst, quondam hujus urbis senatoris et scabini, partim Ca-rolo II, Britaniorum Regi, a Poteutissimis Hollan-diae Wesfaliaeque ordinibus doao missae sunt. Amstelodami.“ Zbiór ten, nieporównanej ceny, zwany „le Cabinet de Reynst“, nigdzie się nie dochował w całości; nie wiadomo tedy na pewno, ile w nim było rycin w ogólności, jako też ile ich F. wyrytował. Heinecke, który o tem wydawnictwie szczegółową podał wiadomość, utrzymuje, że składało się ono z tablic 33 ch; ale Jan Wussin, który w r. 1865 pisał o jednym z jego wykonawców, Korneliuszu TiBscherze, podaje ich 40, a twierdzi, że F. 18 wykonał i otrzymał za nie bonoraryum 2 600 guldenów. W Amsterdamie Falek gościł do r. 1657, w którym przeniósł się się do Hamburga, o czem świadczy wykonany tam w tymże roku przez niego portret Chrystyana Woldenberga; tamże ukazał się jego roboty wizerunek burmistrza Gdańskiego, Ferbera, lecz bez daty. Jakie jeszcze roboty F. w Hamburgu wykonał i jak długo tam bawił, na pewno nie wiadomo; prawdopodobnie sztychował jedynie wzory do wyrobów złotniczych, karty lytułowe do dzieł polskich oraz niemieckich i t. p. Zdaje się, że ostatnią jego robotą był tytuł oraz 12 rycin (z których 7 tylko opatrzonych jest jego monogramem) do dzieła „Des ehren-und hooherleuchteten P. Al-phonsi Roderici S. J. Uebungen chrischlicher Tugenden etc. gedruckt zu Cölleu 1666.* Co się zaś tycze dzieła Heweliusza „Machina coelestis*, którego kartę tytułową wykonał F., lubo według Błocka nosi ono datę r. 1673, sztych, zdaniem jego, musiał być zrobiony nierównie wcześniej.—Kraszewski utrzymuje, że w 1663 nio już o nim nie było słychać i że dalsze ryciny są w tem dziele innego ryloa, skąd przychodzi do wniosku, że artysta w tym roku musiał życie zakońozyć. Nagler pisze, że umarł w Gdańsku r. 1709, co za nim wielu innych powtarza, a pomiędzy nimi Le Blanc i Duplessis, w ogłoszonej r. 1880 swej Historyi sztyoharstwa, i co także, na podstawie danych, powziętych w Gdańsku, p. Berson twierdzi. Blook wszakże przekonywa nas, że musiał w r. 1666 wrócić do Gdańska, gdzie pierwszych dni lutego 1667 życie zakończył; a dowód na to ma w notatce, dostarczonej mu przez kaznodzieję kościoła św. Piotra z księgi nagrobków rzeozonego kościoła, brzmiącej w te słowa: „1667 r. d. 7 lutego, u św. Piotra, po oczyszczeniu grobu pana Hansa Mickhausa, pogrzebiono w nim F-a Jeremiasza, w chórze przy ołtarzu, kamień N. 4.” Nagrobek ten dotrwał dotyohozas, a lubo nosi na kamieniu wyryty napis: „Hans Mickhaus und seine Erbeu 1636* nie przeczy to twierdzeniu, że w nim spoczywają zwłoki Jeremiasza F-a; skoro bowiem grób ten był oczyszczony, to snadź Hans Mickhaus nie zostawił potomstwa i grób, zakupiony przez niego, stał się znów własnością kościoła, który miał prawo ustąpić go komu innemu. Dziwić się tylko mo • źna, że Gdańszczanie tak mało się troBzozą o pamięć swego współobywatela znakomitego, iż wiedząc, gdzie są szczątki jego złożone, nie uczcili ich bodaj odpowiednim napisem.—O żonie ani o córce F-a, Blook żadnej wiadomośoi znaleźć nie zdołał, wie tylko o wykształconych przezeń dwóch szty-charzachj mianowicie: wychowańcu jego, Sobenku, i Owenie.—Portret jego uważa za niebyły, nie przyznając, równie jak i Kraszewski, autentyczności sztychowi Oleszczyńskiego: podał więc jedynie herb jego; o znajdujących się w zbiorach gdańskich, olejnym i sztychowanych, które tam oglądał p. Berson, nic nie wspomina. W ułożonym przez siebie bardzo systematycznym spisie rycin tego szty-charza, przedmiotowym, alfabetycznym, chronologicznym i wskazującym miejsce wykonania, Blook opisał ioh numerów 295, które sam prawie wszystkie oglądał, mianowioie: ze Starego Testamentu 2; z Nowego 22; święty oh Pańskich 29; a mitologii 15; do sztuki stosowanej 8, a w tem cztery serye po kilkanaście do dwudziestu kilku tablio kwiatów; obrazów allegorycznych 68; rodzajowych 28; z architektury i rzeźbiarstwa 14; kart tytułowych i sztychów do dzieł rozmaitych 10; portretów 89. Za wiele by to miejsca zabrało, gdybyśmy z tego wykazu zechcieli przynajmniej co najcelniejsze sztychy, nie już opisać, ale bodaj tylko wymienić; poprzestaniemy więo jedynie na obchodzących naB najbardziej portretach polskioh, które są następujące: Władysła-

Dr. J. P.

Hm!.

wa IV; Jana Kazimierza; księcia Karola Ferdynanda, biskupa płockiego; Achaoego Przyłęckiego, kasztelana oświęcimskiego; Łukasza Opalińskiego; Jerzego Lubomirskiego; Bogusława Radziwiłła; Piotra Gembickiego, biskupa krakowskiego; Adama Kazanowskiego; Andrzeja Leszczyńskiego, biskupa kamienieckiego; Bogusława i Waoława Leszczyńskich; Mateusza Łubieńskiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego; Jerzego Ossolińskiego; Stanisława Pstro-końskiego, biskupa chełmskiego; Jerzego Tyszkiewicza, biskupa wileńskiego; Mikołaja Kopernika, Jana Heweliusza, astronoma; Hieronima Radziejowskiego i Janusza Radziwiłła. Do tego dołączamy jeszcze portret teologa gdańskiego Dilgerusa, jako prawdziwe arcydzieło w swoim rodzaju.— Co do innych dzieł, napomkniemy jedynie, że z religijnych uważane są za najcelniejsze: Chrystus ukrzyżowany z Van- Dycka, św. Jan każący napuszozy z Bloemaerta i Święta Rodzina z Palmy; z rodzajowych: Czterech Cyklopów Caravaggia i Stara zalotnica Jordaensa.—Kraszewski o talencie F-a tak pisze: »Był on równie biegłym rysownikiem, jak sztycharzem; ryoiny jego własnych pomysłów są równie piękne, jak te, w których cudze dzieła odtwarzał; J. Sandrarta, Van-Dycka, G. Reniego, Palmy, J. Egmonta, J. Stelli, Jana van Los, S. Bourdons, bardzo cenione i rzadkie, zwłaszcza z Pisma św. W portretaoh jest życie wielkie, podobieństwo widoczne, rylec śmiały, dosyć efektu w akcesso-ryaoh, draperye pięknie, właśoiwym mu sposobem oddane. W tyoh robotach nie ustępuje ani Nanteu-ilowi, ani Edelinckowi. W rycinach obrazów starał się naginać do charakteru mistrzów i wydać właściwe każdemu cechy, tak, iż każda rycina na pozór zdaje się być innej ręki. Przez znawoów zagranicznych uważany jest za jednego z najlepszych tłómaczy Michała Anioła Caravaggio. Robił ryloem, igłą i raz akwafortą. Należy on do rzędu artystów szczęśliwych, któryoh dzieła noszą cechy wrodzonego talentu i zdają się bez pracy, bez wysilenia, jednym tchem dokonane, we wszystkich swych najdrobniejszych częściach, spływająo w pełną smaku oałość. W historyi sztoki dawnej Polski może najpierwszy ze sztycharzy zajmujący jest z powodu portretów. Oryginały Dankerta, Schultza, Becka zaginęły prawie wszystkie. F. wywodzi z grobu twarze znakomitych ludzi, którychbyśmy bez niego nie znali.” Kompletu sztyohów F-a żaden zbiór, ani prywatny, ani publiczny, nie posiada; do rzędu zasobniejszych, u nas, próoz wyżej wymienionych, należą: ks. Czartoryskich w Krakowie, hr. Działyńskiej w Gołuchowie, Towarzystwa przyjaciół nauk w Poznaniu (po Rastawieckim) i w Muzeum Rapperswylskiem; z obcych zaś: w gabinecie publicznym drezdeńskim, w Albertinum w Wiedniu, w Muzeum Brytańskiem i w bibliotece publicznej w Paryżu.    *

Falek Jan Piotr (* w r. 1733 w Westergoth-land [8zwecya]—f d. 2L marca r. 1774), lekarz i botanik. W r. 1751 wstąpił na uniwersytet w Upsali, zajmując się głównie naukami przyro-dniczemi, był też przez czas pewien nauozyoielem syna sławnego Linneusza (ob.); w r. 1762 udał się do Petersburga, gdzie został profesorem botaniki, medycyny i dyrektorem ogrodu botanicznego. Razem z Pallasem i Gmelinem (ob. te nazwiska) wyruszył w r. 1768 na wyprawę, mającą na celu zbadanie państwa Rossyjskiego; powróciwszy w r. 1772, otrzymał dyplom doktorski w Upsali. Po wczesnej śmierci jego, prof. Georgii wydał pozostałą po nim obszerną pracę p. n. „Joh. Pet. Falcks Beyträge zur Kenntniss des russischen Reiches“ (Petersburg 1786, 3 tomy).

Falek Nels, Mikołaj, prawnik duński (* r. 1784 —f 1850). üi^röku 1814 wykładał prawo rzymskie w uniwersytecie w Kiel. W roku 1835 został prezydentem Stanów Szlezwidzko Holsztyńskich i wniósł kilka projektów liberalnych, a mianowicie: żądał wolności prasy, emaucypacyi żpdów, zaprowadzenia sądów przysięgłych i t. d. W roku 1846 przyłączył się do oppozycyi, która protestowała przeciwko anneksyi Szlezwigu do Danii, i ogłosił w tym celu broszurę p. t, Prawo publiczne ks. Szlezwigu. W roku 1848 należał do rewolucyi, która zamierzała wprowadzić w wykonanie idee, wyznawane przez niego i jego przyjaciół. Ogłosił drukiem: Podręcznik prawa prywatnego Szlezwidzko - Holsztyńskiego (1825 — 40); Euoyklopedya prawa (1839).

Falckenberg Ryszard, współczesny filozof niemiecki (* r. 1851 w Magdeburgu), po ukończeniu studyów w Jena, został tamie docentem filozofii, obecnie zaś zajmuje katedrę profesora zwyczajnego w Erlangen. Od r. 1885 redaguje wespół z Augustem Krobnem „Zeitschrift für Philosophische Kritik“ (Halla). Jest zwolennikiem t. zw. neokantyzmu. Z prac jego ważniejsze: „Ueber den intelligiblen Chzrakter, zur Kritik der kantisohen Freiheitslehre“ (Halla 1879); »Grundzüge der Philosophie des Nicolaus Cusanus“ Wrocław 1880); »Gesohiohte der neueren Philosophie“ (Lipsk 1886, wyd. 2-ie 1893,—dzieło to przełożył na język polski W. M. Kozłowski pod. tyt. „Historya filozofii nowożytnej*, WarBz. 18i#6). Pod kierunkiem F-a, nakładem Frommanna w Sztut-gardzie, rozpoczęte zostało w r. 1896 wydawnictwo „Klassiker der Philosophie“, obejmujące szereg popularnych monografij z zakresu historyi filozofii (dotyohczas wyszło 7 tomów).

à Falekenburg Jakób, pisany także Falckenberg i Falkenberg (K. Estreicher dodaje: Mili-chiuß) Niemiec z rodu, „Brennopolitanus“, jak Bię sam nazywa, zrazu dworzanin cesarza niemieckiego, póżmej królewski wychowanek Francyi („regius Franciae alumnus“). Prócz zawodu dworszczyzny przyznaje sobie i drugi—juris con suit us. Był właśnie na dworze francuskim, kiedy Henryka obrano królem, i miał wyznaczoną sobie delegacyę do orszaku królowej, odprowadzanej do Francyi. Wyboru, podróży, zajrzenia Walezego do Polski i ucieczki z niej, dotyczą trzy wydrukowane pisma F-a: 1) Elegie („Elegiae aliquot tribus distinctae actibus*) pod bardzo długim, szumnym tytułem (w „Bibliogr. poi. saeculorum XV et XVI”), mówiącym m. in. o„tru-daoh* królewskich w Polsoe (Lutetiae Parisiorum. Ex officina Federici Morelli, typogr. Regii. 1573,

s.

And. S.

And. S,

Falconer Hugh, paleontolog (* 1809 w Forres w Sakocyi — f 1865); nauk uniwersyteckich słuchał w Aberdeen i Edymburgu na wydziale lekarskim; w roku 1830 udał się do Iadyj wschodnich, gdzie w 1832 został superintendeatem ogrodu botanicznego w Sabarunpur. Tam rozpoczął badania paleontologiczne w górach Siwali i z Cautleyem zgromadził bogaty zbiór szczątków zwierząt ssących z miocenu. Robił również poszukiwania botaniczne w górach Himalajskich i dał pobudkę do zaprowadzenia uprawy chiny i herbaty. W r. 1837 towarzyszył drugiej ekspedyóyi Al. Burnesa do Kabulu, zwiedził wiele okolic za Gangesem i w Kaszmirze, jako też lodowce gór Mustagh. W r. 1842 dla poprawy nadwątlonego zdrowia wrócił do Anglii i ogłosił tam wiele prac swoich o faunie kopalnej gór Siwali i wyspy Perim. Największem dzieł am jego jest, opracowana wespół z Cautleyem, „Fauna antiqua Sivalensis“ (1846— 49 w 9 ciu tomach). W r. 1848 F. był dyrektorem ogrodu batanicznego w Kalkucie i profesorem botaniki w kollegium medycznem, a w 1850 robił poszukiwania w lasach tekowyoh w prowinoyi Tennaserim. Powróciwszy r. 1858 do Anglii, oddał się szczególniej badaniu kopalnej fauny jaskiniowej i wydał „Oa the species of Mastodon and Elephant“, a w 1860 rozprawę o kościach jaskini Gower. Zwiedzał także jaskinie gibraltar-skie i włoskie i odkrył Grotta di Mascagnone w Sycylii. Pozostała po nim „Paleontogieal me-

44, 3 pp, 8-o); 2) „In regium sereniss. Henrici III Lutetiam Parisior. ingressum“ (t-źe, Paryż 1574); 3) „Henrici III ex Polonia in Franciam reditus de-scriptio“ (t-źe 1574). Czwarty tytuł skrócony w Chronol. wykazie Eztreichera pod r. 1573 wydaje się złożonym tylko z pojedynczych wyrazów tytułu pierwszego.

Falckenstein Ernest Fryd., generał pruski, ob Vogel von Falckenstein.

Falcon, Stan w rzeczypospolitej południowoamerykańskiej Wenezueli, oblany wodami morza Karybskiego i odnogi Maraoaibo, zaś od strony lądowej graniczący ze stanami Zulia i Lara, 29 145 km. □ i 139 110 m-ców (1891). Z wybrzeża morskiego odgałęzia się górzysty (400 m.) półwysep Paraguana, tworzący od zachodu zatokę Coro i połączony z lądem za pomocą wązkiego i płaskiego przesmyku Medanos. Zresztą wybrzeże wogóle nizkie i żyzne; ku wnętrzu kraj podnosi się zwolna i przechodzi w znaczną wyniosłość (1253 m.), z której spływają liczne strumienie i rzeki. — Klimat gorący i niezdrowy; częste gorączki zgniłe i uporczywe febry. Ziemia wydaje kakao, kawę, olej rycynowy, bawełnę, trzcinę cukrową, orzechy kokosowe, rośliny strączkowe, tytoń; jest też i węgiel kamienny; ze zwierząt domowych hodują głównie kozy i owce.—Przemysłu prawie niema, prócz, nielicznych zresztą, gorzelni. —Lasów na nizinach mało; za to zbocza wyniosłości pokryte 8ą gęstym borem dziewiczym.—Stolicą jest Ca pata rida, nad zatoką Maracaibo.—Dawniej stan F. nosił nazwę Coro i obejmował także krainę na zachodniem wybrzeżu laguny Maracaibo aż do gra nic Kolumbii, obejmując przeszło 93 000 km. □; obecnie całą tę przestrzeń rozdzielono na 2 stany: F. i Zulia.

Falcone, Capo del F., skalisty przylądek na północno-zachodnim krańcu Sardynii — kończący niewielki półwysep, który wraz z sąsiednią wyspą Asinara zamyka od zachodu półkolistą zatokę Asi-nara (Goifo dell'Asmara).

Falcone Anie li o, malarz i rytownik włoski (* w Neapolu 1600—f we Francy! 1665), uczeń Ribery, malował tylko b;twy i stąd nazwano go Oraoolo della Bataglia. Zlaniem Lanzego, odznaczał się wielką poprawnością rysunku, siłą kolorytu, rozmaituścią i naturalnością postaci. W powstaniu Masaniella dowodził tak zwaną kompanią śmierci, którą sformował był głównie ze swoich uczniów i nieraz dał się z nią we znaki Hiszpanom; to też po upadku powstania musiał ratować się ucieczką i schronił się we Francyi, gdzie, przyjęty łaskawie przez Colberta, wkrótce pracami swemi sławę i dobrobyt pozyskał. Muzeum w Luwrze posiada jeden jago obraz z roku 1631, Bitwę Turków z rycerzami, który niegdyś należał do zbiorów Ludwika XIV; w Muzeum mądryckiem znajdują się dwa, odanaczająoe się świetnym kolorytem: Bitwa Turków z Chrze-śoianami i Bitwa kawaleryi z kawaleryą (własność niegdyś Filipa V). Zaane są wreszcie dwa w Muzeum neapolitańskiem: Żołnierze hiszpańscy i Bitwa dawnyoh wojowników.

PncykŁ Powsz. Ilustr. Zesz, 16O Tom 20 ty.

Sztychy F-go odznaczają się wielką biegłością i lekkością rylca.    *

Falconer William, poeta szkocki (* 1732 r* w Edymburgu—f 1769), był synem cyrulika, a mając ledwie lat 18 służył na okręcie kupieckim, który w podróży z Aleksandryi do Wenecyi rozbił się pod Capo di Nao u wybrzeża Kalabryjskisgo. Uratowawszy się z dwoma tylko majtkami, F. w swej przygodzie znalazł natchnienie do poematu p. t. „The Shipwrek“, w którym udatnemi wierszami opisał tajemnice głęb'n i całą grozę rozhukanego morza, jako też wielkie męstwo marynarzy, dzielnie mu stawiających czoło, a przedstawił to wszystko z taką siłą i prawdą, iź nawet pod względem technicznym opis ten niepoślednią ma wartość; to też podobał się powszechnie i zaprowadził go na llotę królewską. Podczas pokoju F. przemieszkiwał w Londynie, gdzie napisał satyrę polityczną przeciwko Walkesowi p. t, „The demagogue“ (1705) i ułożył słownik marynarski („A new universal Dictionary of the Marine“ 1764, nowe wydanie 1815). Tegoż (1769) roku poźeglował do Iadyj na fregacie Aurora, która rozbiła się w cieśninie Mozambickiej, gdzie F. śmierć znalazł z całą okrętową załogą. Pisał oprócz tego ody, satyry i t. d. (najnowsze wydanie 1870); ale najlepszem jego dziełem było wspomniane wyżej Rozbicie się okrętu, to też miało aż pięć wydań: pierwsze 1862 r.; drugie z miedziorytami, notami i życiorysem a itora przez CUrke’a 1834 r.; trzecie z przedmową Milforda 1826; czwarte z życiorysem przez Cnrruthersa 1856 i piąte z illustracyami Fostera 1886. *

123

R.

And, S.

str. 272).

'Æ

mm

>3

W’

moirs and notes“ wydał Murchison (Londyn 1868 w 2-ch tomach).

Falconera, inaczej Gerakunia, wysepka grecka na Archipelagu, najbardziej na zaohód z grupy Cykladzkich wysunięta, skalista, nieza-mieszkana.

Falconet Stefan Maurycy, rzeźbiarz francuski i* 1716 w Vevey w Szwajcaryi-—f 1791 w Paryżu). Początkowo pracował u pospolitego snycerza, zajmując się przy tern modelowaniem; ale szczęśliwym trafem ściągnął na się uwagę rzeźbiarza Lemoine’a, który, poznawszy się na jego talencie, przyjął go do swojej pracowni i sześć lat nim się opiekował. Pierwszem celniejszem dziełem F-a był znakomity posąg Milona z Kroto ny, w którym przedstawił go powalonym na ziemię w pazurach lwa wściekłego. Potem wykonał wiele rzeźb do kościołów, pałaców i na place publiczne (Pigmalion, Chrystus konający, Zwiastowanie, Upadek Polski, Gloryfika-cya Katarzyny II - ej, Pigmalion i Galatea, Trzy Gracye, Dubarry tańcząca wobec Ludwika XV-go, Wenera i Amor, Młoda kobieta w kąpieli i in.). Lecz największą sławę pozyskał, gdy w r. 1766 zawezwany przez cesa-rzowę Katarzynę Il-gą do Petersburga, wykonał tam z jej polecenia prawdziwe aroydzieło, wspaniały poBąg Piotra 1-go. Oprócz tego pracował też i piórem i wydał »Réflexions sur la sculpture* i in.; jego „Oeuvres litt© aireB* wyszły w Lozannie r, 1781 i w Paryżu 1801 w 3-ch tomach. Był członkiem Akademii (1754) i wykształcił wielu uczniów, z których najwięcej znani byli: Berruer, późniejszy kolega jego w Akademii, i panna Colot, która wyszła za jego syna i z wielkiem poświęceniem pielęgnowała w starości steranego chorobą swego teścia i mistrza. Najwięcej rzeźb F-a znajduje się dziś w Anglii.    *

Faleometto Giovanni Maria, malarz i architekt włoski (• 1458 w Weronie—f 1534 w Padwie), uczeń Melozza da Forli. Z początku oddawał się malarstwu i ozdobił freskami kaplicę San Biaggia w kościele San Nazaro w Weronie (1493), pot6m katedrę (1503) i krśeiół San Pietro Mai tiro.—Następnie przerzucił Bię do arobitektury. Stanąwszy po stronie cesarza Maksymiliana, walczył w jego szeregach z bronią w ręku, skutkiem czego, kiedy Weronę odzyskali Weneoyanie, musiał się ekspa-tryować. Po dość ćługiem tułactwie, osiadł nareszcie w Padwie, gdzie Bembo, przyszły kardynał, i bogaty miłośnik sztuk pięknych, Wenecyanin Cornaro, zaszczycili go swoją przyjaźnią. Ważniejsze dzieła architektoniczne, wykonane przez i¹-a w Padwie, są: różne części Palazzo del Capitaneo, dwa skrzydła pałacu Giustiniani, zbudowane 1564 dla Cor-nara, oraz wiele bram miejskich. Vasari uważa F-a, na równi z Fra-Giocondo i Sansovinim, za odnowiciela architektury weneckiej.

Falconis Mons, nazw. łac. miejsc. Falcken-berg i Falkenberg.

Falconis Petra, nazw. łac. miejsc. Falkenstein.

de Falconiis,ob. Falcucoi Mkołaj.

Falconius, ob. Falkoniusz.

Falcucoi (Falcutius, de Falco nÜB) Mikołaj (* w drugiej połowie XLV w.—f r. 1412), lekarz florencki; o życiu jego nic zresztą nie wiemy. Był autorem jednego z najlepszych średniowiecznych podręczników sztuki lekarskiej; dzieło to, rodzaj enoyklopedyi, opierające się głównie na Arabach, ale zawierające też wiele własnych autora spostrzeżeń i uwag, wydrukowano po raz pierwszy w Wenecyi w r. 1471 (wyd. późniejsze 1496, 1507 i 1533) p. u. „Sermones médicinales VII.“ Oprócz tego napisał jeszcze F. „Commentaria super aphoris-mos Hippocratis“, wydane z dodatkami J. B. Theo-doriusa w Bonn w r. 1522. — Przypisywane mu też bywa „Antidotarium“, drukowane u J. Prissa w Strasburgu (b. w. r.), chociaż prawdopodobnie autorem dzieła tego był Mikołaj PraepoBitus, lekarz Salernitański.—Por. „Dictionn. histor.“ T. II

Dr. J. P.

Falcunculus frontatus (Lanius cristatus), dzierzba hełmiasta—ptak z rodź. dzierzb (Iwnidae), rz. wróblowatych (Passeres), o mocnej budowie ciała i piętnem ubarwieniu, 15 cm. dł., bardzo podobny do naszej sikory, różni się jednak od niej stosunkowo wielkim sokolim dziobem. Barwa upierzenia obu {łoi prawie jednakowa: wierzch ciała— oliwkowy, spód zaś żółty. Głowa ozdobiona czubem puszystym; środek wierzchu głowy i karku, przepaska przedzielająca białość głowy i ciągnąca się w dół szyi, oraz gardziel i wyższe części szyi, czar-tM

Wk

WSSmA

mm

Ib

<wPi

Fig. 2l0 Falcucculus.

ne, skrzydła i ogon oliwkowe; zewnętrzna chorągiewka skrajnych sterówek biała; dziób czarny, nogi ciemno-popielate. Samica jest mniejsza od samca i czub ma mniejszy a gardło zielonawe. Mieszkają w południowej Australii, w miejscowościach gęsto krzewami porosłych; z usposobienia są wesołe; szukając pożywienia, tak samo, jak i nasze sikory, łażą wzdłuż gałązek; głównem pożywieniem ich są jagody oraz owady, które albo zbierają na liściach, albo wydostają z pod kory, posługując się przy tej czynności swoim ostrym dziobem, który u tych ptaków jest niezwykle mo-

B. M.

ony. Gniazda F- ów znajdowano na drzewach na 16 m. nad ziemią, zbudowane z włóknistej kory i obciągnięte zewnątrz pajęczyną, wewnątrz zaś wyścielone drobną delikatną trawą. Jaja mają na bia-łem tle ciemno oliwkowe plamki, szczególnie gęste na końou tępym. (Tyzenhauz „Ornitologia powszechna“ i Brehm „Illustrirtes Thierleben.*). — Obac* Dzierzba.

Falcutius, ob. Falcu cci Mikołaj.

Falczowski, ob. Chwalczewski.

Faleas z Chalcedonii, twórca układu społecznego, podobnego w niektórych częściach do Republiki i Praw Platona; znanym jest tylko ze świadectwa Arystotelesa (Polit, ks. 2), ale ustęp ten o tyle jest obszernym, że daje nam wyobrażenie o głównej idei F-a. Ażeby ideę tę ocenić, nio lepszego nie możemy uczynić, jak ustęp ten, polemizujący z F-em, praetłómaczyć:...—„Są pewne układy Bpołeczne, skreślone już to przez ludzi prywatnych, już też przez filozofów i statystów, wszystkie zbliżone do tego, czem są, albo do tego, czem widzimy, że nie są, księgi Republiki i Praw. Nikt, istotnie, oprócz Platona, nie wprowadził wspólności kobiet i dzieci, ani wspólnego między kobietami stołu; wogólności zaczyna się wszędzie od zaprowadzania reform najpotrzebniejszych. Jakoż, niektórzy mniemają, iż rzeczą najważniejszą jest prawne określenie własności, jako stanowiącej główną przyczynę rozterek, i dlatego-to F. z Chalcedonii począł od tego punktu. Powiada on, że majątki równe być powinny między obywatelami; rzecz to, zdaniem jego, łatwa do ustanowienia przy samem zakładaniu republiki, ale po założeniu uciążliwsza; równość atoli powstanie szybko wobec prawa, mocą którego bogaci obowiązani będą wyznaczać uposażenia, a nie przyjmować, ubodzy zaś będą mogli przyjmować bez obowiązku dawania. Ale, przyjmując taką zasadę, nie trzeba zapominać (o czem zapominają dzisiaj), że gdy się ustanawia ilość majątku, to należałoby ustanowić i ilość dzieci, albowiem, jeżeli się rodzina nieodpowiednio do majątku rozrośnie, prawo samo z siebie upadnie (Lekarstwem przeciw temu miała być Ex-pozyoya (ob.); a oprócz tej niedogodności, niedobrze jest, gdy wielu bogatych ubożeje, ponieważ tacy ludzie zbyt skłonni są do nagły oh wywrotów. Zdarzyć się mogą majątki równe, lecz albo zbyteczne i zanadto sprzyjające zbytkowi, albo zbyt szczupłe, zatem niedalekie od ubóstwa. Nie-dość więc, aby je prawodawca doprowadził do równości¹. trzeba, aby i w tej równości utrafił należytą miarę. Jeszcze to nio wydzielić wszystkim po skromnej cząstce: wyrównać trzeba żądze raczej niż mienie, a tego dokazać nie można bez dobrego wychowania, ustanowionego przez prawo. Faleas może odpowie, że właśnie on mówi toż samo; myśli on, rzeozywiście, iż wszyscy obywatele powinni mieć jednakowy majątek i jednakowe wychowanie. Ale trzeba jeszcze powiedzieć, jakie ma być to wychowanie (ukształcenie), bo niedosyć jest uczynić je poprostu jednostajnem. Wychowanie może być jednakowem, takiem jednak, że wykształci ludzi choiwych pieniędzy i godności, lub obojga razem. Skądinąd, bunty nie z samej powstają nierównośoi majątków, ale i z nierówności zaszczytów, a powstają w stosunku odwrotnym do tych dwóoh przyczyn. Tłum burzy się przeciw nierównośoi majątków, ludzie uczciwi przeciw nierówności zaszczytów; a występków dopuszcza się człowiek nie tylko dla pozyskania rzeczy potrzebnych, przeoiw czemu, według F-a, zaradziłaby równość mienia. Kradzież popełnia się nietylko dla ochrony od zimna i głodu, ale dla użycia i zadowolenia żądzy; a przeciw temu nie znajdziemy środka gdzieindziej, jak jedynie w filozofii. Największe nadużycia popełnia się gwoli największemu użyciu, nie zaś tylko gwoli prostym potrzebom. Przecież nie dla oohrony od zimna chwyta ktoś je-dynowładztwo (tyranię): umowa więc F-a wystarcza tylko przeciw drobnym niesprawiedliwościom. Dalej, wieloe się on zajmuje urządzeniem wewnętrznego żyoia republiki; ale pomyśleć też trzeba o stosunkaoh do sąsiadów i do wszystkich obcych. Faństwo zatem potrzebuje urządzeń, zdolnych uczynić je przydatnem do wojny, o czem F. nie rzekł ani słowa. Tak samo i oo do majątków: potrzeba, aby one nietylko zastosowane były do potrzeb obywatelskich, ale i zdolne zabezpieczyć przeciw niebezpieczeństwom zewnętrznym; nie powinny być też tak wielkie, aby pobudzały łakomstwo silniejszych sąsiadów, a posiadacze nie mogli ich obronić. Nie powinny też być tak szczupłe, iżby nie wytrzymały wojny z równymi. F. nio tego nie określił. Równość majątkowa między obywateiami rzecz to zapewne pożyteczna w celu zapobieżenia buntom; ale, prawdę powiedziawszy, niewielka. Uczciwi ludzie mogą się, zaiste, oburzać, iż nie są lepiej obdzieleni od innych, a stąd zdają się wynikać zamachy i niesnaski. Z drugiej wszakże strony występek jeBt nienasyconym; żądza z natury swej nie ma granic, a większość ludzi żyje tyiko dla folgowania żądzy. We wszystkiem więo tern poczynać iście należy nietyle od zrównania dóbr, ile od przestrzegania natur uczciwych przeciw pożądaniom, odejmująo złym możność szkodzenia, to jest, czyniąc tak, ażeby oni najsłabszymi byli, a mimo to nie uciśnionymi. Niedostatecznie też F. określił swą równość majątkową: zastosował ją tylko do ziemi, a przecież są jeszcze niewolnicy, bydło, gotówka i wszystko, oo nazywamy majątkiem ruchomym. Należało i tu równy podział przepisać lub roztropnie naturę tych dóbr ustanowić, albo też od równości zupełnie odstąpić. Nadaje on też, zdaje mi się, swojemu miastu (krajowi) zbyt szczupłe rozmiary, skoro wszyscy tam rękodzielnioy mają być niewolnikami i w skład obywatelstwa nie wchodzić. Według tego, co poprzedza, można sądzić o układzie F-a, o jego korzyściaoh i niedogodnościach*.— Korzyści te, jak widzieliśmy, Arystoteles sprowadza do bardzo małej rzeczy; niedogodności wytyka z werwą krytyczną, która i dotąd nie utraciła nio ze swej powagi. Wśród wszystkich utopistów socyaluyoh starożytności, jakich znamy, F., ze swą bezwzględną równością dóbr pomiędzy ludźmi, jedynym jest, któregoby sooya-

my się chyba nigdy.

And. S.

lizm dzisiejszy mógł zaliczyć do swych protoplastów: dlatego też byłoby ciekawem dowiedzieć się, jakiemi on środkami tę absolutną równość zamierzał utrzymać w kolei wieków, przy rozroście ludności. Skutkiem zaginienia rękopisu nie dowie*

K. £.

Faleme, jeden ze źródłowych i znacznych strumieni Senegalu w Afryce; powstaje w górach Dian-gola, w krainie Timbo, mniej więcej pod ll¹^⁰ dł. zd. Gr. i 10°40' ss. pn ; jego źródła oddalone są zaledwie o 10 km. od źródeł drugiego strumienia Senegalu, zwanego Bale o aibo Bafing. Płynie zrazu ku północy w gwałtownym biegu górskim, tworząc katarakty; wkrótce jednak uspakaja się, staje się dostępnym dla żeglugi, skręca ku północo-zachodowi i pod Arondon łączy się z Ba-lingiem, tworząc Senegal i będąc tu 300 m. szerokim a do 8 m. głębokim.—Górny jego bieg mało dotąd znany; dopływy bez znaczeni; zapas wody znaczny i dość stały; ogólna długość dochodzi do 600 km.—Na brzegach F. zakładają Francuzi osady handlowe i forty.

Fale morskie, fale biegnące na powierzchni morze, podobnie jak fale na jeziorach i rzekach, wzniecone działaniem wiatru. Ruch ten dokonywa się wedle zasad ogólnych ruchu falowe-g o (ob.), główną zatem jego cechą jest to, że ten ruch udziela się coraz dalszym masom wody, która wszakże sama się z miejsca na miejsce nie przesuwa, fala tylko pozostaje w ruchu postępowym i ruch przenosi na coraz dalsze czyści wody, które jeiynie wznoszą się w górę i obniżają, albo raczej obiegają pewne drogi zamknięte, podczas, gdy fala w kierunku poziomym ponad niemi przeoiąga. Gdyby kierunek wiatru był zupełnie poziomy, wiałby on równolegle do powierzchni wody, muskając ją tylko, a tarcie dolnych warstw powietrza sprowadzałoby zaledwie drobne na niej fale, jakby zmarszczki. Tak dokładnie wszakże poziomy kierunek wiatru rzadko tylko ma miejsce, w ogólnośoi zaś uderza on o powierzchnię wody pod kątem ióżnym od zera, a częściowe te i drobne, ale nieprzeliczone uderzenia, snmmując się w ogólne działanie wypadkowe, wzniecają fale potężne, dochodzące znacznych wymiarów w oceanach, zwłaszcza, gdzie głębokość wody rozwoju ich nie tamuje. Ruch falowy, dający się na powierzchni wody dostrzedz, sięga do głębi, przechodzącej 350 razy wysokość fali; fala, wynosząca 10 metrów wysokości, licząc od najwyższego punktu jej góry, do najniższego punktu jej dołu, dotykałaby więc już dna oceanu w miejscach, gdzie głębokość nie dochodzi 3 500 m., a powstające stąd tarcie tworzyłoby przeszkodę dla dalszego posuwania się fali. Zwykłe fale przy burzach na oceanie otwartym mają wysokość 5 — 7 m., a długość, t. j. odległość między dwoma kolej nemi grzbietami od 70 — 140 |m. Fale bardzo wysokie, sięgające 12.2 m., występują zwłaszcza ua półkuli południowej, w 0-kolicacb, gdzie wieją stateczne wiatry zachodnie. W oceanie Atlantyckim nie obserwowano fal wyższych ponad 8 m., w morzu Północnem dochodzą one najwyżej 7 m. Najwyższe fale, o jakich posiadamy wiadomość, są fale na oceanie Wielkim, obserwowane przez Wilkesa, które miały sięgać do 32 m. wysókości. Pod wpływem wiatru b rdzo silnego, orkanu, fala staje się bardziej spadzistą, czyli, iuuemi słowy, długość jej ulega zmniejszeniu; w każdym razie długość ta przechodzi co najmniej 10 razy wysokość fali. W zatoce Biskajskiej obserwowano fale o długości 400 m., w okolicach równika nawet fale 800 m. Zależność wysokości fali od natężenia wiatru starał się wyprowadzić teoretycznie Coupvent De-boie; według niego trzecia potęga wysokości fali ma być proporcyonalną do kwadratu z szybkości wzniecającego ją wiatru. Dopóki wysokość fal nie przechodzi 2 m., żeglarze nazywają morze spokojuem; przy wysokości 2 — 4 m. jest ono lekko wzburzone; stsje się niespokojnem, gdy fale sięgają 4 — 7 m., za wysokie uważają się fale przechodzące 8 m. — Szybkość rozchodzenia się fal jest niezależna od wysokcści, wzrasta wszakże z ich długością; według Parisa wynosi średnio 11 do 12,5 metrów na Bekundę, przechodzi zatem prędkość najszybszych parowców. W zatoce Biskajskiej szybkość fal długich oceniono na 21 m. w ciągu sekundy. — Gdy wiatr ustaje, fale wzniecone nie zatrzymują się natychmiast, ale rozwijają się jeszcze przez czas pewien i posuwają dalej, prsyczem tworzą się spokojniej i bardziej prawidłowo; takie falowanie wody (ang. swell, niemiec. Diiuuag), zachodzi prawie bezustannie na otwartym oceanie podczas ciszy atmosfery i obejmuje przestrzeń rozległą. Na oceanie Atlantyckim, w całym obszarze passatu płn. - wschodniego, występuje często wysokie falowanie w kierunku płn. - zachodnim, które tam przybywa z o kolio północnych. Fale, bijące o wybrzeża wysp południowego oceanu Atlautyokiego, są często następstwem burz, kióre się daleko na północy sro-źyły.—W ostatnich czasach powszechne zdumienie wywołała wiadomość, że fale morza wzburzonego uspakajają się i wygładzają, gdy po powierzchni rozpościera się cienka warstwa oleju. Osobliwa ta własność oleju wszakże znana już była żeglarzom starożytnym, a Arystoteles, Pliniusz i Plutarch podobno o niej wspominają. Nurkowie na wybrzeźaoh morza Śródziemnego, poszukujący korali lub gąbek, chcąc powierzchnię morza w danej chwili wygładzić, aby głębię łatwiej przejrzeć mogli, od dawnych czadów używają do tego cela drobnej ilości oliwy. Dokładniejsze doświadczenia prowadził Franklin w r. 1772 i rezultaty swych badań ogłosił w „Philosophical Transactions* (1774); uspakajający wpływ warstwy oleju tłóma-czył on tern, że rozpościerając się na znacznej części powierzchni morza, usuwa tarcie, zachodzące między prądami powietrza a wodą. Virlet d’ Aoust opowiada, że w r. 1830, gdy płynął z Thasos do Samotraki, widział doświadczenie to z powodzeniem wykonane, dodając przytem, że sama przyroda działa wedle tego przepisu, obok międzymorza bowiem Tehuantepec i w pobliżu Azowa, wchodząoe do morza źródła oleju skalne -

mili-

90 000

S. K.

„Poznali się u wód“ (1877 w „Bibliotece Warsz.*); „Powieść mojego życia* (pod pseud. Maryi Korab, 1885 w „Tygod. Illustr.“); „Tuźurek

go powstrzymują tam wzburzenia faliste morza. Żeglarze europejscy zwrócili na rzecz tę uwagę w ostatnich dopiero czasach. Od r. 1881 prowadził doświadczenia Shields, w porcie Peterhed, w Szkocyi, który podczas niepogody jest prawie n edostępny. Rozpostarł on mianowicie na dnie morza układ rur metalowych, opatrzonych drobne-rai otworami, aby za pomocą pompy tłoczącej, działającej na »ybrzeżu, można było wyrzucać w wodę dowolne ilości oleju. Po półgodzinnem działaniu pompy powieizchnia morza, przy naj-gwałtowniejszem nawet kotłowaniu, uspakajała się tak dalece, że wszelkiego rodzsju statki bez niebezpieczeństwa do brzegu najswobodniej dobijać mogły. Z równem powodzeniem poaobneź próby dokonywane były w Folkestone, Montrose i Aberdeen. Od tego czasu zaozęto rzeczywiście na okrętach i łodziach używać oleju do uspakajania morza wzburzonego, a niejednokrotnie już rozlanie kilku litrów oleju sprowadzało ocalenie statku i jego załogi. Olej rozlany ze statku rozpościera się dokoła niego ze znaczną szybkośoią, tworząc na powierzchni wody warstwę nader eieuką, grubości zaledwie Viooooo do V metra, a pod tą osłoną łagodzą się groźne dla statku bałwany i przechodzą w spokojne falowanie. Oleje gęste, jak tran, wydały dotąd rezultaty najlepsze; w temperaturach niższych działają też dobrze i oleje łatwiej płynne, jak olej skalny. Do rozprowadzania oleju służą worki z grubego płótna żaglowego, napfłnione luźno pakułami z dodatkiem około 4 litrów oleju, który przeoieka zwolna przez pory płótna na całej powierzchni worka; gdy tkanina jest bardziej zbita, wypływ oleju przyśpieszyć trzeba przez dziurki, igłami porobione. Worki wywiesza się poza pokład okrętu, tak, by przy biegu okrętu dotykały powierzchni wody, wtedy bowiem przeciekające krople oleju rozbijają się i rozrzucają zarówno działaniem wichru, jak i fal wzburzonych. Urządzono też do tego celu odpowiednie bomby i rakiety, olejem napełnione, które, padając na powierzchnię wody, zawartość swą rozlewają. — Wpływ oleju na uspokojenie morza tłómaczy się w ogólności zmianą, jaką on wprowadza w napięciu powierzchniowem (ob.) wody, najdokładniejsze zsś wyjaśnienie podał Van der Mennsbrugghe. Napięcie to, które ma siedlisko w nader oienkiej warstwie wierzchniej wody, grubości zaledwie Yaoooo milimetra, przedstawia niezmierny zasób w tej postaci nagromadzonej energii potencyalnej; skoro zaś pod wpływem wiatru pewna ilość wody przelewa się ponad inną, warstwa pokryta traci swą powierzchnię wolną, a wraz z nią i wszystek zasób wspomnianej energii potencyalnej, która się oswobadza i przechodzi w energię ruchu, wzmagając Bzybkość fal, któie tedy z kolei wznoszą się po nad masy wód sąsiednich i to się dalej powtarza. 3tąd wypływa, że każda powstająca fala składa się z warstw, których szybkość ku górze wzrasta; gdy wicher jest gwałtowny, warstwa wierzchnia tworzy na fali „grzebień" coraz wyższy, który

wreszcie przelewa Bię do morza, co właśnie stanowi dla żeglarzy niebezpieczeństwo najgroźniejsze. Temu zaś przeciwdziała olej, który, wskutek lekkość« swej, wydobywa się zawsze na powierzchnię i uniemożliwia wślizgiwanie się fal jednych na drugie, a nawet istniejące już bałwany groźne przeobraża w falowanie spokojne. Skoro bowiem wysoki bałwan wodny zbliża się do części morza pokrytej olejem, olej ten wdziera się natychmiast na jego powierzchnię wypukłą, a skoro dosięgnie jej grzebienia, dalsze wślizgiwanie się warstw wody staje się niemożliwem, woda przybywająca napotyka opór do ruchu dalszego, zatrzymuje się i cofa; warstwy dolne fali wysuwają się naprzód, szybkość jej zmniejsza się i objawy jej, dla marynarzy groźne, znikają.—Por. Bogusławski i Krümmel „Handbuch der Ozeanographie* (2 t., 1884 — 87); Hoffmann „Zur Mechanik der Meereströmungen an der Oberfläche der Ozeane” (1884), Van der Mennsbrugghe „Sur les moyens proposés poor calmer les vagues de la mer* (1882); Cloué „Le filage de l’huile“ (wyd. 3-e. 1887);Rottok „Die Beruhigung der Wellen durch Öl* (1888); Richter „Die Lahre von der Wellenberuhigung“ (1894); Boys „Bańki mydlane* (przekł. polski W. Biernackiego, 1894, str. 153).

Fale wodne, ob. Fale morskie i Falowy ruch.

Faleńska Marya, żona Felicyana F-go (* d. 6 grudnia 1821 roku—f dnia 6 czerwca 1896 rokn w Warszawie). Była córką generała brygady Trem-bickiego (f 1830 r.). Starannie wychowana przez matkę, utraciwszy ją w wieku młodocianym, uzupełniła później swoje wykształcenie w paroletniej podróży po obcych krajaoh z przyjaciółką swoją, Maryą Calergis, oo jej nastręczyło sposobność bliz-kiego zaznajomienia się z wielu znakomitościami ówczesnemi, jak: Jules Janin, Rossini, Liszt, Al. Humboldt, Ida Hanh - Hahn, słynny poliglota, kardynał Mezzofanti, Frerichs i in., którzy i po powrocie jej do kraju obsyłali ją przyjaznemi listami, znajdująoemi się dziś w dziale manuskryptów Biblioteki Jagiellońskiej. Stosunki te, obok zetknięcia się w głównych ogniskach cywilizaoyi europejskiej i ze wszystkiemi jej owocami w dziedzinie nauk, sztuk pięknych i literatury, nadały bystremu umysłowi F-iej polor niepospolity, rozszerzyły zakres jej wiedzy, rozwinęły smak estetyczny. To też nie dziw, że, zaślubiwszy Felicyana i w poźyoiu z nim wszedłszy w stosunki z literackim światem warszawskim, z ozasem i sama też uczuła w sobie pociąg do pióra. Pracę pisarską zaczęła od przekładów z oboych języków, i w oiągu lat 30-tu przetłómaczyła wzorową polszczyzną 40 wyborowych powieści i nowelli, które najohętniej ogłaszały zzrówno pisma tygodniowe, jak i codzienne. Z języka polskiego na francuski przełożyła także kilka utworów, między innemi zaś: „Mogiły" Kraszewskiego. Oryginalnie napisała oprócz „Wspomnień z pobytu w Berlinie i Wiedniu", pięć powiastek:

P. Chm.

Pana Alfreda* (»Wiek* 1887); »Dar Tęsknoty“ (1892 r. w »Kuryerze Codziennym”) i „Świetne stosunki* (w „Kuryerze Polskim" w Krakowie 1892, oraz w „Gazecie Warsz.“ 1893). Oprócz tego ogłosiła w różnych czasopismach wiele artykułów treśoi społeczno etycznej, bądź pod tytułem ogólnym „Teka dziwaka“, albo „Notatki pessy-mistki*, bądź też pod odrębnemi, jak „Ognisko domowe", »Kilka słów z powodu zbytku*, ,0 znaczeniu drobnych oszczędności* i t. p. Wszystkie te prace oryginalne odznaczają się zacną i rozumną dążnością, gruntowną znajomością potrzeb i stosunków społecznych i praktycznym na nie poglądem.    *

Faleński Józef (* 1784-f 1839), historyk, rodem z Kompina, w ziemi Sochaczewskiej (dz. powiat Łowicki). Za czasów księstwa Warszawskiego wszedł r. 1810 do sądownictwa w Bydgoszczy, skąd potem, za czasów Królestwa Kongresowego, przeniósł się r. 1819 do Warszawy i tu zmarł jako sędzia najwyższej instanoyi. W r. 1819 wydał we Wrocławiu podręcznik p. t. „Historya Polski krótko zebrana, dzieje narodowe od powstania aż do podziału i upadku państwa tego obejmująca“ (str. 302). Lelewel, oceniająo to dziełko w »Pamiętniku Warszawskim“ (t. XVI, 470 — 475), tak je scharakteryzował: »Faleńskiego Historya Polska w powszechności wzięła sobie za wzór szczęśliwie użytą historyę Jerzego Samuela Bandtkiego. Co do rozciągłości, ledwie część trzecią dawnego wydania Bandtkiego wynosi, ale jest jednostaj-niejsza i porządniejsza. Ukazuje autora, znającego to, co pisać przedsięwziął, który umiał z używanych przez siebie materyałów uczynić dobór: obszerne miejsca w miarę skrócić, dawnego wydania Bandtkiego niedostateczność i opuszczenia podopełniać. Gdzieniegdzie przyrzucone cytacye okazują, że autor nie jest obcy z użyciem dzieł innych, unikając drobiazgów, któreby zbytnie krótkość zamierzoną obiadowy wały; przywiązał się najwięcej do królów, ale przytem wyjaśniony jest stan narodu, jego pomyślności lub cierpienia, wzrost władzy szlacheckiej, urządzenie Rzptej, jej wielkość, postronne stosunki, w niej panujący duch, wzrastające lub upadające światło. Wszystko to, w wielkiej krótkości, bez usilnego przedsięwzięcia tworzenia z tego wielkich obrazów, lub natężonej filozoficznej wysady, w swojem miejscu, poprostu natrącane, czyni pracę Faleńskiego do pospolitego użycia jedną z najpoźądańszych i najużyteczniejszych... Styl niewyszukany, za nowościami nieuganiająoy się, choć czasem niewygła-dzony, między dogodniejsze i lepsze liczyć się powinien“. Na niektóre szczegółowe zarzuty, poczynione przez Lelewela, F. starał się odpowiedzieć w tymże »Pamiętniku Warszawskim“ (tom XVII, 295 — 316), oddając zresztą hołd nauoe, rozumowi i bezstronności recenzenta. W dziejach XVIII-go wieku posługiwał się F. Historyą powszechną Juliusza Augusta Bernera, który objął w niej także dość obszernie dzieje Polski. Ceniąc wielce tego historyka niemieokiego, przetłómaczył F. na nasz język część jego obszernego dzieła i wydał p. t. »Historya powszechna starożytna, dzieło doręozne... tłómaczył podług czwartej zwiększonej i poprawnej edycyi oryginalnej* (Wrocław, u Bogumiła Korna, 1822, dwa tomy, Btr. 416 i 436). Był to naówozas najobszerniejszy u nas podręcznik do dziejów starożytnych, poprawną polszczyzną przełożony; wielkiego jednak rozpowszechnienia nie znalazł.

Faleński Felicyan Medard (* 5 czerwoa 1825). poeta, dramatyk i nowellista współczesny, syn Józefa, urodził się w Warszawie i tu pobierał wykształcenie, częścią w t. zw. gimnazyum guber-nialnem (w pałacu Kazimirowskim), częścią na Lesznie. W pierwszym można się było wtedy dobrze nauczyć łaciny i greczyzny; w wyższych bowiem klasach przedmioty te wykładał Aleksy Nę-dzyński, wychowanieo pierwszego uniwersytetu warszawskiego, zamiłowany w literaturze starożytnej i umiejąoy przelać swój zapał w młodociane du • sze słuohaozów. F. należał do pilnych jego uczniów i powziął szczere zamiłowanie do świata starożytnego, czego dowodem stały się później jego śliczne przekłady z Hezyoda, Horacyusza, Juwena-lisa, jak niemniej poezye własne, zarówno w poważnym, jak w ironicznym trzymane tonie. To też gdy po skończeniu gimnazyum wstąpił na istniejące w Warsiawie około r. 1845 »kursa prawne*, nie pociągnęły go one ku sobie; chodził chętnie na te zapewne tylko wykłady, które zostawały w niejakim związku z literaturą klasyczną, jak np. starożytności rzymskie. Potem znikł na czas jakiś z oczu kolegom i znajomym, oddając się niewątpliwie studyom nad językiem i literaturą polską, których zresztą nie zaniedbywał nigdy przez cały ciąg dalszego życia. W lipcowym zeszycie „Biblioteki Warszawskiej“ z r. 1850 ukazał się pierwszy drukowany jego wiersz p. t. »Tęskne chłopię“, w zeszycfe następnym drugi: »Dziwne dziewczę“, a w rok potem trzeci, bardzo znamien-ny, przypominający wyrażenie Kochanowskiego, p. t. »Sobie śpiewam, nie komu*. Istotnie F. śpiewał przeważnie dla siebie, mało się oglądając na to, czy te śpiewy podobać się będą czytelnikom, czy osiągną popularność. Jeżeli rzecz sama odpowiada usposobieniu, uczuoiom, poglądom artysty, to cóż go obchodzi, że zwykły tłum czytelników na niej się nie pozna, i słuchając lub czytając, ziewać będzie; niech się tłum kształci, niech dorasta umysłem do wyżyn, na które wzniósł się poeta,—obniżać lotu nie warto, ani też schlebiać przemijającemu gustowi. Wobec takiego nastroju hasło: »Sztuka dla sztuki“ musi stać się myślą przewodnią działania twórozego. Udoskonalać formę i przezwyciężać trudności, jakie nastręcza język, styl, wierszowanie; zawładnąć wszelkiemi tajnikami wykonywania dzieł sztuki, opanować narzędzie, którem artysta posługiwać się musi: — oto pierwsiorzędne zagadnienia, jakie się zjawiają przed umysłem każdego, kto poczytuje owo hasło za istotnie prawdziwe i słuszne. Zostać wirtuozem słowa, jak są wirtuozowie w muzyce, dla wyśpiewania jaknajbieglejszego wszelakich uczuć, wrażeń, wzruszeń, myśli, pożądań, pragnień, ideałów: oto

Paleûski Felicyan Medard.

özczyt ambieyi w zakresie „sztuki czystej”. F. podążył temi szlakami; próbował form najrozmaitszych, dotykał tematów najróżnorodniejszych, przyswajał sobie sposób pisania wielkioh mistrzów, zawładnął narzędziem słowa, zarówno w wierszu, jak prozie, znakomicie. Dopóki był młodym, uczucie, jakkolwiek nigdy nie wybuchało namiętnie, nie dawało się przecież przytłumić i wypowiadało się prawdziwie estetycznemi wylewami „humoru“ w powiastce pełnej rzewności i łzawego uśmiechu p. t. „Z daleka i z blizka" (napisaua w 1853, drukowana w dodatku do „Czasu", w formie książkowej pierwszy raz r. 1862). Żadna też z późniejszych nawet F-go, choć bywają znacznie kunsztowniej rzeźbione, artystyczniej wyższe, nie wywarła takiego wrażenia i nie utkwiła tak silnie w pamięci. Ażeby już nie wracać się do tej dziedziny twórczości F-a, wspomnimy, że część swoich nowel (wraź z najpierwszą) ogłosił on w I ym tomie „Utworów powieściowych* (Warszawa 1884, str. 300). Mieszczą się tu, oprócz „Z daleka i z blizka"; „Strzępy dawnej okazałości“ (z r. 1872); „Świetne widoki pani Marcinowej" (z 1873); „Na schyłku starego roku" (z 1874); „Bez służby" (z 1875). Osobno wyszło dłuższe opowiadanie p. t. „Sama jedna" (Warsz. 1877, str. 200).—Pierwszy zbiór poezyj F-go wyszedł p. t. „Kwiaty i koloe“ (Warsz. 1856); istnieje już w nim przewaga nastroju satyrycznego, w duchu, a czasem i manierze Heinego. Co tu szczególniej uderza, to pochop do przetwarzania i trawestowania mitów i podań greckich. F. koobał i uwielbiał Helladę z jej sztuką i poe-zyą, u jej mistrzów wiele w twórczości własnej korzystał; a przecież nieraz z drwiącym uśmiechem parodyował jej pojęcia, zwyczaje i wiarę, stając na punkoie widzenia nowożytnym, lnb też analitycznie roztrząsając to, co powstało w umysłach naiwnych. Ta skłonność do trawestaoyi wzmogła się z latami i rozciągnęła się poza Grecyę, objęła wszystkie kraje, nie wyłączając własnego. Nawet taki temat jak „Termopile“ nie zdołał rozgrzać i porwać, nie powiem duszy, ale słowa i pióra poety. W rozważnej, chłodnej, choć tu i owdz;e malowniczej i artystycznie obrobionej, czasami znów zawiłej opowieści o bohaterstwie trzystu Spartan niema ani jednego zwrotu, któryby naprawdę mógł zachwycić; ale jest zato wielka kunsztowność słowa i wiersza. Wolno przypuścić, że F., chcąc odtworzyć bohaterstwo Spartan, słynących ze zwięzłości mowy, bał Bię niejako ubliżyć ich pamięci, szafująo zbyt obfltemi słowy; ale nawet i z tego stanowiska moźnaby przecież wymagać większej dobitności, większej plastyki. Jeszcze większą suchością, również jakby naumyślną, odznacza Bię poemat „Pod Kannami", późniejszy o lat przeszło dziesięć od „Termopil". Nie tylko nie wstają tu przed wyobraźnią naszą potężne postaci wodzów, nie tylko nie dochodzi nas zgiełk bitwy; ale nie odczuwamy nawet wrażenia, iż opowiada nam poeta o jednym z najdonioślejszych wypadków w dziejach Rzymu starożytnego. Dla odmalowania grozy wojennej poeta chciał użyć „żelaznej mowy", której przystały „nawet dzikie zgrzyty, jakie niestroj-

na stal wygryza w szkliwie", ale nie liczył się z wrażliwością czytelnika, mającego tych zgrzytów zadużo i tęskniącego za pięknem i harmonią. W zbiorku „Z ponad mogił“ (Drezno 1870) przedrukował F. „Termopile“ i „Pod Kannami“ oraz kilka iunyoh pomniejszych pieśni historycznych, w których okazał wielką wirtuozyę w przejmowaniu się nastrojem biblijnym, religijno-mistycznym, uroczysto elegijnym (w stylu Niemcewicza), wreszcie źartobliwo- satyrycznym, najmniej udatnym. Archaizmy językowe i pojęciowe, jakie znajdujemy w tych ostatnich utworach, niezawsze estetycznie oddziaływają na nas. W latach późniejszych do wzmiankowanych śpiewów „z ponad mogił" F. dodał jeszcze kilka nowych, a mianowioie trzy parafrazy podań staro-helleńskich: „Skarga Orfeusza", „Koń drewniany“, „Hekabe"; dwie z tekstów bi-

t? isj. 251. Faleński Felicyau Medard.

blijuycb: „Thamar", „Z ksiąg przypowieści" (ta druga bardzo zręczna, prześlicznemi tercynami kre ślona); dwie z legend chrześciańskicb: „W drogę do Egiptu", „Chusta Weroniki“; jedną—z tradycyj słowiańskich: „Koń Swantowita"—i dwie treści mieszanej: „Fiat lux“; „O winorośli i wiązie przypowieść nadobna". Z rozejrzenia się w poezyach, osnutych na tle historycznem lub tradycyjnem, można wyciągnąć ten wniosek, że większe kom-pozyoye nie udawały się F-mu, i że celował on tylko w drobnych, refleksyą nabrzmiałych. Refleksyj-ność odnajdujemy również i w obrazaoh natury, jakie F. nakreślił w swoich „Odgłosach z gór“ (Warsz. 1871). Wszystkie poezye, tu zawarte, powleczone są barwą smutku melancholijnego, będącego wyrazem przebolałych zawodów, spopielałego żaru ujzuć i namiętności. Stanowisko F-go wzglę-

Faleński Felicyan Medard.

998

dem piękna przyrody przypomina widza artystycznie usposobionego, lecz zachwycającego się na zimno. Świeżość wrażeń poeta zastąpił nadzwyczajną dbałością o wykwintną formę, mianowicie wierszową; starał się o zachowanie rytmiczności, budował strofy, u nas do jego czasów niepraktyko-wane (np. sestyny). F. nie poddając się bezpośrednim wrażeniom, odbieranym ód zjawisk i przedmiotów natury, pracował przedewszystkiem myślą, artystyoznie nastrojoną, ażeby utworzyć jakiś obraz niezwykły, ażeby uczucia swoje zakląć w sztuczne i wytworne kształty, ażeby obmyślić jakąś oryginalną słów melodyę. To też najbardziej znamien-nemi, najlepiej fizyognomię duohową F-go odtwa-rzającemi poezyami są te, które ogłosił pod oryginalnie przez siebie w tern znaczeniu dobranemi napisami: „äwistki Sylena“ (Poznań 1876) i „Meandry” (tamże 1892). „Świstki Sylena“—to ironiczne, satyryczne lub humorystyczne przetworzenia (trawestacye) mitów, podań, pomysłów, tematów, zbieranyoh z całego obszaru twórczości lndzkiej, a przedewszystkiem literackiej i artystycznej. Naj więcej tu jest parodyj ze świata klasycznego, kilka ze wschodniego i kilka ze stron najrozmaitszych. Nie wszystkie są jednakowo zręczne, nie wszystkie jednakowo dowcipne. Do najznakomitszych policzyć można: „Danae“, „Hero i Leander“, „Terminus“— w tonie satyrycznym; „La ci darem la mano* — w tonie prawdziwie humorystycznym, w którym tkliwość i serdeczność łagodnie się łączą z ironią. „Meandrami“ nazwał F. zwroty swej myśli, w różne skręty zwiniętej i w różne strony skierowanej, jik rzeka Meander, słynna w starożytności z mnóstwa swyoh zagięć. Są to epigrammata czyii fraszki, w których poeta składał wyniki swych spostrzeżeń, wrażeń, doświadczeń życiowych i rozmyślań. Ogółem biorąc, meandry te, których mamy dotychczas 234, odznaczają się trafnością pod względem wewnętrznym, a zwięzłością pod względem formy. Przedstawia się w nich F. jako marzyciel nałogowy, który się już nigdy nie nauczy t. zw. „trzeźwości*; bardzo zręcznie opisuje, jakie mu figle płata fantazya, a on się za to na nią nie gniewa, lecz ją do nowych zwrotów pobudza; niekiedy sarknie na krytyków, czasem da jaką przestrogę braciom literatom, wydrwiwa płytkie i niemądre zapędy emancypacyjne. Meandry po większej części posępne są, niektóre zgrzytliwe, ale nie popadają nigdy w krańoowy pessymizm.—Ostatnim, jak dotychczas, zbiorem drobnych poezyj F go są „Pieśni spóźnione” (Kraków 1893). Mieszczą się tutaj jakby uzupełnienia dawniej wydanych; więc są i śpiewy „z ponad mogił“, i „świstki Sylena“ i „meandry“, ale jest prócz tego dział niemająoy odpowiednika w poprzednio ogłoszonych książkach; dział ten ma napis: „Harmonie jesienne*. Smutek zrezygnowany i spokój, wyrobiony w duszy w pośród długotrwałej walki, przeświecają wszędzie z tych wierszy, z których parę prawdziwie piękne-rai nazwać możemy, jak mianowicie urywek V-y, malujący bardzo ładnie krajobraz jesienny i obudzone przezeń uczucia, albo XVII-y, gdzie poeta, rozmyślając o zachodzie słońca, wypowiada te słowa, tęsknej melanobolii pełne: „żegnaj mi, jeszcze jeden przeżyty dnia, co ollatasz ode mnie!*—a następnie wyznaje, źe wszystko w nim zgorzkniało i że duch jego zrywa się do odlotu i wita w ekstatycznej zadumie „chwałę skonania“.—Artystyczna strona twórczości F go z każdem nowem dziełem nabierała coraz więcej znamion wytworności wyrażenia, w skutek unikania wszelkich frazesów spo-wszedniałycb, w skutek mistrzowskiego władania językiem, nie wolnego jednak od pewnej dziwacz-nośoi w tworzeniu form i wyrazów, wywołanych wykwintem rymowania, gdzie wszelako zauważyć można dość częste używanie przysłówków wcale nie malowniczych (niesłychanie, jak najprościej itp.) dlatego chyba jedynie, ażeby osiągnąć rym nie z jednakowych części mowy.—Podobne stopniowanie udoskonalenia widzimy także w utworach dramatycznych F-go. Zaczął on je tworzyć w wieku dojrzałym, mając lat 46, przy-gotawany do nowego zawodu oczytaniem się w największych mistrzach oraz przekładami z Szekspira i Wiktora Hugo. I tutaj główna cecha jego twórczości; artystyczna refleksyjność, pozostała niezatartą, lubo nie przeszkadzała przecie w malowaniu strasznych położeń, ani w przedstawieniu wielkicu namiętności, ani w rozwinięciu uczuć tkliwych, rzewnych, smutnych. F. próbował form rozmaitych: tragedy a grecka, Szekspir, Kalderon, Hugo, byli jego mistrzami; ale on nie stał się ich niewolnikiem, korzystając tylko w sposób sobie właściwy z ich wskazówek. W każdym z jego dramatów można się dosłuohać pewnych, czasami wyraźnych nawet, oddźwięków s przeszłości literackiej; lecz każdy,jako całość, ma swoją fiiyognomię odrębną, z ducha twórcy wynikłą. Jest w nich wszędzie F. poetą-artystą, któremu chodzi nie o poklask tłumu, ale o zadowolenie przedewszystkiem swoich własnych poglądów moralnych i estetycznych, o piękno obrazowe, o wykończone obrobienie tematu. Gardzi więc efektami scenicznemi, jeśliby te miały być umyślnie naciągane, a me wypływać z samej głębi oharakterów, z samej istoty stosunków między ludźmi. Pilnuje się ściśle psychologii osób przez siebie utworzonych, i konsekwentnie ją od początku do końca sztuki przeprowadza. Namię-tuośoi gwałtownych nie unika, lecz w ich oddaniu zachowuje zawsze pewną artystyczną powściągliwość słowa, w skutek czego chłodnym się nieraz wydaje. Społecznyoh celów nie zakładał sobie nigdy; pragnął tylko odtwarzać konieczne następstwa pewnych usposobień, poglądów i starć między ludźmi; a ponieważ robił to bez dopasowywania wyników do zamiarów, można z jego krea-cyj, tak samo jak z żyoia, wysnuwać wnioski najrozmaitsze, stosownie do nastroju, charakteru, stopnia rozwinięcia i ukształoenia jednostki, wnioski te wyprowadzającej. Nie zawsze tedy w dramatach F go cnota tryumfuje nad zbrodnią, nie zawsze winni są nkarani. Nie znaczy to przecież, żeby autor był obojętnym na zagadnienia etyczne. Umie on wystawiać złe i dobre czyny tak, iż sym-patya czytelnika nie może być w niepewności, do kogo ma się zwrócić; umie on wielkie poświę-

r*

I

PO/

. 0$ ’

\.

■ /

fi

<$>

^ra^c;

Cr

$A

•- . ■

ł

V

Sr-EjL*

■J-r.

»■>

^k-

rj

U-

EIT

te:

MÉM

p ■_

Irfi

,    tel JP S dgl ' f ■

THy{#r

..    I te «• ?* '■’ tel

MBMHHWk r tïi

r! 'S

!rj

dis

tete

VS

gum

e=Sj

;!

-,£v

Ill

b<

: --i

1; i

te

?Xêj

r%‘(

Ï*

.1

ruam&mć* -

''-^ •{■*

>, t    A3

??

,,»

-i:

%i

p&l

is

rv

,r>

fi

► ą%„

:1*|3

l!

51

WĘ.

Mi

pa

■p.

L“)

ËÈÊËËÊÊË

■V

v.

Im

’!■

|i||

Ipi

tvV'|

ifrlT

:)!m

Pi

li'i

Willf

iwJ

nr

|n

u.

te

;?

.«    4 PI

i.

:>■

ÜI

...

rr

''N

t'ä

* fa

WM

mm

te

P<

8®

m

V.'

mm

et'- : '

et

glgf

j£

0

tea

r-ł(!

m.wmMsm

SP'aSSBPs

fev

li, ^|L« is

tfklSś

m;

At

te

te

■^-vtT

'-- 's.¹?

V;f„

-■ ₇r-~>-1

aferte

:SrÄ^:

U* —/*v '    -

IB»'.....ł *

H LnsteSIPi

ÉpiS®

__

te

At

-te*

»m

i. ' ! fc; y

te'-

-2

&23

E[

Bnj

issss.

ft ś-tóu ‘WmWi*

tete- i tte 7«

L-'

Ei

r/

wg?.-' WÈbï^.x iSpte

bł!

,pt;

L-

A««

'jgjsSi

mF-

t?a

■i/

Ila

A]

)/

'i⁵

Ruiny zamku Ehrenfels.

gg

-,’W

Batta»»

Wm

mm

—>fcto

TO

v:

=ś==~=żM

É^É;

~±m»üemas

i*»sæ«

gPR

igg

Kl

”W

rgv-JjS^g

g)

P**»*

ggg

JBBI

SïgSsfg:

lüg*

*«3

2MS

p.

ïi

plia ^——i

t-

■•■J

éjjgagül

/':'i

gj

Mm

v-

'g

lü

IM

/< ■

•i.

i-

ł :;0: _ ÿMÊS&Êi

ys

Æm

IpiMl

Wfefc

riPS

B

33g

gg|p

-,

■ •'

SJ

11

il

1;

:,um

mm ê

fepi,

■m *m

SSfcg

IP

fl

If

0jjj&0m

||||

y?

,j

Góra Eiger.

«

4

O

-j

Sk a

*

KR?*

■

o

\

'

■

*»

'

zyskiwać będą.

cenią otoczyć aureolą, bez deklamacyi. Rozkochany jest poeta w swoioh osobach; nie da im powiedzieć nic takiego, coby niezgodne był > z ich charakterem lub danem położeniem; ale nawet najmniej ukształconym zmysł jego artystyozny nie pozwala mówić w sposób pospolity; nawet błazeństwa, wypowiadane przez trefnisiów, mają u niego wyrazistą oryginalność; nie unika słó# grubych, gdzie potrzeba, ale niemi nie szafuje. Znamy dotychczas dziewięć utworów dramatycznych F go. Naj-pierwszym z nich był „Syn gwiazdy“ (Kraków 1871), w trzech aktach, prozą napisany, a osnuty na tle powstania Żydów przeoiwko Rzymianom pod dowództwem Bar - Kochby. Wypadki zewnętrzne służą tu tylko za pobudkę i podnietę do rozwin;ę-cia walk wewnętrznych, wywołanyoh częściowo przez różnorodność stronnictw w Izraelu, a bardziej jeszcze przez fatalne wyniki oszustwa mędrca Akiby, który łamie szczęście osób najbliższych so-bie, by sztucznie podtrzymać ducha w narodzie, i zawodzi się na tern najokropniej Wszyscy mu przebaczają wprawdzie dla tego, że kochał ojczyznę, ale on sam sobie nie przebacza, a ściślej mówiąc, nie może przeżyć zawodu, własnem postępowaniem wywołanego. On też jest prawdziwie tragiczną tutaj postacią. Trsgedya: „Althea“ (z r. 1875) ma znamiona stylu greckiego, zarówno w budowie, jak i w duchu po części. Składa się z „parodosu*, »epejsodyów” (których jest trzy) »stasimów*, »chóru* i »egzodosu.“ Strofy chóru (rymowane) Bą ułożone doskonale na wzór greckich; w dyalogu użył poeta, nie jambów, lecz trochejów, starał się o plastykę wyrażenia, nie tylko w rozmowach, lecz nawet w śpiewach chóru. I w pojęciu tragiczności bardzo blizkim jest Greków: konieczność włada tu wypadkami; ta wszakże zachodzi od pojęcia greckiego różnica, że konieczność ową sprowadzają namiętności ludzkie w konsekwentnym rozwoju Bwoim. Naprężsnie tych namiętności jest niespokojniejsze, rozpaczliwsze, aniżeli w poezyi greckiej. PeBsymizm w ocenie wartości życia wydatnieje silnie. Treść wzięta z podania greckiego, a przedstawia tragedyę egoizmu miłości macierzyńskiej. Z dziejów rzymskich opracował F. rodzaj trylogii pod ogólnym napisem: „Gród z siedmiu wzgórz w legendzie wieków.“ Każdy z trzech dramatów odtwarza jakąś ważną i pamiętną chwilę dziejową, a wszystkie razem dają poznać początek („Juniusz Brutus*), potężny wzrost („Sofoniebe“) i smutny rozkład (»Ataulf“) potęgi państwa Rzymskiego, Wszystkie trzy zbudowane są jednakowo; każdy dzieli się na 5 odsłon; w każdej odsłonie jest już ściśle zachowana jedność miejsca i czasu; każda ma swój oddzielny napis, wzięty z imienia osoby, która najwydatniej tu występuje. Pisane są jędrną prozą, płynącą częstokroć rytmicznie; tu i owdzie, wedle treści sztuki, są wpleoione pieśni lub wogóle wiersze. Wieki Średnie zobrazował F. w trzech dramatach: , Flory nda*, »Franczeska z Rawenny* i »Królowa.* W pierwszym mamy wspaniały, pełny poezyi, obraz Hiszpanii w VIII wieku naszej ery. Rozhukane namiętności, mordy, pożogi, zdra-

Encykl Powsss. Ilustr Zesz. 160 T 20 ty.

dy, przewrotność i cynizm, a obok tego pobożność do mistycyzmu skłonna, rozwijają się tu na tle historyi Floryndy, córki hr. Juliana, który, mszcząc się zniewagi osobistej, sprowadził wrogów do swej ojczyzny. ,Francze3ka z Rawenny“ to ponury dramat rodzinny, w które dzieje Włoch obfitowały. Piękności jego są przeważnie liryoznej natury. Cień Dantego unosi się nad oałośoią, a jego piękne sonety z »Nowego życia“ wybornie oddają nastrój nieszczęsnej bohaterki. „Królowa“ (z r. 1888) odznacza się największem wykończeniem artystycz-nem. Bohaterką tytułową i rzeczywistą jest nasza królowa Jadwiga, w której poeta uwydatnił przyzwyczajenia, na dworze węgierskim nabyte, do życia wesołego, wytwornego, uduchowionego poezyą, ale zarazem siłę charakteru i zdolność do poświęceń. Nadzwyczaj Rubtelnie przeprowadził F. jej charakter przez ciąg dramatu; rośnie ona, potężnieje przed nami i coraz sympatyczniejszą się staje. Wiersze są tu miarowe, kiedy malują nastrój średni; wszelkie żywsze uczucia objawiają się rymami; pospolite mowy wyrażone są jędrną prozą; dramat kończy się prześlicznemi tercynami, w które F. ujął ostateczne postanowienie bohaterki,—Jedyną drukowaną komedyjką F-go jeBt: »Tam i z powrotem“ (1889 w »Echu muzycznem*); ruchu w niej dużo, dowcipu sporo, rozmowy naturalne, a przecież Btylowo bardzo ładne. Zbiór swoich dramatów zaczął ogłaszać F. p. t, »Utwory dramatyczne* (Kraków 1896, 1898); w dwu dotąd wydanych tomach pomieścił sześć sztuk —F. był także przez ozas jakiś felietonistą i krytykiem, zawsze się odznaczając smakiem wyrobionym i wykwintnym. Jego studyum nad Trenami Kochanowskiego (Warsa. 1866), nad Fraszkami tegoż (Bibl. Warsz. (1883), nad twórczością Mikołaja Sępa Szarzyń-skiego (1881) należą do cennych nabytków w naszej krytyce estetycznej. On też pierwszy zaznajomił nas z dziwacznemi często, bezoryginalnemi i wstrząsającemi utworami amerykańskiego fanta-sty: Edgara Poe (Bibl. Warsz. 1861). Wyrobiwszy język na wzorach staropolskich, przyswoił sobie dawną jędrność, a równocześnie rozczytując się w arcydziełach mistrzów europejskich, nabrał subtelności i wytworności, tak, że styl jego stał się jemu tylko właściwym. Może on razić czytelników zwykłych, ale budzić będzie podziw znawców sztuki wypowiadania myśli za pomocą słowa, wiedzących, że do rzeczy najtrudniejszych należy zdobycie Bobie stylu oryginalnego. W miarę kształcenia się naszego ogółu, pisma F-go coraz więcej

P. Chm.

Falenty, wieś pod Warszawą (powiat Warszawski), siedlisko urzędu gminy, która w d. 1 stycznia 1893 r. liczyła 5 148 m-ców, w tej liczbie 4 527 katolików, 530 protestantów i 91 żydów.— Starożytna ta, bo już na początku XV-go w. wspominana, osada, leży przy trakcie bitym Krakowskim, na połowie drogi między Nadarzynem a Warszawą, i jest gniazdem rodziny Falęokioh. W końcu zeszłego wieku należała do marszałka Franc. Rzewuskiego, od którego nabył ją bankier warszawski, Tepper; później była własnością Danglów,

126

i Btosownych dodatków. — W Kampanii iHtnieje do dz:ś dnia nazwa F., nadawana jednemu z gatunków wina, lecz wogóle wina tamtejsze nie za-

And. S.

Falezy (Falaises), strome kredowe wybrzeża Normandyi, oiągnące się od przylądka de la Hère, panującego nad portem Havre, de Ault. (między Breale i Sommą), na długości 140 km. Ta ściana kredowa dosięga w niektórych punktach do 100 m. Warstwy formacyi kredowej dadzą się na tym naturalnym przekroju doskonale obserwować: pod Etretat, na ścianie skalistej, 100 m. wysokiej, można dostrzedz 130 rozmaitych warstw. Poziome położenie tych warstw jest tu i owdzie przerywane uskokami, które stanowią jedyne linie połąozenia wnętrza kraju z brzegiem morskim; linie te wyznaczyły też po większej części drogę rzekom. Ściana wybrzeża spada prawie wszędzie niemal pionowo ku morzu, a niekiedy nawet zwisa. Nizkiego pasa nadbrzeżnego między tą ścianą i morzem prawie niema; jest to po większej części tylko wązka obwódka, zasypana odtoczy-skiem i zalewana przez fale, nienadająca się więc na drogę. Niema wątpliwości, że F. już w czasach historycznych cofnęły się w stronę lądu, jakkolwiek wielkość fego cofnięcia się nie jest napewno zbadana. Różne siły burzące dńałają tu bez przerwy, mianowicie: fale morskie, woda deszczowa oraz strumyki i źródła, które poczęści przebywają długie podziemne drogi w szczelinach skał kredowych; siły te wytwarzają nieraz dziwaczne bramy i kolumny, a od czasu do czasu wywołują większe obsunięcia. Fala przypływu i wiatry zachodnie porywają zesunięte materyały skalne i prowadzą je wzdłuż brzegu ku cieśninie Calais. Odpływ i zdarzające się niekiedy wiatry północne odprowadzają część tego materyału na-powrót; ponieważ jednak wiatry zachodnie są nietylko częstsze, ale i silniejsze, więc w rezultacie odtoczysko wędruje głównie na półnoo, gdzie portów i uść rzeczuych trzeba bronić przeciw zamuleniu. Dla żeglarza wybrzeże to należy do najniebezpieczniejszych we Francyi; niebezpieczeństwo to zwiększa się jeszcze z powodu częstych mgieł, oraz z powodu wielkiej liczby okrętów, jakie płyną wzdłuż tej ważaej drogi handlowej. Porty falezowego wybrzeża są ściśle związane z jego budową geologiczną: nizko, na wyżej wspomnianej wązkiej obwódce nadbrzeżnej, niema, naturalnie, żadnych osad ludzkich; osady znów, leżące na górnej platformie stromej ściany brzegowiska, nie mogą mieć żadnych stosunków z morzem, tak, iż mieszkańcy ich zajmują się jedynie ro'nictwem. Tylko tam, gdzie jednolita ściana jest przerwana uskokiem, mogą, jak wspomnieliśmy, zawiązać się kommunikacye między wnętrzem kraju a morzem; tutaj też spotykamy porty tego wybrzeża. Najważniejszym z nich jest Dieppe, leżący między białemi skałami kredowemi w rozpadlinie uskokowej, z której też korzysta rzeka Arques, by dosięgoąó morza. Przez małe porty w Saint - Va-iezy i Féoamp przychodzimy do wielkiego portu Havre, który już leży zewnątrz Falezów.—(Kirch-

Geogr.“

S.

Ostrowskich, aź wreszcie dostała się kupcowi warszawskiemu, Augustynowi Spiskiemu, który z wielką skrzętnością i kosztem zgromadził piękny zbiór

zagranicznych kwiatów; dziś należy do hr. Przeź- lecają się dziś dobrocią, dzieckich. W F-ach często przebywały najznakomitsze w kraju osoby: Bolesław Mazowiecki i Konrad zjeżdżali tu na łowy; mieszkał tu Zygmunt III z rodziną; Marya Ludwika przyjmowała w F-ach królewicza Zygmunta, syna Władysława IV, i Jerzego Ossolińskiego, poozem rozpoczęła stąd wjazd tryumfalny do Warszawy. Byli tu także: Michał Korybut Wiśniowieoki z żoną Eleonorą, Jan Sobieski, syn jego, Jakób, Stanisław August i inni.—

W czasie bitwy pod Raszynem F. kilkakrotnie były zdobywane przez wojsko polBkie i oddawane Austryakom. — Bliższe szczegóły ob, w „Słów.

And. S.

Faleni, miaste w południowej części starożytnej Etruryi, na północ od Rzymu i niedaleko od prawego brzegu Tybru; leżało na wyniosłej skale, między dwiema górami; Soracte i Ciminium (dziś Soratte i Cimino). Mieszkańcy, Faliskowie, którzy byli mieszaniną Etrusków, Umbrów i Sabinów, mówili specyalnym dyalektem i oddawali szczególną cześć Junonie, Minerwie i Janusowi. —

Prowadzili oni częste walki z Rzymianami, dopóki nie poddali się dobrowolnie szlachetnemu Kamiilo-wi w r. 3«4 przed Chr. (podanie o nauczycielu, który dzieci możniejszych obywateli przyprowadził do obozu wodza rzymskiego, by mu dać możność łatwego zdobycia miasta) —Gdy w r. 241 przed Chr. miasto powstało przeciw Rzymianom, zostało zdobyte, a mieszkańcy musieli dawne siedziby opuścić.—Założyli oni wtedy nową osadę, Aequum Faliscum, w pobliżu, na równinie, Rzymianie zaś na miejscu dawnego miasta urządzili swoją kolonię, którą nazwali Golonią Etruscorum Fa-lisca.—Ruiny jej leżą niedaleko dzisiejszego miasta Cività Castellana.

Falernum, (dziś F a 1 e r n a), osada w starożytnej Italii (dziś prowincya Catanzaro w Kala-bryi), niedaleko morza Tyrreńskiego, słynna z wianie, których łozy rozpowszechniły się po całej Kampanii i posłużyły do wyrobu jednego z najszlachetniejszych win w starożytności. —

Według podania, miał Bachus podarować pierwsze grona rolnikowi Falernusowi w nagrodę za doznane gościnne przyjęcie. Szczególnie znanym był gatunek, hodowany na północ od rzeki Volturno, na polach falerneńskich (Falernus ager), opiewany przez poetów, a zwłaszoza przez Horacego, i ceniony najwyżej ze wszystkich. — Prawdziwie dobrym falern stawał się dopiero po piętnastu latach, gdy nabrał złotawej barwy i pozbył się pierwiastkowej cierpkośoi. — Był mocny, i dla tego rzadko pito go czystym, najczęściej z domieszką miodu lub wina Chios. — Z więcej znanych gatunków było ozerwone wino z okolic Ka-puy (F. Calenum), białe wino z okolic willi iau-styńskiej Cycerona (F. Faustinum), deserowe wino (F. imperiale). — Z czasem hodowla fMernu stała się mniej staranną, a ciągły nań popyt wywołał liczne fałszowania za pomocą innych win

W. H.

K.

Dr. J. P.

Falęoki Józef (* d, 2 marca r. 1829 w Sa-noczku pod Sanokiem—f d. 28 kwietnia r. 1879), lekarz polski. Będąc studentem wydziału filozoficznego we Lwowie, wmieszał się czynnie do ruchu w r. 1848 i odbył wojnę węgierską, potem przymusowo wcielony został do wojska austryackiego. W r. 1851, wBzyatkiem jego faktura, pełna siły, zapał i umie-uzyskawszy urlop na czas nieograniczony, zapisał jętność, zawsze są uderzające i dają mu miejsce się na wydział lekarski w Krakowie i ukończył go jedno z najzaszczytniejszyoh w tegoczesnym ruchu w r. 1857, otrzymując dyplom doktorski. Po wyj- artystycznym we Francy i.    *

Dr. J. p.

toff »Unser Wissen von der Erde"; Hahn „Frankreich“).

Falęcki (zwany także Faleńskim i Palenc-kim) Stanisław, biskup teodozyjski (*1516 — f 26 lutego 1557 r.), akademik krakowski, w r. 1542 został bakałarzem, a 1545 doktorem; później był opatem sulejowskim i sufraganem gnieźnieńskim (1560). Wyświęcony na biskupa teodozyj-skiego, jeździł na sobór do Trydentu; był następnie na synodzie prowincyonalnym piotrkowskim Uchańskiego 1577 r. Wiele lat mieBakał w Sulejowie i gorliwie się opiekował klasztorem tamecznym Cystersów; tam też kapituła postawiła mu pomnik. K-

Falęcki (Falenoki) Marcin, herbu Leszczyc, kasztelan rozpirski z w. XVI-go. Pochodził ze znakomitego rodu Falęckich, którzy się pisali z Falent (pod Warszawą). W r. 1559 był dworzaninem Zygmunta Augusta i administratorem żup ruskich Samborskich. Na sejmie 1563 i 1564 wyznaczono go do rewizyi starostw, a przy końcu życia Zygmunta Augusta otrzymał za wierne usługi starostwo będkowskie. Podczas bezkrólewia zjazd senatorów w Kaskach wyznaczył go do ściągania wszelkich funduszów, tak publicznych, jak i prywatnych królewskich, na potrzeby Rzeczypospolitej, a był wtedy podskarbim koronnym i ekonomem mazowieckim. Nié wiadomo, czy przy tej-to sposobności wyrządził ciężką krzywdę sierotom Oporowskim, wydarłszy im, jak podaje Orzelski, oszustwem, dobra w starostwie kruświckiem, o co zaskarżony był na zjeźizie średzkim r. 1583. — Za Stefana Batorego został starostą goszczyńskim na Mazowszu, 1576 — kruś viokim, a nieco później podkomorzym sieradzkim. W 1587 po raz pierwszy występuje na podpisie z tytułem kasztelana rozpirskiego. Ze sprawy z Oporowskimi, jako też z zatargów z duchowieństwem o dziesięciny, za które wpadł był nawet pod cenznry kościelne, widać, źe musiał być człowiekiem gwałtownym i nie odznaczał się wielką uczciwością.

Falęcki Krzysztof (* w r. 1591 —f w Wilnie r. 1640), lekarz i rajca lubelski, w r. 1612 osiągnął w Krakowie doktorat z filozofii; kiedy i gdzie został doktorem medycyny nie jest wiado-mem; jako lekarz miał być bardzo szczęśliwym w leczeniu i cieszyć się wziętością u najznakomitszych panów polskich. Nagrobek, postawiony mu w Wilnie, w kościele św. Michała, przez żonę, Lucynę z Łemków, podaje Starowolski (Monumentu Sarmat.). Prac lekarskich nie pozostawił. Kośmiński (Słownik lekarzy polskich str. 116) podaje dwa utwory jego łaoińskie p. n. „Laorymae in funere Adami Falęoki“ (1611) i „Epicedium in fu-nus Andr. comitis de Tenczyn“ (1613).

ściu z uniwersytetu, przez cztery lata był aljunk-tem kliniki ohorób wewnętrznych przy profesorze Dietlu (ob.), którego niejednokrotnie zastępował, gdy tenże, jako poseł, wyjeżdżał na sejm do Lwowa. W r. 1868 przeniósł się do Królestwa; zapadłszy na zdrowiu, w r. 1878 po kilkoletniej ciężkiej chorobie dni zakończył, przeżywszy lat 50.— Wydał osobno: „O gimnastyce hygienicznej i lekarskiej“ (Warszawa 1863) i „Szkice semiotyki wojskowej“ (Kraków 1865), oprócz tego pisywał do „Przeglądu lekarskiego.* Wyszczególnienie wszystkich praoj jego podał S. Kośmiński w „Słown. lek. pols." (str. 116).

Falgsld, ob. Pfalgeld

Falguière Jan Aleksander Józef, tegoozesny rzeźbiarz francuski (* 1832 w Tuluzie). Był uczniem Jouffroy, ale się nie poddał jego wpływowi; od r. 1860 kształcił się w Rzymie; w 1878 został kawalerem legii honorowej, w 1882 członkiem Akademii. Najpierwszem jego dziełem, którem znaczny rozgłos pozyskał, był Zwycięzca w walce ko gut ów (1864); z późniejszych zasługują na wyróżnienie: Tezeusz w wieku dziecięcym i Tarcyzyusa męczennik (1868); Dramat (w Operze parys.); Ofelia; Corneille (w Comédie française 1872); Carolus Duran i panna Kalb (tamże); Tancerka egipska (1873); Muzyka^ Kobieta z pawiem; Lamartine (w Macon); Św. Wincenty à Paulo (posąg marmurowy w kościele św. Genowefy); Ewa (1880); Dya-na (1882). Na wystawie paryskiej 1873 r. ściągała uwagę powszechną A z y a w bassenie troka-derskim. Dla miasta Rouen wykonał monumentalną fontannę N. P. Maryi, dla Cahors—posąg Gam-betty (1883). Kiedy powzięto zamiar uwieńczyć rzeźbami łuk tryumfalny de 1’Etoile, zrobił model, mianowicie grupę symboliczną, w której przedstawił Rzeczpospolitą ze sztandarem w jednej ręce, z deklaracyą praw człowieka w drugiej, siedzącą na rydwanie, ciągniętym przez oztery konie, prowadzone przez dwie osoby, biegnące pieszo a wyobrażające Sprawiedliwość i Wolność; konie tratowały kopytami Despotyzm i Anarchię; z tyłu widać było robotnika, wydzierającego się z rąk rodziny, aby spieszyć do boju, i żołnierza, padającego na polu chwały. Grupa ta, odznaczająca się głównie życiem i ruchem, przez pewien czas zdobiła platformę łuku, ale później ją usunięto, zaniechano bowiem rzeczonego zamiaru.—F. oddawał się także malarstwu, ale nie miał w niem powodzenia; w jego Zapaśnikach (Salon 1875) dużo jest ruchu, lecz wykonanie ciężkie i styl pospolity. Te same cechy mają takźs inne jego utwory, wystawiane od r. 1873; Kain i Abel; Ścięcie św. Jana; Zabijanie byka; Sfinks; Magdalena i Juno na; nierównie więcej wdzięku posiadają: Babka z dzieoięciem, oraz Wachlarz i Sztylet. Jako rzeźbiarz F. odznacza się techniką znakomitą, ale braknie mu głębokości w pomysłach; z tern

Hml.

Falibogowski Krzysztof Franciszek, był nauozycielem szkółki lwowskiej, rodem z województwa Sieradzkiego. W podeszłym wieku pisać zaczął, jak sam wyznaje, głos swój porówny-wająo ze śpiewem łabędzim. Z pism zostawił wiersz lichy, pod napisem: .Nowina lwowska*; ale wyborne dzieło: .Diseurs o marnotrawstwie i zbytku korony polskiej* (Kraków 1603), przedrukowane w Jarosławiu 1628 r., które dosadnie maluje zgubny zbytek, jaki się w owe czasy w Polsce rozszerzył. W nim znajdujemy pamięć wielu rzeczy zbytkowych i ich nazw, oraz obrazy zwyczajów współczesnych.

Falibowski albo F albowski, szlachcic wołyński, występuje pod tern drugiem nazwiskiem w „Pamiętnikach Paska* (bez imienia i tytułu), a także u Erazma Otwinowskiego („Dzieje Polski pod panowaniem Augusta II“), jako ten, co Mazepę, za stosunki miłosne z żoną swoją, kazał obnażonego przywiązać twarzą do ogona a tyłem do głowy własnego jego bachmata, który, osieczony kańczu-kami i zhukany, poniósł go przez gęste zarośla głogu, leszczyny i gruszyny do domu. Jednakże w r. 1888 znalazł się jw Kijowskiem archiwum centralnem dokument, dowodzący, że owym mężem zdradzonym był Jan Zahorowski z Zahorowa, sędzia ziemski włodzimierski, a żoną niewierną—Helena z Kowalewskich, kobieta bardzo lekkich obyczajów, która miała dość licznych wielbicieli, a w ich liczbie i księcia Dymitra Wiśniowieckiego, wojewodę bełzkiego. W dokumencie owym wszelakoź niema wzmianki o zemście tego rodzaju, o jakiej pisze Pasek, czas tylko, jako też miejsce wypadku, nie pozwalają wątpić, że nie Falbowski, lecz Jan Zahorowski dał powód do powstania romantycznej owej legiendy, która w tylu rozmaitych wersyach odbiła się w polskiej, rossyjskiej i w ogóle w europejskiej literaturze, a którą Byron i Słowacki wzięli za osnowę do pięknych poematów swoich (r KieBCKafl CTapnna“ Tom XVI, 1886 r.).—Ob, Mazepa. *

Faliero albo Falieri, trzech dożów weneckich tego nazwiBka: 1) Witalis, 33-ci z kolei doża (f r. 1096) został obrany przez Wenecyan po złożeniu z urzędu doży Dominika Silvio, który pozwolił, księciu normandzkiemu, Robertowi Guiscard, zniszczyć flotę rzplitej. Wszelako i F. w wojnie z Normandami nie był szczęśliwszym od swojego poprzednika. Ze względu na korzyści handlowe, staiał się on o utrzymanie jak najbardziej przyjaznych stosunków z Cesarstwem Bizantyjekiem i nawet przyjął od Aleksego I-go Komnena tytuł protosebasty, uznając tern siebie niejako za lennika tego cesarza. Witalisowi F. Wenecya-nie wyznają wdzięczność za odnalezienie ciała św. Marka oraz ustanowienie jarmarku tej nazwy, który przez długi czas bjł jednem z największych targowisk świata.—2) Ordelafo, 35-ty doża wenecki, obrany r. 1102, f 1117, posłał królowi jerozolimskiemu, Baldwinowi I, sto okrętów na pomoc przeciw Saracencm (1102); prowadził wojnę z Paduańcsykami (1110), oraz z Węgrami o posiadanie Daîmacyi; odniósł zwycięstwo nad Stefanem 11 w r. 1115, ale z kolei został sam pobity i zgi

nął z bronią w ręku. Zniszczoną przez pożar i wylew morza Wenecyę odbudował w krótkim czasie, zastępując drzewo marmurem.—3) Marino, 56-ty doża wenecki (* r. 1274—f 18 kwietnia 1355), będąo naczelnym wodzem wojsk rzplitej, odniósł w r. 1349 świetne zwycięstwo nad Węgrami przy oblężeniu Żary w Dalmacyi, był następnie posłem w Genui, tudzież na dworze papieskim i wreszcie, już jako 80-letni starzec, został obrany dożą (11 paźdz. 1354).    4 listopada tegoż

roku flota wenecka została zniszczoną przez admirała genueńskiego, Paganina Doria, atoli F. odwrócił na razie następstwa tej klęski, uzyskawszy czteromiesięczne zawieszenie broni (5 stycznia 1355). Sie tyle jednak te fakty historyczne, ile opowieść o romantyczno - tragicznym końcu jego życia, uczyniły nazwisko tego doży sławnem. Pewien młody patrycyusz, Michał Steno, dopuścił się podczas uczty, wydanej przez dożę, zbytniej poufałości względem jednej z dam orszaku jego małżonki, skutkiem czego F. kazał go wyrzucić za drzwi. Steno zemścił się wierszykiem, uwłaczającym honorowi dogaressy, o którą F., starszy od niej o lat sześćdziesiąt, był niezmiernie zazdrosny. Zaskarżony przez dożę do trybunału Czterdziestu, krewki młodzieniec skazany został na dwa miesiące więzienia. Tak łagodny wyrok F. wziął za osobistą dla się obrazę i odtąd szukał tylko sposobności, aby Bię zemścić na arystokracyi weneckiej, która w jego oczach stanowiła klikę, trzymającą się razem za ręce. Sposobności tej dostarczyła mu przygoda pewnego, o znacznem stanowisku, plebejusza, admirała (.ammiraglio*) Izraela Bertuccio, znieważonego przez jednego z patrycyu-szów: jakoby w porozumieniu z mieszczaństwem F. uknuł spisek, mający na celu wymordowanie wszystkich senatorów i patrycyuszów i przelanie na lud, a właściwie na dożę, całej władzy, uzurpowanej przez arystokracyę. Ten spisek został wykryty w przeddzień wykonania, i głowa F-a, z wyroku Giunty, czyli rady Trzydziestu, padła pod toporem kata na wielkich schodach („scala de’ giganti*) pałacu dożów. Wielką liczbę epólni-ków jego posłano na szubienicę. Tę anegdotę historyczną wyzyskiwali w swyoh utworach liczni poeci i dramaturgowie. Byron 03nuł na niej dramat („Marino F.“—przekład polski F. Jezierskiego), Kazimierz Delavgae tragedyę („Marino F.“), Hoffman jednę z lepszych swoich powieśoi („Doge und Dogaresse”), Donizetti spożytkował ją nawet jako libretto do opery.—Daru „Histoire de la République de Venise“ (Paryż 1819, 7 tomów); Rinaldo Fulin „Breve Sommario di storia veneta“ (We-neoya 1873); Musati „Venezia ed i Veneziani“ (Padwa 1886).

Falisro Angelo, prokurator Rzeczypospolitej Weneckiej w r. 1225. Kiedy Piotr Zani wniósł do Wielkiej Rady projekt przeniesienia stolicy rzplitej do Konstantynopola ze względu na to, iż wszystkie posiadłości weneckie leżały na Wschodzie, F. oparł się energicznie tak ryzykownej uchwale i jednym głosem większośoi wygrał sprawę.    P“¹'

B. M. i Dr. J. P.

drugiej

K.

Pi zydany

Falimierz Stefan (Stefanek PhalinuruB, Phalimirus, u niektórych późniejszych zgoła bezzasadnie F ali mir s ki), autor, jak mniemano dawniej, a właściwie tylko tłómacz, najstarszego Zielnika polskiego, obejmującego różne wiadomości z history! naturalnej i sztuki lekarskiej. Napis tego dzieła, bardzo rzadkiego, brzmi: „O ziołach y o moczy gicb. O paleniu wódek z ziół. O oleykoch przyprawianiu. O rzeczach zamorskich. O zwierzętach, o ptaczech y o ribacb. O kamieniu drogim. O urinie, o pulsie, y o inych znamionach. O rodzeniu dziatek. O nauczę gwiazdeczney. O stawianiu baniek. Y o puszczaniu krwie. O rządzeniu czasu powietrza morowego. O lekarstwach doświadczonych na wiele niemoozy. O nauczę bar-wierskiey. Cum gratia et privilegio.* Wyrazy te, odbite na czerwono, okala ramka ozarna, cięta na drzewie, wyobrażająca ozdoby, z roślin i postaci ludzkich złożone. Na końcu karty ostatniej czytamy: „Florian Unglerius z wielką pilnością imprimował. W wigilią śwąteczną szczęśliwie dokonał, Lata od narodzenia Bożego 1534.“—Księga rozpoczyna się od słów: ,;Wielmoźaemu Panu Janowi Grabi z Tęczyna Wojewodzie Podolskiemu, Staroście Chełmińskiemu i t. d. Panu swemu miłościwemu Stefan Falimierz służbę pokorną.* W tej dedykacyi F. najwyraźniej powiada, że księga jego jest przekładem z łacińskiego języka na polski, oraz, że mu dobrzy przyjaciele przy tern przedsięwzięciu nie szczędzili zachęty i przy nim „pracz swych... nie litowali“; szczególniej wymieniony jest jego wielki „łaskawiecz, Pan H. S.“, prawdopodobnie Hieronim Spiczyński (ob.).—Księga nie jest całością jednolitą, lecz składa się z rozpraw osobnych, których nagłówki stanowią napis wyżej przytoczony; liczbowanie kart, jednostronne, także nie jest ciągłe, lecz podzielone na rozprawy. Liczne drzeworyty Bą cięte grubo i niezdarnie. Poglądy lekarskie, wypowiedziane w zielniku, są wszecheuro-pejskie z drugiej połowy w. XV-go, były zatem w r. 1534 już nieco praestarzałe. Obecnie dzieło to posiada wartość naukową, przeważnie tylko pod względem językowym, w każdym razie niemałą.— „Kto był F.? Z dedykacyi widać, że ktoś na usługach Jana z Tęczyna. Prawdopodobnie był Rusinem, przemawia zatem to, że się sazywa Falimierz Stefan, a nie Szczepan Chwali-mierz, jakby się był zapewne nazywał po polsku. Za Rusina ma go też współczesny mu Marcin z Urzędowa (ob.). Do niedawnego czasu niemal we wszystkich dziełach „historyi literatury* oraz „encyk’opedyach“ F-a zaliczano do autorów oryginalnych, dopiero prof. Józef Rostafiński w Krakowie należycie ocenił znaczenie i zasługi naukowe jego. Podnosi więc wielką zasługę ciężkiej pracy F a, który tak grubą księgę mozolnie przełożył, łamiąc się pewno co krok z języko-wemi trudnościami wyrażeń i pojęć Bpecyalnyeb. Być może, że nie tłómaczył całości, że Ungler (wydawca) zaprzągł do tej pracy Szymona »Łowicza, Jędrzeja z Kobylina i Józefa Zimmer ma na (ob. te nazwiska), którzy właśnie w owym czasie zajmowali się u niego korektą ła

cińskich pisemek medycznych, wydawanych przez tę samą oficynę. To, za co F. odpowiada, to tłó-maczenie nazw roślin. Za pierwowzór służył mu Nomenclator Szymona z Łowicza (którego poprawiał). Te poprawki są nieraz trafne, ale niewystarczające, i ściśle biorąo, nomenklatura ta roi się od błędów. Ale i tu trzeba być wyrozumiałym, bo F. odpowiednich studyów nie miał, oryginał zaś łaciński nie dawał opisów roślin, a ryciny takie, że z nich nie było można trafnie ziół poznawać.— Por. Rostafiński „Nasza literatura botaniczna XVI-go wieku* (Kraków 1888, os. odb. z „Pamiętnika Akademii Umiejętności w Krakowie*) oraz tegoż „Porównanie tak zaanych Zielników Falimierza, Spiczyńskiego i Siennika“ (tamże, tegoż r.). Dawniejsze, mylne pojęcia o F u, ob. w L. Gąsiorowskiego „Zbiorze wiadom. do historyi sztuki lek. w Polsce“ (T. I str. 223) i w S. Koźmińskiego „Słown. lek. pols.* (str. 116, gdzie też znajduje się wykaz autorów dawniejszych, o F-u piszących).

Faliński Stefan, malarz polski połowy w. b.; data urodzenia i śmierci, ani szczegóły biograficzne nieznane; tyle tylko wiadomo, że mieszkał w Paryżu i żył jeszcze w r. 1887, w którym „Ruch“, kalendarz encyklopedyczny „Przeglądu Tygodniowego“, podał o nim wiadomość, jako o twórcy: obrazu historycznego Stefan Batory; peizażów: Okolice górskie, Zarośla, Wybrzeźe morskie, Zamek; oraz martwej natury: Owooe, Kwiaty, Zboże i t. p. Na wystawie obrazów malarzy polskich nieżyjących, urządzonej r. 1898 w Warszawie staraniem Towarzystwa przeciwźebraczego, znajdowały się dwie niewielkie jego akwarelle, przedstawiające dwa typy ludowe, jedna pod tytułem Podoehocony, druga bez nazwy.

Faliskowie, ob. F a 1 e r ii.

Falissowski Krzysztof Grotb, pisarz polit, polski i tłómacz z łaciny, w. XVII. Siarczyński nazywa go Faliszewskim i ukazuje pod szczególną opieką Mniszchów. Rzeczywiście, nie Mnisz-choin, ale „Wnemu Panu Jego Mści Panu Piotrowi z Dąbrowice Firleyowi, wojewodzicowi lubelskiemu, panu swemu zdawna miłościwemu* miał F. wiele do zawdzięczenia, i przekład Florusa, jako „lichy dawno zawziętey życzliwości upominek*, jemu poświęcił. Próoz tego stosunku zależności od możnego pana, w dedykacyi stwierdzonego, nic z życia F-go nie wiemy. Przekład wyszedł 1646 r. w Krakowie drukiem gockim Krzysztofa Schedla (187, przez pomyłkę 178, str. 4-to minori). Tytuł dokładny: „L. Juliusza Flora O Początku y Dzieiach Narodu Rzymskiego powieści Xiąg IV abo Historya Wielmożnego tego Narodu, od początku iego aż do Augusta Cesarza iako się począł, iako się wolności dostawszy, rządził y iako wolność utraciwszy, pod iednego Pana władzą przyszedł. Z Łacińskiego na polski ięzyk przetłumaczona przez iest Traktacik o przyczynach możności y potęgi narodu tego.* Pod tytułem czworowiersz, charakteryzujący dążność publicystyczną tłómacza: „Czy-tay, możny Polaku, narodu możnego || Dziele mo-źne a męstwa chciey poprawić swego. ]| Nie był nigdy ze szkodą, kto obce przykłady || Przyłożył więc do Męstwa i do dobrey Rady.“ W zaofiarowaniu (Btr. 3—6) o Rzymie mówi: „Nad Rzeczpospolitą Rzymską, rzekę śmiele, nic godnieyszego, nic zacnieyszego, nio potęlnieyszego, nic porządniey szego świat nie miał*; zwraca się potem „Do czytelnika* (7 —12) i tej najgodniejszej rzeczypo-spolitej budowę mu wykłada. Od str. 18—168 ciągnie się przekład dziełka Florusowego, od 159 do końca „Traktat abo rozmowa o przyczynach potęgi y Możności narodu rzymskiego.⁴* Tu (str. 160) znowu czytelnikowi myśl swą zasadniczą wy-łuszcza, powołując się na SalluBtyusza „jednakowe wzrostu i zginienia Bposoby.“ Na str. 187 cenzura duchowna, wówczas już stała, z podpisem: „Ordinarius librorum censor Jacobus Ustiensis.* W książce powyższej zatem F. występuje jako tłómacz i jako pisarz. Tłómacza zestawia Jooher (I str. XVI text) z Wargockm i Kojałowiczem i tak o nim mówi: „Śmiałości i żywości opowiadania prawie poetycznego historyi Flora jaknajmniej uchybić usiłował; język też jego, wyjąwszy czasowe ukształce-nia niedostatki, godzi się z mową wzoru swego i ile możności jej nastarcza.* Przekład jest prze-dewszystkiem dokładnym. Wysłowienie polskie nie wszędzie doskonałe, ale wszędzie staranne, miejscami nawet stylowi Flora dorównywa; momenta wybitne: najazd Hannibala i klęski; oblężenie Kartaginy; wojna z Italikami (bardzo piękna); zabioie Cezara; bitwa pod Filippi. Język sprawia wrażenie arcbaistycznego w stosunku do czasu użycia. Postaci językowe, tak w przekładzie, jak i w Traktacie, zajmujące: np. aniż—zanim, brona (ale i „brama*); forta=brama, drzwi, podwoje; darunek=po-darunek; on takowy=taki; wiara=wierność; wy-dolający=mogący podołać; duży usilny; wróżka, powróżka=wróźba; mieszkanie=zwłoka, zabawa= zwłoka; ono=to (spójnik); dostać się=dobić się; mieszaniny=zamieszk>; na male=mało, na małera; na blisce=w pobliżu; noszenie dziecinne=ubiór dz.; imiona — dobra; osaydźoa v. zasadźca =założyciel; ostanki=ostatki; przysłuszałc=należało; pozwolić— oddać (połowicę); siłu=wiele, dużo (ale także \ „si-ła*=duźo, wiele); w siłu=w wielu; pazueha=od-noga wód, zatoka; połowica=połowa; szerayna= co się przed okiem rozpościera; rodzicoboyny=brato-bójczy; samy=sam; on=ten (onego=tego); wście-kliwiec = opętany; obegnano=oblęźono, osaczono; przeohodzió = przebiegać, tam i napowrót, ciągnąć (peragrare); powy(i)cher = wiatr zrywający się, poryw; stuczny = podstępny; widokowy szermierz= walczący ua pokaz, gladyator; wzniknąć, wzmie-szać, wpłynąć=zniknąć, zmieszać (zakłóoić), wypłynąć; odiskać, odyskać— odzyskać; pogoda=spo-sobność; uchód=przesmyk, odnoga wód; wśisko— wieś zapadła; wojennik=:wojownik; przyśpiał=zdą-źyl; waliny—nawała, rozwalenie, zwaliska; foremny =zręczny; przeyzrenia boskie=wyroki boskie; podniata=podnieta; uędzny=biedny, nieszczęśliwy; kościół = świątynia pogańska; ustawić =ustanowić; stanąć się=stać się; ziemica=ziemia, kraj, część kraju; złotonitny=złotolity, złocisty; osłabiała=osłabła; odetchu (dopełń.) odetohli. F. stale używa: iźe, srzodek, wysep (ani razu „wyspa“), przyśnie, uście (ujście) weście (wejście), wyniść, przyść, wszytek (wszytek-a-o, 1. m. wszystkie; niema już „wszytki“); iezda i przełomić; przenaszać, przemyślawać i roz-myśliwać, dokazować, łupieć (łupieli); pod władzą (dobić lub dostać się); poszwarki, wilgość, dziejopi-szec, kleskanie, roście (rośnie), zwątpiał (zwątpił), pioron, wprędce, zprędka, cale, cale i zupełnie, różno, łatwie i t. d. Przedgłos (przedrostek) w stopniu najwyższym przymiotników i przysłówków stale „na* (naświętszy, napoboźniejszy, namniey); ale w przedmowie, pisanej później od przekładu, już tylko „uay"; oprócz tego w samym tekście: naymniey. Imiesłowy przeszłe nieodmienne bez ł (przyszedszy, wziąwszy). Odmiana dopełń, rzecz. źeńs. na a ze spółgłoską stale e; na ya, ia, nl—yey, ieyt przy tożzamości dopełń, i celown. Biernik 1. p. zawsze: sarnę; onę, iednę, ziemię, ale: linią, Syryą, wiedzą, boginią. Licz. ma.: broni (mian.), z wojski, na koniech, w bramach, wszytkie, wszytkiemi, onyź samy, i t. d. Inne postaoi gramatyczne: duższy (od „duży”; zęboma; z jednę stronę (z jednej strony]; trzema dwudziestą, w ośmna-stu lat; pomniąc; naśladuiąo królowey, fortelu. Wyrazy niezwykłe, prócz powyżej podanych: biegli wy, drożysko, przerwisko, opuściałe opoczysko, przyłęg, uchrona, pomłodszy, postarszy, powiększy (ezęsć-a), przeminąć = przeciągnąć (o wojska), pysk=przód (okrętu), przeszkodny (młodzieniec, wzgórek), osię dzony (osadzony wojskiem), nowotność, wozowe krzesło (kurulne k.) i t. d. Wyrażenia oryginalne: morze młodości przepędził; w nio poczciwego nie głodzien; gwałtownem gruchnieniem zaobrupiał; odpierać zamysłom (dawać odpór); ziemi przywyknąć (do ziemi przywiązać się). Wyrazy i wyrażenia niezrozumiałe: pyskłali (str. 144); wrok (130); pochowanie na starość (186) i in. W pisowni często mądry, jako postać dopełń, w 1. p. przym. źeńs.

Jako pisarz - polityk F., wielbiąc w Rzymie siłę i porządek, rad je był widzieć i w swojej ojczyźnie. Pragnienie to przejmuje nawskroś „Traktat o przyczynach⁴⁴, mający formę rozmowy Gospodarza z Plebanem. Przyczyną wielkości Rzymu jest jego męBtwo, ale samo jedno nie wystarczyłoby ono do wielkości. Toć mężni są i Kozacy, i Ta-tarzy; podbijali męstwem Tamerlany, Attyle, Goci i Wandale: a w co się ich wielkość obróciła? Rzym miał w sobie siłę ducha od męstwa odrębną, a miał ją nietyle w zdolnościach, ile w prawach, w wychowywaniu narastających pokoleń. Prawo - to utrzymywało w potędze, prawo było świętem bożyszczem. Gdzie prawo ma moo taką, tam i wielkość być mnsi. Żadne pozory nie zmylą. Gdzie przyszedł upadek, tam musiało być złe w zarodzie, bo z państwem jest tak, jak z organizmem, o krwi zdrowej lub o krwi chorej. Turcya stanowi zjawisko podobne: prawo w niej panuje.—„To horda!*—wołą Gospodarz, a Ziemianin: — „Jeśli jej barbarzyństwem zaślepiać się będziemy, Polska straszliwym zapłonie pożarem*. Nad dziejami wogóle czuwa Bóg; on jest najwyższym w świecie rzemieślnikiem: ozuwał teź i nad Rzymem, wzbudził ducha w Romulusie i natchnął Numę. Numa cześć prawdziwego jedynego Boga przekazał następcom, ale gdy w kilkaset lat księgi jego znaleziono, senat spalić je kazał, bo Rzymu z wielobóstwa niktby już wówczas wydobyć nie mógł. Powagą dla F-go są tu w XV w. głośae i czczone, a przez Kośoiół za niesprzeciwiające się wierze uznane, objawienia Ś-tej Brygidy. Wsporą bojaźni bożej w kaźdem państwie jest król: mieli go teź ciągle Rzymianie, choć pod zmienioną nazwą (koneulat). Ody wspora skruszała, zbrakło i siły. Namiętności ludzkie zepsuły robotę boską; znikło posłuszeństwo, roztropność w działaniu, mierzenie się odważne z niebezpieczeństwami,—czemu sami Rzymianie potęgę swą przypisywali. Każde państwo powinno zapewniać obywatelowi opiekę i bezpieczeństwo. Polibiusz przedewszystkiem to w Rzymie wysławia. W każdej porządnej organizacyi trzeoh rzeczy potrzeba: poważanej władzy panującego, świetności senatu, wolności ludu; Rzym to wszystko miał. Jedno z drugiem się wiązało, jedno przez drugie istniało. Każdy stan stał na straży swych praw, ale wszystkie wzajem do siebie lgnęły. Wiedzieli Rzymianie, że jak woda zastała tęchnie, tak mdleją dusze ludzkie w pokoju. Mieli teź wojsko wielkie i tern wojskiem toczyli wielkie wojny. Zaoiągi szły bardzo łatwo; każdy chętnie śpieszył: stąd na pobór nazwy d e-lectus i legio. Tajemnicą dalszą wielkości Rzymian jest i to, że mieli zawsze własne tylko wojsko. W senaoie kartagińskim Hannon różnicę żołnierza od żołdaka wykazał: źołdactwo najemne podcięło Kartaginę. Wojny prowadzili Rzymianie uczciwie, np. z Pyrrhusem. Zakończa F. swą rozprawę sentencyą, że do potęgi dwu rzeczy potrzeba: „chwały boskiej przestrzegać; a kto nieprzyjacielem, onemu także nieprzyjacielem być*. Nieprzyjaciela Rzym nie czekał nigdy u siebie, w domu, ale pierwszy na niego ruszał,— „bo kto tylko bronić się myśli, nieprzyjacielowi serca dodaje, a kto się na duźszego nie waży, y słabszemu się odiąó nie będzie mógł (str. 185)". Bóg dziejowy F-go z iskierki wybłyśnie w wielkie światło u Bossueta, u Bunsena. Maksymy bojowej naszego pisarza mógłby mu pozazdrościć Moltke, gdyby jej sam nie miał.

Rozprawa F go musiała mieć powodzenie, bo już w trzy lata po pierwszem wydaniu wyszło drugie, w książce, przez Estreichera pod imieniem Liwiusza podanej: „Historyko - polityk nowo zebrany etc.” (Kraków 1649, Kupisz). W r. 1747 ukazał się w Warszawie przeklął łaciński w „O-pera omnia etc.*. Pawła Potockiego z XVII-go w., któremu wydawca, Józef Jędrzej Załuski, błędnie autorstwo jako prawdopodobne przypisał, wahając się między nim a F-m. Rozprawa zajmuje tu str. 229—242.—Złacinnienie jej „dla przykładu i przestrogi", jak w przedmowie powiedziano, dokonane było pod nadzorem Stanisława Konarskiego, który do owych „Opera" obszernej genealogii Potockich dostarozył i całem wydaniem się zajmował. Przekład Florusa oraz traktat wydali

u siebie Bazylianie wileńscy 1790 r. (6 kalb., 1 knlb., 248 str., 16-o). Według Siarczyńskiego („Obraz wieku etc.⁴*), F. jest tłómaczem „Hygia-sticonu⁴⁴, jakoby jezuity Leonarda Lesslusa, autora wydanego w Krakowie 1616 r. pisma polemiczne go „Której się wiary trzymać?". Spolszczony ten „Hygiasticon" ma mieć tytuł: „Prawdziwy sposób zdrowia dobrego i żywota wespół z całością zmysłów, rozsądku i pamięci w długowieczną starość zachowania⁴⁴. Siarczyński nadto mieści pod nazwiskiem F-go przekład z Ludwika Komara We-neta: „O pożytkach trzeźwego r pomiernego żywota“. Druki obu tyoh książek są podobno krakowskie; roku nie wskazano.    ⁸-

Fällst Mikołaj (z), kanonik krakowski, mistrz dekretów. Kazimierz Jagiellończyk, jako męża uczonego, przydał go w roku 1462 wraz z Janem Dombrówką, doktorem świętej teologii, Stanisławowi Ostrorogowi, wojewodzie kaliskiemu, do układów z książętami mazowieckimi o ziemię rawską i gostyńską.

Falit, szalbierz, ten który zawiódł, bądź współ-kupca, bądź tego u kogo pieniędzy pożyczył. Knap-ski tłómaczy ten wyraz: „Falit, niesłowny kor-respondent kupiecki, albo pożyczalnik".

Falize Lucyan Józef Mignon, złotnik francuski (* 1811 w Liège — żył jeszcze w r. 1893). Kształcił się pod kierownictwem; ojca swego, Aleksego F., również złotnika, był jego współpracownikiem i dyrektorem pracowni, potem wspólnikiem, a w r. 1876 spadkobiercą zakładu. Ukształ-cenie swe uzupełnił studyami we Włoszech nad dziełami tamecznych mistrzów kunsztu złotniczego i w muzeach krajowych nad wyrobami z tej gałęzi kunsztmistrzów niemieckich, flamandzkich i francuskich, dociekając dawnych sposobów robienia emalii przezroczystej na wypukło-rzeźbącb. Stowarzyszywszy się z Germanem Bap-stem, wyrabiał przedmioty złotnicze, godne muzeów: emaliowane, z kości słoniowej, gemmy ryte, posążki cyzelowane. Najcelniejszemi z jego robót były: Waza, tak zwana sassanidzka; Gallia, wykonana wespoły z Moreau Vautier’em, i Zwycięstwo pod Samotrake. On teź przywrócił dawną świetność i wziętość emalii przegródkowej, czyli okienkowej (cloisonnée), stał się zaś sprawcą odrodzenia kunsztu zapomnianego i twórcą gustu, dzisiaj bardzo rozwiniętego, a zwanego japońskim. Wyroby jego były bardzo poszukiwane. Oprócz tego F. pisywał w „Gazette deB beaux arts”, oraz w innych Przeglądach, artykuły treśoi kry-tyoznej, jako teź rozprawy o bronzach, złotnictwie i klejnotach. Miewał także odczyty, zaleoając w nioh studyowanie natury, jako jedynego źródła natchnienia w każdym rodzaju sztuki, a pod pseudonimem wiele sztuk teatralnych napisał.    *

Falk (herb). („Herbarz królestwa“ II f. 29). Na tarczy dwa rasy śoiętej, w górnej częśoi w polu srebrnem kogut czerwony w prawo, z piórami w szponach prawej nogi, — w środkowej, w polu ozerwonem krzyż legii honorowej, —w dolnej, złotej, cztery lufy karabinowe z bagnetami, w prawo, do wieży czarnej o dwóch basztach skierowane.

kmć

'M

III

B.

wspomnieć warto: »Prometaeus“, dramat poetyczny (1803); »Leben, wunderbare Reisen und Irrfahrten des Johannes von der Ostsee“ (1805); »Oceaniden* dramat (1812); jako też ogłoszone po śmierci autora: »Goethe aus näherm persönl. Umgang dargestellt“ (1832 wyd. 3-cie 1856) i »Volksspiegel“ (1826). — Córka F a, Rozalia, z dziennika jego i korrespondenoyi ułożyła pamiętnik p. t. »Johannes F. Erinnerungsblätter aus Briefen und Tagebüchern“ (1868).—A. Stein »Johannes Falk“ (Halla 1868). *

W szczycie hełmu szlachecka korona. Labry czerwone z brzegami zielonemi, z prawej strony srebrem, a z lewej złotem podszyte. — Józef Franciszek Falk Regulski, szef batalionu w regimencie nadwiślańskim, za waleoznośó okazaną we Wło-

3ät&ä $ ś-rm

wiv/

<1

Fig. 252. Falk (herb).

szech i Hiszpanii, do godności kawalera cesarstwa w 1813 r. przez cesarza Napoleona wyniesiony, powyższym herbem obdarzony został.

Falk Koben J o z u e (syn Aleksandra) ze Lwow», uczony Izraelita, poważany przez swoich współwyznawców; urodził się w XVI wieku, u-marł we Lwowie około 1614 roku. Wydał dwa dzieła: 1) »Safer meirat enaim" (Księga oświecająca oczy, Praga 1606, 1614), o przedmiotach księgi praw „Szulchan aruch Choszen Myszya*. 2) „Derysza Uprysza* (Badanie i objaśnienie), jest to obBzerny rozbiór 4-ch ksiąg »Turym* (Rzędy), złożony z 4-oh części, z których dwie obok tekstu księgi »Tur Jore dea“ i »Tur Eben Ezer“, w Lublinie, w 1635 roku, wydrukowane zostały.

Falk Jozue Z Leszna (syn Izaaka), wypracował pod tytułem: „Bynian Jehoszua* (Budowa Jozuego), kommentarz do talmudycznego traktatu „Abot Derabi Natan“ (Dyrenfurt, 1788 roku in fol.).

Falk Jan Daniel, pisarz i filantrop niemieo-ki (* 1768 w Gdańsku — f 1826 w Wejmarze), kształcił się w Halli, potem osiadł w Wejmarze (1798), gdzie w r. 1806, dzięki swej znajomości języka francuskiego, oddał ważne usługi i został przez W. księcia zamianowany radzcą. W r.1818 założył TowarzyBtwo przyjaciół w potrzebie dla opieki nad opusiczonemi i zaniedbanemi dzieć mi, oraz instytut dla nich, będący dziś zakładem państwowym jego imienia. W literaturze zdobył sobie imię zaszczytne, jako satyryk, choć satyrom jego brak myśli wyższej; charakter ich jest w ogólności moralizatorski. Wymieniamy tu: »Der Mensch" (1795); »Die Helden« (1896); »Die heiligen Gräber von Rom“ (1796); »Die Gebete“ (1786); oraz roczniki: »Taschenbuch für Freunde des Scherzes und der Satire“ (1797—1803); „Grotesken, Satiren und Naivitäten* (1806 — 7). W innym rodzaju

Falk Max, publioysta węgierski (* 1828 r. w Peszcie), kształcił się naprzód w mieście ro-dzinnem, gdzie już w ośmnastym roku życia odznaczył się przekładami poezyi węgierskich na język niemiecki, — następnie w Wiedniu, gdzie w r. 1848 został członkiem legii akademiokiej. W latach reakoyi odegrał ważną rolę, mężnie walcząc w obronie swobód konstytucyjnych; artykuły jego liberalne, ogłaszane w dzienniku wiedeńskim »Wanderer“, oraz w węgierskim „Pesti Napló“, tak mocno poruszały umysły, iż za jeden z nich dostał Bię do więzienia. Później wszakże, gdy Austrya uznawała już konieczność pojednania się z narodem węgierskim, F. ze swojemi idejami poszedł w górę; dał nawet cesarzowej seryę od-ozytów o dziejaoh i literaturze swojej ojczyzny. W roku tryumfu dualizmu (1867) został redaktorem Pester Lloyd’u, który pod jego kierownictwem stał się jednym z najpierwszych dzienników europejskich. Od r. 1868 F. zasiada w sejmie, gdzie należy do stronnictwa liberalnego; w dele-gaoyaob od wielu lat miewa powierzane sobie najważniejsze referaty; a przez blizką swą styczność z rządem i przez rozległe wiadomości, wielkie usługi swej ojczyźnie oddaje. Oprócz wielu artykułów publicyBtyoznych, napisał między inne-mi: »Szehenyi Istvan grófes kora“ (Hr. Stefan Siehenyi i jego doba; toż po niemiecku; Peszt 1868).

Falk Adalbert, minister pruski (* 10 sierpnia 1827 w Mieczkowie na Szląsku), syn pastora Ludwika F-a, studyował prawo we Wrocławiu i Berlinie, w r. 1850 został podprokuratorem we Wro cławiu, następnie (od r. 1853) był prokuratorem w Ełku w Prusiech Wschodnich, a w r. 1861 objął urząd prokuratora sądu najwyższego w Berlinie. Opracował wówczas w nowem wydaniu ważne dla prawników dzieło „Ergänzungen und Erläuterungen der preuss. Rechtsbücher“, znane w pruskich kołach prawniczych pod nazwą „Fünfmännerbach“ (od pięciu pierwotnych jego autorów). Praca ta spowodowała powołanie F-a do ministeryum sprawiedliwości. W latach 1858—61 należał, jako poseł z Ełku, do sejmu pruskiego, zaś w r. 1867 wszedł z okręgu Głogowa do sejmu związku północno-niemieckiego. Po ukonstytuowaniu się cesarstwa Niemieckiego został pełnomocnikiem rządu pruskiego w radzie związkowej, skąd niebawem (22 stycznia 1872) powołano go na stanowisko ministra wyznań. Był on mężem zaufania Bismarcka, który w owej właśnie chwili rozpoczynał wojnę z Kościołem katolickim, okrzyczaną przez liberałów niemieckich

Hml.

jako walka postępu i oświaty z średniowieczną ciemnotą i fanatyzmem («Kulturkampf*). Jakoż w walce tej F, wykazał wielką sprężystość i nie-przebierająoą w środkach pomysłowość. Przede-wsaystkiem zabrał się on do usunięcia wpływu K iścioła ze szkoły i w tym celu przeprowadził w sejmie pruskim (1872) prawo, ustanawiające ścisłą kontrolę rządową nad wszystkiemi zakładami naukowemi, zarówno publicznemi, jak i prywatnemu Bezpośredniem następstwem tego prawa było wyrugowanie języka polskiego ze szkół, a nawet z seminaryów duchownych w W. Ks. Poznańskiem i Prusieeh Zaohcdaich. Z kolei nastąpiły słynne prawa majowe (1873), które, wyłamując kler katolicki z pod jurysdykcyi Rzymu, stawiały go w zupełnej zaleźnośol od urzędników pruskiob. Atoli wszystkie środki policyjne, z których pomocą F. starał się swą reformę wprowadzić w życie: zawieszanie opornych księży w urzędowaniu, skazywanie ich na wysokie kary pienięż ne, ba nawet wtrącanie biskupów do więzienia (aroyb. Lcdóchowski skazany na 33 lata, siedział przez 2 lata), nie zdołały złamać biernego oporu duchowieństwa katolickiego. W dzielnicach polskich, gdzie zapędy germaniza*orskie rządu zaostrzyły walkę, zaledwo kilku księży (Niemców) zgodziło się poddać ustawie majowej. Natomiast pod naciskiem kulturkampfu katolicy całych Niemiec połąozyli się w jedno wielkie stronnictwo polityczne, które, dzięki znakomitej organizacyi, przeprowadzało przy każdych wyborach coraz większą liczbę posłów swoich do parlamentu. Z tem wszystkiem w r. 1874 udało się F-owi zaprowadzić w Prusiech obowiązkowe śluby cywilne, nakazane następnie uchwałą parlamentu (1875) dla całych Niemiec. Dia szkolnictwa pruskiego F., bądź co bąiź, położył pewne zasługi, pomnażając znacznie liczbę klas szkolnych i seminaryów nauczycielskich, starając Bię o lepsze uposażenie nauczycieli lądowych, a zarazem o hojniejsze zaopatrzenie uniwersytetów w środki. Ażeby unormować także stosunek państwa względem kościoła ewangielickiego i zapewnić temu ostatniemu większą samodzielność, F. opraco-wa projekt nowej U3tawy synodalnej, przyjęty w r. 1875 przez ewang. zbór generalny i 20 stycznia 1876 zatwierdzony przez sejm pruski. Ale tą właśnie ustawą dał on broń przeoiwko sobie stronnictwu ortodoksów protestanckich, które, znienawidziwszy go oddawna za prawo o dozorze Wkolnym, za śluby cywilne i szkoły mieszane, poczęło teraz z całą zaciekłością zwalczać liberalnego ministra. Przez wpływ swój na starego Wilhelma i-go ortodoksyjni kaznodzieje dworsoy utrudnili do tego stopnia stanowisko F-a, iż ten w r. 1878 zażądał dymissyi, wszelako, za wdaniem się Bismarcka, pozostał jeszcze pewien czas na urzędzie. Dopiero kiedy po śmierci Piusa IX-go w polityce kościelnej rządu pruskiego nastąpiła zmiana frontn, a mianowicie, kiedy Bismarck, chcąc przeprowadzić w parlamencie swe projekty ekonomiczne (nową taryfę celną), zmuszony był pójść do Kanossy, t.j. Bzukaó poparcia u centrum, F., nie czekając, aż otrzyma kopnięcie nogą, ponowił swą prośbę o dy-

Encykl. Powsz Illuttr Zesz. 160 T 20 ty.

missyę, tym razem skwapliwie mu udzieloną (14 lipca 1879). Ustąpił rozgoryczony i nie przyjął nawet ofiarowanego sobie szlachectwa. Jako deputowany do Bej mu pruskiego, zwalczał w r. 1880 •wniesiony tam przez swojego następcę, Puttkamme-ra, projekt prawa, uchylającego niektóre postanowienia ustaw majowych. Mianowany r. 1882 prezydentem wyższego sądu krajowego w Hamm, wycofał się całkiem z życia politycznego. Zbiór jego mów «Reden 1872—1879* (Berlin 1880) pozostał nieukończonym.

Ealke Jan Fryderyk, historyk niemiecki (* w Ratzeburgu 1823 — f w Dreźnie 1876). Był w r. 1859 konserwatorem zb’orôw rękopiśmiennych w Muzeum germańskiem w Norymberdze, a od r. 1864 archiwaryuszem rządowym w Dreźnie. Opróoz głównego dzieła swego «Qeschichte des deutschen Zollwesens* (Lipsk 1869), napisał: «Qesohiohte des deutschen Handels“ (t-że 1859 — 60, w 2-ch tomach); «Die Hansa als deutsche See - und Handelsmacht”

(Berlin 1862); «Die G39oh. des Kurfürsten August von Saxon in volkswirtschaftlicher Beziehung”, i wydawał z J. Mullerem «Zeitsohrifs für deutsche Kulturgeschichte* (w Norymberdze od 1855 do 1859).    *

Falke J a k ó b, brat poprzedniego, historyk (* w Ratzeburgu 1825'. Siudyował filozofię i histo-ryę w Erlangen i Getyndze, potem był nauczycielem w Hildesheimie, następnie wychowawcą dzieci księcia Wilhelma Solms - Brauenfds w Düs-seldorfie. Oddawszy się studyom nad dziejami cywilizaeyi i sztuk pięknych, od r. 1855 do 1858 bawił w Norymberdze jako konserwator zbiorów artystycznych Germańskiego Muzeum narodowego; w 1858 został dyrektorem galeryi obrazów i bibliotekarzem księcia Licbtensteina w Wiedniu; w 1864 wice - dyrektorem, a w 1885 dyrektorem Muzeum oesarskiego artystyczno - przemysłowego, które staraniem swojem podniósł bardzo wysoko. Jest to znakomity popularyzator. Prócz długiego szeregu rozpraw i monografij pomniejszyoh, wydał wiele dzieł większyoh, z których wymieniamy co najważniejsze: «Kunst und Leben der Vorzeit" wespół z Eyem (Norymberga 1868, wyd. 3 e); „Die deutschen Traohten und Modenwelt* (Lipsk 1858); «Die ritterliche Gesellschaft im Zeitalter des Frauenkultus“ (Berlin 1868); «Gesoh. des modernen Geschmacks* (Lipsk 1886); „Die Kunstindustrie der Gegenwart", studyum nad wystawą 1867 r. (Lipsk 1868); «Die Kunst im Hause* (Wiedeń 1883); „Hellas und Rom“ (wydanie zbytkowne, Sztutgard 1881); «Kostümgeschiohte der Kulturvölker“ (t-źe 1882); „Der Garten. Seine Kuist und Kunstgeschichte“ (Berlin 1884); „Geschichte des deutschen Kunstgewerbes“ (Berlin 1888); „Geschichte dei Geschmacks im Mittelalter“ i w. in.; nadto zaś „Geschichte des iürsterl. Hauses Liohtenstein“ (Wiedeń 1868 — 1883,    3

tomy).    *

Falkenan, ob. F a 1 k n ó w.

Falkenborg,—1) F. miasto powiatowe na Szlą-ßku, ob. Niemodlin. 2) F. i M-, tj. F. w Mar-

127

ohii, wieś w pruskiej prowiucyi Brandenburskiej, regenoyi Potsdamskiej, powiecie Ober - Barnim, o 7 mil na północo-wschód od Berlina, przy drodze żelaznej między Eberswalde a Frankfurtem n. O. —instytut pedagogiczny, stacya klimatyczna, zakład łaziebny, wielki park, liczne wille Berlin-czyków.—3) P. miasteczko w bawarskim Palatyna-cie Wyższym, okręgu Tirschenreuth, w prześlicznej dolinie rzeki Waldnaab; piękny kościół paiafialny, ruiny zamku na skale, źródła mineralne, przemysł lniany.—4) F. franc. Fa ul que ment, miasto w Lotaryngii niemieckiej, okręgu Bolchen, nad Niedem Niemieckim, przy drodz. żel. Metz-Saarbrücken; piękny kościół, ratusz gotycki, browary, młyny, sadownictwo, 1 500 m-ców. 5) P. miasto nad Katte-gatem, w szwedzkiej prowincyi Halland, przy uściu rz. Atran i przy drodze żelaznej Göteborg-Halmstad, niezły poit, rybołówstwo; w pobliżu latarnia morska, ruiny dawnej twierdzy; 2 000 m ców, trudniących się rolnictwem. Tu dnia 18 października 1565 stoczoną została na równinach F-a wielka bitwa, w której Duńczycy pod wodzą Daniela Ranzau odnieśli nad Szwedami świetne zwycięstwo.

And. S.

Falkenberg, Faloemberg, Falokenberg, Falkemberg Jan, autor rozgłośnego w pierw-szem ćwierćwieczu XV-go st. paszkwilu na Jagiełłę i Polaków w obronie Zak. krzyźack., a przytem polemista, odpowiadający na wywody Pawła z Brudzewa Włodkowica (Paulus Vladim’ri), Błynnego kauouisty polskiego, doktora uniw. Jagiell. i jednego z delegatów na sobór w Konstancyi. Pochodził z Falken-berga nad Drahą, w ówczesnej dyecezyi Kamieńskiej lub Kamińakiej (Kamin) na Pomorzu. Wstąpił do Dominikanów w Kamieniu, został magistrem teologii; trafił do Krakowa i tu otrzymał w uniwersytecie jedną z katedr teologicznych. Z niej wygłosił surową krytykę na pismo Mateusza z Krakowa, biskupa Wormaoyi, który w publicznym zapozwie odpowiednim z Heidelbergu z r. 1405 nazwał go „kłamcą.“ Po tern zajściu F. znika nam z oczu i zjawia się napowrót dopiero z owym paszkwilem, który zamówili u niego Krzyźaoy, ale którego z rąk jego wziąć odraiu nie mieli odwagi, a zjawia się w Paryżu, gdzie świat uczony zajęty był jeszcze wówczas również gorszącą rozprawą bernardyna, Jana Petit (Parvus). Ten, broniąc skrytobójstwa, d. 14 lis. 1407 w Pa ryżu popełnionego przez księcia Burgundzkiego, Jana Nieustraszonego, na osobie ks. Ludwika Orleańskiego, nietylko nie zawahał się wypowiedzieć kazania w kościele, ale postawił publiczne dzie więć tez, z których dwie opiewały, jako zamordowanie tyrana i zamordowanie buntownika jest zasługą przed Bogiem. F. musiał już być w Paryżu, zanim rozprawę z temi tezami spalono (1414). Książę postanowił bronić dobroci swej sprawy, nietylko przez odwołanie się do soboru, ale i przez urabianie opinii, którą Gerson przeoiwko niemu był odwrócił. Nastręczono ks. Janowi autora paszkwilu, wymierzonego przeciw królowi polskiemu. F. napisał trzy traktaty w interesie księcia i ogłosił je w długiej połowie 1416, kiedy już b)l w Kon-stancyi, czepiając stę poselstwa krzyżackiego. Są to „Traetati ires, dati judicialiter in Conoilio Con-stanciensi circa novem assertiones Johannis Parvi, magistri saorae facultatia Parisiensis a Johanne Gersono Cancellario Universitatis Parisiensis de-nunciatas.“ Sławny Gerson, kanolerz uni w. paryskiego, który zbijał tezy Parvusa, nazywa te traktaty dyalektyczuie zręcznemi. Pomiędzy 8 paźdz. 1416 r. a 17 stycznia 1417, z odliczeniem czasu na podróż tam i napowrót, bawił w Paryżu arcyb. gnieźn. Trąba, przewodniczący delegacyi polskiej na soborze, a śoiągnął go tam cesarz Zygmunt, aby przy jego uczestnictwie doprowadzić do skutku rozejm Polski z Krzyżakami. Wypadło arcybiskupowi wyprawić biesiadę dla uniwersytetu; na niej dopiero dowiedział się o paszkwilu, nazwanym „satyrą.“ Paszkwil był okropny: Polacy to bałwochwalcy, to pBy bezwstydne; zasługą jest wiązać się na wytępienie ich; kto przeciw nim stanie, ten zyska królestwo niebieskie; nie godzi się nie brać pomsty z krzywd, wyrządzanych samemu Bogu; zatem zmazy«ać je coprędzej śmiercią Polaków na szubienicy.—Polacy nie zaspali sprawy; wnieśli skargę i do generała Zakonu, i na sobór, gdzie główną siłę umysłową poselstwa polskiego, Pawła Vladimiri, poparł Gerson, prawdziwie doctor chris tianissimus, żądając przy tern wznowienia sprawy Parvusa. Poselstwo polskie dopominało się potępienia za herezyę. W myśl kanonów wtrącono tedy F-a do więzienia i wyznaczono komissyę śledczą z 5 u człouków. Na kapitule generalnej w Strasburgu, pod przewodnictwem generała Zak., Leonarda de Datis, już d. 30 maja 1417 r. zapadł wyrok, skazujący F-a na dożywotnie więzienie (Wiszn. „H. lit. polsk.” III 137). W pięć dni później ogłoszono decyzyę soboru, ale tylko prowin-cyonalną (Polacy należeli do prowincyi niemieckiej): F. miał pójść na pokutę, a jego pamflet w ogień— i to wszystko. Oczywiście, dekret generała dominikańskiego był czczym, a Polacy mieli prawo uważać sprawę za wiszącą. W przeddzień dtcy-z>i wypuszczono F-a z więzienia, które dla niego było tak łagodnem, że właśnie jako więzień oddawał się z całą swobodą zawodowi publicysty krzyżackiego Zaraz po uwolnieniu odpowiedział na Pawła Vlad. „De potestate papae et imperatoris etc.“ rozprawą „Lher de doctrina etc.“ Tutaj wykazywał, że cesarz miał prawo nakazać Krzyżakom zajęcie Litwy (Żmujdzi), bo pod cesarzem stoi wszystko, co świeckie, a Litwini bynajmniej nie są chrześoianami; ochrzczono ich „kupą, jak bydło* (catervatim, sicut peeuies). Również prze ciwko Polsce skierowane było inne pismo Falken-berga, ukrywającego się pod skrytomianem „Jana z Bambergi” p. t. „Liballus tte..u D. 11 listopada 1417 zasiadł na Stolicy Apostolskiej, wybrany prz8z sobór, Marcin V: skrzywdzeni sprawę wznowili; Gerson z nimi trzymał. Papież zwlekał; obwiniano go nawet pismami pokątnemi o stronniczość. Niechęć zaostrzała spór przeciwko uchwalonej d. 6 kwietnia 1415 r. zasadzie wyższości soboru, do którego sprawiedliwości postanowiono się odwołać. Tymczasem d. .22 kwietnia 1418

•odbyło się wobec papieża i cesarza ostatnie posiedzenie Soboru, pamiętne z energicznej postawy posłów polskich. Zanim Jan de Podioimris W3zedł na kazalnicę kościoła katedralnego, aby kazaniem sobó; pożegnać, wystąpił w ich imieniu przed pa pieża Gaspar de Perusio, żądając potępienia paszkwilu F-a. Wszczął się spór między kardynałami o karygodność .Satyry”; przyszło do kłótni, zapanował zgiełk. Marcin V zamknął usta Pawłowi Vlad., pragnącemu wywód słowny Gaspara uzupełnić. Stała się cisza. Papież oznajmił, że uchwał w rzeczach wiary, i tych tylko dochowa: a więc nie uchwały względem F-a. W gronie posłów zawrzało. Paweł zawołał, że nie mniej odczyta, co mu polecono, i czytać zaczął; ale wtedy już papież zagroził klątwą: kanonista polski zaniechał czytania, ale założył apellacyę do przyszłego soboru. Duchowni polscy w poselstwie trzymali się solidarnie; u Franciszkanów odbyli naradę ze WBpółmy-ślącymi dostojnikami cudzoziemskimi; był w ioh liczbie i Gerson. Postanowiono wytrwać. Zniecierpliwieni świeccy assysfenci delegatów duchownych (według świadectwa krzyżackiego) 4 maja 1418 wyłamali bramę pałaou papieskiego i przemocą wdarli się do komnat; za nimi podążyli i duchowni. Papież przyjął wszystkich z gniewem, odprawił i zwołał nadzwyczajny konsystorz. Drżano już, aby nie kazał całego poselstwa polskiego do więzienia wtrącić. Gdy nadszedł dzień 9 maja, prokurator skarbu papieskiego z -żądał kary za krzywoprzysięstwo. Wystąpił w szranki Paweł, wystąpili inni; zaczęto zlekka się cofać. Ale Jan z Tuliszkowa i Zawisza Ciarny wrzasnęli: „Trwa my w apellaoyi” (do soboru). Papież zmiękł, u-cbylił oskarżenie, a wtedy już i Trąba zawołał: „Ojcze najświętszy, obstajemy przy swojej apella-cyi*. Po tym konsystorzu skazał papież całe poselstwo polskie na areszt domowy, ale jednocześnie wyznaczył 3 kardynałów do ponown* go zbadania pamfietu, F-a zaś na nowo w więzieniu o-sadził. Kardynałowie jui d. 14 maja 1418 r. uznali „Satyrę* za utwór podżegający i bezczelny, nakazali ceremonię podeptania go, a wyparcia się go przez autora. Dekretu tego, raczej decyzyi, nie poddano pod zatwierdzenie papiezkie. Mijały lata; Falkenberg, przynajmniej ex lege, siedział w więzieniu. Jagiełło, dla którego umyślnie przełożono pamfiet z łaciny, w listach do papieża w r. 1419 skarżył się, że Krzyżacy, F-a za narzędzie używając, nieraz go spotwarzali. Sprawiedliwość stać się wreszoie musiała. Nakonieo dnia 10 stycznia 1424 roku zapadł wyrok papieski „motu proprio“, grożący klątwą temu, kto by bronił tez pamfietu F-a. W tydzień potem Marcin V urządził uroczystą wobeo umyślnie sproszonych Polaków scenę wyparcia się błędów i win przez potwarcę, który bronił się namową postronną. Polacy dopiero w r. 1426 apellacyę formalnie odwołali. F., wypuszczony na wolność, udał się do W. mistrza, Pawła Russdorffa; żeby wtedy dopiero upominać się miał o nagrodę niegodziwości, a otrzymawszy tylko 4 grzywny, zemścił się na Krzyżakach pamfletem, trudno przypuścić: żądał

raczej nagrody za nowe usługi, na soborze, a nawiązki za cierpienia doznane. Pamfiet, według Długosza, o wiele paskudniejszy od wymierzonego na Jagiełłę i Witolda, wydarli mu, podobno około Brodnicy (Długosz), Krzyżacy, kiedy śpieszył z nim na nowy sobór, do Bazylei. Kłótliwy a oheiwy, / w Toruniu zmówiwszy się z kilku dominikanami tamtejszymi, oskarżył proboszcza, Pfeffendorfa, o herezyę. Biskup Chełmiński skazał go wraz z zakonnikami na wypędzenie z dyecezyi, ale sprawy nie umorzył: oparła się a i o papieża, który zbadanie jej biskupowi wrocławskiemu polecił. Według Długosza, F. w Toruniu tylko dzięki życzliwości obywateli uniknął śmierci przez utopienie (suffocationis aquarum mortem), — zapewne z poduszczenia Krzyżaków. Zmarł u Dominikanów w Lignioy, jakoby już w powrocie z Soborn Bïzylejskiego.—Bibl. Najpierwszy o F-u pisał / Gerson („Opera Omnia* Antwerpia 1706, t. V), obszerniej Quétif i Echard w „Soriptores ordinis fratrum praedicatorum* (Paryż 1719), u nas Długosz w księdze XI-ej swej .Historia* (wyd. Przeźdz. T. XIII). To, co mówi nasz kronikarz o uczcie paryskiej, wyprawionej przez Trąbę już w poście 1416, w marcu, o potępieniu pamfietu przez cały sobór, o podpisaniu wrzekomego wyroku przez wszystkich kardynałów, o oburzeniu kardynała florenckiego, Franciszka,—nie zgadza się z prawdą, a cała chłosta krasomówcza, sprawiona F-i przez tegoż kardynała, wydaje się tylko włożoną mu w usta przez kanonika krakowskiego. Wspomnieli o paszkwilu Bielski i Kromer. Pisali o nim późniejsi, już historycy, nasi i oboy: ale pierwszy dopiero żywiej F-a przed oczy podstawił Wiszniewski M. w T. III .Hist, lit.* (str.

134—140). Z niego wzięto tu opis sceny na ostatniem posiedzeniu soboru, oparty na van der Hardta .Acta Concilii Constantiensis* (wyd. z lat 1550—8 i 1555—8), gdzie w T. IV protokół posiedzenia. Po Wiszniewskim w naszych już czasach P. M Bobrzyński—przez ogłoszenie w T. V, cz. I (str. 145—232), „Starodawnych prawa polskiego pomników* (Kraków 1878) traktatów Pawła Włodkowica i samego F-a, przechowywanych w Kodeksie foliantowym, z zeszytów pojedyńczyoh złożonym, w Bibl. Ossolińskich (Nr. 166), dostar-ozył materyału do historycznych dociekań, o osobę i działalność dominikanina kamieńskiego potrącających, i sam na jedną i na drugą rzucił rozjaśniające światło. Tu (str. 193—231) znajduje się ów „Liber de dootrina eto.* F-a, wyżej wspomniany; .Libellus* kryje się jeszcze w pomienio-nym kodeksie, według p. Bobrzyńskiego w zeszycie jego XIV. Zaraz po wyjściu materyałów, .Ateneum* (1878, III 278) zamieściło rozprawę Chylińskiego M. „Pamfiet Falkenberga“, a w tym-samym czasie Höfler podał w .Sitzungsberichte d. Kais. Akad. d. Wiss. Philos.—hist. Cl. T. XCV“ (Wiedeń 1879) opracowanie „Der Streit d. Polen u. d. Deutschen vor d. Const. Conzil*. Po dwudziestu latach ukazało się opraoowanie dokładniejsze: Prohaska Ant. .Na soborze w Konstancyi* („Rozprawy Akad, Urn. wydz. hist, flloz.” ser. II,

Hml.

And. S.

ii

111

D.

Fig. 252. Falkenhan (herb).

T. X; Kruków 1898). Do rzędu najnowszych należy powołana przez Prohaskę monografia niemieo-ka: Bess „Johann Falkenberg“.— Sam pamflet F-a dotychczas jeszcze nie ukazał s ę w druku. Wiszniewski przytacza pierwsze i ostatnie słowa elukubracyi i domyśla się, że rękopism jej mógł mieć przed Robą Moufancon, który je wymienia w swej ,Bibl. bibliotbecarura manuscriptorum“. P. Bobrzyński (l. o. str. 154) mówi: .Dosłownej treści paszkwilu dotychczas nie znamy“; ale tekst jego, mniej lub więcej wiarogodny, wskazuje w zesz. X powyższego kodeksu Pibl. Oss., a wyjątki w zesz. XVIII-m. Skoro we dwadzieścia lat potem Prochaska zniewolony jest powiedzieć (1. c. str. 35): .Satyra nie dochowała się, a może i bezpowrotnie zaginęła", widać, że uczeni lwowscy i krakowscy nie uznali wskazanego przez p. Bobrzyń-skiego tekstu za istotny. Ale i pamfletu t ie potrzeba, aby powziąć wyobrażenie o jego bezwstydnej jaskrawości: wystarcza ów „Liber” F-a, przez p. Bobrzyńskiego ogłoszony. Dość przeczyUć samo zakończenie od str. 230-ej: oto Polacy i uh król niewiernym dostarczali broni przeciwko Chrzt stanom i do walki ich zaprawiali; za niegodziwe śoi więc (scelus) Bwoje nie tylko koronę (król), ale i wszynt-ko co mają (król i Polacy) utracić powinni. Ośmieleni bezkarnością, ćwiertują oni żywcem ciało Chrześcijaństwa; spiknęli się z niewiernymi; udają tylko opiekę nad kośoiołami, aby ułatwić sobie podbój ziemi krzyżackiej: to ioh zamiar niewzruszony. À jak się już chełpią, czego nie wygadują! Witold, np., krewniak królewski, którego dziad jeszcze był szewcem (str. 231), przeohwalał się, że wkrótoe konie swoje w Renie napoi. Niech-żeż Sobór, jednoczący w sobie energię kościoła odda Polakom, ich królowi i przewódzcom, za ich niegodziwe ść to, na co zasłużyli. W zakończeniu .Satyry“ u Wiszniewskiego: Ci, którzyby się do wytępienia Polaków i ich króla .Jagyel* przyłożyli, zasłużą Bobie żywot wieczny.“—Treść, która obiegała współcześnie, wyżej już podano.    "•

Falkenberg Dietrich, obrońca Magdeburga w Wojnie 30-letniej, rodem z Herstelle w Westfalii, opuśoił wskutek prześladowań religijnych swą ojczyznę i wstąpił jako dworzanin na służbę landgrafa Hessyi, Maurycego, który w r. 1615 posłał go jako męża zaufania do Sztokholmu, na dwór Gustawa Adolfa, gdzie F. został ochmistrzem królowej matki. Mianowany w r. 1626 marszałkiem dworu, był używany podczas wojny polskiej do ważnych missyj dyplomatycznych, a nadto w stopniu pułkownika walczył w szeregach armii. Kiedy Gustaw Adolf w r. 1630 wylądował na Pomorzu, F. objął komendę w Magdeburgu. Tam, oblężony przez Tillego, bronił po bohatersku miasta do 20 maja 1631 r. i poległ podczas szturmu do głównej bramy miejskiej. On to podobno kazał przed samą śmiercią podpalić miasto w różnych miejscach, widząo, że staje się łupem nieprzyjaciela. Jakoż pożar obrócił cały Magdeburg w kupę gruzów; ocalała jedna tylko katedra.—Witt ich .Dietrich von F.“ (Magdeburg 1892); tenże „Pappenheim und F." (Berlin 1894).

Falkenbörg Jakób, ob. a Falokenburg.

Falkenburg, miasto w pruskie] prowiucyi Pomorskiej, regeucyi Koszalińskiej (Köslin), powiecie Dramberg, przy drodze żelaznej Starogard - Szczecinek (Stargard-Neustettin), sąd pokoju, fabryki sukna, piły parowe, zamek, 4 500 m ców.

Falkenhageń Piotr, ob. Zaleski Piotr.

Falkenhan (herb polski).

Na tarczy dwudzielnej, w prawem polu czerwonem i lewem srebrnem, wieniec ziele nny z różami, pod nim złoty półksiężyc rogami do góry. Obok wieńca z ktżdej strony tegoż po oztery złote sześoiopromienne gwiazdy.

W koronie szlacheckiej złotej nad hełmem drążek; na nim wisi takiź sam wienieo, jak natarczy. Pod wieńcem półksiężyc fłoty rogami do góry. Herb ten z Niemieo przynieziony został do Prus Zachodnioh, i pieczętowała się nim wygasła już rodzina Falkenhanów. — (Niesiecki,

Kuropatnicki, Małachowski,

Czarnecki).

Falkenhayn J u l i u s z, brao a, minister austryacki

*    20 lutego w Wiedniu),

1829 syn generała jazdy, hrabiego Eugeniusza F-a (f 1853 roku)), służył najpierw w c.-k. armii, z której wystąpił w Bto-pniu rotmistrza, poozem gospodarował w dobrach swoich Sanct - Wolfgang w Górnej Austryi. Wybierany wielokrotnie z kuryi większej posiadłości do sejmu górno - austryackiego, był przez pewien czas marszałkiem krajowym i namiestnikiem pro-wincyi. Zajmował się kwestyami flnanBOwemi i napisał w tj m przedmiocie dwie rozprawy:

*    Materiale zu Studien über das österreichische Budget“ (Wiedeń 1876), gdzie usiłował wykazać oszczędności, jakie mogą być osiągnięte przy fe-deralistycznym ustroju monarchii,—oraz 1868 — 1877 .Das Jahrzehnt des ersten Ausgleichs“ (iamźe 1879). Z przekonań federalista i ultra-montanin, został w lipcu 1879 wybrany z okręgu miasta Weis do rady państwa, a 12 sierpnia tegoż roku zamianowany ministrem rolnictwa w gabinecie Tatffego. Zarządzał swą dykasteryą ze znajomością rzeczy, której nie mogli mu odmówić i jego polityczni przeciwnicy. Po upadku Taaf-fego F. wszedł (11 listopada 1893) do gabinetu koalicyjnego pod prezydencyą Windischgrätza, gdzie reprezentował klub Hohenwarta. Ustąpił wraz z ministeryum koalicyjnem (w czerwcu 1895). Jako poseł do rady państwa w r. 1897, stał się sprawcą gwałtownej burzy w parlamencie austryackim, która obaliła gabinet Badeniego. Aby położyć kres gorszącym skandalom, wyprawianym w parlamencie przez grupę narodowców niemieckich, którzy, nie mogąo strawić rozporzą-

Hml.

A-d. S.

daeń Badeniego, regulujących stosunek języków czeskiego i uiemieckiego w Czechach, posunęli „obstrukcyę“ aż do bójki na pięści, F. w listopadzie 1897 postaw ł wniorek obostrzenia regulaminu, obowiązującego w izbie. Wniosek opiewał: 1 o) Prezydującemu przysługuje prawo zakłócającego porządek posła wykluczyć na trzy posiedzenia z sali obrad, 2 o, uohwałą izby poseł taki może być wykluczony na posiedzeń 30, 3-o, w razie oporu ze strony posła, dotkniętego orzeczeniem punktu l-o lub 2-0, prezydujący ma prawo zażądać pomocy policyi lub wojska. Uchwalone snmmarycznie (25 listopada) śród gwałtownych protestów lewioy niemieckiej, „prawo Falkenhayna“ zostało nazajutrz przez prezydenta Dawida Abrahamowicza zastosowane w całej rozciągłości. Na Balę wkroczył oddział policyantów, którzy wynieśli na rękach kilku szamooących się sooyalistów i narodowców niemieckich. Wywołało to jeszcze większe skandale, a kiedy następnego dnia (27 list.) zaburzenia przeniotły się z parlamentu na ulice Wiednia, Badeni wolał podać się do dymissyi. Jednocześnie rada państwa została zamknięta, skutkiem ozego prawo F a miało zaledwo dwudniowy żywot, albowiem po przyjściu do władzy gabinetu hr. Thuna, zwołany na nowo parlement unieważnił je (marzeo 1898).

Falkenstein, 1) F., wieś w bawari-kim Pala-tynacie Reńskim, okręgu Kaiserslautern, na po łudniowo - zachodnim stoku Donnersberga, z ruinami zamku, który był gniazdem rodziny hrabiów na F-ie. — 2) F., miasteczko w bawarskim Pala-tynacie Wyższym, okręgu Roding, w górach Bawarskiego Lasu, nad rz. Mietnach (systemat Dunaju przez Regen), ruiny zamku obronnego, kościół św. Kwiryna ze ełynnemi odpustami. Dawny zamek, który w r. 164 L spalili Szwedzi, należał do hr. F., dziś wraz z pięknym parkiem stanowi własność książąt Thurn i Taxis. — 3) F., miasteczko w austryackim kraju koronnym Dolnej Austryi, okręgu Mistelbach, w górzystem i malo-wniczem położeniu; starożytny i piękny kościół, ruiny zamku, który w Wiekaoh Średnioh był re-zydencyą udzielnych hrabiów F., winnice, słynne sadownictwo.—4) F., miasto w Saksonii, prowin-cyi Zwickau, okręgu Auerbach, przy drodze żel. Zwickau - Ölsnitz; sąd pokoju, stary zamek, znaczny przemysł, przeszło 7 000 m ców. W pobliżu znajdują topazy, t. zwane saskie.—5) F., zamek w pruskiej prowinoyi Saskiej, regencyi Mersebur-skiej, powiecie ManBfeldzkim Górskim, na wsebodnich stokach Harzu; leży na wzgórzu w malowniczej dolinie rzeki Selke; był rezydencyą udzielnych hrabiów F., którzy wymarli w r. 1332, poczem dobra dostały się biskupom Halberstadzkim, od których przeszły do rodziny Asseburgów, podniesionej do godności hrabiowskiej w r. 1846 przez Fryderyka Wilhelma IV-go.

Falkenstein, osada w Pruskiej prowincyi Hes-skiej, regencyi Wiesbadeńskiej, w góraob Taunus, 440 m., nad poziom morza; zakład leczniczy dla piersiowo chorych pod kierunkiem dr-ą Pettweilera,

koszta pobytu do 12 m. dziennie. Przy ptmocy prywatnej i miejskiej urządziło towarzystwo „Frankfurter Verein für Reconvalescenten - Anstalten* zakład leczniczy dla niezamożnych choryob piersiowych, koszt utrzymania dwie marki dziennie. Prócz tego sanatorium dr-a Hirsoba, dla nerwowo i piersiowo choryob wyznania mojże-szowego. Wszystkie zakłady otwarte przez ca* ły rok. Staeya kolejowa w Kronbergu. Ruiny

zamku.    ______' Er A‘ P'

Falkenstein Karol, pisarz historyczny (* 1801 r. w Solurze (Solothurn) w Szwajcaryi— + wskutek choroby umysłowej, w Plrna 181557- Ukończywszy nauki w kollegiim jezuickiem w mieście rodzin-nem, wyższe studya odbył w Genewie, oraz w Wiedniu; potem udsł się r. 1821 do Warszawy, jako wychowawca młodego hr. Łubieńskiego, a w r. 1824 ten sam obowiązek przyjął u ministra saskiego, hr. Detlev’a von Einsidel. R. 1825 został sekretarzem biblioteki królewskiej w Dreźnie, i był od r. 1835 — 52 radzcą dworu i starszym bibliotekarzem tamże. Z pism jego wymieniu my: „Mythologia, seu fabulosa deorum gentilium historia* (Solothurn 1818); „Thaddäus -Kościuszko, nach seinem öffentlichen und häuslichen Leben geschildert, 2-te umgearb. und mit dem Bildniss und Facsimile K., so wie mit neurn Actenstücken vermehrte Auflage* (Lipsk 1834; wydanie pierwsze 1827 i trzecie 1839 tamże); „Geschichte der geografischen Entdeckungsreisen“ (Drezno, 1828 — 29, w 6-ciu tomach); „Geschichte des Johannitenordens“ (t-ie 1833); „Gescbiohte des Tempelherrenordens“ (t-źe 1833); „Beschreibung der Bibliothek zu Dresden“ (tże 1839); „Geschiohte der Buchdrnckerkunst in ihrer Entstehung und Ausbildung“ (Lipsk 1840, wyd. 2-e 1850). Oprócz tego wydał żywot K. A. Tidgego i pozostałe po nim poezye, obok poezyj i rozmyślań religijnyoh Elizy von der Recke. — Nas F. obohodzi przedewszystkiem jako biograf Kościuszki, którego poznał osobiście w Solurze i był wielbicielem jego entuzyastycznym; z uwielbieniem też jego żywot opisał, lecz bez ścisłości historycznej. Praca ta w swoim czasie wielki rozgłos znalazła: oprócz trzech edycyj niemieckich, ukazała się w przekładzie francuskim przez Karola Forstera w notami w dwóch wydaniaoh (1839 w Paryżu), jako też w polskim w trzech wydaniach: 1827 we Wrocławiu; 1830 w Radomiu i 1831 znów we Wrocławiu, „z uwagami i dodatkami z historycznych źródeł czerpanemi przez tłómacza.*

Falkenstein Jan Paweł, minister saski (* 1829 r. w Pegau—f 1882 r. w Dreźnie). Jako minister spraw wewnętrznych nie mało się przyczynił do złagodzenia nędzy śród ludu podczas wielkiej drożyzny w latach 1846 i 47; zostawszy zaś ministrem wyznań i oświecenia publicznego (1853) wprowadził wiele reform pożytecznych w szkolnictwie i zorganizował uniwerstytet lipski. W r. 1866, podczas nieobecności króla, powołany był do zarządzania państwem, a po wojnie zoBtał prezesem gabinetu; w r. 1871 złożył ten obowiązek, zatrzymawszy jedynie godność ministra domu królewskiego. Napisał dzie-

Falkenstein Zawisz, maguat cz63ki, ob. Zawisz z Falkenst8inu.

Falkiewicz Lu cyan Łukasz (druga połowa XIX w.), pedagog, jest autorem rozprawy „O poznawaniu temperamentów dzieci w zastosowaniu do wychowania dla rodziców, opiekunów, wyohowaw-oów i nauozycieli szkół ludowych“ (Kraków 1874) oraz opowiadanie p. t. »Szkice charakterystyczne Falkenśteln Juliusz, podróżnik afrykański . lwowskie a niedawnej przeszłości, czyli Los szule-(* 1842 r. w Berlinie), ukończywszy nauki w Aka- j ra“. Jako powieściopisarz nie okazał wybitaych demii medyko-chirurgicznej, w której kształcił się ! zdolności, lubo obserwaoye robił trafne i podawał na lekarza wojskowego, przyczem także studyował i dobre wskazówki pedagogiczne. Pisał językiem pilnie zoologię, na propozycyę Towarzystwa afry- | poprawnym, kańskiego przyłączył się do wyprawy na wybrze- i źa Loango, w której uczestniczyli także: Güs’feldt, j pośród żyznej i przemysłowej równiny, przy drodze Pechuöl-Loesch, Lenz, Pogge i in. Z podróży tej, żelaznej Edymburg-Stirling i nad kanałem Clyde-która trwała od r. 1873 — 76, F. przywiózł do Forth; 16 000 m-ców. Jest tu szkoła sztuk pięk-Beilina, prócz bardzo cennych zbiorów przyrodniczych i etnograficznych, pierwszego goryla żywego, Był potem starszym lekarzem sztabowym w głównej szkole kadetów, a obecnie, jako lekarz wolnopr akty kujący, mieszka w Gross • Lichte r-feld pod Berlinem. W r. 1881 założył powszechny związek szkolny niemiecki (Allgemeiner deutscher Schulverein). Wydał: »Die Loango - Küste“

(72 fotografie z natury z tekstem objaśniającym,

Berlin 1876); »Die Loango-Expedition*. dwie serye (Lipsk 1879); „Afrikas Westküste. .Vom Ogowe bis zum Damara-Land“ (t źe 1885); Ärztlicher Reisebegleiter und Hau8freiad“ (wyd. 8-me, Berlin 1892).

ło p. t. „Johau, König vin Sachsen“ (Drezno , 1878).

R.

Falkenstein L. (Freiherr), napisał »Der Veteran, oder kurze Darstellung der Feldzüge der Russen in Persien, der Türkei und Polen und der Holländer in Belgien etc.“ (Berlin 1833, wyd. 2 tamże tegoż roku); przekład na język hollenderski (Delft 1834).

Falkirk, miasto w szkockiem hrabstwie Stirling,

R.

nych, wiele pięknych gmachów publioznych, posąg konny Wellingtona, znaczne jarmarki na bydło. — Przemysł ożywiony: fabryki przetworów chemicznych, odlewnie żelaza, kopalnie węgla. Szczątki wałn rzymskiego przeciwko Piktom znajdują się w okolicy Callander-house, zaś pod WBią Camelon była osada rzymska. Z otaczających miasto wzgórz otwiera się wspaniały widok na daleką okolicę i góry Grampian. D. 22 lipca 1298 r. stoczoną została pod F. bitwa, w której Edward I pokonał Szkotów pod wodzą Williama Wallaoe’a; ten po klęsce wykonał świetny odwrót ku północy. — Tu także w d. 23 stycznia 1746 porazili Szkoci wojska angielskie, pod wodzą generała Hawley.

AndL 6.

KONIEC TOMU DZIEWIĘTNASTEGO I DWUDZIESTEGO.

Dopełnienia.

TOM XIX i XX.

rozu-

Eglptos, Arjfojrroę, mityczny eponim ziemi nad- | dowośe' liczy Bię okręt, właśoiwy konsol ma pe-nilowej, jeden z potomków Eoafosa, syna Ijony; j wne prawa nad jego załogą w razie przybycia

K. K.

okrętu do obcego portu. Może on pośredniczyć w sporach, wynikłych między kapitanami, ekwipa-źem i pasażerami. W razie nieposłuszeństwa majtków, wmieszanie się konsula może być bardzo ważne, chociaż rozległość jego władzy dyscyplinarnej zmienia się stosownie do okoliczności i zwyczajów krajowych. Wogóle, o ile nie zachodzi potrzeba wezwania do pomocy władz krajowych, konsul może przedsięwziąć środki w celu utrzymania porządku na okręcie. Podług art. 319 kod. Handl. fr, żadna pożyczka losowa (à la grosse) nie może być udzielona majtkom Inb ludziom, stanowiąoym załogę okrętową, ekwipaź, na ich płacę.—Calvo „Diet. de droit international* (1885, T. I 299).

Dr A. F.

Dr A. P.

brat Danaosa (ob. Da na os).

s il

//m ) km

Fig. 253. Ejdziatowiczów herb (opis pomieszczony na str. 1007 w tomie XVUT-yin).

Ekwipaż (Equipage). Pod ekwipażem mi« się w marynarce ogół wszystkich ludzi na okręcie, poczynając od chłopca okrętowego, stanowiących załogę statku, którzy Bą potrzebni do jego obsługi, i pomieszczeni na liście załogi o-krętowej. Wyłąozeni Bą z niej dowódicy i oficerowie statku, stanowiący to, co się nazywa jego sztabem, tudzież pasażerowie. Skład E-u jest ważny pod tym względem, źe od niego zależy uznanie pewnego statku za należący do pewnej narodowości, co w różnych krajaoh rozmaioie jest określane. Tak np. według prawa francuskiego i angielskiego potrzeba, aby dowódzca, kapitan i ³/₄ ekwi-pażu byli poddanymi państwa, pod którego flagą statek płynie, jeśli ma być uznany za należąoy do tej narodowości. Stany Zjednoczone Ameryki wymagają tylko a/8> a Rossya tylko V₄. W Niem-czeoh niema przepisów odnoszących się do składu ekwipażu. Stosownie do tego, do jakiej naro-

A. O.

Elsava. W Bawaryi, w lesistej okolicy, z łagodnym klimatem, letnie schronisko, odpowiednie nawet wiosną i jesienią. Sanatory urn dla piersiowo i nerwowo chorych, cały rok otwarte. Stacya kolejowa w Obernburg na linii Aschaffenburg - Mi-lenburg, skąd w i¹/«! godziny powozem.

Emllienbad. W W. Ks. Badeńskiem, nieopodal wioski G.enzacb, pierwsza stacya kolei n^ linii Ba-zyleja-Konstancya, 270 m. nad p. m., zdrojowisko ze szczawą alkaliczno solną, najzupełniej identyczną z wodą mineralną Karlsbadaką. Borlochy, wywiercone w 1865 r.; rozbioru chemicznego dokonał pr. Bunsen. Ciepłota wody mineralnej 13°C, wydajność 150 litrów na godzinę. Wskazane w cierpieniach żołądka, kiszek, nerek, pęcherza moczowego, szczególnie zaś wątroby i w karnicy wątrobianej. Koszta pobytu do 150 m. miesięcznie. Z zalesionego Bzczytu Bebberg wspaniałe widoki na Baz/leję, dolinę Renu, a nawet Alpy.

Endymion (T. XIX, str. 344). Tutaj jeszcze dodajemy, źe według katalogu Hezyodycznego i E-jów, cudowne rzeczy o E-e opowiadających, Zeus miał mu nadać przywilej oznaczenia godziny własnej śmieroi, a nawet przeniósł go do nieba, które E. utracił, ośmieliwszy się dworować Herze: mgła zaćmiła mu wzrok przy tym karogo-

K. K

S. M.

dnym zachodzie, i strącony został do piekieł. (Hezyod, Akuzylas, Fereoydes, u Scholiasty Apolon. Rodyjsk. IV, 57 —Z ob. też: Apollod. I, 7, 5; Pau-zan. V, 1, 2).

EnicmtlS Owad z rzędu tęgo p okrywy c b (Coleoptera), rodziny Cryptophagidae. Gatunek jego E rnimtus, Pokrywy ce vtkowane w kwadraciki, długi około 2 mm. Żyje po domach w staryob drewnianych sprzętach. Pędrak jego psuje korzë lie rzepaku (Bhaphanus sati-vus).

Eaneoctonus. Ptak z rzędu śpiewających (Passeres), rodziny Lanideae. Łączą go inni z rodzajem Srokosza (Lanius), ob. Srokosz.    s- M-

Epitropos, Opiekun w prawodawstwie greokiem. Ogólny system opieki u Greków wypływa z pierwotnego układu rodziny i sięga bardzo głębokiej starożytności. Rodzina po wsze czasy obi-wiązaną była opiekować się nieletnim sierotą. W okresie historycznym obyczaj ten popiera rząd i czyni zeń powinność społeczną (Plato „Leg.” 926 — 928). Trzeba tu odróżaió opiekę nad nieletnimi, którą wyobraża E., od opieki stałe; nad kobietami doletniemi, jaką sprawia t. z w. Kyrios (zob. Epikiera): o tej pierwszej tylko mówić tu będziemy. Pominiemy dziewczęta, ponieważ te, nawet niesieroty, zawsze mają swojego opiekuna, kyriosa, aż do śmierci; zwrócimy tylko uwagę na opiekę nad małoletnimi chłopcami. Wiadomości naszó co do tego ograniczają się prawie na samych Atenach. Ojciec tam jest opiekunem naturalnym dzieci, aż do ich pełno-letności. Opieka oboa zaczyna się z jego a t i-m i ą (ob.) lub śmiercią. Najczęściej wyznacza on opiekunów testamentem zpośród najbliższych krewnych; jednemu z nich, dla bliższego związku, przeznacza nawet za żonę wdowę po sobie lub córkę. Gdy jeden z synów zmarłego dojdzie do pełao-letności, opieka nad resztą rodzeństwa przechodzi w jego ręce. W braku opiekunów testamentowych, prawnie obowiązanymi do opieki są najbliżsi krewni, tylko do którego stopnia, niewiadomo. Urządzeniem opieki testamentowej lub prawnej, tudzież dozorem nad nią zajmuje się arohont-eponim (dla metoików arohont - polemarch). Niektóre teksty dodają mu assessorów, i być może, iż w pewnych okresach czasu miewał on pomocników; lecz większość tekstów przemawia za sa-modziałaniem archonta. Sprawdza on nasamprzód kwalifikacye przyszłych opiekunów, którzy stawa-ją przed nim, legitymując się czy to testamentem, czy stopniem pokrewieństwa; a gdy przedstawia się kilku, wybiera według ustanowionych zasad. Trudniejsze zadanie ma w wypadkach odmowy, niezdolności lub zupełnego braku krewnych; wtedy opiekunów mianuje sam, lecz ilu i na jakioh zasadach, nie wiemy. Liczba opiekunów jest zmienną, zależy od liczby nieletnich; powszechnie jednak jeBt kilku (otmrcttpoTroi), tatr, iż często trudno ich odróżnić od prostych wykonawców testamentu (epimeletów). — E. jest dla nieletniego drugim ojoem. W tym charakterze troska się o jego potrzeby materyalne (Tpocp^) i o edukacyę (rcatSefcx). Wydatki na wyży wie aie stanowią osobną rubrykę w raohuakach opieki, i o ile być może, nie powinay przekraczać proc outów od majątku. Nieletni wogóle mieszkają w domu ojoow-skim; kiedy zaś matka wychodzi powtórnie za mąż, może ich zabrać do domu drugiego męża, zwłaszcza, gdy ten jest zarazem opiekunem; lecz może ioh również pozostawić w mieszkaniu daw-nem, po porozumieniu się z opiekanem. Co do edukaeyi, ta zależy, naturalnie, od sooyalnego położenia dzieci: przy zamożności, E. winien im przyjąć nauczyciela, posyłać ich do szkoły. Rozciąga nad nimi władzę dysoyplinarną. Co się tycze dziewcząt, obowiązany jest nawet wydawać je za mąż według stopnia społecznego, wydzielać im posagi, odpowiednie do majątku.— E jest przedstawicielem nieletnich w sprawach sądowych i najważniejszych aktach religijnych, a z tego drugiego punktu ma obowiązek wystawić pomnik ojcu i sprawiać mu coroczną obiatę. — Pod względem zarządu majątkiem, jeżeli zmarły zostawił jakie rozporządzenia testamentowe, E. musi się ioh trzymać; w przeciwnym razie dzierży władzę bardzo szeroką. Obowiązkiem jego zawiadywać majątkiem i powiększać go; może sprzedawać grunta, tylko niewól no mu ich kupować na własny rachunek i zapewne ani oboiążać długiem, ani zastawiać. Obraca kapitałami; w tym celu sprzedaje ruobomośoi, spienięż* mienie, nabywa grunta, domy przychodne, wypożycza na własność gruntową na pierwszą hypotekę, nie dopuszczając drugiego wierzyciela (Demost. 27, 27; 29, 37). Jak się przy tem wsiystkiem zaohowuje arohont, i czy rozciąga kontrolę nieustającą? Tak utrzymuje Lipsius („Dar attische Process"); w tekstach jednak występuje on tam rzadko, wyjąwszy, gdy chodzi o spór między E mi co do kierowania majątkiem i przy podaniu skargi (Demost. 38, 23). Jakoż, w braku testamenta, opieka ma dwa sposoby pokierowania majątkiem: mogą E, rządzić nim sami, według warunków powyźszyoh, albo go ryczałtem wypuścić w dzierżawę. Wypuszczenie, po sporządzeniu inwentarza, odbywa się pod kierunkiem archonta, który ogłasza o tem publicznie przez keryksa w obecności heliastów, przy otwarciu posiedzenia. Hsliaśoi wchodzą tu nie-tylko jako świadkowie, ale zwłaszcza jako kontrolerzy czynności, obmyślająoy i przewidujący różne możebności; jest ustęp u Izajosa (6, 37) świadczący, że ostrzeżeni o gotującym się podstępie, odkładają wypuszczenie w dzierżawę do dnia następnego. Ponieważ w tranzakcyi tej następuje przysądzenie (adjudicatio), przypuśoić trzeba, iż wydzierżawienie odbywa się przez lioyta-cyę. Dzierżawcy obowiązani eą przedstawić zabezpieczenia, zawsze gruntowe, ocenione przez biegłyoh (àrcoTi[A7jra£); w ten sposób zabypoteko-wane dobra, grunta lub domy, winny mieć wpisy bypoteczne, zabezpieczające prawa nieletnich. Wtedy przeohodzą we władanie dzierżawcy aż do pełnoletności dzieci, chyba, że dzierżawca nie spełni zobowiązań. Jakie są jego prawa i obo*

728).

Dr A. P.

D.

D.

wąski, również jakie przeeiw niemu mają nieletni środki przymusowe, prócz zajęcia kaocyi, — nie wiemy. Po dojściu wychowanka do pełnoletności, z początkiem 18-go roku życia, E. wpisuje go w regestr demosu, a wtedy następuje też złożenie rachunków i oddanie ojoowizny. Za podstawę tym czynnościom służą, oprócz rachunków z opieki, dowody istniejące przy jej otwaroiu: testament, regestry wszelkiego rodzaju, inwentarz. Nie widać, aby archont w tern uczestniczył; wspominani są tylko świadkowie; a ponieważ nie składano peryodycznych raohunków przed arohontem, sprawdzenie ich nas ępuje ryczałtowo. E musi usprawiedliwić użycie wszystkich czynników majątkowych, nawet kapitałów, dotąd nieprodukcyjnych, jakie zużył podczas opieki. Jeśli majątek był wypuszczony, dzierżawca może publicznie doręozyć bezpośrednio właścicielowi całą należność.

Procesy z tytułu opieki dzielą się na dwie ka-tegorye: podczas małoletności i po jej upływie. Co do pierwszej, oprócz nieporozumień między E-mi, jest jeszcze akoya ogólna, zwana eioajyeXla xaxwoecoç ôpcpavoô (złego obchodzenia się z sierotą), i nadto szczególny tej akcyi przypadek. Archon może wymierzyć bezwzględnie karę na każdego, kto ukrzywdził sierotę na osobie lub majątku; to dowodzi, że sprawa sierot uważana była za sprawę ogółu. Każdy też obywatel, nawet współopiekun, może bezpośrednio zanosić w tej materyi skargę, nie narażając się na karę tysiąca drachm i cząstkową atimię w razie gdyby w sądzie nie zyskał piątej części głosów; śledztwo prowadzi się prędko, w ciągu dni pięciu; niema klepsydry przy przemówieniu oskarżyciela i proces odbywa się pod kierunkiem arohonta; skazany płaci wogóle grube wynagrodzenie sierocie i podlega atimii cząstkowej. Akcya ta stosuje się do wszystkiego, co podchodzi pod charakter złego obejścia, jak poturbowanie, złe przez opiekuna żywienie, przeszkody stawiane do wejścia w posiadanie ojcowizny. Osobny wypadek tej akoyi (rpàaiç (iiaîkôasax; olxoo) zachodzi przeciw opiekunowi, który nie spełnił warunku testamentu, nakazującego ojcowiznę wydzierżawić, albo nią sam nie zarządzając, pozostawił ją bezproduktywną, lub też wydzierżawił zbyt tanio (co do ostatniego punktu, jakim Bposobem? skoro musiało poprzedzać przysądzenie prawne; zdarzało się widać omijanie prawa). Do drugiej kategoryi należy tylko wypadek, gdy E. odmawia złożenia rachunków, lub wychowanek przyjąć ich nie chce. Tu sprawa przedewszystkiem wytacza się przed sąd polubowny arbitrów, losem przez archonta wybranych, który, gdy nie doprowadzi do pogodzenia, sprawa przechodzi do sądu heliastów. Sprawy obu tych kategoryj nie są niepodzielne: może być, co do pewnych punktów, proces, co do innych zgoda. Odpowiedzialność dotyczy pro rata parte wszystkich E-ów, i tyleż podaje się skarg, tyle wytacza się prccesów, ilu jest E-ów, ilu wychowanków. E. lub jego spadkobiercy ścigani być mogą sądownie przez lat pięć, po dojściu sierot do pełnoletności. — Pomimo wszakże tych

Encykl. Powgz. nu*tr. Zesz. 160. Tom 20-ty.

obostrzeń prawnych, majątki sieroce zdają się wcale licho prowadzone w Atenach, być może dla tego, iż E-owie nie otrzymywali żadnego wynagrodzenia: procesów z tytułu opieki bywało mnóstwo.

Z poza obrębu Aten, wiadomości mamy tylko wyrywkowe, ale świadcząoe, że w innych miastach na podobnyż wzór opieka była urządzoną. W Spareie istnieje opieka prawna dla królów małoletnie!), a opiekun zowie się P r o d i k o s; istnieć też musi i dla prywatnych. Są również opieki w Syrakuzie, w Mylassie, w Efezie, zapewne i w Gortyni kreteńskiej. Wiek tylko pełnoletno-ści zmienia się rozmaicie. Znajdujemy nawet raz kobietę opiekunką w Erytrei.

B i b I.—Schmeisser „De re tutelaria Athenien-sium“ (Fryburg 1829); Dareste „Plaidoyers civils de Démost.“; Lipsius „Der attische Process“ (tom 1 i 2); Westermann w „Real-Encyklop.“ Pau-ly’égo, VI, 1; 2261 — 62. Ch. Lécrivain w Da-remberga „Diet. des Antiquit.“ (zeszyt lö-ty, str.

K. K.

Eppstein (T. XIX str. 485), miejscowość w górach TaunuB, w dolinie Szwarzbach, wśród lesistej okolicy. Letnie schronisko, odpowiednie dla dyetetycBno - mechanicznej kuraoyi wedle prof. Oertla, tak zwana „Terrainkur.” Dworzec kolejowy w miejscu, od Wiesbadenu i Frankfurtu nad Menem .godzina drogi.

Epstein (herb). W polu czerwonem krokiew srebrna, u jej szczytu z każdej strony gwiazda srebrna; takaż gwiazda między dolnemi ramionami krokwi; na hełmie w koronie szlacheckiej pół lwa czerwonego, wyskakującego w prawo, trzymającego w łapach srebrną gwiazdę. Labry czerwone, podbite srebrem. Pod tarczą na wstędze czerwonej dewiza herbowa: „labore et constantia*. Herb nadany przez Cesarza Aleksandra II w 1869 r. Mieczysławowi i Leonowi, braciom Epsteinom, bankierom i przemysłowcom warszawskim. — Arch.b. Herold, kr. Pols; Kosiński „Przew. herald.“ T. III, Btr. 639; Borkowski „Spis rodzin szlacheckich polskich”.

Erbs (herb). Na tarczy 4-o-polowej: w polach I i IV złotych pas czerwony, na którym 3 srebrne monety; w polach II i III błękitnych księżyc złoty, a nad nim takaż sześciopromienna gwiazda. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa czarne orle skrzydła. Na każdem z nich pas czerwony z trzema srebrnemi monetami. Labry z prawej strony czarne, podbite złotem, a z lewej błękitne, podbite również złotem. Herb nadany w państwie Rzym-skiem w 1753 roku rodzinie Erbsów, z których Jan indygenowany w Galicy i z przydomkiem Grochowski w 1813 roku. — „Poczet szlachty galicyjskiej“; Hefner „Wappenbuch des blühenden Adels von Galizien“).

Essa, Jessa, Jassa, rzeka z systematu Dźwi-ny zachodniej, ma źródła w gubernii Mohylowskiej, powiecie Sieńskim, tworzy następnie granicę między gub. Mohylowską i Mińską, poczem wchodzi do powiatu Borysowskiego—a z tego do powiatu Lepelskiego w gub. Witebskiej i tu wpada do je-

128

ziora Lapelskiego, z którego wypływa Ułła, lewy działaniu chloro wco bez wodników kwasów na alkoho-dopływ Dźwiny.—Kierunek biegu przeważnie pół- | le, na ogrzewaniu soli srebrnej kwasu z jodkiem nocny, długość około 90 wiorst; żeglowna na i odpowiedniego rodnika alkoholowego i t. p. Wa-przestrzeni 9 u wiorst przed uściem i na tej prze- żniejsze E*y będą wspomniane pod kwasami, od strzeni należy do systematu kanału Berezyńskiego, których pochodzą, łącząoego Dniepr z Dźwiną; ma dwie szluzy nr 10

i 11, oraz jedną pólszluzę.—Essą oddawna spławia- terminologii międzynarodowej, szczególniej w znano na wiosnę drzewo do Dźwiny—chooiaż zawady czeniu rodnika dwuwartośoiowego (C₂H₄)" i mianowicie w wyrazach złożonyoh.

Etenyl W nowej terminologii międzynarodowej^ winyl, rodnik (CjHg)'" trójwartościowy.

Etionowy kwas, CH₂(0.S0₃H)—CHa(S0₈H), pochodzi od kwasu izetionowego, CH₂(OH)—CH₂(S6₈H), który, posiadająo w swym składzie grupę hydroksylową, złączoną bezpośrednio z atomem węgla, jest w pewnym stopniu obdarzony funkcyą alkoholową i tworzy przeto z kwasem siarozanym estr, ozy związek sulfonowy wyżej przytoczonego składu.

Zn.

Eton, zamiast etylen, według zasad nowej

And. S.

Este, lub Est, East, Easte, Tomasz (z XVI w.), słynny drukarz i wydawca angielski dzieł muzycznych. Do najcelniejszych jego wydawnictw należą: „Psalme, sonets, and songs of sadnes and piety“ Byrda (wyd. 1588); pojedyncze i zbiorowe utwory Orlanda, Gibbona, Morleya, Weel-kego i t. d., oraz cenny zbiór psalmów na 4 głosy: Alisona, Blancksa, Cavendischa, Cobbolda, Dowlanda, Farmera, Farnabyege, Hoopera, Johnsona i Kirbyego, p. t. „The whole book of psal-mes, with their wonted tunes in four parts* (1592

A. Pol.

Estr, ester, eter złożony. Rodniki alko- nycb. holowe, zastępując wodór w kwasaoh, zarówno mineralnych, jak organicznych, wytwarzają powyższe związki, które przez ich pochodzenie i budowę możnaby uważać za analogiczne z solami. W kwasach wielozasadowych sprawa zastąpienia wodoru przez rodnik alkoholowy może się odbywać stopniowo, atom po atomie, tak, że oprócz 'E ów obojętnych znamy także i E-y kwaśne. Wszystkie E-y łatwo ulegają hydrataoyi czyli uwodnieniu pod wpływem ługów alkalicznych, słabych kwasów a nawet wody w wyższej temperaturze, przyozem odtwarzają się z nich alkohole i kwasy lub ich sole. Ponieważ reakcya ta naprzód spostrzeżona została przez Chevreula na E-ch kw. tłuszczowych z gliceryną, które stanowią tłuszoze naturalne roślinne i zwierzęce, a jednym z jej produktów, o ile została dokonana przez ług alkaliczny, jest mydło, nadano więc jej nazwę „zmydlania*. E-y kwasów lotnych z alkoholami niższemi są to przeważnie ciecze lotne, odznaczające się silnym, często bardzo miłym zapachem. Są one rozpowszechnione w przyrodzie i stanowią główną przyczynę woni kwiatów a szczególniej owoców. Wszystkie E-y mogą być otrzymane w sposób sztuozny, a łatwość ich powstawania jest tak wielka, że częstokroć wytwarzają się wprost przez zetknięcie kwasów z alkoholami. Inne sposoby otrzymywania polegają na I

w korycie tamowały żeglugę.

drugie wyd. 1594, 3-cie: 1604).

Zn,

Zn.

Etin w nowej terminologii międzynarodowej= acetylen (ob.), zwłaszcza w wyrazach złożo-

Zn.

Euralit F. j. Wiik—(mineral.). Materya mineralna podobna do delessytu albo epichlorytu, występująca w szozelinach skały hyperstenowej w Eure w Finlandyi.

K. J.

u-

X\- r* ć

Ip

-m

Fig. 264. Faber (herb). Opis pomieszczony na str. 943 niniejszego tomu.

Ifal

KOMITET REDAKCYJNY

WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ

ILUSTROWANEJ

STANOWIĄ:

Szymon Askenazy Dr Piotr Chmielowski

Stanisław Krzemiński

Stanisław Libicki

Samuel Dickstein

Edmund Diehl

Jnlinsz Grano wski

Dr Karol Jurkiewicz

Dr Jan Karłowicz

Kazimierz Kaszewski

Henryk Konic Tadeusz Korzon

Stanisław Kramsztyk Adam Antoni Kryński

Maryan Massonius.

Dr J. Peszke

Antoni Pietkiewicz (Adam Pług) Aleksander Poliński Stanisław Bewieński Seweryn Smolikowski Andrzej Świętochowski Dr E. W. Zieliński Bronisław Znatowicz

A.

A. A. K —

A. .7.    —

A, L. —• A. M. — A. O. — A Pol. — A Pika — Al Cz. — Al. Jabl— Al K. — Al. B. — And. 8 —

B.

B. Gr. — B. M. —

--JD.

DrA.P. — Dr Al. 8. Dr Al. W. Dr Ant. K. Dr Ant. P. Dr E. P. — Dr J. B. Dr J. P.— Dr J. S. — Dr J. Z. Dr K. K. Dr K. B. Dr M. — Dr B. DrS.K.— Dr S. P.— Dr W.K.

Dz.

E. D. -E. W. Z. Em. S. -Em. K. -

{er).

F. K.

. Fr. N. —

G.    M. —

H.    K. — H. S-i.— E. St. —

Eml.

I.    B. — Ig. Mat. —

J.    A Św.— J. B. — J; F. G. — J. K. —

J. L.

OBJAŚNIENIE PODPISÓW AOTORÛW

z a. na leszczonycŁ pod arty kuła zn 1.

Szymon Askenazy.

Ad. Ant. Kryński. Aleksander Jelski A. Lange

Aleksander Mogilnioki.

Dr Antoni Okol&ld. Aleksander Poliński.

Antoni Prohaska.

Dr Aleksander Czołowski. Aleksander Jabłonowski Aleksander Kraushar. Aleksander Rajchman. Andrzej Świętochowski. Boniecki Adam.

Bronisław Grabowski. Bolesław MokrowiCk). Stanisław Dziadulewicz.

Dr Alfons Pajewski Dr Aleksander Semkowicz. Dr Aloizy Winiarz.

Dr Antoni Kuczyński.

Dr Antoni Puławski.

Dr. Edward Przewóski. Józef Bieliński Dr.

Dr Józef Peszke.

Dr Jan Sędziak.

Dr Józef Zawadzki.

Dr Kazimierz Kraków.

Dr K. Rychliński.

Dr Malinowski.

Dr R. Radziwiłłowicz.

Dr Stanisław Karwowski. Dr S. Poznański.

Dr Wojciech Kętrzyński.

Dr Dzierżawski.

Edmund Diehl.

Dr E. W. Zieliński.

Emil Sokal inżynier. Emilian Konopczyński. Estreicher Karol.

Feliks Kramsztyk. Franciszek Nowodworski. Gustaw baron Manteuffel. Henryk Konic.

Dr Henryk Sawczyński. Prof. Henryk Struve.

Jan Homolicki.

Ignacy Radliński.

Ignacy Matuszewski.

Julian Adolf Święcicki. Józef Bojasiński.

J. F. Gaissler.

Dr Jan Karłowicz.

Józef Leski.

J. K. Kochanowski.

Dr J. Nusbaum.

Józef Uzdowski.

7. TW. D

J.    W. Dom.

K.    A. — K. J. — K. K. — K. Kr. — K.P. — K. W. — ifo. A. 2?. D. Es. J. G.

L.

L. K.

L. B.

L. B. K.

M.

M. D. -M. F. -M. G. — M. Żór. —

Mns. —

iV.

O.    B. -

P.    Chm. — B. —

B. M. -B. Pl-cz B. S. —

8.

8. D. -St. Drzaż. 8. K. -8. L.

S. M.

S. P. -

S. S.

J. K. K. —

J. Nm. —

J. U. —

Józef K.‘P. Józef Kirszrot-Prawnioki.

St. F. — St. J. Cz St. Rew.— T. D. -T. E. — T. K. — W. Bg. — W. Ch.

W. Chor.— W. G. — W. Gar. — W. L. — yy. A. — W. R. — W. S. -Wł. Andr. Wl. N-i. — Wł. Pr. — Wł. Spas.— W. Zał. — Z. H. —

Zn.

Jan Władysław Dawid,

J.    W. Domaszewski.

Karol Appel.

Dr. Karol Jurkiewicz. Kazimierz Kaszowski. Kazimierz Król.

K.    Podernia.

Kazim. Waliszewski.

Ks. August K. Diehl.

Ks. prałat J. Gnatowski. Likiert.

Ludwik Krzywicki.

Lucy an Rydel.

Ludwik R. Korotyński.

Dr Makowiecki.

Maryan Dubiecki.

Dr Maksymilian Flaum.

Marek Gozdawa.

Marcyan Zórawski.

Maryan Massonius.

Jan Nitowski.

Prof. Oswald Balzer.

Dr Piotr Chmielowski Redakoya.

Ryszard Machlejd.

Roman Plenkiewicz.

R.    Sułowski.

Stanisław Krzemiński.

Samuel Dickstem.

Stanisław Drzaidiyński Stanisław Kramsztyk. Stanisław Libioki.

S.    Mleczko.

Stanisław Posner.

Seweryn Smolikowzki. Stanisław Fuk.

Stanisław Jan Czarnowski. Stanisław Rówieński.

Dr Teodor Dydyński.

Tadeusz Estreicher.

Tadeusz Korzon.

Władysław Bogusławski. Wacław Chrzanowski.

W. Choroszewski Wojciech Gerson.

Dr W. Garliński.

W. Lutosławski.

Wacław Nałkowski.

Wincenty Rapacki Władysław Smoleński. Władysław Andrychiewioz. Prof. Władysław Nowioki. Władysław Prokesch. Włodzimierz Spasowios.

W. Załęski.

Zygmnnt Heryng.

Br. Znatowics.

Antoni Pietkiewicz (A. Pług).

--

■

—

*

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220341

POLITECHNIKA KRASOWSKA RiRonTFiCÄ r,F.ńwMa

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

111-306375

Kdn. 524. 13. IX. 54